Ресей

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kk">
  <siteinfo>
    <sitename>Уикипедия</sitename>
    <dbname>kkwiki</dbname>
    <base>https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Таспа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Арнайы</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Талқылау</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Қатысушы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Қатысушы талқылауы</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Уикипедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Уикипедия талқылауы</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Сурет</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Сурет талқылауы</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаУики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаУики талқылауы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Үлгі</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Үлгі талқылауы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Анықтама</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Анықтама талқылауы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Санат</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Санат талқылауы</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал талқылауы</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Жоба</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Жоба талқылауы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
      <namespace key="2600" case="first-letter">Topic</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Ресей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1033</id>
    <revision>
      <id>3684034</id>
      <parentid>3645263</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T10:04:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <origin>3684034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92206" sha1="jj71tq8wrbtf6kfmoj7z9heyzofm202" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы      = Ресей Федерациясы
 |Шынайы атауы       = {{lang-ru|Российская Федерация}}
 |Атау септігі       = Ресей
 |Елтаңба            = Coat of Arms of the Russian Federation.svg
 |Байрақ             = Flag of Russia.svg
 |Ұраны             = 
 |Әнұранның аты          = Ресей әнұраны
 |Аудио                  = Russian_Anthem_chorus.ogg
 |Картада                = Russian Federation (orthographic projection) - 2014, 2022 Annexed Territories disputed.svg
  |карта тақырыбы        = Ашық-жасыл түспен Ресей [[Қырым аннексиясы|2014 жылы]] және [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|2022 жылы]] жаулап және оккупациялап алған жерлері көрсетілген. 
 |Картада2               = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 66|lat_min = 25|lat_sec = 
  |lon_dir = E|lon_deg = 94|lon_min = 15|lon_sec = 
  |region                 = RU
  |CoordScale             = 30000000
 |Тілі             = [[орыс тілі]]
 |Мемлекеттік діні = [[зайырлы мемлекет]]&lt;ref&gt;[http://www.constitution.ru/10003000/10003000-3.htm Конституция РФ. Глава 1. Статья 14] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
 |Үкімет түрі         = [[аралас республика]]
 |Құрылды       = [[862 жыл]] — мемлекеттіліктің бастауы
 |Тәуелсіздік күні      = [[25 желтоқсан]] [[1991 жыл]]дан бастап Ресей Федерациясы
 |Астанасы                 = [[Сурет:Coat of Arms of Moscow.svg|22px]] [[Мәскеу]]
 |Ірі қалалары       = Мәскеу, [[Санкт-Петербург]], [[Жаңасібір]], [[Екатеринбург]], [[Қазан (қала)|Қазан]], [[Красноярск]], [[Төменгі Новгород]], [[Челябі]], [[Үфі]], [[Краснодар]], [[Самара]], [[Дондағы Ростов]], [[Омбы]], [[Воронеж]], [[Пермь]], [[Волгоград]]
 |Басшы қызметі = [[Ресей президенті|Президенті]]&lt;br/&gt;[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет Төрағасы]]&lt;br/&gt;[[Ресей Федерация Кеңесі|Федерация Кеңесі]] төрайымы&lt;br/&gt;[[Мемлекеттік дума]] төрағасы
 |Басшылары            = [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]&lt;br/&gt;[[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]]&lt;br/&gt;[[Валентина Ивановна Матвиенко|Валентина Матвиенко]]&lt;br/&gt;[[Вячеслав Викторович Володин|Вячеслав Володин]]  
 |Жер аумағы              = 17 125 187&lt;ref&gt;[http://web.archive.org/web/20031021014415/http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1/010000R Федеральная служба государственной статистики]&lt;/ref&gt;
 |Жер аумағы бойынша орны     = 1
 |Судың үлесі            = 4,22
 |Этнохороним             = ресейліктер, ресейлiк
  |Жұрты              = {{құлдырау}} 144 220 074&lt;ref name=&quot;rbc.ru&quot;&gt;{{cite web|title=Оценка численности постоянного населения на 1 января 2023 года и в среднем за 2022 год и компоненты её изменения (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.)|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/OkPopul_Comp_2023_Site.xlsx|accessdate=May 20, 2023|website=https://rosstat.gov.ru}}&lt;/ref&gt;
  |Халық саны бойынша орны     = 9
  |Сарап жылы             = 2023
  |Санақ бойынша халық саны  = 147 182 123&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20200124160257/http://rosstat.gov.ru/vpn_popul|title=Население, учтённое при Всероссийской переписи населения 2020 года. Федеральная служба государственной статистики.|publisher=Федеральная служба государственной статистики|accessdate=2022-09-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GVoIZini?url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm#|archivedate=2013-05-10|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
  |Санақ жылы           = 2021
  |Халық тығыздығы    = 8,55
  |Тығыздық бойынша орны     = 181
 |ЖІӨ (АҚТ)            = {{өсім}} 5,33 трлн.&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD |title=GDP based on PPP valuation of country GDP |publisher=[[The World Bank]] |website=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA |access-date=30 June 2022}}&lt;/ref&gt;
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы   = 2023
 |ЖІӨ (АҚТ) орны      = 6
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)  = {{өсім}} 32.803&lt;ref name=&quot;imf.org&quot; /&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) бойынша орны = 49
 |ЖІӨ (номинал)             = {{құлдырау}} 1,610 трлн.&lt;ref name=&quot;imf.org&quot; /&gt;
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019
 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны    = 11
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{құлдырау}} 11,191&lt;ref name=&quot;imf.org&quot; /&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 60
 |АДИ                    = {{өсім}} 0,816&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |title=2018 Human Development Report |year=2018 |accessdate=14 September 2018 |publisher=United Nations Development Programme }}&lt;/ref&gt;
 |АДИ жылдық есебі       = 2017
 |АДИ бойынша орны           = 49
 |АДИ деңгейі            = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;өте жоғары&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы            = 
 |Валютасы                  = [[Ресей рублі|Рубль]] ('''RUB''', 1991-98 RUR)
 |Интернет үйшіктері         = [[.ru]], [[.su]], [[.рф]]
 |ISO                     = 
 |Телефон коды          = 7
 |Уақыт белдеулері            = [[UTC+2]] — [[UTC+12]]
 |Түсініктемелер              = 
}}
'''Ресей''' ({{lang-ru|Россия}};&lt;ref&gt;[[wikisource:ru:Конституция Российской Федерации#Статья 1|Конституция Российской Федерации]]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;{{efn|{{lang-el|Ρωσία}} — [[Русь]]; ''Россия'' атауы гректің Ρωσία сөзінен шыққан ({{IPA|[roˈsia]}}) — [[Византия империясы]]нда Русь елін осылай атаған. История // Новая российская энциклопедия / ред. А. Д. Некипелова — М.: Энциклопедия, 2004. — Т. 1 (Россия). — С. 200. — ISBN 5-94802-003-7.''}} ресми түрде — '''Ресей Федерациясы''' {{lang-ru|Российская Федерация}}, қысқартылған атауы — '''РФ''' {{lang-ru|РФ}}{{efn|Қысқартылған атауы нормативтiк бекітілмесе де, заң тұрғысында, нормативтік құқықтық актілерде, соттық шешiмдер және ресми құжаттарда кеңінен қолданылады.}}) — [[Азия]] мен [[Еуропа]] құрлықтарында орналасқан мемлекет. Аумағы бойынша дүние жүзіндегі ең ірі мемлекет, [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі|БҰҰ Қауіпсіздік кеңесінің]] тұрақты мүшесі.&lt;ref&gt;[http://www.russiaun.ru/ Постоянное представительство Российской Федерации при Организации Объединенных Наций]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; Ресейдің экономикасы жылына орташа есеппен 7% жылдамдықпен өсуде&lt;ref&gt;[http://www.icss.ac.ru/macro/index_year.php?id=5 ИКСИ, Основные макроэкономические показатели. Социальные показатели] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100312235438/http://www.icss.ac.ru/macro/index_year.php?id=5 |date=2010-03-12 }}&lt;/ref&gt;, бұл дүние жүзіндегі ең жоғары өсу қарқындарының бірі.&lt;ref name=&quot;g1&quot;&gt;[[География]]: Дүниежүзіне жалпы шолу. [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД елдері]]. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық/ Ө. Бейсенова, К. Каймулдинова, С. Әбілмәжінова, т.б. — [[Алматы]]: Мектеп, [[2010]]. — 304 б. ISBN 978-601-293-170-9&lt;/ref&gt;

== Экономикалық-географиялық жағдайы ==
Оңтүстік пен оңтүстік-шығыста [[Қытай]]мен, оңтүстік-шығысында [[Солтүстік Корея]]мен, [[Моңғолия]]мен, [[Қазақстан]]мен, [[Әзербайжан|Әзірбайжанмен]], [[Грузия]]мен, оңтүстік-батыста — [[Украина]]мен, батыста — [[Финляндия]]мен, [[Беларусь]]пен, [[Эстония]]мен, [[Латвия]]мен, [[Литва]]мен ([[Калининград|Калининград облысы]]), [[Польша]]мен (Калининград облысы), [[Норвегия]]мен, солтүстік-шығыста [[Жапония]]мен (Хабомай аралы) және солтүстік-батыста [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-пен ([[Беринг бұғазы]]) шектеседі.

Ресейдің ауа райы оның үлкен аумағына байланысты әр түрлі: көп аумағы континенталды немесе қоңыржай континенталды, қысы ұзақ және қысқа ыстық емес, соған қарай Ресейді 3 үлкен  аймаққа бөлуге болады: 
* Еуропалық Ресей, [[Орал таулары|Орал тауынан]] батысқа қарай аумақты алып жатыр.
* [[Сібір]], Оралдан Тынық мұхиты жағалауына дейін созылып жатыр.
* Қиыр [[Шығыс]] Ресейі.

Ресей Федерациясы Еуразияның солтүстік-шығысында орналасқан, аумағы жалпы құрлықтың 1/8 бөлігін қамтитын, жерінің ауданы жөнінен дүниежүзінде бірінші орын алатын аса ірі мемлекет. Ресей жері батыстан шығысқа қарай 9 мың км-ге ([[Калининград облысы]]н есептемегенде), солтүстіктен оңтүстікке қарай 4 мың км-ге созылып жатыр. Ел аумағы 11 сағаттық белдеуді қамтиды.&lt;ref&gt;[[Ресейдің уақыт белдеулері]]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

Ресей аумағының &lt;big&gt;1/4&lt;/big&gt;-і [[Еуропа]]да, &lt;big&gt;3/4&lt;/big&gt;-і [[Азия]]да орналасқан. Оның жағалауларын үш мұхиттың суы шайып жатыр. Ресей Федерациясының шекарасының жалпы ұзындығы 58,3 мың км, соның ішінде теңіздік шекара 38 мың км-ді құрайды.

Ресейдің әлемдегі ең ірі материкте орналасуы оның экономикалық-географиялық жағдайының қолайлы жағы болып табылады. Өйткені Еуразияда дүние-жүзі мемлекеттерінің 40%-дан астамы, халықтың басым көпшілігі орналасқан. Жалпы алғанда, Ресейдің 12 мемлекетпен теңіздік шекарасы бар, ал 14 мемлекетпен құрлық арқылы байланысқан. Ресей құрамына енетін Калининград облысы анклав болып табылады, өйткені оның елдің негізгі бөлігі мен ортақ шекарасы жоқ.

Көршілес мемлекеттердің көп болуы, олардың көпшілігінің неғұрлым дамыған батыс бөлікте орналасуы елдің сыртқы байланыстарына қолайлы ықпал етеді. Дегенмен Ресей өзінің көршілік жағдайының қолайлы тұстарын әлі де болса толығымен пайдаланбай келеді. Ресейдің географиялық орны әлемдік экономикалық орталықтарға қатысты алғанда қолайсыз болып табылады. Өйткені ол Батыс Еуропаның дамыған елдерімен, [[АҚШ]] және [[Жапония]]мен тікелей құрлық арқылы шектеспейді, аса маңызды теңіздік сауда жолдарынан алыста орналасқан. Алайда ел аумағының Еуропаны Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азия елдерімен теміржол арқылы байланыстырып жатуы, Солтүстік теңіз жолын игеруі Солтүстік Еуропа, Оңтүстік-Шығыс Азия елдерімен байланысты жақсартуға оң ықпал етеді. Қиыр Шығыстың айрықша орны әлемдегі үш ірі мемлекеттің (Ресей, Қытай, Жапония) тоғысында жатуымен анықталады. Ресейдің тынық мұхиттық жағалауы Азия-Тынық мұхит аймағындағы елдердің барлығымен де теңіз арқылы байланыс орнатуға мүмкіндік береді.&lt;ref name=&quot;g1&quot;/&gt;

== Мемлекеттің қалыптасу тарихы ==
[[Сурет:Peter der-Grosse 1838.jpg|thumb|250px|[[I Пётр|Петр І]], Ресейдің бірінші императоры]]
Ресей — сан ғасырлық тарихы бар ежелгі мемлекеттердің бірі. Орыс мемлекеті айқын ажыратылатын табиғи шептері жоқ аумақта қалыптасты. Сондықтан орыс жері талай рет сыртқы жаудың шапқыншылығына ұшырады. Бытыраңқы орыс жерлерінің [[Мәскеу]] айналасында бірігуі XIV—XV ғасырларда жүрді. XV ғасырдың 80-жылдарына қарай [[Татарлар|татар]]-[[Моңғолдар|моңғол]] езгісінен толығымен босаған орыс жерлері біртұтас мемлекетті кұрады. Осылайша болашақтағы күшті Орыс мемлекетінің негізі қаланды.
[[Сурет:East-Hem 1200ad.jpg|нобай|солға|Моңғолдарға дейінгі Еуразия]]
Кейінгі ғасырларда Орыс мемлекеті көршілес аумақтарды басып алып, өзінің құрамына қосу саясатын жүргізді. Солтүстік-батысындағы, шығысындағы, оңтүстік-шығысындағы аумақтарды күшпен бағындырған Ресейдің XVI ғасырда Батыс Сібір халықтарын қосып алу кезеңі басталды. Келесі ғасырда [[Украина]] мен [[Беларусь]] жерін басып алу мақсатында көршілес елдермен, соның ішінде құдіретті Осман империясымен ұзаққа созылған соғыс жүргізуге мәжбүр болды. Нәтижесінде [[Киев]] бағындырылып, Ресей [[Азов теңізі]]не шығуға мүмкіндік алды.

== ХVIII ғасыр ==

Ресейдiң әлеуметтiк-экономикалық жағдайы. XVIII ғасырдың бiрiншi ширегiнде Ресейге тән нәрсе: қолөнер мен мануфактура өндiрiсiнiң, сондай-ақ ауыл шаруашылығының дамуы болды. Мемлекет Батыс елдерiнен анағұрлым артта қалды. Ресейде әлi де феодалдық қатынастардың сарқыншақтары сақталды, капиталистiк өндiрiстiң элементтерi ендi ғана ене бастады, ал Батыста бұл кезде капитализм қанат жайып, өркендеп тұрған едi.Елдiң ауыл шаруашылығының өркендеуi өңделетiн жер көлемiн арттыру есебiнен iске асты. Ресейдiң оңтүстiк аудандарында және Украинада қой өсiрудiң дамуы ауыл шаруашылығына үлкен үлес қосты. Бұдан басқа мемлекеттiк өнеркәсiп үшiн зығыр мен сора шикiзатына көтерiңкi сұраныс пайда болды. [[1715 жыл]]ы үкiмет жарлығы бойынша барлық губернияларда зығыр мен сора егiстiгi ұлғайтылды. Сондай-ақ жылқы өсiру, темекi егу iсi жолға қойылды.Ұзаққа созылған Солтүстiк соғыстың салдары басыбайлы шаруаларға ауыр тидi. Патшаның [[1714 жыл]]ғы жеке мұралық туралы жарлығымен барлық жер дворяндардың меншiгiне берiлiп, жермен бiрге шаруалар да помещиктiң жекеменшiгiне айналды. Феодалдар неғұрлым көбiрек пайда табу үшiн шаруаларды қанаудың мейлiнше қатыгез түрiн таңдады.Басыбайлы шаруашылық екi қалыпта жүргiзiлдi: жерi өңдеуге қолайсыз, қара топырақты емес аудандарда феодалдар шаруалардан ақшалай алым жинаса, ал оңтүстiктегi құнарлы жерлерде айдалатын жер көлемi кеңейтiлiп, барщина көлемi ұлғайтылды.Шаруаларды жұмысқа жұмылдыру туралы, кезектi және кезексiз рекрутқа шақыру туралы көптеген жарлықтар жа рияланды. Жеке мұралық туралы жарлықтан кейiн дворяндардың топтасу процесi аяқталды. Феодалдар табы дара басқарушыдан дворяндық сословиеге бiрiгiп, нығайды. Бұл оның мемлекеттегi билеушiлiк рөлiн бекiте түстi. Алайда ендi дворяндар өмiр бойы мемлекеттiк қызметте қалуға мiндеттелдi. Дворянның армияда солдат болуға, кемеде матрос болып жұмыс iстеуi де мүмкiн едi. Олар Сiбiр, Камчатка, Орта Азия сияқты алыс және ауыр экспедицияға бекiнiстер мен каналдар салуға жұмсалды. Дворяндардың кейбiреуiнде, әсiресе ақсүйектерiнде мұндай қызмет наразылық тудырды. Осындай жағдайдан дворяндық сословиенiң бiр бөлiгi I Петрдiң қайта өзгертулерiне қарсы оппозицияға шықты.
XVIII ғасырда шведтермен болған соғыс нәтижесінде Ресейдің [[географиялық шекаралар]]ы одан әрі кеңейіп, [[Балтық теңізі]]не шықты. Ең бастысы Ресей Батыс Еуропа елдерімен тікелей байланыс орнатуға мүмкіндік алды. [[I Пётр|I Петр]] патшалық еткен кезеңде «Еуропаға терезе ашылуы» және түбегейлі қайта құрулардың жүргізілуі Ресей геосаясаты бағытының Шығыстан Батысқа бет бұрғанының белгісі еді. Осы кезден бастап елдің сыртқы ғана емес, ішкі жағдайына да өзгерістер енді.

[[1721 жыл]]дан бастап Орыс мемлекеті [[империя]] деп атала бастады. [[1722 жыл]]ы елдің оңтүстік шекараларын нығайту мақсатында I Петр [[Кавказ]] бен [[Иран]]ға жорығын бастады. Нәтижесінде [[Каспий теңізі]]нің батыс және оңтүстік жағалауы Ресей құрамына енгізілді. [[XIX ғасыр]]дың басында өзінің құрамына Балтық теңізінің шығыс жағалауын, [[Польша]] мен [[Бессарабия]]ны, Кавказ сыртын қосу арқылы өз аумағын одан әрі кеңейте түсті. Бірақ 1853—[[1856 жыл]]дары болған [[Қырым соғысы]]нан соң Ресейдің геосаяси жағдайы күрт нашарлап кетті. Осы кезеңде Ресей Бессарабияның оңтүстігінен айырылып қалды және [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа [[Аляска]]ны сатуға мәжбүр болды. Ендігі жерде Ресейдің назары Орта Азияға ауды. Ресей империясының басқыншылық саясаты нәтижесінде [[Орта Азия]] мен [[Қазақстан]] жері толығымен дерлік тәуелді аумақтарға айналды.

Ресейдін, [[XX ғасыр]]дағы жаңа тарихы [[1917 жыл]]ы [[Қазан төңкерісі|Қазан революциясынан]] бастау алды. Құлаған империя орнында пайда болған [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңестер Одағы]] тарихи қалыптасқан геосаяси кеңістікті қалпына келтірумен бірге, оны көршілес аумақтар есебінен кеңейте түсті. Жаңа үлгідегі аса күшті алып мемлекет әлемдік экономика мен саясатта өзіндік орын алды. Өзінің аумақтық тұтастығын сақтаумен қатар, көршілес мемлекеттердегі саяси жүйенің өзгеруін қамтамасыз еткен бұл мемлекет одақтастары есебінен Еуразиядағы ғана емес, әлемдегі саяси күштердің арасалмағын анықтаушы факторға айналды.

[[1991 жыл]]ы ішкі қайшылықтар мен сыртқы жағдайлардың ықпалымен ыдыраған Кеңес Одағының басты мұрагері ретінде Ресей Федерациясы жаңа геосаяси күйзелісті басынан кешірді. Біртұтастығы бұзылған кеңістікте экономикалық, байланыстар әлсіреумен қатар, Ресей мемлекетіне онша қолайлы емес геосаяси жағдай қалыптасты.&lt;ref name = g1/&gt;

== Геосаяси жағдайы ==
[[Сурет:Mir on 12 June 1998edit1.jpg|thumb|250px|''Мир'' ғарыш станциясы]]
Ресейдің Еуропа мен Азия ортасындағы аралық орны екі дүние бөлігін байланыстырып тұратын өзіндік көпір қызметін атқаруына себепші болады. Бұл елдің әлеуметтік-экономикалық даму ерекшеліктерін айқындаумен қатар, оның саяси жағдайына да ықпал етеді. Кеңес Одағы мен социалистік жүйенің ыдырауы, ұзаққа созылған [[экономикалық дағдарыс]] елдің геосаяси жағдайын өзгертті.

[[НАТО|НАТО елдерімен]], оның ішінде АҚШ-пен ұзаққа созылған экономикалық бәсекелестік пен жаппай қарулану, &quot;[[Қырғи қабақ соғысы|қырғиқабақ соғыс]]&quot; саясатының аяқталуы Ресейдің сыртқы саясатында бетбұрыс кезең болды. Ендігі жерде Ресей белгілі бір елдер тобына бағдарланған саясат жүргізуге қарағанда, өзінің экономикалық, саяси мүдделеріне сай келетін мемлекеттердің барлығымен өзара тиімді байланыстар орнатуға көшті. Геосаяси тұрғыдан алғанда, Ресей нағыз ашық мемлекетке айналды. Дегенмен [[НАТО]] елдері шекарасының [[Шығыс Еуропа]] мемлекеттері есебінен кеңейіп, ел аумағына жақын келуі Ресей мүдделері тұрғысынан алғанда онша қолайлы құбылыс ретінде бағаланбайды.

Қазіргі заманғы әлемдегі геосаяси жағдай, ұлттар мен діндер араздығы, [[халықаралық терроризм]]мен күрес шаралары [[Еуразия]]ның көптеген аудандарында саяси тұрақсыздықтың орын алуына себепші болды. Бұл жағдайда аймақтағы, әлемдегі саяси жағдайға ықпал ететін ірі мемлекет ретінде Ресейдің рөлі күшейіп келеді. Шекараға жақын аудандарда саяси жағдайдың шиеленісуі Ресейдің [[мемлекеттік шекара]]ларын нығайтуына ықпал етуде. Ресей Федерациясының бұрынғы одақтас республикалармен шекаралары арнайы келісімдер арқылы толық бекітіліп біткен жоқ. Қазақстанмен шекаралары [[2005 жыл]]ғы мемлекетаралық келісімдер негізінде толығымен бекітілді.

Ресей геосаяси тұрғыда [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерімен, [[Еуропа одағы|Еуропалық Одақпен]], Азиялық-Тынық мұхиттық аймақ елдерімен жан-жақты байланыстар орнатуға мүдделі. Әсіресе [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], әлемдік экономика мен саясаттың жаңа орталықтары болып табылатын [[Қытай]], Оңтүстік-Шығыс Азия және [[Үндістан]]мен қарым-қатынастарды жаңа деңгейге көтеру елдің геосаяси жағдайын нығайта түспекші.&lt;ref name = g1/&gt;

== Әкімшілік-аумақтық құрылымы ==
{{main|Ресейдің әкімшілік-аумақтық құрылымы}}
[[Сурет:Субъекты Российской Федерации 2022.png|500px|right|Әкімшілік-аумақтық құрылымы]]

Ресей Федерациясы құрамына тең құқықты федерациялық бірліктер:&lt;ref&gt;[http://www.embrus-az.com/rffullinfo.html Общая информация по Российской Федерации/Федеративное устройство России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118042243/http://embrus-az.com/rffullinfo.html |date=2012-01-18 }}&lt;/ref&gt;
{| cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; vertical-align:center;&quot;
|-
|&lt;div style=&quot;background-color:#73EB00; border:solid black 2px; padding:1em;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
| 24&amp;nbsp;[[республика]]
|-
|&lt;div style=&quot;background-color:#EEEBA8; border:solid black 2px; padding:1em;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
| 9&amp;nbsp;[[өлке]]
|-
|&lt;div style=&quot;background-color:#CEC784; border:solid black 2px; padding:1em;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
| 48&amp;nbsp;[[облыс]]
|-
|&lt;div style=&quot;background-color:#FF0084; border:solid black 2px; padding:1em;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
| 3&amp;nbsp;федерадиялық деңгейдегі қала&lt;br /&gt;([[Мәскеу]] және [[Санкт-Петербург]])
|-
|&lt;div style=&quot;background-color:#9CA6FF; border:solid black 2px; padding:1em;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
| 1&amp;nbsp;дербес облыс
|-
|&lt;div style=&quot;background-color:#FFCB31; border:solid black 2px; padding:1em;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
| 4&amp;nbsp;дербес округ
|}

Әрбір [[федерация]]лық бірліктің [[Заң шығарушы орган|заң шығару]], сот және басқа органдары бар. Сонымен қатар Ресей Федерациясы аумағында [[мемлекеттік билік]]тің бірыңғай органдары қызмет етеді, жалпыға ортақ [[Конституция]], бірегей азаматтық, ортақ ақша бірлігі және т.б. тағайындалған.&lt;ref name = g1/&gt;

== Табиғат жағдайлары ==
[[Сурет:Baikal-S1999276045323.png|thumb|250px|[[Байкөл]], ғарыштық түсірім.]]
[[Сурет:Vasyugan.jpg|thumb|right|250px|[[Васюган]] өзені.]]

Ресейдің табиғат жағдайы алуан түрлілігімен ерекшеленеді. Ол, ең алдымен, алып жатқан аумағының өте үлкен болуымен байланысты. Ресей жерінің көпшілік бөлігін [[жазық]]тар (70%-ға жуығын) мен 1000 м биіктікке дейінгі таулы [[үстірт]]тер алып жатыр. Олардың ауданы жағынан ең ірілері: [[Шығыс Еуропа жазығы|Шығыс Еуропа (Орыс) жазығы]], [[Батыс Сібір жазығы|Батыс Сібір ойпаты]] мен [[Орта Сібір таулы үстірті]]. Олардың оңтүстігі мен шығысын таулар жүйесі қоршай орналасқан. Жер бедерінің құрылымы шаруашылық әрекеттерді жүргізуге қолайлы болып келеді. Үлкен жазықтар ауыл шаруашылығын өркендетуді, өзендердің кеме қатынасына қолайлы болуын, жол және көпір құрылыстарын салуды жеңілдетеді. Алайда жер бедері құрылымының қолайсыз жақтары да жеткілікті. Солтүстікке қарай ендік бағыттағы тау жоталарының болмауы [[Арктикалық ауа массасы|арктикалық ауа массаларының]] оңтүстіктегі тау белдеулеріне дейін еркін қозғалуына мүмкіндік берсе, керісінше Қиыр Шығыстағы тау жоталары [[Тынық мұхит]] үстінен келетін ылғалды ауа массаларының тереңдеп енуіне кедергі жасайды.

Сонымен қатар Ресей жерінің жазық бөлігінің, негізінен, жоғары және орта ендіктерде орналасуы да табиғат жағдайына өзіндік ерекшеліктер қалыптастырады. Солтүстіктегі [[Арктика климаты|арктикалық климаттан]] оңтүстікке [[Қара теңіз]] жағалауындағы субтропиктік климаттық белдеуге дейін созыла орналасқанына қарамастан, Ресей жерінде жыл мезгілдері айқын ажыратылатын [[Қоңыржай климат|қоңыржай белдеудің]] континенттік климаты басым тараған. Батыстан шығысқа қарай өте енді (9 мың км-ге жуық) болуы климат континенттілігін арттырады. Сондықтан Ресейдің батысында, яғни еуропалық бөлікте климат қоңыржай континенттік болса, ал азиялық бөлікте шұғыл континенттік сипатқа ауысады. [[Азия]]лық бөлікке жыл мезгілдері арасындағы және тәуліктік температуралық айырмашылықтың үлкен болуы, жауын-шашын мөлшерінің азаюы, қатал климаттық жағдай (әсіресе қыс кезінде) тән болады. Сондықтан Ресей жерінде көпжылдық тоң басқан аудандардың үлесі жоғары, олардың жалпы ауданы 9 млн км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;-ге жуық. Көпжылдық тоң қалыңдығы климат қаталдығына байланысты оңтүстіктен солтүстікке қарай 1 метрден жүздеген метрге дейін жетеді. Мұндай табиғат жағдайы осы аймақтарды игеру мүмкіндігін тежейді.

Географиялық орны, жер бедері мен климаттық жағдайдың арақатынасы Ресей жерінде мынадай [[табиғат зоналары]]н қалыптастырады: [[тундра]], орманды тундра, [[Орман белдемдері|ормандар]] (тайга, аралас және жалпақжапырақты ормандар), орманды дала, дала, [[Шөлейт зонасы|шөлейт]] және шөл зоналары. Таулы аудандарға биіктік белдеулері тән. Осындай табиғат жағдайы ауыл шаруашылығының мамандануына, халықтың орналасуы мен тығыздығына, өнеркәсіп пен құрылыс кешендерінің қалыптасуына өзіндік ықпалын тигізеді.&lt;ref name = g1/&gt;

== Табиғат ресурстары ==
Ресей жері [[табиғат ресурстар]]ының барлық түріне бай, әсіресе минералдық ресурстар құрамы өте алуан түрлі. Елде 20 мыңнан астам аса маңызды кен орындары барланған, оның 40%-дан астамы өндірісте игерілуде. Ресей дүниежүзі бойынша жер қоры, ағаш сүрегі, теңіздердің толысу энергиясы, өзендердің су-энергетикалық қоры жөнінен 1-орынды, ал өңделетін жер үлесі жөнінен 3-орынды иеленеді.

=== Минералдық ресурстары ===
Елдегі минералдық ресурстардың 70%-дан астамын отын-энергетикалық ресурстар ([[газ]], [[көмір]], [[мұнай]]), 15%-ын кенсіз қазба байлықтар, 13%-ын металдар, 1%-ын алмас пен бағалы металдар ([[алтын]], [[күміс]], [[платина]]) құрайды. Минералдық, шикізат өндіру Ресей экономикасының жетекші саласы болып табылады, оған ЖЮ мөлшерінің 33%-дан астамы тиесілі.

=== Жер ресурстары ===
Жер ресурстарының жалпы қоры жөнінен Ресей дүниежүзіндегі ең алдыңғы қатарлы ел. Елдің жалпы жер қоры — 1709,8 млн га. Жан басына шаққандағы жер үлесі — 11,5 га, бұл дүниежүзілік көрсеткіштен (3 га) әлдеқайда жоғары. Алайда жер қорының 1/3-і ғана пайдалануға жарамды, онда Ресей халқының 95%-ы қоныстанып, бүкіл шаруашылық салалары құрылымдарының 93%-ы шоғырланған. Ауыл шаруашылығына жарамды жерлер де осы үлеске кіреді. Ресейге дүниежүзіндегі аса құнарлы қара топырақтың 1/3 белігі тиесілі.

Алайда соңғы жылдары жер ресурстарының сапасы нашарлап, [[жер эрозиясы]] белең алуда. Жалпы алғанда, ауыл шаруашылығына жарамды жерлердің 80%-ы, жыртылған жерлердің 60%-дан астамы жоспарлы түрде қорғау мен қайта калпына келтіруді қажет етеді. Сонымен қатар 7%-дан астам жер әртүрлі деңгейдегі шөлейттену процесіне ұшырауда.&lt;ref name = g1/&gt;

=== Агроклиматтық ресурстары ===
Агроклиматтық ресурстар Ресей жерінде ауыл шаруашылығының барлық салаларын дерлік өркендетуге мүмкіндік береді. Көпшілік бөлігі [[егіншілік]]ті дамытуға қолайлы, топырақ құнарлылығы, жоғары ылғалдылығы мен қарқынды температуралар (10°С-тан асатын) жиынтығы жеткілікті қоңыржай белдеуде орналасқан. Ондай аудандарға Ресейдің орталық бөлігі, Батыс Сібір мен Қиыр Шығыстың оңтүстігін алып жатқан орманды дала және дала зоналары жатады.

Мұндай агроклиматтық жағдайда [[бидай (астық)|бидай]], [[қарабидай]], [[арпа]], [[бұршақ]], [[зығыр]], [[қарақұмық]], [[картоп]], кейбір көкөніс түрлерін, малазықтық дақылдарды өсіруге мүмкіндік бар. Ресейдің ең жылы бөлігі Қара теңіз жағалауы мен Солтүстік Кавказ жерлерінде жылуды көбірек қажет ететін көкөністер мен жемістер, тіпті кейбір субтропиктік дақылдар да өсіріледі.&lt;ref name = g1/&gt;

=== Орман ресурстары ===
Ресей жері [[Орман ресурстары|орман ресурсына]] да бай. Дүниежүзіндегі ормандардың 22%-ы Ресейге тиесілі. Жан басына шаққандағы орманмен қамтамасыз етілуі — 5,3 га, бұл көрсеткіш бойынша Ресей көшбасшы болып тұр. Ең көп таралғаны қылқан-жапырақты ағаштар, олар бүкіл орман қорының 90%-ын құрайды. Орман аумағының көп бөлігі балқарағайдан тұрады, сондай-ақ қарағай, шырша және самырсын ағаштары да басым. Ормандардың көпшілігі елдің шығысында, яғни Шығыс Сібір мен Қиыр Шығыста, одан кейін Батыс Сібір мен Оралда шоғырланған.  Ормандар аумағының қысқаруына өрттің шығуы жиі себепші болуда. Әсіресе орман өрттері Ресейдің азиялық бөлігінде климат континенттілігіне байланысты жиі байқалады.

=== Су ресурстары ===
Ресей жері су ресурстарына да өте бай. Ресейде 2,5 млн-нан аса өзен, 2 млн-ға жуық көл бар. Ресейде бір жыл ішіндегі жан басына шаққандағы өзен ағынымен қамтамасыз етілуі 30 мың м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;-ге тең, алайда бұл көрсеткіш оның барлық бөлігінде бірдей емес. Орталық қара топырақты ауданның өзен ағынымен қамтамасыз етілуі Шығыс Сібір мен Қиыр Шығыстағы көрсеткіштен 100 есе төмен. Ресейдің ең ұзын өзені — [[Өлөне|Лена]] (4 400 км), ең мол сулы езені — [[Енисей]]. Сонымен қатар сумен қамтамасыз ету мақсатында Ресейде 40-тан астам ірі су бөгендері салынған. Ең үлкені — [[Братск су бөгені|Братск]] (дүниежүзінде екінші орында) су бөгені. Тұщы судың аса мол қоры [[Байкөл|Байқалда]] шоғырланған.

Ресей жерасты суларының қорына да бай, негізгі пайдаланылатын ресурс Еуропалық бөліктегі артезиан алаптарына тән.

Суды пайдалануда өндіріс қажетіне 59%, тұрмыс қажеті мен ауыз су үшін 20%, суландыру мақсатында 13%, ауып шаруашылығы үшін 2%, ал қалған 6% басқа қажеттіліктер үшін жұмсалады.

Ресей өзендерінің 500-ден астамы кеме жүруге қолайлы. Олардың кеме жүзуге жарамды жалпы ұзындығы 300 мың км-ден асады.

Ресей өзендерінің энергетикалық әлеуеті де жоғары, онда дүниежүзіндегі су-энергетикалық қордың 12%-ы шоғырланған. Оның Еуропалық бөліктегі үлесі 20%, ал Азиялық бөлікте 80%-дан асады.&lt;ref name = g1/&gt;

=== Биологиялық ресурстары ===
Ресейдің ормандары, өзендері мен көлдері және теңіз жағалаулары [[Биологиялық ресурстар|биологиялық ресурсқа]] да аса бай болып келеді. Әсіресе [[Баренц теңізі|Баренц]], [[Охота теңізі|Охот]], [[Беринг теңізі|Беринг]] теңіздері мен [[Об]]ь, Енисей өзендері алабының кәсіптік балық аулауда маңызы жоғары. Ормандарда терісі бағалы аңдардың көптеп таралуы аң шаруашылығын дамытуға мүмкіндік береді.&lt;ref name = g1/&gt;

=== Рекреациялық ресурстары ===
Ресейдің алуан түрлі табиғат жағдайы [[рекреациялық ресурстар]]дың күрделі жиынтығын қалыптастыруға негіз болған. Табиғи-рекреациялық ресурстардан қолайлы қойнаулар мен жағалаулар (теңіз, өзен, көл), таулар мен ормандар, минералды сулар, табиғат ескерткіштері, табиғи саябақтар өте көп таралған. Ондай аудандарға [[Байкөл|Байкал]], [[Алтынкөл (көл, Алтай Республикасы)|Телец]], [[Селигер]], [[Мещера]] көлдерінің айналасы, [[Уссури]] және [[Қиыр Шығыс тайгасы]], Краснояр Бағаналары, Камчаткадағы [[Гейзер аңғары]], Алтай-Саян және Орал таулары, Солтүстік Кавказ бен Қара теңіз жағалауы, сондай-ақ ірі езен жүйелерінің көптеген бөліктері кіреді.

Тарихи-мәдени рекреациялық ресурстар жиынтығы да жеткілікті дәрежеде. Ондай орындар, әсіресе Ресейдің Еуропалық бөлігінде көбірек шоғырланған. Олардың болашақ ұрпаққа сапалы білім мен саналы тәрбие берудегі және Ресей тарихын туристерге таныстырудағы танымдық маңызы өте жоғары.

Ресейде табиғат ресурстарына тән мынадай ортақ белгілер бар: 
# ресурстар қоры өте мол және алуан түрлі;
# ресурстар өз дәрежесінде әлі толық зерттелмеген;
# ел аумағы бойынша біркелкі таралмаған және олардың басым көпшілігі нашар игерілген, табиғат жағдайы қолайсыз аудандарда шоғырланған;
# жақсы игерілген аудандардағы ресурс қоры сарқылуға жакын.

== Халқы ==
[[Сурет:Federal subjects of Russia by population density.svg|thumb|400px|Ресей халқының тығыздығы.]]
[[Сурет:Демографилық пирамида 2011.jpg|thumb|400px|Ресей халқының демографиялық пирамидасы, 2011 жыл.]]
Ресей Федерациясы халқының саны 2008 жылы 142 млн адам болды. Бұл көрсеткіш бойынша Ресей дүниежүзінде Қытай, Үндістан, АҚШ, Индонезия, Бразилия және Пәкстан, Бангладеш, Нигериядан кейін 9-орын алады. Ресей ғалымдарының болжамы бойынша, алдағы онжылдықта елдегі халық санының қыскаруы одан әрі жалғаса береді. Енді елдің демографиялық көрсеткіштерімен танысайық.&lt;ref name = g1/&gt;

=== Демографиялық көрсеткіштер ===
Ресей аумағында XX ғасырдың 90-жылдарынан бері халықтың ұдайы өсуінің қазіргі типі орнықты. Қазіргі кезде туу коэффициенті 12,1°/00, өлім коэффициенті 14,6°/00 - Туудың азаюы мен өлім-жітімнің артуына байланысты 1992 жылдан бері табиғи өсу теріс көрсеткішке (-2,5°/00) ие болды. Соңғы жылдары демографиялық көрсеткіштер жақсарып келеді. Табиғи өсудің оң көрсеткіштері Ингушетия, Тува республикаларында, Ханты-Манси АО-де байқалады. Жалпы алғанда, елде адамның өмір жасының ұзақтығы да қысқарды: 1990 жылы бұл керсеткіш 69 жасқа тең болса, қазіргі кезде 66,6 жасты кұрайды.

Демографиялық керсеткіштерге халықтың жас және жыныстық кұрылымы, көші-қон сипаты да әсер етеді. Қазіргі кезде Ресей халқының 17%-ы 14 жасқа толмаған балалар болса, 19%-ын жасы 60-тан асқан егде адамдар құрайды. Ел халқының 53%-дан астамын әйелдер құрайды. Соңғы онжылдықтарда басқа аудандардан көшіп келген жастар үлесі басым аудандарда (Ханты-Манси, Ямал- Ненец, Таймыр автономиялық округтері, Саха республикасы) туу көрсеткіші жоғары, өлім-жітім аз. Күшті урбандалған аудандарда туу көрсеткіші төмен, ал халық құрылымында егде адамдар басым кейбір қалаларда өлім саны көп.&lt;ref name = g1/&gt;

=== Еңбек ресурстары ===
Ресейдің еңбек ресурстары 87 млн адамды қамтиды. Олардың басым көпшілігі (71 млн адам) экономикалық белсенді халық болып табылады. Жалпы алғанда, Ресейде жұмыссыздық деңгейі 9,2% деп есептеледі. Бірақ жұмыссыздық деңгейі аумақ, бойынша үлкен айырмашылықтар жасайды. Ингушетия, Дағыстан, Қалмақ Республикасында оның керсеткіші кей жылдары 50%-ға жеткен. Ал экономикалық өрлеу тән Саха республикасында, сондай-ақ ірі қалаларда жұмыссыздың деңгейі 4—5%-дан аспайды. Елдегі жұмыспен қамтылғандардың басым бөлігі өндірістік емес салада (57%), қалғандары өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы салаларында еңбек етеді.&lt;ref name = g1/&gt;

=== Халқының ұлттық құрамы ===
Ресей көпұлтты елдер қатарына жатады, мұнда 160 ұлт пен ұлыстың өкілдері тұрады. 100-ге жуық ұлттар мен ұлыстар Ресейдің; байырғы халқына жатады. Саны жөнінен басымы — орыстар, олар Ресей халқының 80%-ын құрайды. Орыс халқының ең басым ауданы — Орталық қара топырақты аудан, мұнда олардың үлесі 95%-дан асады. Ресей аумағында 30-дан астам ұлттық автономия құрылған, бірақ олардың көпшілігінде байырғы халыққа қарағанда орыстардың саны басым.

Тілдік құрамы жағынан Ресей халықтары, негізінен, үндіеуропалық (халықтың 89%-ы), [[Алтай тілдері|алтай]] (7%), кавказ (2%) және [[Орал тілдері|орал]] (2%) 4 тіл семьяларына жатады. Ресейдің мәдени кеңістігінде орыс тілі мен мәдениетінің ғана емес, басқа халықтардың, соның ішінде шағын ұлыстардың тілі мен салт-дәстүрлерінің сақталуына айрықша көңіл бөлінген. Орасан зор аумақты алып жатқан [[Саха Республикасы|Саха республикасының]] байырғы тұрғындары түркі тілдес якуттар болып табылады. Солтүстіктің басқа халықтары, негізінен, бұғы шаруашылығымен айналысса, [[Сахалар|якуттар]] атакәсібі болып саналатын жылқы өсіруден әлі қол үзген жоқ. Елдің солтүстігін, Қиыр Шығысты саны жағынан аз ұлттар мен ұлыстар мекендейді.&lt;ref name = g1/&gt;

=== Орналасуы ===
Елдің әртүрлі бөліктерінде халық әркелкі орналасқан. Жалпы алғанда, Ресей аумағы бойынша халық тығыздығының орташа көрсеткіші 1 км²-ге 8,5 адам, бұл әлемдік орташа керсеткіштен 4 есе төмен. Ресей аумағының 1/4 бөлігін ғана алып жатқан еуропалық бөлікте халықтық 79%-ы тұрады. Мұнда 1 км² аумақка 30 адамнан келеді. Ал елдің басым бөлігін (3/4) камтитын азиялық бөліктің үлесіне барлық халықтың 21%-ы ғана тиесілі. Халық тығыздығы мұнда 1 км²-ге бар болғаны 2,5 адамды құрайды.

:::'''Ресейдегі халық тығыздығы'''

:{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Экономикалық аудан !! Халық тығыздығы, &lt;br /&gt;адам/км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| Солтүстік || 4
|-
| Солтүстік-Батыс || 39
|-
| Орталық || 60
|-
| Волга-Вятка || 31
|-
| Орталық қара топырақты || 46
|-
| Волга бойы || 31
|-
| Солтүстік Кавказ || 49
|-
| Орал || 24,5
|-
| Батыс Сібір || 6
|-
| Шығыс Сібір || 2
|-
| Қиыр Шығыс || 1
|-
| Калининград облысы || 62,5
|-
| Ресей, орта есеппен || 8,5
|}

Экономикалық аудандар бойынша да халықтың тығыздығы әртүрлі. Халық Орталық аудан мен Калининград облысында тығыз орналасқан, ал Қиыр Шығыс пен Шығыс Сібірде, Солтүстік ауданда халық өте сирек қоныстанған.

Халық тығыздығы табиғат жағдайларының қолайлы болуына тікелей байланысты. Ресейдің халық тығыз қоныстанған аудандарында табиғат жағдайы қолайлы болып келеді. Мысалы, Солтүстік Осетияда тығыздық 1 км²-ге шаққанда 80 адамды құраса, табиғаты қолайсыз Таймырда бұл көрсеткіш 1 адамға тең. Ірі қалалар мен олардың маңында халық тығыздығының жоғары болуын әлеуметтік-экономикалық жағдаймен түсіндіруге болады. Мысалы, Мәскеу қаласы мен облысында халық тығыздығы 1 км²-ге 320 адамға жетеді. Еуропалық бөліктің солтүстігінен басқа аумағын және азиялық бөліктегі Транссібір теміржолы бойындағы аудандарды қамтитын жолақта Ресей халқының 93%-ы тұрады. Елдегі ең ірі қалалар мен миллионер қалалардың барлығы дерлік осында орналасқан.

Солтүстікке және шығысқа қарай халық тығыздығы азая береді. Ел аумағының 2/3 бөлігін қамтитын Солтүстік ауданда бүкіл халықтың 6%-ы ғана тұрады. Бұл аудандарда қала халқының үлесі жоғары, ал қалалардың орналасуы минералдық ресурстарды өндірумен тығыз байланысты болады. Сібірдің оңтүстігінде (Алтай, Тува республикалары) де халық сирек қоныстанған, мұнда ел халқының 1%-ы ғана тұрады, бірақ ауыл халқының үлесі жоғары. Халықтың әркелкі орналасуы және көптттілік аумақта өте сирек қоныстануы елдің әлеуметтік-экономикалық дамуына кедергі келтіретін факторлардың бірі болып табылады.

Ресейде, негізінен, қоныстанудың екі түрі (қалалық және ауылдық) басым. Жалпы алғанда, Ресейде 150 мыңға жуық ауылдық елді мекен бар. Олардың саны, әдетте, ауыл шаруашылығы өркендеген аудандарда көбірек. Көлік қатынасы және рекреациямен (емдеу-сауықтыру және демалыс орындары), сондай-ақ орман шаруашылығымен байланысты ауылдың елді мекендер де бар. Қазіргі кезде ауылды жерде тұратындардың тек 55%-ы ғана ауыл шаруашылығында жұмыс істейді.

Қазіргі кезде Ресей халқының 73%-ы қалада тұрады. Қала халқының үлесі, әсіресе Солтүстік-Батыс (87%) және Орталық (80%) аудандарда жоғары. Алтай, Тува, Қалмақ республикаларында, солтүстіктегі ұлттық автономиялық округтерде урбандалу деңгейі 50%-дан төмен. Ал ауыл шаруашылығы дамыған Солтүстік Кавказ бен Краснодар өлкесінде қала халқының үлесі 54%-ды құрайды.&lt;ref name = g1/&gt;

== Мәдениеті ==
{{main|Ресей мәдениеті}}
[[Сурет:Yaroslavl gospel.jpg|250px|thumb]]
[[Сурет:Стороны збручского идола.jpg|250px|thumb]]
Ресей мәдениеті адамзат баласына баға жетпес мол мәдени мұралар қалдырған дүниежүзілік мәдениеттің ажырамас бөлігі. Ресей мәдениеті — өзіндік ерекшеліктері бар қайталанбайтын мәдениет, ендеше оның әлемдік мәдениет қазынысына қосқан үлесіне де баға жетпейді.

Орыс мәдениетінің қалыптасу ерекшеліктері негізінен төмендегі факторларға тығыз байланысты болды. Олар:
* көптеген этикалық топтар мен халықтар мекендеген орасан зор территорияны игеру; христиан дінінің ерекше тармағы — [[Православ шіркеуі|православиені]] руханилылықпен дәстүрлі салт-дәстүрлерге негіздей отырып орнықтыру;
* уақытша болса да ұзақ уақытқа созылған батыс-еуропалық өркениеттік процестерінен оқшау дамуға байланысты туған «тұйықтыққа» бұдан әрі жол бермеу;
* жеке адамдардың мүддесін мемлекет мүддесіне бағындыру.

Осы айтылған ойларымыз дәлелді болу үшін, орыс мәдениетінің қалыптасу кезеңдерін толығырақ қарастырып көрелік. Ақиқатына келсек, көп ғасырлық тарихы бар Ресей  мәдениетінің жалпы көрінісі бұрынғыдан да айқындалып келе жатқан сияқты. Ұлттық топырақта пайда болып, өзіндік бет- бейнесімен ерекшеленсе де, мәдени өркендеудің жалпы арнасына келіп құйылатын Ресей мәдениеті, оның ішінде ұлттық бұлақтан нәр алған ежелгі Русь мәдениеті, византиялық көркем жүйемен және тағы да басқа мәдениеттермен тығыз алмасып жатады. Атап айтқанда, Ресей мәдениеті Византиямен қатар, көршілес жатқан [[Болгария]], [[Сербия]], [[Армения]], [[Грузия]] сияқты елдердің мәдениетімен үндестік тапты.&lt;ref&gt;Мәдениеттану негіздері: Оқулық. - Алматы: Дәнекер, 2000. ISBN 9965-485-34-8&lt;/ref&gt;

=== Ежелгі Русь мәдениеті ===
{{main|Ежелгі Русь мәдениеті}}
Ежелгі Русь мәдениеті — шекарасы Тамань түбегіне, сондай-ақ Солтүстік Двинаның жоғарғы аңғарына дейін, ал батысында Висланның жоғарғы арнасына дейін созылған [[Киев]] державасының мәдениеті ғана емес, сонымен қатар қуатты Владимир Суздаль княздігінің, Новгород боярлар республикасының, одан қалды сындарлы кезеңнің қатал сынағынан мүдірмей өтіп, елді біріктіру күресіне басшылық жасап, сол күрестің бел ортасында болған Мәскеу князьдігінің өнері.

== Ірі қалалары ==
Халқының саны бойынша Ресей қалалары шағын (халық саны 50 мың адамға дейін), орта (50—100 мың адам), ірі (100—500 мың адам), аса ірі (500 мыңнан 1 млн адамға дейін) және миллионер қалаларға бөлінеді. Үлкен қалалардың атқаратын қызметі көптеген саланы қамтиды. Ел экономикасы мен әлеуметтік өмірінде, әсіресе миллионер қалалардың маңызы зор. Миллионер қалаларда елдегі барлық қала халқының 1/4 бөлігі шоғырланған.

&lt;center&gt;
'''Ресейдегі ең ірі миллионер қалалар, 2025 ж.'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2025.xlsx|title=Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2025 года|accessdate=2025-10-31|publisher=Ресейдің Федералды мемлекеттік статистикалық қызметі|work=rosstat.gov.ru|lang=ru}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp; Қала &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;!! Халық саны, млн адам !!&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp; Қала &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;!! Халық саны, млн адам
|-
| '''[[Мәскеу]]''' || 13,27 || '''[[Красноярск]]''' || 1,21
|-
| '''[[Санкт-Петербург]]''' || 5,65 || '''[[Төменгі Новгород]]''' || 1,2
|-
| '''[[Жаңасібір]]''' || 1,64 || '''[[Челябі]]''' || 1,18
|-
| '''[[Екатеринбург]]''' || 1,55 || '''[[Үфі]]''' || 1,17
|-
| '''[[Қазан]]''' || 1,33 || '''[[Краснодар]]''' || 1,15
|}
&lt;/center&gt;

Елдегі ең ірі агломерациялар Мәскеу (13 млн тұрғыны бар) және Санкт-Петербург (6,5 млн адам) маңында қалыптасқан.

Мәскеу халық саны жөнінен Еуропадағы ең ірі қала болып табылады. Қала шамамен 1000 км² аумақты қамтып жатыр. Қала туралы алғашқы мәліметтер жылнамаларда 1147 жылы жарық көрген. XV ғасырдан бастап біртұтас Ресей мемлекетінің астанасы болып жарияланған. 1922—1991 жылдардың аралығында КСРО астанасы қызметін атқарған Мәскеу елдегі аса ірі әкімшілік, экономикалық және мәдени орталыққа айналды. Қалада 4 ірі әуежай, аса ірі метрополитен, жүздеген кәсіпорындар, 80-нен астам жоғары оқу орны шоғырланған. Қалада 1000- нан астам ғылыми мекемелер жұмыс істейді.

Мәскеу — әлемдегі ірі мәдениет орталықтарының бірі. Мұнда сәулет өнерінің інжу-маржандары болып саналатын діни ғимараттар, Мәскеу Кремлі мен Қызыл алаң, патша иеліктерінің әсем сәулет ансамбльдері, Үлкен театр мен Мәскеу университетінің ескі ғимараты сақталып қалған. Қалада 60 кәсіби театр, 74 мұражай жұмыс істейді. 1980 жылы қалада XXII Олимпиадалық ойындар өткізілді.

Орал мен Поволжьеде басқа аудандармен салыстырғанда миллионер қалалар саны көп (оны немен түсіндіруге болады?). Ал солтүстіктегі ең ірі қала болып саналатын Мурманскіде халық саны 400 мың адамға да жетпейді. Ірі қалалардың көпшілігі әкімшілік бірліктердің орталығы болып табылады.&lt;ref name = g1/&gt;

=== Ірі қалаларының тізімі ===
{{Ресейдің ірі қалалары}}
{{clear}}

== Шаруашылығы және өнеркәсібі ==
{{main|Ресей экономикасы}}

Ресей Федерациясы — өтпелі [[экономика]] тән индустриялы-аграрлы [[ел]]. Кеңес Одағының ыдырауына [[байланыс]]ты ел экономикасы терең [[дағдарыс]]қа ұшырады. Біртұтас [[мемлекет]] құрамында болған елдер тәуелсіздігін алған соң, олардың арасындағы тығыз экономикалық байланыс үзілді. Мұның өзі жаңа экономикалық [[одақ]] құруға түрткі болғанын білесіңдер. Ресей экономикасында жүрген экономикалық қайта құрулардың басты [[бағыт]]тары мынадай болды: 1) экономикалық әрекетке [[еркіндік]] берілуі; 2) экономиканы басқаруда және реттеуде мемлекет үлесінің азаюы; 3) мемлекет меншігінің акционерлік [[ұжым]]дар мен жеке [[адам]]дар меншігіне өтуі. Жүргізілген қайта құрулар [[нәтиже]]сінде экономиканы басқару сипаты ғана емес, оның салалық құрылымына, қаржыландыру [[жүйе]]сіне, басқа елдермен экономикалық байланыстарына да өзгерістер енгізілді.

1990 жылдардан бастап жүргізілген нарықтық қайта құруларға қарамастан, [[шаруашылық]]тың салалық құрылымында ала-құлалық сақталуда. Қазіргі кезге дейін ел экономикасында ресурстық [[сала]]лар басым, [[өндіріс]]тің шоғырлану және монополиялану [[деңгей]]і жоғары. Ресей экономикасы басым түрде [[шикізат]] пен материалдарды шетке сатуға негізделіп отыр. Шаруашылық дамуында Ресей өз аумағындағы табиғи, материалдық және [[еңбек ресурстары]]на сүйенеді. Шетел инвестициясы, негізінен, [[қаржы]] саласы мен [[сауда]]ны дамытуға бағытталған, өндіріс салаларын дамытуға әлдеқайда аз жұмсалады. Қазіргі кезде мемлекет аса маңызды шаруашылық салаларын бақылауды өз қолына алу үшін бірқатар жұмыс жүргізуде.

== Ауыл шаруашылығы ==
{{main|Ресейдің ауыл шаруашылығы және көлік географиясы|}}

[[Ауыл шаруашылығы]] Ресейдің [[экономика]]сын дамытудағы аса маңызды [[буын]] болып саналады. Өйткені ауыл шаруашылығы материалдық [[өндіріс]]тің шешуші саласы, ол [[халық]]ты тек азық-түлікпен қамтамасыз етумен шектелмейді, сондай-ақ [[өнеркәсіп]]тің көптеген салалары үшін аса қажетті [[шикізат]] та өндіреді. Сонымен қатар өндірілген өнімдерді дер шағында сапалы өңдеп, дәл уақытында халыққа жеткізу де қажет. Осы шараларды орындау [[мақсат]]ында ауыл шаруашылығы шаруашылықтың көптеген салаларымен тығыз қарым-қатынас орнатады. Осы [[байланыс]]тар негізінде агроөнеркәсіптік кешендер қалыптасады

:''Ресейдің агроөнеркәсіптік [[кешен]]дері әлі де даму, өркендеу [[жағдай]]ында тұр, олардың түрлі буындары арасындағы [[байланыс]]тар өз [[дәреже]]сінде емес. Әсіресе өнімді өңдеу мен [[қызмет]] көрсету салалары жетілдіруді қажет етеді. Агроөнеркәсіптік кешеннің жетекші әрі негізгі саласы — [[ауыл шаруашылығы]]. Ауыл шаруашылығының басқа салалардан басты [[Айырмашылық|айырмашылығы]] — оның өркен жаюы [[табиғат]] жағдайына, агроклиматтық ресурстар [[Жиынтық|жиынтығына]], сондай-ақ жер қорына тікелей тәуелді болуында. Ал Ресей жерінің табиғат жағдайы және оның мүмкіндігі сендерге жақсы таныс. Ресейдің ауыл шаруашылығына жарамды [[жер]] қоры 222 млн га, оның 126 млн га-сы егістік жерлер. Бұл [[көрсеткіш]]тер бойынша Ресей дүниежүзіндегі дамыған елдер арасында өте жоғары орынды иеленеді. Алайда ауыл шаруашылығының [[даму]] дәрежесі мен өндірілген өнім көрсеткіштері жөнінен әлдеқайда төмен [[деңгей]]де.''

Ауыл шаруашылығы екі маңызды [[сала]]дан құралатындығын сендер білесіндер, олар: [[өсімдік]] шаруашылығы және [[мал шаруашылығы]]. Ресейде ауылшаруашылық өнімдерінің үлесі жөнінен өсімдік шаруашылығы жетекші орында, яғни жалпы өнімнің 55%-ы тиесілі. Ал қалған 45%-ы мал шаруашылығы өнімдерінің үлесінде. Жоғары дамыған елдерде, керісінше мал шаруашылығының өнімдерінің [[үлес]] салмағы төмен. Сондықтан да Ресей ауыл шаруашылығы алдында тұрған басты [[міндет]]тердің бірі — мал шаруашылығын мүмкіндігінше өркендету.

=== Өсімдік шаруашылығы ===
[[Сурет:Rostov's region combain.jpg|thumb|right|250px|[[Бидай (астық)|Бидай]] жинауы]]

Ресейдің [[өсімдік шаруашылығы]]ның басты құрамдас бөліктерше дәнді дақылдар, техникалық дақылдар, [[көкөніс]] пен [[бақша]], [[бақ]] және [[жүзім]], малазықтық дақылдар өсіру жатады. Онша ауқымды емес жерлерде [[темекі]] мен [[шай]] өсіріледі. Жалпы жыртылатын жердің 56%-ы дәнді дақылдар, 5%-ы [[картоп]] пен бақша, 6%-ы техникалық дақылдар, 33%-ы малазықтық дақылдардың үлесіне тиесілі.

=== Мал шаруашылығы ===
Ресейдің [[мал шаруашылығы]]ндағы жетекші салаларға [[ірі қара]] өсіру, [[шошқа]] және қой шаруашылықтары жатады. Соңғы он жыл ішінде Ресейде мал басының саны 2—3 есеге дейін кеміп кетті (косымшадағы 12-кестені қараңдар). Мал шаруашылығының өркендеуіне мал азығының жеткілікті дайындалмауы, [[мал]] тұқымын асылдандыру шараларының өз [[дәреже]]сінде жүргізілмеуі кедергі жасайды.

== Көлік географиясы ==
Ресей аумағында [[көлік]]тің барлық түрлері дерлік жақсы дамыған деуге болады. Алайда олардың орналасу жиілігі, жүк және жолаушы тасымалындағы үлесі біркелкі емес. Бұл [[жағдай]] республика аумағының өте ауқымдылығымен, [[табиғат]] жағдайының кейбір ерекшеліктеріне, сондай-ақ әрбір ауданның игерілу дәрежесіне, экономикалық және [[әлеумет]]тік деңгейіне тәуелді. [[Көлік]] түрлерінің көлік жүйесіндегі орны атқарылған [[жұмыс]] нәтижесімен анықталады. Оның көрсеткіштері тасымалданған жүк (млн т) пен жолаушының (млн [[адам]]) санымен және жүк пен жолаушы айналымымен бағаланады. Көлік түрлерін таңдауда оған жұмсалатын өзіндік [[күн]], көліктің жылдамдығы, [[жүк]] көтеру мүмкіншілігі, табиғат жағдайының көлік жұмысына тигізетін әсері ескеріледі.

Осы тұрғыдан алғанда Ресей көлік жүйесінде теміржол көлігі жетекші орын алады. Теміржол желісінің жалпы [[ұзындығық|ұзындығы]] 148 мың км, 86 мың км жол жалпыға бірдей қолданысқа ие, оның 42 мың км-і электрлендірілген. Ресейдегі жүк тасымалының 40%-ы, жолаушы тасымалының 50%-ы осы көлік түріне тиесілі. Теміржол жиілігі еуропалық [[бөлік]]те өте жоғары деңгейде. Оның бейнесі алып [[шеңбер]]ге ұқсайды, негізгі білігі [[Мәскеу]] қаласы болып табылады. Одан жан-жаққа қарай 11 теміржол тораптары таралады. Еуропалық шеңберден шығысқа карай ендік бағыттағы бірнеше жол тораптары тармақталады. Тораптар жиілігі шығысқа жүрген сайын біртіндеп сирейді. Олардың ең ірілері: Транссібір, Ортасібір және Оңтүстіксібір тораптары. Бұл тораптардың барлығы дерлік Қазақстан жері арқылы өтетіні сендерге жақсы таныс.

== Байланыс ==
[[Шаруашылық]] салалары арасындағы [[ақпарат]] алмасу, ең алдымен, [[байланыс]] жуйелері аркылы жүзеге асады. Ресейдің байланыс жүйелері екі негізгі саладан құралады: [[пошта]] және электр байланысы. Пошта байланысының [[даму]] дәрежесі жөнінен Ресей Еуропаның жоғары дамыған елдерімен деңгейлес. Әрбір 10 мың тұрғынға шаққанда 3 байланыс орны сәйкес келеді.

Электр байланысының [[телефон]], бейнетелефон, ұялы телефон, [[телеграф]], ғарыштық байланыс, [[радио]] және [[телехабар]] тарату, электрондық пошта, интернет жүйесі сияқты түрлері сендерге жақсы таныс. Ресейде бұл байланыс түрлерінің барлығы дерлік кездескенімен, олардың басым [[Көпшілік|көпшілігі]] жеткілікті дәрежеде дамымаған. Телефон желісімен қамтамасыз етілуі барлық жерде біркелкі емес, ең жоғары [[көрсеткіш]] Орталық экономикалық ауданға тән.

Ресей жері арқылы Біртұтас автоматты [[байланыс жүйесі]] салынған. Ол электр тербелістері арқылы берілетін [[ақпарат]]тарды бір жүйеге топтастырады. Әлемдік байланыс жүйесіне енуде ұзындығы 18 мын км-ге жететін Трансресейлік талшықты [[оптика]] желісінің салынуының маңызы өте зор. Ол Ресейдің Еуропамен және [[Жапония]]мен байланысын жаңа сатыға көтеруде.

Соңғы жылдары [[интернет]] жүйесінің жедел дамуы байқалуда. Ол үшін арнаулы талшықты оптика [[жүйе]]сі салынуда. Байланыс жүйесінің аса ірі орталықтары — [[Мәскеу]] мен [[Санкт-Петербург]] қалалары болып табылады.&lt;ref&gt;География: Дүниежүзіне жалпы шолу. ТМД елдері. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық/ Ө. Бейсенова, К. Каймулдинова, С. Әбілмөжінова, т.б. — Өңд., толықт. 2-бас. — Алматы: Мектеп, 2010. — 304 б., сур.ISBN 978-601-293-170-9&lt;/ref&gt;

== Экономикалық аудандары ==
{{main|Ресейдің экономикалық аудандары}}

Ресей [[Аумақ|аумағы]] ішкі экономикалық [[айырмашылық]]тарына қарай 11 экономикалық аудан мен бір еркін экономикалық зонаға бөлінеді. Олардың әрқайсысы өзіне тән маманданған [[шаруашылық]] салалары бар кешенді құрылымдардың күрделі [[Жиынтық|жиынтығынан]] құралады:

* Орталық экономикалық аудан;
* Волга-Вятка экономикалық ауданы;
* Орталық қара топырақты аудан;
* Солтустік-Батыс экономикалық ауданды;
* Солтүстік экономикалық аудан;
* Солтүстік Кавказ экономикалық ауданы;
* Волга бойы экономикалық ауданы;
* Орал экономикалық ауданы;
* Батыс Сібір экономикалық ауданы;
* Шығыс Сібір экономикалық ауданы;
* Қиыр Шығыс экономикалық ауданы;
* Калининград облысы

== Сыртқы экономикалық байланыстары ==

=== Сыртқы сауда ===
Ресей Федерациясының басқа елдермен қарым-қатынасы, олардың жалпы сипаты мен құрылымдық өзгерістері, ең алдымен, сыртқы сауда байланысына тәуелді. Ел экономикасы көптеген жылдар бойы жасанды саяси кедергілер әсерінен дүниежүзілік нарықтан тыс қалып келген болатын. XX ғасырдың 90-жылдарынан бастап Ресей [[экономика]]сы ашық сипат алып, халықаралық [[деңгей]]ге бетбұрыс жасады.

[[1994 жыл]]ы Ресей мен Еуропалық Одақ арасында серіктестік пен достастық [[келісім]]ге қол қойылды. Соның нәтижесінде Ресей Еуропалық Одақ елдеріне өз [[экспорт]]ының үлесін 40 %-ға дейін көтерді. Сонымен қатар Батыс Еуропаның жоғары дамыған [[мемлекет]]терімен арадағы байланысты күшейтіп, оның үлесін 50—60 %-ға дейін өсірді. Ондай сауда серіктестері қатарынан [[Германия]], [[Италия]], [[Жапония]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ұлыбритания]] мемлекеттерін көруге болады. Мұндай сауда- экономикалық байланыстар ТМД елдерімен де жаңа деңгейге көтерілді. 2007 жылғы сыртқы [[сауда]] айналымы 578,9 миллиард [[АҚШ доллары]]н құрайды, оның 355,5 миллиард АҚШ доллары экспортқа, ал 233,4 миллиард АҚШ доллары импорт үлесіне тиесілі. Олардың арақатынасы мен басты бағыттарына мәтіндегі картадан да айқын көз жеткізуге болады.

Ресейдің [[экспорт]]қа шығаратын тауарлары арасында отын-энергетикалық және минералдық ресурстардың үлесі басым. [[Мұнай]] мен мұнай өнімдерін [[Германия]], [[Италия]], [[Швейцария]], [[Ұлыбритания]] мен [[Польша]]ға; табиғи газды Германия, Италия, [[Франция]]ға; таскөмірді [[Жапония]] мен [[Түркия]]ға шығарады. 2004 жылғы қорытынды бойынша осы тауарлардың [[Беларусь]], [[Қазақстан]], [[Қырғызстан]], [[Молдова]] мен [[Украина]]дағы үлесі 24 %-дан 60 %-ға дейін ауытқыған. Сонымен қатар осы жылғы қорытынды бойынша Ресейдің ең басты сауда серіктестері ТМД елдерінен басқа Германия, Италия, [[Қытай]] және [[Нидерланд]] болып отыр. Елде сыртқы саудамен қатар халықаралық экономикалық қатынастардың басқа да нысандары дамуда. Жоғары дамыған елдермен, сондай-ақ Шығыс Еуропа елдерінің көптеген компанияларымен бірлескен кәсіпорындар қатары көбеюде. Ал шетелдерде Ресей компанияларының қатысуымен бірлескен кәсіпкерліктің дамуы жедел қарқынмен жүруде. Елдегі сыртқы экономикалық [[байланыс]] түрлерінің бірі — [[туризм]] болып табылады.

=== Туризм ===
Ресей жері табиғат [[жағдай]]ының алуантүрлілігі, әсіресе табиғаты көркем де көрікті жерлерінің көп болуымен ерекшеленеді. Ондай аудандар қатарына Солтүстік [[Кавказ]] бен Қара теңіздің жанға жайлы курорттары мен жағажайлары, Байкал көлі мен [[Сібір]] өзендерінің табиғаты әсем жағалаулары, Орал, Алтай және Саян тауларының баурайларындағы таулық туристік базалар жатады.

Сонымен қатар тарихи және [[сәулет]] ескерткіштері, мұражайлар, [[өркениет]] мұралары сақталып қалған ежелгі қалалар мен қазіргі [[ғылым]] мен мәдениеттің озық үлгілерін жинақтаған әсем де асқақ қалалар Ресейдің аса құнды ұлттық [[байлық]]тары болып саналады. Осы [[құндылық]]тарды көздің қарашығындай сақтап әрі туристерге барлық қырынан толықтай таныстыруда түбегейлі өзгерістер жүзеге асырылуда. Ресейдің аса ірі қалалары мен туристік-рекреациялық мүмкіндіктері жоғары аудандарда инфрақұрылымдар жаңартылып, [[заман]] талабына сәйкестендірілуде. Ол шараларды жүзеге асыру мақсатында [[мемлекет]]тік қордан өте қомақты қаржы бөлінуде.

Осы шаралар нәтижесінде соңғы жылдары халықаралық туризм жылдам дамуда. Анықтамалық [[мәліметтер]] бойынша Ресейге келетін туристердің ішінде алыс шетелден келетіндер саны XX ғасырдың 90-жылдарындағы 13%-дан соңғы жылдары 29%-ға дейін көтерілген.

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commons|Russia|Ресей}}
* [http://www.kremlin.ru Ресей Федерациясы Президентінің ресми сайты]
* [http://www.duma.ru Сайт Ресей Федерациясы Мемлекеттік Думасының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140401074830/http://www.duma.ru/ |date=2014-04-01 }}
* [http://www.gov.ru Ресей Федерациясы Мемлекеттік органдарының ресми сайты]

{{Навигациялық блок
 |тақырып       = Ресей
 |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}};
 |state         = collapsed
 |Еуропа елдері
 |Азия елдері
 |Балтық теңізі бойындағы мемлекеттер
 |Каспий теңізі бойындағы елдер
 |Жапон теңізі бойындағы елдер
 |Қара теңіз бойындағы елдер
 |БРИКС
 |ТМД
 |ҰҚШҰ
 |G8
 |G20
 |Еуразия экономикалық қауымдастығы
 |Еуропа кеңесі
 |Шанхай ынтымақтастық ұйымы
 |Шығыс Азия елдері саммиті
 |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы
 |БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі
 |Ислам ынтымақтастық ұйымы
}}

[[Санат:Ресей|*]]
[[Санат:Посткеңестік елдер]]
[[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]]</text>
      <sha1>jj71tq8wrbtf6kfmoj7z9heyzofm202</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Махамбет Өтемісұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2399</id>
    <revision>
      <id>3684050</id>
      <parentid>3659195</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T10:29:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NomadAlshyn</username>
        <id>172161</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>update</comment>
      <origin>3684050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21751" sha1="3rjxoau2kqrdtsc0xsiu14px0as8y4u" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
 |толық есімі           = Махамбет Өтемісұлы
 |шынайы есімі          = 
 |суреті                = Махамбет батыр.jpg
 |сурет тақырыбы        = 
 |туған күні            = 1804 
 |туған жері            = Бөкей Ордасы, Жасқұс
 |қайтыс болған күні    = 20.10.1846 
 |қайтыс болған жері    = Қараой 
 |лақап аты             = 
 |бүркеніш аты          = 
 |мемлекет              = 
 |қызмет еткен жылдары  = 
 |атағы                 = 
 |әскер түрі            = атты әскер
 |басқарды              = 
 |әскери бөлімі         = 
 |шайқасы               = Тастөбе шайқасы&lt;br /&gt;[[Ақбұлақ шайқасы]]
 |марапаттары           = 
 |байланысы             = 
 |отставкада            = 
 |қолтаңбасы            = 
 |Commons               = 
}}
{{мағына|Махамбет}}
'''Махамбет Өтемісұлы''' ([[1804 жыл|1804]], Ішкі [[Бөкей Ордасы]], қазіргі [[Батыс Қазақстан облысы]]ның [[Бөкей ордасы ауданы]]ның [[Нарын құмы]]ндағы Жасқұс — [[20 қазан]] [[1846 жыл|1846]], Қараой өңірі, қазіргі [[Атырау облысы]]ның [[Индер ауданы]]) — қазақтың әйгілі [[жырау]]ы, күйші композиторы, отаршылдыққа қарсы [[Исатай Тайманұлы]] бастаған көтерілісті (1836–1837) ұйымдастырушылардың бірі, осы көтерілістің жалынды жыршысы. Ол [[Қазақ хандығы]]ның соңғы жырауы деп тануға болады.

[[Алшын]] ішіндегі [[Беріш]] руының Жайық бұтағынан. Нәдір деген кісіден Мәлі (кейбір деректе Құлмәлі, Құлманияз деп айтылады) туады. Мәлінің қазақ әйелінен Өтеміс пен Шыбынтай, қалмақ әйелінен Қобылай туған. Өтемістен - он ұл, Шыбынтайдан - төрт ұл, Қобылайдан - үш ұл туып, Мәлі ұлдың өзінен он жеті немере сүйген адам. Бұл әулет Тайсойған құмындағы іргелі ауылдардың бірі. Атасы Құлмәлі, әкесі Өтеміс те өз заманында айтулы тұлғалар болған, Құлмәлінің тұқымынан би де, шешен де шыққан.
[[File:Stamp of Kazakhstan 399.jpg|thumb|right|200px|[[Қазақстан]] [[пошта маркасы]],[[2002]] жыл]]
Махамбет өзінің барша болмыс қасиеттерімен көшпелілер арасындағы көсем тұлғалардың бірі. Ол өзі туып өскен өңірдің [[Қамбар батыр]], [[Ер Тарғын]], [[Сыпыра жырау]], [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асанқайғы]], [[Қазтуған Сүйінішұлы|Қазтуған]], [[Шалкиіз Тіленшіұлы|Шалкиіз]], [[Жиембет жырау|Жиембет]], [[Доспамбет жырау|Доспамбет]] сияқты біртуар тұлғаларының өлмес мұраларын көкірегіне тоқып өсті. Өзі өмір сүрген заманның ағымына жүйрік, қыр сырын жетік меңгерген, көзі ашық, көкірегі ояу, білімдар адам болған. Орыс, татар, араб тілдерін тәуір меңгерген. Мұны ол жазған хаттардан айқын аңғаруға болады.

1836—1838 жылы [[Исатай Тайманұлы]] бастаған [[Исатай-Махамбет көтерілісі|шаруалар кетерілісінің]] жалынды жыршысы, қозғалысты ұйымдастырушылардың бірі.

Махамбет өзі [[Жәңгір-Керей хан|Жәңгір хан]]ның қудалауымен екі жыл түрмеде отырып, 1831 жылы қашып шыққан. Саналы өмірін патша өкіметінің отарлық саясатын жүзеге асырушы хан-сұлтандарға қарсы кекті жырлар толғайды, халықты күреске шақырады.

Көтеріліс жеңіліспен аяқталғаннан кейін Жем, Жайық, Маңғыстау, [[Хиуа хандығы|Хиуа]] елдерін сағалайды, жасақ жинап, көтерілісті жаңадан жандандыруға күш салады. Бұл ниеті нәтижесіз болды, [[Бөкей Ордасы]]нда қолға түсіп, [[Орынбор]] түрмесіне қамалады. Тұтқыннан босағаннан кейінгі өмірін Кіші жүздің батыс бөлігіндегі ел ішінде өткізеді. Бірақ, Жәңгір хан өлген соң аға сұлтан болған Баймағамбет Айшуақұлының жалдамалыларының қолынан қаза тапты.&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt; Махамбет — халықты патшалық, хандық өкіметке қарсы қарулы кетеріліске шақырған алғашқы қазақ ақыны. Оның бейнелі де жалынды негізінен Шалкиіз, Сыпыра, Доспамбет, Қазтуған сияқты батыр жыраулардың үлгісінде шығарылған көтеріліс туралы толғаулар. «Жәңгірге», «Баймағамбет сұлтанға» деген өлеңдерінде үстем тап өкілдерін бет-пердесін жырта шенесе, «Мұнар күн» өлеңінде ел басындағы ауыртпалықты күйзеле, ашына айтты. Исатай — ақынның кеп өлендерінің басты қаһарманы. «Тайманның ұлы Исатай», «Исатай деген ағам бар», «Исатай сөзі», «Тарланым», т.б. өлеңдерінде Исатайдың адамгершілігі, азаматтығы, батырлығы, қайсарлығы сипатталады.&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;

==Қысқаша өмірбаяны==
'''Махамбет Өтемісұлы''' (1803, қазіргі [[Батыс Қазақстан облысы]], [[Жәнібек ауданы]] - 20.10.1846, қазіргі [[Атырау облысы]], [[Индер ауданы]], [[Жарсуат (Атырау облысы)|Жарсуат]] ауылы Қараой жерінде)- ақын, күйші, Исатай Тайманұлы бастаған көтерілістің (1836–1838) көсемі әрі жалынды жыршысы. Бала кезінен мұсылманша, орысша оқыған.
Әкесі Өтеміс елге ықпалды би болған.
*1824–1828 жылдары Орынбор қаласында [[Жәңгір-Керей хан]]ның ұлы Зұлқарнайынның қасында болды. 
*1829 жылы Махамбет Ішкі Ордаға [[Жайық]]тан жасырын өтті деген айыппен ұсталып, Калмыков бекетіндегі абақтыға 2 жылдай қамалды.
*1831 жылы түрмеден қашып шықты, бірақ артынша ақталды. 
*1834 жылы Исатай батырмен бірігеді. Сол жылы 9 маусымда Жәңгір хан Махамбетті өз жағына тарту мақсатында старшын лауазымын ұсынды. Жер мәселесі, жайылымның тарлығы, орыс империясының қазақ хандығын жою мақсатындағы іс-қимылдары, сондай-ақ, Жәңгір ханның жерді туған-туыстарына бөліп беруі мен ел билігінде қайын атасы [[Қарауылқожа Бабажанов|Қарауылқожаға]] үстемдік берген астамшылық әрекеттері бүліншіліктің туылуына себепші болды. Қарауылқожа мен Исатай,Махамбет арасындағы тартыс өршіл, наразылық үлкен қозғалысына айналды. Исатай атынан жазылған «Әй, Махамбет, жолдасым!» атты Махамбет толғауы,ондағы «Хан баласы жылады-ай, Жанымды қи деп сұрады-ай» деген жолдар хан ордасын қоршауға алған соғыс күндерінің (1837) шындығын сипаттайды. Осы жылдың қараша айында көтерілісшілер Бекетай құмында өздерінен күші әлдеқайда басым Гекке әскерімен соғысып, жеңіліс табады. Бұл оқиғалар Махамбеттің «Соғыс» жырында бейнеленіп, «Жабығу», «Ереуіл атқа ер салмай» туындыларында жеңілістің күйзелісті күйі шертіледі.
*1836 жылы 17-наурызда Жәңгір хан Махамбет пен Исатайды жолдастарымен ұстап әкелуді бұйырады. Бұл істі Қарауыл қожа Бабажановқа тапсырады.
*1836 жылы 4-сәуірде Киелімола деген жерде 522 адамнан тұратын отряд алып шыққан Қарауыл  қожамен Исатай мен Махамбеттің 200-ге жуық әскері кездеседі. Қарауыл қожа ұрыс ашуға бата алмай, кері қайтады.
*1836 жылы мамыр айында Махамбетті «Күшік Жапарұлын өлтірді» деп айыптап, Орынбор шекара комиссиясына Қарауыл қожа арыз түсіреді.
*1836 жылы маусым айында Исатай мен Махамбет хан ордасына талаптарын жолдайды.
*1836 жылы Жәңгір хан Орынбор шекаралық комиссиясына хат жолдап, Исатай мен Махамбетті қамауға алуды өтінеді.
*1837 жылы 17-ақпанда Исатай мен Махамбет Қарауыл қожаның ауылын шабады.
*1837 жылы наурыз айында Жәңгір атаман Покатиловке арыз жазып, Исатай мен Махамбетті «ұры» деп жазғырып, тез арада қамауға алуды талап етеді.
*1837 жылы күзде Исатай мен Махамбет 2000-нан астам әскермен келіп, хан ордасын қоршауға алады.
*1837 жылы қараша айында Бекетай құмында Геке әскерімен соғысып, жеңіліс табады.
*1837–1838 жылдары Жайықтың бергі жағына өтіп, Кіші жүздің арасында болады. Қол жинап, елді көтеріліске үгіттеумен айналысады.
*1838 жылы 12-шілдеде [[Ақбұлақ шайқасы|Ақбұлақ]] бойындағы шайқаста Исатай қазаға ұшырап, Махамбет [[Хиуа]] жақта 2 жылдай жасақ жинауға әрекет жасады. Бұл ниетінен әрекет шықпаған соң Бөкей ордасына жасырын өтіп, ел ішін паналады. Ақын өмірінде ауыр да сүргінді жылдар жалғасты.
*1841 жылы 4-наурызда белгісіз біреулердің көрсетуімен Тілекеев деген қазақтың үйінде отырған жерінде Махамбет қолға түсті. Орал әскерінің 40 мың адамнан құралған жасағы үй иесі мен Махамбетті тұтқындап, Калмыков ауылында (қазіргі Тайрақ ауданы) екі апта түрмеде ұстайды, кейін [[Орынбор]]ға  айдатады (17.3.1841). Орынбор генерал-губернаторы Махамбет ісін әскери соттың қарауына тапсырды.
*1841 жылы 7-шілдеде сот «бүліншілікке» тағы араласса, қатаң жазалансын деген үкіммен тұтқыннан босатып, шекарадан өтпеуді қатаң ескертті. 
*1841–1845 жылдар аралығындағы Махамбет өмірі туралы деректер аз. 
*1846 жылы ақпанда Махамбет баласы Нұрсұлтанды оқуға орналастырмақ ниетпен Орынборға келді. Шекарадан өтуіне байланысты генерал-губернатор істі қайта қозғады, [[Кіші жүз]]дің батыс бөлігінің әкімі Б. Айшуақов та Махамбетті қудалауын қоймады. Ол ақынның басына 1000 сом тігіп, оны ұстау үшін арнайы адамдардан (құрамында хорунжий Ықылас Төлейұлы, беріш руының биі Жаңаберген Боздақұлы, [[Табын]] Төрежан Тұрымұлы, беріш руының қазақтары Мұса Нұралыұлы, Жүсіп Өтеуліұлы бар) құралған қарулы жасақ жіберді. Махамбет хорунжий Тұрымұлының қолынан қаза тапты.

==Махамбет шығармалары==
Махамбет шығармалары - бұқара өмірінің рухани-поэтикалық шежіресі, шаруалар қозғалысының шынайы бейнесі. Ол [[Жыраулық поэзия]]ның көркемдік әлемін байытып, шығармаларында ұлт-азаттық идеяларын көтерді, елдікті сақтап қалуға тақырлы. ''«Мұнар күн»'' жырында ол ел басына түскен ауыртпалықты ашына айтты. ''«Ереуіл атқа ер салмай»'', ''«Ұлы арман»'', ''«Жайықтың бойы көк шалғын»'', ''«Атадан туған ардақты ер»'' жырларында ақын алдағы күндеріне үмітпен, зор сеніммен қарады.
«''Біртіндеп садақ асынбай»'', ''«Арғымақ, сені сақтадым», «Арғымақтың баласы», «Азамат ердің баласы», «Қара нар керек біздің бұл іске», «Еменнің түбі - сары бал», «Жалған дүние», «Еріскедей ер болса»'', т.б. шығармаларында ұлт-азаттық қозғалыс рухы, ел тағдыры мен арман-мүддесі терең әрі шынайы суреттелген. ''«Халық қозғалса, хан тұрмайды тағында»'' дейді ол отты жырларында. Ақын өлеңдерінің басты қаһарманы [[Исатай Тайманұлы|Исатай]] батыр. ''«Исатай деген ағам бар»'', ''«Исатай сөзі», «Арғымаққа оқ тиді», «Тарланым», «Соғыс»'', т.б. өлеңдерінде Исатай батырдың көркем тұлғасы, [[адамгершілік]], қайсарлық, тапқырлық қасиеттері жан-жақты сипатталды. Оның ''«Жәңгірге»'', ''«Баймағамбет сұлтанға»'' арнаған 106 өлеңдері [[патша]]ның жергілікті билеуші өкілдері - хан-сұлтандарға қарсы жазылған, олардың бет пердесін ашатын жырлар болды. Ақын өлеңдерін дәстүрлі үлгіге негіздей отырып, түр, мазмұн жағынан байыта, жетілдіре түсті. Махамбеттің [[лирика]]лық өлеңдері, көбіне, толғау, жыр, [[терме]] үлгісінде жазылды. Исатайға арнаған өлеңдерінде жоқтау сарыны басым. Махамбет шығармашылығы қазақ поэзиясы жанрларының қалыптасуына ([[сатира]], [[элегия]], [[монолог]], [[арнау]], т.б.), стилінің дараланып, поэтикалық тіл құралдарының артуына, [[философия]]лық тереңдіктің орнығуына үлес қосты. Халық нақылына құрылған философиялық толғаулары мен жігерге толы ерлік жырлары, жауынгер рухты биік өлеңдері ақын шығармашылығын жоғары деңгейге көтерді. Махамбет жырлары дәуір шындығын бейнелеп, көтеріліс айнасы болып қана қойған жоқ, асқақ рух пен болашаққа деген сенімнің ерекше үлгісін көрсетті (''«Мұңайма»'', ''«Желп-желп еткен ала ту», «Жайықтың бойы көк шалғын», «Ұл туса», «Толарсақтан саз кешіп»''). Ақын жырларында орыс, араб, парсы сөздері көп кездесіп, [[шағатай тілі]]нде жазылуымен ерекшеленеді. Махамбет жыраулық поэзия дәстүрін шебер дамыта отырып, қазақ өлеңінің табиғатын жаңартты. Махамбет шебер күйші де болған, оның 11 күйі
''«Шашақты найза, шалқар күй»'' деген атпен жарық көрді (1982). Ақын өлеңдерінің халық арасына тарауына Ш. Жарылғапұлы, Қуан ақын, кішкене Кобыланды, [[Қубала]], Лұқпан, Мұрат, Ығылмандар әсер еткен. Алғаш ''«Мұрат ақынның Тұмар қажы оғлына айтқаны»'' деген жинақта (Қазан, 1908) Махамбеттің 100 жолдан астам екі толғауы басылды. Ғ. Мүштақ құрастырған ''«Шайыр яки қазақ ақыңдарының басты шығармалары»'' жинағында (Орынбор, 1911) Махамбет толғауынан үзінділер берілді. 1939 жылы Қ. Жұмалиев Махамбет өлеңдерінің жинағын шығарды. Ақынның 200 жылдық мерейтойы аталып өтіп (2003), 4 томдық жинағы жарық көрді.&lt;ref&gt;Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010, ISBN 9965-26-322-1&lt;/ref&gt; Ақын халық бұқарасының зор күшіне сенеді. Егер ел болып бірігіп, әділетсіз хандарға қарсы шықса, ханды тақтан тайдыратынына күмән келтірмейді. Махамбет халықтың ханнан көрген жәбір жапасын жырға қосып айтады. 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://lit.kz/kz/books/utemisuly-makhambet Махамбет Өтемісұлының шығармалары]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.makhambet.freenet.kz/main-k.html Махамбет Өтемісұлының 200 жылдық мерейтойы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070301105732/http://www.makhambet.freenet.kz/main-k.html |date=2007-03-01 }}

[[Санат:Махамбет Өтемісұлы]]
[[Санат:Батыс Қазақстан облысында туғандар]]
[[Санат:20 қазанда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Қазақ ақындары]]
[[Санат:Қазақстан саясаткерлері]]
[[Санат:Күйшілер]]
[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері]]
[[Санат:Қазақ жыраулары]]</text>
      <sha1>3rjxoau2kqrdtsc0xsiu14px0as8y4u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талқылау:Басты бет</title>
    <ns>1</ns>
    <id>2611</id>
    <revision>
      <id>3684032</id>
      <parentid>3668612</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T09:53:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шардара тілдер орталығы</username>
        <id>187293</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шардара аудандық «Тілдерді оқыту және дамыту орталығы» КММ туралы мәлімет */ жаңа бөлім</comment>
      <origin>3684032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19084" sha1="rpmpazvuoe0qcclgi26atm3f3yed954" xml:space="preserve">{{Мұрағат|2007-2010 жыл|2011 жыл|2012 жыл|2013 жыл|2014 жыл|2015 жыл}}

== Новый алфавит ==

Здравствуйте. Я знаю, что есть новый алфавит (латиница) для казахского языка.Википедия на казахском будет или на латинице и если на латинице то когда? [[Қатысушы:Heepman1997|Heepman1997]] ([[Қатысушы талқылауы:Heepman1997|талқылауы]]) 15:40, 2017 ж. қазанның 31 (+06)(например: Уикипедия - Y'i'ki'pedi'i'a)
:: Нам не нравится эта латиница--[[Арнайы:Үлесі/145.255.172.132|145.255.172.132]] 13:26, 2017 ж. қарашаның 18 (+06)

Пока это зависит от того, когда само правительство официально примет вариант латинского алфавита казахского языка. Но если вы хотите воспользоваться им прямо сейчас, то в левом верхнем углу рядом с &quot;талқылау&quot; с права можете сменить кириллическую письменность на латинскую или арабскую.
Хотя мне и по моему большинству населения страны, нравится ставка на внедрение латиницы. [[Қатысушы:Dimash Kenesbek|Dimash Kenesbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Dimash Kenesbek|талқылауы]]) 02:27, 2021 ж. мамырдың 19 (+06)

== Жаңа әліпбиге көшу жұмыстары ==

Қайырлы күн! 

Құрметті Уики-қауымдастық өкілдері, сіздерді қазақша Уикипедияны латын қарпіне көшу жұмыстарын талқылауға шақырамын. Осы процесті бастаған дұрыс па? Қандай технологиялық шешімдер керек болады?[[Қатысушы:AlibekKS|AlibekKS]] ([[Қатысушы талқылауы:AlibekKS|талқылауы]]) 16:18, 2018 ж. ақпанның 20 (+06)
: Сәлем, Әлібек! Меніңше, әлі ерте. соңғы қабылданған нұсқа да ақтық болатынына күмән да бар. :) --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 18:45, 2018 ж. ақпанның 20 (+06)
::Қайырлы күн! [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Батырбектің]] ойымен толықтай келісемін, әзірге асығыыстық танытпаған жөн. --[[Қатысушы:Абылай|Абылай]] ([[Қатысушы талқылауы:Абылай|талқылауы]]) 19:48, 2018 ж. ақпанның 20 (+06)
* Асығыс шайтанның ісі, қол қойғанмен '''ү, ұ, у, ш''' әріптері талқылауды қажет ететін сияқты --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 14:29, 2018 ж. ақпанның 21 (+06)
Әліптің артың бағайық негізі өйткені 2025 жылы еңгізіледі негізі сол талқылау жайлы да осы уйкиге бір бет аргнау керек еді мысалы маған ж деген аріпті zh белгілеген ынғайлы әрі біз бұрыннан қолданып жүрген әріптер жеке куәліктерде банкоматтық корчкаларда солай белгіленіп халық үйреніп қалған жақтарын қалдыру жайлы ұсыну керек еді оларды ұсынатын жерлерді білмей жүрміз қаншамамыз. ш ны ұтымды қолданды мысалы sh сол сияқты кей әріптерді осылай белгілеу қазақ тілінің дамуына пайдасын тигізбесе кері әсерін бермейді деп ойлаймын. рахмет. Сырлыбек 23:21, 2018 ж. сәуірдің 25 (+06)

== Қазақстандық 100 есім ==

Сәлеметсіздерме құрметті уики Ұжымы белсенді қолданушылар сіздердең бір өтініш болып тұр еді. Қазіргі таңда қазақстандық 100 есім жобасы іске асып жатыр ғой соған байланысты сіздерге ұсынысым бар еді менде қолым босағасын кіріскелі жатырмын. бірақ көп білімді қажет ететін бір жұмыс бар еді жаңа санат ЕҢ АЛҒАШҚЫ деген ащайық. мысалы ең алғашқы  мектеп салушы тұлғаға, ең алғашқы қазақ прадюсыры ең алғашқы кино рижисор ең алғашқы призидент денен сиақты ең алғашқы қазақстандық қала деген сияқты мақалаларға ең алғашқы деген санат жасайық немесе жасасаныздар. сол кезде сол кісілер жайлы ақпарат іздеген адамдарға оңтайлы онай болады деген ой ғой сол кезде бұл жайлы ақпарат іздеген адамға да ең алғашқы деген бет қойып не мақсатта жасалғанын ел басынын бағдарламалары мен жолдауларымен байланыстырсақ уики қолданушылардың саның өзімізге тартамызба деген ой ғой рахмет Сырлыбек 23:16, 2018 ж. сәуірдің 25 (+06)

== Ұсыныс Қазақша викидің дамуына мүмкіндік ==

Осыдан қателеспесем 7-8 жыл бұрын Қазақша викидің дамудың даңғыл жолына түскені естерінізде шығар 100 Ноутбук беріліп дегендей содан алғандарыныз ба аламын деп талпынғандарыныз бар Әйтеуір содан не көрдік викидің дамудың даңғыл жолына түскенің білеміз ғой. Мен ойлаймын да қазіргі танда барлық студенттерімізге сондай өзіміз викидің жаңашырлары тек қана студенттер арасында ақша жинап сондай бәйге ұйымдастырмасқа? бұл мәселені админдер ақылдаса отырып бір аптаның ішінде қолға алып жіберіп тездетіп жіберсек жақсы мүмкіндік па деп ойлаймын. 
Осының арқасында қандай пайда болады десеніздер:
1) Қазақша мағұлыматтар саны артады
2) Жана админдер бола бастайды
3) Қазақша викидің ізін жалғастырушылар пайдв бола бастамайма.
Мойындау керек қазіргі админдердің көп нәрсеге уақыттары болмауды мүмкін соларға үлкен мүмкіндік емес пе жақсы ізбассарлар болса

Сырлыбек 23:56, 2020 ж. сәуірдің 7 (+06)
* 100 ноутбук берілген жоқ, қайда кеткені белгісіз :) Уикибілімге хат жаздым - жауап жоқ (7 жыл болды). --[[Қатысушы:Esetok|Esetok]] ([[Қатысушы талқылауы:Esetok|талқылауы]]) 14:36, 2020 ж. сәуірдің 8 (+06)
:Оны кім қаржыландырады екен? '''Даңғылы''' деп асырып жібердіңіз, даңғылы емес тупикке апарды сондай жарыстар (әсіресе кейінгі НИШ-тың жарысы). Өте өкінішті жағдай, бірақ қазуикидің ағылшын, неміс, орыс тіпті әзірбайжан, түрік уикиіндей дами алмайтын сияқты өте ұзақ уақытқа(((( --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 20:03, 2020 ж. сәуірдің 9 (+06)
:: Мына конкурсқа қатысуға болады: [[Жоба:Уики-көктем 2020]] --[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]]) 23:04, 2020 ж. сәуірдің 14 (+06)

Nokia компаниясының өзі телефон сыйлаған.(7-8 жыл бұрын) Қазір Қазақша Уикипедияда ескі ақпарат,толық емес мақалалар! [[Қатысушы:Kaiyr6|Kaiyr6]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr6|талқылауы]]) 00:02, 2020 ж. қазанның 26 (+06)

== Компьютерлік ойындар ==

Қазір дамып жатқан, компьютерлік ойындарға мүмкін портал ашармыз? Геймерлер(ойыншылар)ақпарат алсын! Соларға ыңғайлы [[Қатысушы:Kaiyr6|Kaiyr6]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr6|талқылауы]]) 00:05, 2020 ж. қазанның 26 (+06)

== Почему Латиница других языков сразу же превращается в Казахскую Кириллицу? ==

Почему, скажем, слово &quot;Wishlist&quot; должно автоматически менятся на &quot;Уісһліст&quot;? Я считаю, что эта функция должна быть убрана. Когда увидел &quot;Тһе Організатіон оф тһе Петролеұм Ехпортінг Цоұнтірес&quot; вообще глаза заболели.

А также стоит отметить, что в этом году (2022) вышел новый вариант Латинницы, где &quot;U&quot;=&quot;У&quot;, &quot;Ū&quot;=&quot;Ұ&quot;, &quot;Ü&quot;=&quot;Ү&quot;, &quot;Iı&quot;=&quot;Іі&quot; и &quot;İi&quot;=&quot;Ии&quot; [[Қатысушы:Malik Nursultan B|Malik Nursultan B]] ([[Қатысушы талқылауы:Malik Nursultan B|талқылауы]]) 09:00, 2022 ж. ақпанның 18 (+06)
:{{@|User:Amire80}} --&lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 09:45, 2022 ж. ақпанның 18 (+06)

== Беттерді ашу керек деген ұсыныс ==

Менің ұсынысым осындай — әрбір адам жаңа мәлімет қоса алса, Уикипедиямыз дамиды. &quot;ҚАЗАҚСТАН&quot; деген бет жабылғасын, мен оның ішінжегі грамматикалық және мәліметтің қателіктерін дұрыстай алмаймын, жаңарта да алмаймын. Уикипедия әрбір адам өзгерте алатын сайт қылып жасалды және солай бола берсін деп ойлаймын. [[Қатысушы:Malik Nursultan B|Malik Nursultan B]] ([[Қатысушы талқылауы:Malik Nursultan B|талқылауы]]) 09:03, 2022 ж. ақпанның 18 (+06)

== Сурет көрсетілмейді ==

Бәріне сәлем. Бұл менің ана тілім емес. Мен Google Translate қолданбасын пайдаланып жатырмын, сондықтан қателіктерімді кешіріңіз. Жаңа ғана тоқтадым, «Күннің суреті» бөліміндегі сурет көрсетілмейді. [[Қатысушы:Python Drink|Python Drink]] ([[Қатысушы талқылауы:Python Drink|талқылау]]) 22:40, 2022 ж. қыркүйектің 1 (+06)

== Қағанат/Қағандық ==

Мүмкін «қағанАТ» орнына «қағанДЫҚ» қоямыз? [[Қатысушы:Қатысушы Апельсин|Қатысушы Апельсин]] ([[Қатысушы талқылауы:Қатысушы Апельсин|талқылау]]) 11:10, 2022 ж. желтоқсанның 6 (+06)

== WIKI белсенділері ==

Қазақша вики ге серпін біру керек еді жарыс өткізіп па бірдене ойластырмасақ белсенділік қалып бара жатыр арнайы санақты көрдім татар тілі жақсы дамып кетіпті елі болмаада саны аз болсада қамшылап алу керек еді өзімізді    https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96     арнайы санақ көрем деушілерге  Сырлыбек 23:07, 2022 ж. желтоқсанның 11 (+06)

== Патшалардың реттік сандары ==

ІІ Елизабет (ағылш. Елізабетһ ІІ)  Ұлыбритания патшайымы туралы мақаланың аты қазақша қате болып тұр. Қазір осы мақаланы қарағанда - ЫЫ Елизабет деп тұр. Менің ойымша бұл есімнің реттік нөмірін бағдарлама автоматты түрде қазақшаға аударуымен байланысты. Өз бетімен дұрыстай алмадым. Дәл осы мәселе басқада ВЫ Георг (ағылш. Георге ВЫ, шоқындырылғандағы аты Альберт Фредерик Артур Георг, ЫЫЫ Чарлз (ағылш. Цһарлес ЫЫЫ[1]), толық есімі Чарльз Филипп Артур Джордж Уиндзор мақалаларынада қатысты. [[Қатысушы:Baubek1984|Baubek1984]] ([[Қатысушы талқылауы:Baubek1984|талқылау]]) 11:28, 2023 ж. қаңтардың 13 (+06)

== Білгенге маржан - Жаңалықтар ==

Басты беттегі &quot;Білгенге маржан&quot; мен &quot;Жаңалықтар&quot; бөлімдерінің орындарын ауыстыруды ұсынамын, яғни &quot;Жаңалықтар&quot; ең басында, ал &quot;Білгенге маржан&quot; оның астында тұратындай. &quot;Жаңалықтар&quot; бөлімі біздің қатысушылармен белсенді түрде өңделіп тұрады және оқырмандаға да осы бөлім қызығырақ болады деп ойлаймын. Ірі Уикипедия тіл бөлімдерінің ішінде [[:uk:Головна сторінка|Украинша Уикипедияда]], [[:en:Main page|Ағылшынша Уикипедияда]], [[:de:Wikipedia:Hauptseite|Немісше Уикипедияда]] жаңалықтар бөлімі ең басында тұр -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 08:45, 2024 ж. қарашаның 19 (+05)

:Қолдаймын! Жалпы, басты бетпен бірдеңе істеу керек. Көрінісі көңіл көншітпейді (менің субъективті пікірім). [[Қатысушы:Ismukhammed|Ismukhammed]] ([[Қатысушы талқылауы:Ismukhammed|талқылау]]) 21:04, 2024 ж. қарашаның 19 (+05)
::{{@|Nurtenge}} жаңалықтар мен білгенге маржан ауыстырдым. {{@|Ismukhammed}} дизайны меніңше осы дұрыс (қателеспесем 3-ші дизайн). Түрлі-түсті емес, ашық, оқығанға оңай --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:05, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
:::Рақмет! Иә, қазіргі біркелкі түсі жақсы деп ойлаймын, бірақ бөлімдер қисық-қисық орналасқан сияқты, сол жақ оң жақ бөліктен қысқа, &quot;Уикимедиа қорының басқа да жобалары&quot; деген сияқты бөлім беттің жартысын емес, жалпы астын алып жататындай кішігірім өзгертулер Басты бетті сәл әсемдейді деп ойлаймын -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 22:53, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)

== Тілдер саңағы ==

Сәлем достар. тілдер саңағында 49 орыңға түсіп қалыппыз ғой. Жұмыс істеуді қойғанбыз ба? осыны оқыған бетте бір бір мақаладан жазып тастайық. Сырлыбек 09:40, 2025 ж. мамырдың 21 (+05)
:Сан емес сапа әлдеқайда маңызды. Сапа өте жоғары болса небір білімді адамдар осында тартылады, олар үшін сапа көрсеткіші ағылшын тіліндегі ақпарат --&lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 09:49, 2025 ж. мамырдың 21 (+05)

== Шардара аудандық «Тілдерді оқыту және дамыту орталығы» КММ туралы мәлімет ==
Орталықтың қызметі мемлекеттік тілді оқытуға, оқу-әдістемелік жұмыстар жүргізуге және тіл мәдениетін насихаттауға бағытталған. [[Қатысушы:Шардара тілдер орталығы|Шардара тілдер орталығы]] ([[Қатысушы талқылауы:Шардара тілдер орталығы|талқылау]]) 14:53, 2026 ж. қазанның 20 (+05)</text>
      <sha1>rpmpazvuoe0qcclgi26atm3f3yed954</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бекет Мырзағұлұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5097</id>
    <revision>
      <id>3684041</id>
      <parentid>3677421</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T10:22:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NomadAlshyn</username>
        <id>172161</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>update</comment>
      <origin>3684041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13506" sha1="ay1oi4mkzan31qncl7r3t9agznx2633" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Бекет ата
 |Шынайы есімі          = Бекет Мырзағұлұлы
 |Сурет                 =  Бекет ата.jpg
 |Сурет ені             = 200px
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = 1750
 |Туған жері          = {{туғанжері|Құлсары|Құлсарыда}}, [[Атырау облысы]]
 |Мансабы               = [[батыр]], [[ағартушы]], [[сәулетші]], [[әулие]]
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  =  [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = 1813
 |Қайтыс болған жері    = [[Оғыланды]], {{қайтысболғанжері|Қарақия ауданы|Қарақия ауданында}}, [[Маңғыстау облысы]]
 |Әкесі                 = Мырзағұл
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Балалары              = Бәйтелі, Жайлау, Тоғай, Байнияз, Қодар
 |Марапаттары           = 
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Бекет Мырзағұлұлы''' (''Бекет ата'') ([[1750]], [[Құлсары]] – [[1813]], [[Оғыланды]]) — [[Алшын]] тайпасы [[Адай]] руының [[Қосқұлақ руы|Қосқұлақ]] бөлімінен шыққан қазақтың әйгілі батыры, қолбасшы, ағартушысы, ойшылы, сәулетшісі. Халық әулие тұтқан. Өзі тұрғызған Оғыланды мешітіне жерленген.&lt;ref name=&quot;http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp&quot;&gt;{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
[[Хиуа]]дағы Бақыржан (Пақыржан) қажыдан оқып, діни білім алған.&lt;ref&gt;Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt; Хиуадағы Шерғазы хан медіресесін тәмамдаған соң Бекет 21 жасында туған жеріне оралып, Жем бойындағы Ақмешітті тұрғызып, бала оқытқан дейді шежіреші қарттар. Ал 24 жасында Бейнеуде жерасты мешітін салады.
Ұлы ұстаз Бақыржан Қожаның таңдауы Бекетке түсіп, сүйікті шәкіртіне батасын беріп, өзі сол жылы мәңгілік сапарға аттаныпты. Сөйтіп, Бекет ата 40 жасында ұстазы Мұхаммад Бақыржан Әзизден бата алып, ислам әлеміне танымал “сопылық жолдың” Пірі болады. Сопы мәртебесіне иеленіп, балаларды сауаттылыққа үйретіп, жерасты құрылымдар салуды бастаған.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Бекет жастайынан білмекке құмар болып, [[алғырлық]] [[Зеректік|зеректігімен]] көзге түскен. Ол ат жалын тартып мінген, оң-солын тани бастаған кездің жаугершілігі мол болған. Содан да ел қамы, халық тағдырына қатысты істерге ерте араласып, парасат-пайымымен, ерлік-табандылығымен жұрт көзіне ертерек түскен. Ол, әсіресе, медресе-мешіттер салдыртып, халықты [[имандылық|имандылыққа]], кісілікке, ауызбірлікке баулуға айрықша көңіл бөлген.

[[Бекет ата мешіттері|Бекет ата салдыртқан мешіттер]] күні бүгінге дейін біршама тәуір сақталған. Әсіресе, өзінің сүйегі қойылған [[Үстірт]]тің Маңғыстау жақ ойысындағы Оғыланды мешіті үш бөлме етіп ойылған қалпы әлі тұр. Бекеттің немересі Мұрынның мүрдесі де осында.&lt;ref&gt; Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”,  2009 ISBN 978-601-01-0268-2 &lt;/ref&gt;

== Қызметі ==
Көзінің тірісінде оның қабілетін, қызметі мен жеке басына тән жаратылысын сипаттайтын ерекше төрт қасиеті болған:
* ''Біріншісі'' — халықтың тәуелсіздігі жолында жауларға қарсы күреске белсене араласқан [[батыр]].
* ''Екінші'' — ғылымның қиын жолымен жүріп өтіп, балаларды білім нәрімен сусындатқан [[ағартушы]].
* ''Үшінші'' — ежелгі дәстүр бойынша көптеген елді мекендерде мешіттер мен медреселерге арнап ғимараттар салған [[сәулетші]].
* ''Төртінші'' — [[мүсәпір|мүсәпірлер]] мен ауруларға қол үшін берген ерекше дарынды, атпал [[азамат]] және аса маңызды оқиғаларды болжай білген [[сәуегей]].
Бекет атаның бұл қасиеттері көзінің тірісінде-ақ ел арасында аңызға айналғаны сонша, &quot;''[[Медине]]де — [[Мұхаммед пайғамбар|Мүхаммед]], [[Түркістан]]да — [[Қожа Ахмет Иасауи|Қожа Ахмет]], [[Маңғыстау]]да — [[Бекет ата|Пір Бекет]]''&quot; деген сөз сол кезде шықса керек. Сондықтан да оның ел алдында мәртебесі биік болған, сәуегей ретінде құрметтеп, пір тұтатын. Халық мұндай асыл азаматқа деген сүйіспеншілігі мен құрметін ұрпақтан-ұрпаққа аңыз арқылы жеткізген. Әрине, аңызға ақиқат ретінде қарауға болмайды, дегенмен, Бекет атаның атына байланысты жазылған әңгімелер оның өмірінен алынған.

Қалың жауға қарсы қол бастап, қарсы шапқан қаһармандығымен Бекет батыр атанған. Шайқастарда Бекетке оның мейрімділік, әділдік сияқты адал қасиеттерінен туындаған бейбітшілікке деген сүйіспеншілігі сүйеу болған. Адам баласына көмектесуді және оларға білім беру, жақсылық жасауды Бекет ата Алланың бұйрығы деп санаған. Бекет ата Маңғыстауда, Оғыландыдағы өз мешітінде жерленген. Көпшілік Бекет атаны әулие тұтып, қабіріне түнейді. 

XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Э.Эверсман, А.Дюгамель ғалымдар сол аңыз-әңгімелердің негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған. Кеңес кезінде М. Меңдіқұлов, Ә. Кекілбаев, Е. [[Есбол Өмірбаев|Өмірбаев]], Қ. Сыдиықов т. б. зерттеушілер жазған.

== Мешіті ==
Бекет-Ата жер асты мешіті [[Үстірт|Үстіртте]] [[Оғыланды]] манында орналасқан. Мешіт бұталармен толтырылған терең құдықты төменге бағытталған үлкен тастың ортаңғы бөлігінде орналасқан. Жер астындағы мешіттің кіреберісінде шағын алаң бар. Алғашқы бөлмеде жарық күмбезді төбеге оралған тесіктен жарық түседі. Осы бөлмеден шығыс оңтүстік қабырғасында михраб орналасқан намаз залына, сондай-ақ, оның біреуінде Бекет-ата жерленген екі оңтүстік-шығыс бөлмелерге апарады. Мешіт - [[Қазақстан|Қазақстандағы]] қажылықтың белгілі орындарының бірі. Мешіттің жанында Бекет-атаның бұлақтары мен құдықтары бар.

Бекет ата ескерткіштері — Маңғыстау, Үстірт, Жем бойындағы Бекет ата есімімен байланысты жерасты ғимараттарының ортақ атауы. Олар туралы халық жадында сан алуан аңыздар сақталған. XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Эдуард Эверсман, Александр Дюгамель ғалымдар сол аңыз-әңгімелердің негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=https://adebiportal.kz/kz/authors/view/2291 |title=БЕКЕТ АТА МЫРЗАҒҰЛҰЛЫ |lang=kk |website=adebiportal.kz }}&lt;/ref&gt;
{{Quote|Эверсман: «''Үстірттегі таудан үңгіп жасаған мешіттер араб, парсы жазуларымен безендірілген. Мұндай ескерткішті Бекет төрт жерде жасаған. Оның бірі Маңғыстаудан қашық емес, Оғыландыда, екіншісі Бейнеуде, үшіншісі Жем бойында, төртіншісі Арал жағасындағы Баялыда''»}} - деген. Бекет ата бұл мешіт-медреселерде құдайға құлшылық еткен, бала оқытқан.

Ел жадында қалған әңгімелерде Жем бойындағы Ақмешітте Бекет ата бала кезін, ал өмірінің соңғы жылдарының көбін Оғыландыда өткізген.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Отбасы ==
Адай атаның алтыншы ұрпағы саналатын Мырзағұл еңбекқорлы­ғымен елінің сыйына бөленген, ал анасы Жәния ақылдылығымен ауыл-аймағының арасында қадірі асқан жандар болыпты. Атасы Жаналы да әділдігімен аты шыққан, қоныстас руларға танымал, беделді ақсақал болған көрінеді. Жаналы мен Мырзағұл да әулие кісілер болған, жалпы Қосқұлақ әулеті зайырлы тұқым деп есептеледі.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |url=https://abai.kz/post/17982 |title=Маңғыстауда Пір Бекет |lang=kk |website=abai.kz }}&lt;/ref&gt;

Бекет ата төрт ағайынды: Бекет, Алдаберген, Алдоңғар, Меңдіқұл. 

Бес баласы болған: Бәйтелі, Жайлау, Тоғай, Байнияз, Қодар.&lt;ref&gt;Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;

== Есеттің Бекетке айтқаны ==
Тоқсаннан асқан шағында Есет батыр он екі жасар жиені Бекетке:
&lt;blockquote&gt;Үстіңнен дүбір кетпесін,&lt;br&gt;

Құлағыңнан сыбыр кетпесін.&lt;br&gt;

Ақ пен қараны айырар,&lt;br&gt;

Жауды кері қайырар,&lt;br&gt;

Атыңда айтып тұрғандай дүр боларсың.&lt;br&gt;

Елге шуақ шашып нұр боларсың,&lt;br&gt;
Үш жүзге танымал Пір боларсың..&lt;/blockquote&gt;
- деп бата берген екен.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ философтары]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Ислам дінтанушылары]]</text>
      <sha1>ay1oi4mkzan31qncl7r3t9agznx2633</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан мерекелері</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6604</id>
    <revision>
      <id>3683644</id>
      <parentid>3624033</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T13:46:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3683644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21594" sha1="qx5wpr8ioj9p5gk9zogp000xqqgtxj3" xml:space="preserve">Қазақстан Республикасында ресми тойланатын мерекелер тізімі. «Қазақстан Республикасындағы мерекелер туралы» Заңына сәйкес [[Қазақстан Республикасы]]нда ұлттық мерекелер, мемлекеттiк мерекелер, кәсiби және өзге де мерекелер атап өтiледi.

* '''Ұлттық мерекелер''' — Қазақстан мемлекеттiлiгiнiң дамуына елеулi ықпал еткен, ерекше тарихи маңызы бар оқиғалардың құрметiне Қазақстан Республикасында белгiленген мерекелер. Ұлттық мерекелердi мейрамдау кезiнде орталық және жергiлiктi мемлекеттiк органдарда ресми iс-шаралар өткiзiледi.
* '''Мемлекеттiк мерекелер''' — қоғамдық-саяси маңызы бар оқиғаларға арналған, сондай-ақ Қазақстан Республикасының азаматтары дәстүрлi түрде атап өтетiн мерекелер. Мемлекеттiк мерекелердi мейрамдау кезiнде ресми iс-шаралар өткiзiлуi мүмкiн.
* '''Кәсiби және өзге де мерекелер''' — ұлттық және мемлекеттiк мерекелер мәртебесi берiлмеген, азаматтардың жекелеген санаттары атап өтетiн мерекелер.

Ұлттық және мемлекеттік мерекелiк даталар тiзбесiн Қазақстан Республикасының мерекелер туралы Заңы, кәсіби мерекелік даталарды [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі]], басқа мерекелік даталарды [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкімет]] белгiлейдi.

:::::'''Қазақстан Республикасы ресми мейрамдарының тізімі:'''
{| class=&quot;simple&quot; border=1
|-
|style=&quot;background-color:red&quot; |&amp;nbsp;|| — мейрам (жұмыс істемейтін) күндері
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;|| — кәсіби мейрамдар
|-
|style=&quot;background-color:blue&quot;|&amp;nbsp;|| — басқа мерекелік күндер
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!&amp;nbsp;||күн-айы||атауы||енгізілген жыл
|-
|style=&quot;background-color:red&quot; |&amp;nbsp;|| [[1 қаңтар|1]]—[[2 қаңтар]] || [[Жаңа жыл]] (мемлекеттік мейрам) || 1992
|-
|style=&quot;background-color:red&quot;|&amp;nbsp;|| [[7 қаңтар]] ||[[Рождество]] (демалыс күні) || 2005
|-
|style=&quot;background-color:red&quot;|&amp;nbsp;||[[Зул-Хиджа|10 зұлхижжа]]{{efn|[[Һижра]]ның [[Зул-Хиджа|10 зұлхижжа]] күні [[Григориан күнтізбесі]]нде жыл сайын 11—12 күнге артқа ығысады.}} ||[[Құрбан айт]] (демалыс күні) || 2005
|-
|style=&quot;background-color:red&quot;|&amp;nbsp;||[[8 наурыз]] || [[Халықаралық әйелдер күні]] (мемлекеттік мейрам) || 1992
|-
|style=&quot;background-color:red&quot;|&amp;nbsp;||[[15 наурыз]] || [[Конституция күні (Қазақстан)|Қазақстан Республикасының Конституциясы күні]] (мемлекеттік мейрам){{efn|1993—1995 жылдары Конституция күні ретінде 28 қаңтар, 1995—2026 жылдары 30 тамыз атап өтілді.}} || 2026
|-
|style=&quot;background-color:red&quot;|&amp;nbsp;||[[21 наурыз|21]]—[[23 наурыз]] || [[Наурыз мейрамы]] (мемлекеттік мейрам) || 1992
|-
|style=&quot;background-color:red&quot;|&amp;nbsp;||[[1 мамыр]] || [[Қазақстан халқының бірлігі күні|Қазақстан халқының бірлігі мерекесі]] (мемлекеттік мейрам){{efn|1992—1995 жылдары Халықаралық еңбекшілердің ынтымақтастығы күні ретінде атап өтілді.}} || 1992
|-
|style=&quot;background-color:red&quot;|&amp;nbsp;||[[7 мамыр]] || [[Отан қорғаушы күні (Қазақстан)|Отан қорғаушы күні]] (мемлекеттік мейрам) || 2012
|-
|style=&quot;background-color:red&quot;|&amp;nbsp;||[[9 мамыр]] || [[Жеңіс күні]] (мемлекеттік мейрам) || 1992
|-
|style=&quot;background-color:red&quot;|&amp;nbsp;||[[6 шілде]] || [[Астана күні (Қазақстан)|Астана күні]] (мемлекеттік мейрам) || 2008
|-
|style=&quot;background-color:red&quot;|&amp;nbsp;||[[25 қазан]] || [[Республика күні (Қазақстан)|Қазақстан Республикасы күні]] (ұлттық мейрам){{efn|1990—1992 жылдары Республика күні ретінде 6 қазан, 1992—1994 жылдары 16 желтоқсан атап өтілді, 1994 жылы Республика күні 25 қазанға ауысты. 1995—2001 жылдары ұлттық мейрам, 2001—2009 жылдары мемлекеттік мейрам мәртебесі болды. 2009—2022 жылдары атап өтілмеді. 2022 жылы қайтадан ұлттық мейрам болып жарияланды. 2026 жылға дейін Республика күні деп аталды.}} || 2022
|-
|style=&quot;background-color:red&quot;|&amp;nbsp;||[[16 желтоқсан]] || [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні|Тәуелсіздік күні]] (мемлекеттік мейрам){{efn|1992—1994 жылдары Республика күні ретінде атап өтілді. 1994—1995 жылдары атап өтілмеді. 1995—2001 жылдары мемлекеттік мейрам, 2001—2022 жылдары ұлттық мейрам мәртебесі болды. 2022 жылы қайтадан мемлекеттік мейрам болып жарияланды.}} || 1995
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!&amp;nbsp;||күн-айы||атауы
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[10 қаңтар]] ||[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[28 қаңтар]] ||[[Қаржылық мониторинг органдары күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[1 ақпан]] ||[[Қазақстан Республикасының азаматтық авиация жұмыскерлері күні]]
|-
|style=&quot;background-color:blue&quot;|&amp;nbsp;||[[2 ақпан]] ||[[Ұлттық басылым күні]]
|-
|style=&quot;background-color:blue&quot;|&amp;nbsp;||[[15 ақпан]] ||[[Ауғанстан Демократиялық Республикасынан Кеңес әскерлерінің шектеулі контингентінің шығарылған күні]]
|-
|style=&quot;background-color:blue&quot;|&amp;nbsp;||[[1 наурыз]] ||[[Алғыс айту күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[наурыз]]дың 2-ші [[сенбі]]сі ||[[Жерге орналастыру, геодезия және картография күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[7 сәуір]] ||[[Мемлекеттік қызмет көрсету саласындағы жұмыскерлер күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[сәуір]]дің 1-ші [[жексенбі]]сі ||[[Геолог күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[12 сәуір]] ||[[Ғылым жұмыскерлері күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[16 сәуір]] ||[[Тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығы саласының жұмыскерлері күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[21 сәуір]] ||[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік күзет қызметі күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[23 сәуір]] ||[[Кітапханашы күні]]
|-
|style=&quot;background-color: blue&quot;|&amp;nbsp;||[[23 сәуір]] ||[[Ұлттық кітап күні]]
|-
|style=&quot;background-color:blue&quot;|&amp;nbsp;||[[мамыр]]дың 2-ші [[жексенбі]]сі||[[Аналар күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[17 мамыр]] ||[[Байланыс жұмыскерлері күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[20 мамыр]] ||[[Метрология жұмыскерлері күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[21 мамыр]] ||[[Мәдениет және өнер жұмыскерлері күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[мамыр]]дың соңғы [[жексенбі]]сі ||[[Химия өнеркәсібі жұмыскерлері күні]]
|-
|style=&quot;background-color:blue&quot;|&amp;nbsp;||[[31 мамыр]] ||[[Ашаршылық пен саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күні|Саяси қуғын-сүргін және ашаршылық құрбандарын еске алу күні]]
|-
|style=&quot;background-color:blue&quot;|&amp;nbsp;||[[4 маусым]] ||[[Қазақстан Республикасы мемлекеттік рәміздерінің күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[5 маусым]] ||[[Эколог күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[7 маусым]] ||[[Монополияға қарсы орган жұмыскерлерінің күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[9 маусым]] ||[[Мемлекеттік органдардың арнайы мақсаттағы бөлімшелері әскери қызметшісінің және қызметкерінің күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[маусым]]ның 2-ші [[жексенбі]]сі||[[Жеңіл өнеркәсіп жұмыскерлері күні]], [[Малшылар күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[маусым]]ның 3-ші [[жексенбі]]сі||[[Медицина жұмыскері күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[23 маусым]] ||[[Полиция күні]], [[Мемлекеттік қызметші күні]]
|-
|style=&quot;background-color:blue&quot;|&amp;nbsp;||[[маусым]]ның 3-ші [[жексенбі]]сі||[[Әкелер күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[24 маусым]] ||[[Судья және сот жұмыскері күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[28 маусым]] ||[[Бұқаралық ақпарат құралдары жұмыскерлері күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[2 шілде]] ||[[Дипломатиялық қызмет күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[7 шілде]] ||[[Қазақстан Республикасының қолөнершілер күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[9 шілде]] ||[[Су шаруашылығы жұмыскерлері күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[10 шілде]] ||[[Ветеринариялық жұмыскер күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[13 шілде]] ||[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік органдарының күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[14 шілде]] ||[[Нотариат күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[шілде]]нің 1-ші [[жексенбі]]сі||[[Теңіз және өзен көлігі жұмыскерлерінің күні]]
|-
|style=&quot;background-color:blue&quot;|&amp;nbsp;||[[шілде]]нің 1-ші [[жексенбі]]сі || [[Ұлттық домбыра күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[шілде]]нің 2-ші [[жексенбі]]сі||[[Балық шаруашылығы жұмыскерлері күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[шілде]]нің 3-ші [[жексенбі]]сі||[[Металлург күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[шілде]]нің 4-ші [[жексенбі]]сі||[[Сауда жұмыскерлері күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[тамыз]]дың 1-ші [[жексенбі]]сі||[[Теміржол көлігі жұмыскерлері күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[тамыз]]дың 2-ші [[жексенбі]]сі||[[Құрылысшы күні]]
|-
|style=&quot;background-color:blue&quot;|&amp;nbsp;||[[10 тамыз]]||[[Абай күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[18 тамыз]] ||[[Шекарашылар күні]]
|-
|style=&quot;background-color:blue&quot;|&amp;nbsp;||[[29 тамыз]]||[[Семей ядролық сынақ полигонының жабылған күні]]
|-
|style=&quot;background-color:blue&quot;|&amp;nbsp;||[[тамыз]]дың 3-ші [[жексенбі]]сі||[[Спорт күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[тамыз]]дың соңғы [[жексенбі]]сі||[[Шахтёр күні]]
|-
|style=&quot;background-color:blue&quot;|&amp;nbsp;||[[1 қыркүйек]] ||[[Білім күні]]
|-
|style=&quot;background-color:blue&quot;|&amp;nbsp;||[[3 қыркүйек]] ||[[Қазақы тазы мен төбет күні]]
|-
|style=&quot;background-color:blue&quot;|&amp;nbsp;||[[5 қыркүйек]]||[[Қазақстан халқы тілдері күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[қыркүйек]]тің 1-ші [[сенбі]]сі||[[Аңшылық шаруашылығы жұмыскерінің күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[қыркүйек]]тің 1-ші [[жексенбі]]сі||[[Мұнай-газ кешені жұмыскерлері күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[қыркүйек]]тің 2-ші [[жексенбі]]сі||[[Бақылау-өлшеу аспаптары мен автоматика саласы жұмыскерлері күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[15 қыркүйек]] ||[[Санитариялық-эпидемиологиялық қызмет жұмыскерінің күні]]
|-
|style=&quot;background-color:blue&quot;|&amp;nbsp;||[[қыркүйек]]тің 2-ші [[жексенбі]]сі||[[Отбасы күні]]
|-
|style=&quot;background-color:blue&quot;|&amp;nbsp;||[[қыркүйек]]тің соңғы [[жексенбі]]сі||[[Еңбек күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[28 қыркүйек]] ||[[Атом саласы жұмыскерлері күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[30 қыркүйек]] ||[[Әділет органдары қызметкерлері күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[қыркүйек]]тің соңғы [[жексенбі]]сі||[[Машина жасаушы күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[1 қазан]] || [[Қазақстан Республикасының Жоғары білім жұмыскерлері күні]]
|-
|style=&quot;background-color:blue&quot;|&amp;nbsp;||[[1 қазан]]||[[Қарттар күні]], [[Радио күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[2 қазан]] || [[Қазақстан Республикасының техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім беру жұмыскерлері күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[5 қазан]] ||[[Мұғалім күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[6 қазан]] ||[[Қорғаныс өнеркәсібі жұмыскерлері күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[10 қазан]] ||[[Қазақстан Республикасының кәсіптік одақтарының күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[14 қазан]] ||[[Стандарттау жұмыскерлерінің күні]]
|-
|style=&quot;background-color:blue&quot;|&amp;nbsp;||[[16 қазан]]||[[Нан күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[19 қазан]] ||[[Құтқарушы күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[20 қазан]] ||[[Қоғамдық тамақтандыру саласы жұмыскері күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[қазан]]ның 3-ші [[жексенбі]]сі||[[Орман шаруашылығы жұмыскері күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[қазан]]ның соңғы [[жексенбі]]сі||[[Әлеуметтік қорғау жүйесі жұмыскерлері күні]], [[Автомобиль көлігі жұмыскерлері күні]], [[Автожол саласы жұмыскерлерінің күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[29 қазан]] ||[[Күзет ұйымдарының жұмыскерлері күні]], [[Қазақстан Республикасының кәсіпкерлері күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[5 қараша]] ||[[Сыртқы барлау күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[8 қараша]] ||[[Статистика күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[10 қараша]] ||[[Цифрландыру және цифрлық технологиялар жұмыскерлері күні]], [[Бухгалтерлік есеп және аудит саласы жұмыскерлерінің күні]]
|-
|style=&quot;background-color:blue&quot;|&amp;nbsp;||[[11 қараша]]||[[Энергия үнемдеу күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[15 қараша]] ||[[Қазақстан Республикасының қаржы саласы жұмыскерлерінің күні]]
|-
|style=&quot;background-color:blue&quot;|&amp;nbsp;||[[15 қараша]]||[[Ұлттық валюта — теңге күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[қараша]]ның 3-ші [[сенбі]]сі||[[Бұрғылаушы күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[қараша]]ның 3-ші [[жексенбі]]сі||[[Ауыл шаруашылығы, тамақ және өңдеу өнеркәсібі жұмыскерлері күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[18 қараша]]||[[Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызмет органдарының күні]]
|-
|style=&quot;background-color:blue&quot;|&amp;nbsp;|| [[1 желтоқсан]] ||
[[Тұңғыш президент күні (Қазақстан)|Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті күні]]{{efn|2011—2022 жылдары мемлекеттік мейрам мәртебесі болды.}}
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[5 желтоқсан]]||[[Адвокатура күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[6 желтоқсан]]||[[Прокуратура күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[13 желтоқсан]]||[[Қылмыстық-атқару жүйесі жұмыскерлері күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;||[[20 желтоқсан]]||[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік фельдъегерлік қызметі күні]]
|-
|style=&quot;background-color:green&quot;|&amp;nbsp;|| [[22 желтоқсан]] ||[[Энергетик күні]], [[Архивші күні]]
|}

== Ескертпелер ==
{{notelist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://continent-online.com/Document/?doc_id=1000966 «Мереке күндерi туралы» Қазақстан Республикасының 1992 жылғы 18 қаңтардағы №1154-XII Заңы (күшін жойған)]
* {{URL|https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U950002534_ «Қазақстан Республикасындағы мереке күндерi туралы» ҚР Президентiнiң 1995 жылғы 18 қазандағы №2534 Заң күшi бар жарлығы (күшін жойған)}}
* {{URL|https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z010000267_ «Қазақстан Республикасындағы мерекелер туралы» Қазақстан Республикасының 2001 жылғы 13 желтоқсандағы №267-II Заңы}}
* {{URL|https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1700000689 «Қазақстан Республикасындағы мерекелік күндердің тізбесін бекіту туралы» ҚР Үкіметінің 2017 жылғы 31 қазандағы №689 қаулысы}}
* {{URL|https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2300032924 «Кәсіби мерекелердің тізбесін бекіту туралы» ҚР Премьер-Министрінің орынбасары - Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің 2023 жылғы 29 маусымдағы №258 бұйрығы}}

{{Қазақстан тақырыптарда}}

[[Санат:Қазақстан мейрамдары]]
[[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]]</text>
      <sha1>qx5wpr8ioj9p5gk9zogp000xqqgtxj3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Диуани лұғат ат-түрк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10242</id>
    <revision>
      <id>3683664</id>
      <parentid>3490200</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T15:52:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8130" sha1="48l5mhjit9d6am73t8nj3c54g35v57g" xml:space="preserve">'''Диуани лұғат-ат-түрк''' — [[Махмұд Қашқари]] [[1072]]-[[1074]] жылдары [[Бағдат]] қаласында жазған [[Түркі тілдері|түркіше]]-[[Араб тілі|арабша]] сөздік. Ол [[түркі тілдері]] бойынша ең ауқымды және ең маңызды ежелгі тіл жәдігері. Оның [[қолжазба]] нұсқасы 638 беттен тұрады, онда 9000-нан астам [[Түркі тілдері|түркі]] сөзінің араб тіліндегі егжей-тегжейлі түсіндірме-аудармалары қамтылған. [[Түркі халықтары|Түркілердің]] тарихы, жағырапиялық таралуы, [[тайпа]]лары, диалектілері және дәстүрлеріне бойынша қосымша мәліметтер берілген.

Классикалық араб [[лексикография]]сының қағидалары бойынша дайындалған бұл [[сөздік]] Қашғарлы Махмұттың түркі тілі туралы білімінің ауқымдылығын ғана емес, араб филологиясы ғылымы бойынша дайындығының да көлемді екендігін айғақтайды.&lt;ref&gt;“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;

Сөздіктің қазір бізге келіп жеткен жалғыз ғана жазба нұсқасы [[1266]] [[Дамаск]] (Шам) қаласында жаңадан көшіріліп жазылып, оны тек [[1915]] жылы ғана Әли Емірі ефенді [[Ыстамбұл]] қаласында кездейсоқ тауып алады. (Одан бұрынғы ғасырларда Антеплі Айни және Кәтіп Челеби сияқты [[ғалым]]дар сондай кітаптың бар екендігі туралы айтқан болатын.) Әли Емірінің көшірмесі [[1917]] жылы Талат пашаның ''([[1874]]-[[1921]])'' қолдауымен және Кіліслі Рифат білгенің ''([[1873]]-[[1953]])'' бақылауымен басылып шығып, бүкіл [[дүние жүзі]]нің түркологтарының назарын өзіне аударды. [[1928]] жылы түрколог Карл Брокельманн сөздіктің егжей-тегжейлі түсініктемелермен жабдықталған алман тіліндегі аудармасын жариялады. Бесім Аталайдың қазіргі [[түрік тілі]]не аудармасын [[1940]] жылы Түрік тілі қоғамы басып шығарды. Соңғы жылдары шыққан Данковтың аудармасында соңғы ғылыми деректердің негізінде жасалған жаңа өзгерістер орын алған.

== Сөздіктің алғы сөзінен үзінді ==
[[Сурет:Kashgari map.jpg|thumb|250px|Түркі тайпаларының қоныстануын және көршілес басқа халықтардың орналасуын көрсететін сөздіктегі карта.]]
:Мен Тәңірінің дәулет ұясын түріктер бұржысында (жұлдызында) жаратқандығын және ғарышты солардың заманы үстінде айналдырғанын көрдім. Тәңірі оларды «Түрік» деп атадыжәне оларды мемлекетке еге қылды; заманымыздың хақандарын түріктерден шығарып, дәуір, халықтың ақыл-ерік тізгінін солардың қолдарына ұстатты; оларды адамдарға бас қылды; хақ істерде соларды қолдады; олармен бірге күрескендерді әзіз қылды әрі түріктер ішінен оларды барша тілектеріне жеткізіп, жамандардан, зұлымдардан қорғады. Түріктердің оқтарынан сақтану үшін, олардың жолын берік тұту әрбір ақыл иесіне лайықты уа парыз іске айналды. Өз дертін айту уа түріктерге жақын болу, жағу үшін оларға түрік тілінде сөйлесуден пайдалы жол қалмады. Кім өз дұшпандарынан ажырап, түріктерге сағынып, мұңайып келсе, оларды түріктер қанатының астына алып, қауіптен құтқарады; олармен бірге басқалар да қамқорлық, пана табады.&lt;ref&gt;Махмұт Қашқари, «Түрік тілінің сөздігі»: (Диуани лұғат-ит-түрік): 3 томдық шығармалар жинағы / Қазақ тіліне аударған, алғы сөзі мен ғылыми түсініктерін жазған А. ЕГЕУБАЙ. — Алматы: ХАНТ баспасы, 1997, 1-том, 30 б. ISBN 5-620-00890-8&lt;/ref&gt;

== Сөздіктің түркі халықтары үшін маңызы ==
'''Түркі тілін неге үйрену керектігін ол былай түсіндіреді:'''
:''&quot;Бір бұхаралық ғалым мен Нисапурлық басқа бір ғалымның тәңір әзіз көрген Пайғамбарымыздан дәлел келтіріп айтқан төмендегі сөздерін анық естіген едім: Пайғамбарымыз қиямет белгілері, ақырзаман бітінәләрі және оғыз түріктерінің жорыққа шыққандығы туралы айтқанда: «Түрік тілін үйреніңіздер, сонда олардың егелігі ұзақ дәуірлі болмақ,» — деген екен.
:''&quot;Бұл хадистің (қағида сөздің) дұрыс-бұрыстығына сол айтушы кісілердің өздері жауапкер. Бұл сөз шын болса, түрік тілін үйрену уәжіп, білген абзал, шын болмаған жағдайда, түрік тілін үйренудің зияндылығын ақыл ажыратар.
&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}
{{stub}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://egitim.selcuk.edu.tr/turkdili/dlt/a.htm Сөздіктегі сөздердің тізімі және олардың түрік тіліне аудармасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080208085437/http://egitim.selcuk.edu.tr/turkdili/dlt/a.htm |date=2008-02-08 }}
* [https://web.archive.org/web/20100113071723/http://ekitap.kulturturizm.gov.tr/dosyagoster.aspx?DIL=1&amp;BELGEANAH=109859&amp;DOSYAISIM=KasgarliMahmudveDivaniLugatitTurk.pdf Kaşgarlı Mahmut ve Divanü Lugat'it-Türk, Kültür Bakanlığı e-kitap] (pdf)
* [http://www.kasgarlimahmud.org 2008 — Қашғарлы Махмұд Жылы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181022195528/http://www.kasgarlimahmud.org/ |date=2018-10-22 }} 
* [http://www.kasgarlimahmud.org Kitabu Cevahiri'n Nahv Fi Lugati't Türk - Türk Dilinin İlk Gramer Kitabı] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181022195528/http://www.kasgarlimahmud.org/ |date=2018-10-22 }}(Ödül)

[[Санат:Әдеби шығармалар]]
[[Санат:Сөздіктер]]</text>
      <sha1>48l5mhjit9d6am73t8nj3c54g35v57g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Инновация</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18142</id>
    <revision>
      <id>3683814</id>
      <parentid>3660905</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T22:50:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asildaulet</username>
        <id>186531</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3683814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18691" sha1="1vmsujmimy8sp6hvjq3c0k4ukhaiybl" xml:space="preserve">[[Сурет:The Apple Mouse.jpg|thumb|right|200px|Тінтуір тарихы (1984 жылға дейін)]]
'''Инновация, Жанартпа''' ({{lang-en|innovation}}, &quot;''жасампаздық''&quot;, &quot;''шығармашылық''&quot;, ''''жаңалық жарату'''', &quot;''жаратымпаздық''&quot; ұғымдарына сабақтасады) —  қазіргі ойлау үлгісі мен дәстүрлі таным ерекшелігіне ұқсамайтын жаңа ойлау жүйесін тауып шығару, кезектегі білім мен материалдық мүмкіндіктерді пайдалана отырып көнені өңдеу, бар нәрсені тіпті де жақсарту, кем нәрсені толықтыру, жаңа нәрсені тапқырлау, тың нәрсені байқау, жаңа зат, жаңа әдіс, жаңа жол, жаңа орта жаңалығымен өмірді жаңарту, жаңалық жарату, сөйтіп адамға және адамзатқа бақыт жарату белсенділігі.

== Инновацияның мағынасы және маңызы ==
[[Сурет:Technological Change.jpg|thumb|right|300px|Инновацияның үш сатысы: тапқырлық, инновация, тарқату]]
Инновация сөзін қазақтың &lt;u&gt;&quot;тапқырлық&quot;&lt;/u&gt;, &lt;u&gt;&quot;жаңалық&quot;&lt;/u&gt; сөздерімен тең мағынада қолдануға рұқсат етіледі. Ағылшын тіліндегі ''innovation'' ұғымы көбіне ғылым мен техника саласындағы жаңашылдықты, жаңа идеялар мен техникалық тапқырлық нәтижесінде пайда болатын жаңалықтарды білдіреді.Әрине инновацияның қазіргі мағынасы ауқымды, ол көбінесе адамның рухани белсенділі арқылы әуелде болмаған жаңа жоспарлау, жобалау, техника, мәдениет, сауда, және қоғамдық өмір салтын қалыптастыру, ал, тар мағынада тек жаратылыстану ғылымдары мен өндірістік техникада жаңа тапқырлық ашуды көрсетеді.
[[Сурет:Light Bulb Icon.svg|thumb|left|200px|[[Жаңа идея]]]]
Мәтінді Уикипедия стиліне сай ресмилендіріп, тілдік тұрғыда түзетілген нұсқасын ұсынамын:

Инновацияны алдын ала нақты мөлшерлеу не дәл болжау қиын. Дегенмен оны алдын ала жоспарлап, ұйымдастырып, бейімдеу арқылы белгілі бір салада жаңалық енгізуге бағыттауға болады. Дегенмен қандай жаңалық ашылатыны және оның қалай жүзеге асатыны көбіне белгісіз болып қалады. Әрине, кім қандай жаңалық ашады, қалай ашылады, ол көбінесе белгісіз болады. Ғылыми-техникалық жаңалық  көбінесе ғалымдардың жаңа ойлар мен мүмкіндіктерді өзара тоғыстырып, күрделі талдау жасау және синтездеу жұмыстары арқылы ашылады. Ғылым дамыған сайын ол техникалық жаңалықтардың пайда болуына ықпал етеді, ал техниканың дамуы өз кезегінде жаңа ғылыми жетістіктердің жүзеге асуына алғышарт әзірлейді. Ол ізденіс пен қолданудың байланысына қатысты, көп түрлі мүмкіндікті тоғыстыра қолданудың жемісі.  Көптеген жаңалықтар кездейсоқ пайда болғаны белгілі. Бірақ заман дамыған сайын инновацияны арнайы жоспарлау, мол қаржыландыру, жүйелі ұйымдастыру күн тәртібіне еніп келе жатқан секілді.

Инновацияда үлкен тәуекелшілдік болады.  Егер кәсіпорын немесе кез келген мекеме, тіпті кез келген адам бір деңгейде тұрып алса, бір түрлі әдіспен қайталанудан жазбаса, онда ол көбінесе күйреуге беттейді. Өйткені бәсекелестер жаңа мүмкіндік, арзан тауар жасап шығарып, пайдалы орайларды өздеріне қарай бұрып әкетеді. Christensen бұны «инновация тығырығы» деп атаған. (The Innovator's Dilemma）Заманауи өзгерістің толассыз туылуына, және өзгеріс периоды уақытының қысқаруына орай өзгеріске қарсы шара ретінде инновация туралы ізденіс артты. Ақпарат технологиясының біртіндеп өзекті болуына орай әрбір адамды негіз еткен, әлеуметтік белсенділікті сахна еткен, ортақ жасампаздықпен шұғылдану мен жаңалық ашуды ерекшелік еткен &lt;u&gt;инновациялық қоғам&lt;/u&gt; қалыптасу үстінде және ол осы салада табысты жұмыс жасаған халықтарға әлемнің дамыған елдері деңгейіне көтерілуге мүмкіндік берді.
[[Сурет:Dampfturbine Montage01.jpg|thumb|right|200px|[[Бу тұрбинасы]]]]
Нағыз байлықтың негізгі көзі — инновация. Табиғи ресурстардың молдығы немесе халық санының көп болуының өзі жеткіліксіз; егер елде инновациялық ізденіс пен даму болмаса, мұндай мемлекет экономикалық тұрғыдан артта қалып, кедейшілік пен мешеулік жағдайынан шыға алмайды.Инновация жетелеген өндірістік даму қоғамдық байлық дамуының бірден-бір себебі екені тайға басылған таңбадай айқын. Инновацияның халықтар, елдер тағдырын белгілейтін өте маңызды тетік екеніне адамзат баласының көзі жетіп келеді.

Инновацияның болуы - бір мәселе, ал оның өндіріске және күнделікті тұрмысқа енгізіліп, нақты өзгеріс тудыра алуы - екінші маңызды мәселе. Кей елдердің, мысалы Қазақстанның инновациялық жасампаздық қуаты жоғары болғанымен, советтен қалған жүйенің шектемесінде, белсенділіктің тапшылығында, өмірдің жансыздығында көптеген жақсы жаңалықтар  мида тозып, ауызда тозып, кітаптар арасында тозып, сөреде тозып қалып жататыны жасырын емес. Бұл инновацияға ден қоюды, оны тұрмысқа, өндіріске бағыттауды негізгі міндет етпесе, халықтың миы алтын болса да онысы олардың тұрмыс деңгейін көтеруге септеспейтінін көрсетеді.

Қарапайым тілмен айтқанда, егер қандай да бір өзгерістер, тапқырлықтар немесе жаңалықтар қоғамда кеңінен қолданылып, күнделікті өмірге ене бастаса, бұл сол жаңалықтың шынайы түрде толық іске асқанын білдіреді. Көптеген салаларда заттар мен  әдістерге жасалған жаңалық өмірде белгілі бір мағынаға ие болса, ол өмірдің көптеген салаларында өзгерістерге ықпал ете бастайды. Әсіресе өнердегі, экономикадағы, сауда мен саясаттағы өзгерістердің халық пен елге тиімділері инновация есептеледі. Экономиканы алсақ, инновация экономикалық өсімді туғызады, заттың құнын арттырып, бағасын түсіруге көмектеседі, еңбек күштерінің сырап болмауына көмектеседі, қаражат, материал үнемдейді, жұмыс тәртібін жақсартады, уақыт шығынын азайтады.

Инновацияның мақсаты белсенді өзгерістерге даяр болу, тіпті де жақсысын жасап шығуға тырысу. Ол өмірді кедейлік пен мешеуліктен құтқару үшін жасалған адам белсенділігінің ең жоғары көрінісі. Инновация мұнда жаңа ой, жаңа зат, ол бір жаңалық жасау барысы, ол бір өндіру мен қызмет көрсету салаларының сапасының жаңа деңгейге көтерілуі, санының артуы.

== Инновация түрлері ==
[[Сурет:Innovation3D.png|thumb|right|400px|Инновация жүйесі]]
Intel компаниясының жоғары техника қызметкері Gene Meieran -ның пікірінше инновацияның үш түрі бар:&lt;br /&gt;
1. '''Түбегейлі жаңалық ашу'''. Ол көбінесе мәлім салада дәстүрлісін бұзып, көнені жойып, түбегейлі өзгеріс алып келеді. Мысалы адамзат тарихында лампаның тапқырлануы, сандық технологияның тапқырлануы.&lt;br /&gt;
2. '''Жақсарту, жаңарту'''. Ол көбінесе біртіндеп өзгерістер жасау арқылы бәлім саланы, мәлім затты жетілдіріп, кемелді жаңасын жарату; жаңа артықшылықтар қосып, бір нәрсені бұрынғысынан тіпті де керемет ету.. Мысалы, Қаламның, машинаның жаңа түрін жасау.&lt;br /&gt;
3. '''Жаңаша қолдану.''' Яғни, бір нәрсенің бұрынғы қолданысынан басқа жаңа қолданысын тауып шығу. Ол заттың қолданысына жаңалық енгізіп, оны бұрынғыдан басқа мақсаттарда қолданудың жолын ашу. Мысалы мешеу елдер көмірді тек отқа жағуға пайдаланса, дамыған елдер көмірден 150 шақты тауар шығарады екен.&lt;ref&gt;Innovation. http://www.merriam-webster.com/dictionary/. Merriam-Webster. [2010-11-05].&lt;/ref&gt;

== Инновацияға қатысты терминдер ==
*Мотивация (Motivation)
*Бизнес кластер (Business clusters)
*Шынжыр-қосақ модел (Chain-linked model)
*Біріккен инновация  (Co-innovation)
*Инновациялық ұжым (Communities of innovation)
*Дарындылардың жасампаздық бәсекесі (Creative competitive intelligence)
*Жасампаз бұзу (Creative destruction)
*Мәселені жасампаз шешу (Creative problem solving)
*Бұзғыншы жасампаздық (Disruptive innovation)
*Технология теориясы (Theories of technology)
*Орналастыру (Deployment)
*Тарқалу (Diffusion)
*Экоинновация (Ecoinnovation)
*Жаңадан көркейген технология (Emerging technologies)
*Елдің зерттеу мен даму шығыны  кестесі (List of countries by research and development spending)
*Жаңадан көркейген технологиялар кестесі (List of emerging technologies)
*Жеке капитал (Individual capital)
*Инновацияға жетелеу (Induced innovation)
*Ақпарат ревалюциясы (Information revolution)
*Жасампаздық (Ingenuity)
*Тапқырлық (Invention)
*Инновациялық экономика (Innovation Economics)
*Инновациялық көшбасшы (Innovation leadership)
*Инновациялық жүйе (Innovation system)
*Ғаламдық инновация индексі (Бостон ақылман тобы) (Global Innovation Index (Boston Consulting Group))
*Ғаламдық инновация индексі (ҒИН) Global Innovation Index (INSEAD)
*Білім экономикасы (Knowledge economy)
*Метрополия экономикасы (Metropolitan economy)
*Түрліше байқау (Multiple discovery)
*Ашық инновация (Open Innovation)
*Нәтиже-инновация жетектеуіші (Outcome-Driven Innovation)
*Жобалауға қатысу (Participatory design)
*Патент (Patent)
*Әлеуметтік сала (Public domain)
*Зерттеу (Research)
*Технологиялық өмір шеңбері (Technology Life Cycle)
*Технологиялық инновация жүйесі (Technological innovation system)
*Тарихи иннавацияның таймлайны(Тителинет of historic inventions)
*Инновацияны қолданушылар қоржыны (Toolkits for User Innovation)
*Инновация қолданушы (User innovation)
*Құндылықтар желісі (Value network)

== Ғаламдық инновация индексі ==
Көшбасшы 20 елдің және еліміздің инновациялық кірісі мен шығыны (Global Innovation Index (by overall score)):
{|class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! Реті
! Мемлекет
! Жалпы көрсеткіші
! Инновациялық кіріс
! Инновациялық шығыс
! Салыстырмасы
|-
| 1 || {{flag|Switzerland}} || 66.59 || 66.52 || 66.65 || 1.0
|-
| 2 || {{flag|Sweden}} || 61.36 || 67.86 || 54.86 || 0.81
|-
| 3 || {{flag|United Kingdom}} || 61.25 || 68.20 || 54.30 || 0.80
|-
| 4 || {{flag|Netherlands}} || 61.14 || 64.18 || 58.09 || 0.91
|-
| 5 || {{USA}} || 60.31 || 69.19 || 51.42 || 0.74
|-
| 6 || {{flag|Finland}} || 59.51 || 66.67 || 52.35  || 0.79
|-
| 7 || {{flag|Hong Kong}} || 59.43 || 70.65 || 48.21 || 0.68
|-
| 8 || {{flag|Singapore}} || 59.41 || 72.27 || 46.56 || 0.64
|-
| 9 || {{flag|Denmark}} || 58.34 || 66.34 || 50.35 || 0.76
|-
| 10 || {{flag|Ireland}} || 57.91 || 64.09 || 51.73 || 0.81
|-
| 11 || {{flag|Canada}} || 57.60 || 64.76 || 50.45 || 0.78
|-
| 12 || {{flag|Luxembourg}} || 56.57 || 59.95 || 53.20 || 0.89
|-
| 13 || {{flag|Iceland}} || 56.40 || 59.65 || 53.14 || 0.89
|-
| 14 || {{flag|Israel}} || 55.98 || 59.82 || 52.14 || 0.87
|-
| 15 || {{flag|Germany}} || 55.83 || 59.78 || 51.88 || 0.87
|-
| 16 || {{flag|Norway}} || 55.64 || 63.39 || 47.88 || 0.76
|-
| 17 || {{flag|New Zealand}} || 54.46 || 62.76 || 46.15 || 0.74
|-
| 18 || {{flag|South Korea}} || 53.31 || 62.10 || 44.53 || 0.72
|-
| 19 || {{flag|Australia}} || 53.07 || 64.15 || 41.99 || 0.65
|-
| 20 || {{flag|France}} || 52.83 || 59.03 || 46.64 || 0.79
|-
| 79 || {{KAZ}} || 32.75 || 2.5 || 2 || 0.59
|}

== Қосымша ==
«'''Инновация'''» терминi латын тілінен алынған, ол - «жаңару, өзгеру»    дегендi бiлдiредi. Бұл түсінік XIX ғасырдағы зерттеулерде пайда болып, белгiлi бiр мәдениеттің кейбiр элементтердің бiрiнен екiншісіне енгiзу дегендi бiлдiрдi. XX ғасырдың 30-жылдарында Еуропада ғылымның жаңа саласы, жаңашылдық ғылымы пайда болып, ал 50 жыдары педагогикалық инноватика қалыпасты. КСРО-да бұл термин XX ғасырдың 70 жылдарынан бастап қолданыла бастады
&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б.
ISBN 9965-808-89-9&lt;/ref&gt;

Инновация— мәдениеттану мен әлеуметтануда этностың алғашқы даму кезеңінде болмай, кейіннен пайда болған
мәдени құбылыстар мен өзгерістер.&lt;ref&gt;Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

==Сыртқы сілтемелер==
* [https://web.archive.org/web/20130927174742/http://malimetter.kz/innovaciya/ Malimetter.kz Инновация реферат] (қазақша)
* [https://www.globalinnovationindex.org/userfiles/file/reportpdf/gii-2014-v5.pdf 2014 Халықаралық Инновациялық Индекс] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170730160631/https://www.globalinnovationindex.org/ |date=2017-07-30 }} (ағылшын тілінде)

[[Санат:Инновация| ]]
[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Саясат әлеуметтануы]]
[[Санат:Әлеуметтану]]
[[Санат:Философия]]
[[Санат:Дизайн]]</text>
      <sha1>1vmsujmimy8sp6hvjq3c0k4ukhaiybl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683815</id>
      <parentid>3683814</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T22:51:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asildaulet</username>
        <id>186531</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3683815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18691" sha1="kfagiwkrevosbhkc7gro10a2vhxl5k6" xml:space="preserve">[[Сурет:The Apple Mouse.jpg|thumb|right|200px|Тінтуір тарихы (1984 жылға дейін)]]
'''Инновация, Жаңартпа''' ({{lang-en|innovation}}, &quot;''жасампаздық''&quot;, &quot;''шығармашылық''&quot;, ''''жаңалық жарату'''', &quot;''жаратымпаздық''&quot; ұғымдарына сабақтасады) —  қазіргі ойлау үлгісі мен дәстүрлі таным ерекшелігіне ұқсамайтын жаңа ойлау жүйесін тауып шығару, кезектегі білім мен материалдық мүмкіндіктерді пайдалана отырып көнені өңдеу, бар нәрсені тіпті де жақсарту, кем нәрсені толықтыру, жаңа нәрсені тапқырлау, тың нәрсені байқау, жаңа зат, жаңа әдіс, жаңа жол, жаңа орта жаңалығымен өмірді жаңарту, жаңалық жарату, сөйтіп адамға және адамзатқа бақыт жарату белсенділігі.

== Инновацияның мағынасы және маңызы ==
[[Сурет:Technological Change.jpg|thumb|right|300px|Инновацияның үш сатысы: тапқырлық, инновация, тарқату]]
Инновация сөзін қазақтың &lt;u&gt;&quot;тапқырлық&quot;&lt;/u&gt;, &lt;u&gt;&quot;жаңалық&quot;&lt;/u&gt; сөздерімен тең мағынада қолдануға рұқсат етіледі. Ағылшын тіліндегі ''innovation'' ұғымы көбіне ғылым мен техника саласындағы жаңашылдықты, жаңа идеялар мен техникалық тапқырлық нәтижесінде пайда болатын жаңалықтарды білдіреді.Әрине инновацияның қазіргі мағынасы ауқымды, ол көбінесе адамның рухани белсенділі арқылы әуелде болмаған жаңа жоспарлау, жобалау, техника, мәдениет, сауда, және қоғамдық өмір салтын қалыптастыру, ал, тар мағынада тек жаратылыстану ғылымдары мен өндірістік техникада жаңа тапқырлық ашуды көрсетеді.
[[Сурет:Light Bulb Icon.svg|thumb|left|200px|[[Жаңа идея]]]]
Мәтінді Уикипедия стиліне сай ресмилендіріп, тілдік тұрғыда түзетілген нұсқасын ұсынамын:

Инновацияны алдын ала нақты мөлшерлеу не дәл болжау қиын. Дегенмен оны алдын ала жоспарлап, ұйымдастырып, бейімдеу арқылы белгілі бір салада жаңалық енгізуге бағыттауға болады. Дегенмен қандай жаңалық ашылатыны және оның қалай жүзеге асатыны көбіне белгісіз болып қалады. Әрине, кім қандай жаңалық ашады, қалай ашылады, ол көбінесе белгісіз болады. Ғылыми-техникалық жаңалық  көбінесе ғалымдардың жаңа ойлар мен мүмкіндіктерді өзара тоғыстырып, күрделі талдау жасау және синтездеу жұмыстары арқылы ашылады. Ғылым дамыған сайын ол техникалық жаңалықтардың пайда болуына ықпал етеді, ал техниканың дамуы өз кезегінде жаңа ғылыми жетістіктердің жүзеге асуына алғышарт әзірлейді. Ол ізденіс пен қолданудың байланысына қатысты, көп түрлі мүмкіндікті тоғыстыра қолданудың жемісі.  Көптеген жаңалықтар кездейсоқ пайда болғаны белгілі. Бірақ заман дамыған сайын инновацияны арнайы жоспарлау, мол қаржыландыру, жүйелі ұйымдастыру күн тәртібіне еніп келе жатқан секілді.

Инновацияда үлкен тәуекелшілдік болады.  Егер кәсіпорын немесе кез келген мекеме, тіпті кез келген адам бір деңгейде тұрып алса, бір түрлі әдіспен қайталанудан жазбаса, онда ол көбінесе күйреуге беттейді. Өйткені бәсекелестер жаңа мүмкіндік, арзан тауар жасап шығарып, пайдалы орайларды өздеріне қарай бұрып әкетеді. Christensen бұны «инновация тығырығы» деп атаған. (The Innovator's Dilemma）Заманауи өзгерістің толассыз туылуына, және өзгеріс периоды уақытының қысқаруына орай өзгеріске қарсы шара ретінде инновация туралы ізденіс артты. Ақпарат технологиясының біртіндеп өзекті болуына орай әрбір адамды негіз еткен, әлеуметтік белсенділікті сахна еткен, ортақ жасампаздықпен шұғылдану мен жаңалық ашуды ерекшелік еткен &lt;u&gt;инновациялық қоғам&lt;/u&gt; қалыптасу үстінде және ол осы салада табысты жұмыс жасаған халықтарға әлемнің дамыған елдері деңгейіне көтерілуге мүмкіндік берді.
[[Сурет:Dampfturbine Montage01.jpg|thumb|right|200px|[[Бу тұрбинасы]]]]
Нағыз байлықтың негізгі көзі — инновация. Табиғи ресурстардың молдығы немесе халық санының көп болуының өзі жеткіліксіз; егер елде инновациялық ізденіс пен даму болмаса, мұндай мемлекет экономикалық тұрғыдан артта қалып, кедейшілік пен мешеулік жағдайынан шыға алмайды.Инновация жетелеген өндірістік даму қоғамдық байлық дамуының бірден-бір себебі екені тайға басылған таңбадай айқын. Инновацияның халықтар, елдер тағдырын белгілейтін өте маңызды тетік екеніне адамзат баласының көзі жетіп келеді.

Инновацияның болуы - бір мәселе, ал оның өндіріске және күнделікті тұрмысқа енгізіліп, нақты өзгеріс тудыра алуы - екінші маңызды мәселе. Кей елдердің, мысалы Қазақстанның инновациялық жасампаздық қуаты жоғары болғанымен, советтен қалған жүйенің шектемесінде, белсенділіктің тапшылығында, өмірдің жансыздығында көптеген жақсы жаңалықтар  мида тозып, ауызда тозып, кітаптар арасында тозып, сөреде тозып қалып жататыны жасырын емес. Бұл инновацияға ден қоюды, оны тұрмысқа, өндіріске бағыттауды негізгі міндет етпесе, халықтың миы алтын болса да онысы олардың тұрмыс деңгейін көтеруге септеспейтінін көрсетеді.

Қарапайым тілмен айтқанда, егер қандай да бір өзгерістер, тапқырлықтар немесе жаңалықтар қоғамда кеңінен қолданылып, күнделікті өмірге ене бастаса, бұл сол жаңалықтың шынайы түрде толық іске асқанын білдіреді. Көптеген салаларда заттар мен  әдістерге жасалған жаңалық өмірде белгілі бір мағынаға ие болса, ол өмірдің көптеген салаларында өзгерістерге ықпал ете бастайды. Әсіресе өнердегі, экономикадағы, сауда мен саясаттағы өзгерістердің халық пен елге тиімділері инновация есептеледі. Экономиканы алсақ, инновация экономикалық өсімді туғызады, заттың құнын арттырып, бағасын түсіруге көмектеседі, еңбек күштерінің сырап болмауына көмектеседі, қаражат, материал үнемдейді, жұмыс тәртібін жақсартады, уақыт шығынын азайтады.

Инновацияның мақсаты белсенді өзгерістерге даяр болу, тіпті де жақсысын жасап шығуға тырысу. Ол өмірді кедейлік пен мешеуліктен құтқару үшін жасалған адам белсенділігінің ең жоғары көрінісі. Инновация мұнда жаңа ой, жаңа зат, ол бір жаңалық жасау барысы, ол бір өндіру мен қызмет көрсету салаларының сапасының жаңа деңгейге көтерілуі, санының артуы.

== Инновация түрлері ==
[[Сурет:Innovation3D.png|thumb|right|400px|Инновация жүйесі]]
Intel компаниясының жоғары техника қызметкері Gene Meieran -ның пікірінше инновацияның үш түрі бар:&lt;br /&gt;
1. '''Түбегейлі жаңалық ашу'''. Ол көбінесе мәлім салада дәстүрлісін бұзып, көнені жойып, түбегейлі өзгеріс алып келеді. Мысалы адамзат тарихында лампаның тапқырлануы, сандық технологияның тапқырлануы.&lt;br /&gt;
2. '''Жақсарту, жаңарту'''. Ол көбінесе біртіндеп өзгерістер жасау арқылы бәлім саланы, мәлім затты жетілдіріп, кемелді жаңасын жарату; жаңа артықшылықтар қосып, бір нәрсені бұрынғысынан тіпті де керемет ету.. Мысалы, Қаламның, машинаның жаңа түрін жасау.&lt;br /&gt;
3. '''Жаңаша қолдану.''' Яғни, бір нәрсенің бұрынғы қолданысынан басқа жаңа қолданысын тауып шығу. Ол заттың қолданысына жаңалық енгізіп, оны бұрынғыдан басқа мақсаттарда қолданудың жолын ашу. Мысалы мешеу елдер көмірді тек отқа жағуға пайдаланса, дамыған елдер көмірден 150 шақты тауар шығарады екен.&lt;ref&gt;Innovation. http://www.merriam-webster.com/dictionary/. Merriam-Webster. [2010-11-05].&lt;/ref&gt;

== Инновацияға қатысты терминдер ==
*Мотивация (Motivation)
*Бизнес кластер (Business clusters)
*Шынжыр-қосақ модел (Chain-linked model)
*Біріккен инновация  (Co-innovation)
*Инновациялық ұжым (Communities of innovation)
*Дарындылардың жасампаздық бәсекесі (Creative competitive intelligence)
*Жасампаз бұзу (Creative destruction)
*Мәселені жасампаз шешу (Creative problem solving)
*Бұзғыншы жасампаздық (Disruptive innovation)
*Технология теориясы (Theories of technology)
*Орналастыру (Deployment)
*Тарқалу (Diffusion)
*Экоинновация (Ecoinnovation)
*Жаңадан көркейген технология (Emerging technologies)
*Елдің зерттеу мен даму шығыны  кестесі (List of countries by research and development spending)
*Жаңадан көркейген технологиялар кестесі (List of emerging technologies)
*Жеке капитал (Individual capital)
*Инновацияға жетелеу (Induced innovation)
*Ақпарат ревалюциясы (Information revolution)
*Жасампаздық (Ingenuity)
*Тапқырлық (Invention)
*Инновациялық экономика (Innovation Economics)
*Инновациялық көшбасшы (Innovation leadership)
*Инновациялық жүйе (Innovation system)
*Ғаламдық инновация индексі (Бостон ақылман тобы) (Global Innovation Index (Boston Consulting Group))
*Ғаламдық инновация индексі (ҒИН) Global Innovation Index (INSEAD)
*Білім экономикасы (Knowledge economy)
*Метрополия экономикасы (Metropolitan economy)
*Түрліше байқау (Multiple discovery)
*Ашық инновация (Open Innovation)
*Нәтиже-инновация жетектеуіші (Outcome-Driven Innovation)
*Жобалауға қатысу (Participatory design)
*Патент (Patent)
*Әлеуметтік сала (Public domain)
*Зерттеу (Research)
*Технологиялық өмір шеңбері (Technology Life Cycle)
*Технологиялық инновация жүйесі (Technological innovation system)
*Тарихи иннавацияның таймлайны(Тителинет of historic inventions)
*Инновацияны қолданушылар қоржыны (Toolkits for User Innovation)
*Инновация қолданушы (User innovation)
*Құндылықтар желісі (Value network)

== Ғаламдық инновация индексі ==
Көшбасшы 20 елдің және еліміздің инновациялық кірісі мен шығыны (Global Innovation Index (by overall score)):
{|class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! Реті
! Мемлекет
! Жалпы көрсеткіші
! Инновациялық кіріс
! Инновациялық шығыс
! Салыстырмасы
|-
| 1 || {{flag|Switzerland}} || 66.59 || 66.52 || 66.65 || 1.0
|-
| 2 || {{flag|Sweden}} || 61.36 || 67.86 || 54.86 || 0.81
|-
| 3 || {{flag|United Kingdom}} || 61.25 || 68.20 || 54.30 || 0.80
|-
| 4 || {{flag|Netherlands}} || 61.14 || 64.18 || 58.09 || 0.91
|-
| 5 || {{USA}} || 60.31 || 69.19 || 51.42 || 0.74
|-
| 6 || {{flag|Finland}} || 59.51 || 66.67 || 52.35  || 0.79
|-
| 7 || {{flag|Hong Kong}} || 59.43 || 70.65 || 48.21 || 0.68
|-
| 8 || {{flag|Singapore}} || 59.41 || 72.27 || 46.56 || 0.64
|-
| 9 || {{flag|Denmark}} || 58.34 || 66.34 || 50.35 || 0.76
|-
| 10 || {{flag|Ireland}} || 57.91 || 64.09 || 51.73 || 0.81
|-
| 11 || {{flag|Canada}} || 57.60 || 64.76 || 50.45 || 0.78
|-
| 12 || {{flag|Luxembourg}} || 56.57 || 59.95 || 53.20 || 0.89
|-
| 13 || {{flag|Iceland}} || 56.40 || 59.65 || 53.14 || 0.89
|-
| 14 || {{flag|Israel}} || 55.98 || 59.82 || 52.14 || 0.87
|-
| 15 || {{flag|Germany}} || 55.83 || 59.78 || 51.88 || 0.87
|-
| 16 || {{flag|Norway}} || 55.64 || 63.39 || 47.88 || 0.76
|-
| 17 || {{flag|New Zealand}} || 54.46 || 62.76 || 46.15 || 0.74
|-
| 18 || {{flag|South Korea}} || 53.31 || 62.10 || 44.53 || 0.72
|-
| 19 || {{flag|Australia}} || 53.07 || 64.15 || 41.99 || 0.65
|-
| 20 || {{flag|France}} || 52.83 || 59.03 || 46.64 || 0.79
|-
| 79 || {{KAZ}} || 32.75 || 2.5 || 2 || 0.59
|}

== Қосымша ==
«'''Инновация'''» терминi латын тілінен алынған, ол - «жаңару, өзгеру»    дегендi бiлдiредi. Бұл түсінік XIX ғасырдағы зерттеулерде пайда болып, белгiлi бiр мәдениеттің кейбiр элементтердің бiрiнен екiншісіне енгiзу дегендi бiлдiрдi. XX ғасырдың 30-жылдарында Еуропада ғылымның жаңа саласы, жаңашылдық ғылымы пайда болып, ал 50 жыдары педагогикалық инноватика қалыпасты. КСРО-да бұл термин XX ғасырдың 70 жылдарынан бастап қолданыла бастады
&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б.
ISBN 9965-808-89-9&lt;/ref&gt;

Инновация— мәдениеттану мен әлеуметтануда этностың алғашқы даму кезеңінде болмай, кейіннен пайда болған
мәдени құбылыстар мен өзгерістер.&lt;ref&gt;Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

==Сыртқы сілтемелер==
* [https://web.archive.org/web/20130927174742/http://malimetter.kz/innovaciya/ Malimetter.kz Инновация реферат] (қазақша)
* [https://www.globalinnovationindex.org/userfiles/file/reportpdf/gii-2014-v5.pdf 2014 Халықаралық Инновациялық Индекс] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170730160631/https://www.globalinnovationindex.org/ |date=2017-07-30 }} (ағылшын тілінде)

[[Санат:Инновация| ]]
[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Саясат әлеуметтануы]]
[[Санат:Әлеуметтану]]
[[Санат:Философия]]
[[Санат:Дизайн]]</text>
      <sha1>kfagiwkrevosbhkc7gro10a2vhxl5k6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683816</id>
      <parentid>3683815</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T22:53:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asildaulet</username>
        <id>186531</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3683816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18673" sha1="6ybxf0g5fn1of9sjijdmpw5untbe5zr" xml:space="preserve">[[Сурет:The Apple Mouse.jpg|thumb|right|200px|Тінтуір тарихы (1984 жылға дейін)]]
'''Инновация''' ({{lang-en|innovation}}, &quot;''жасампаздық''&quot;, &quot;''шығармашылық''&quot;, ''''жаңалық жарату'''', &quot;''жаратымпаздық''&quot; ұғымдарына сабақтасады) —  қазіргі ойлау үлгісі мен дәстүрлі таным ерекшелігіне ұқсамайтын жаңа ойлау жүйесін тауып шығару, кезектегі білім мен материалдық мүмкіндіктерді пайдалана отырып көнені өңдеу, бар нәрсені тіпті де жақсарту, кем нәрсені толықтыру, жаңа нәрсені тапқырлау, тың нәрсені байқау, жаңа зат, жаңа әдіс, жаңа жол, жаңа орта жаңалығымен өмірді жаңарту, жаңалық жарату, сөйтіп адамға және адамзатқа бақыт жарату белсенділігі.

== Инновацияның мағынасы және маңызы ==
[[Сурет:Technological Change.jpg|thumb|right|300px|Инновацияның үш сатысы: тапқырлық, инновация, тарқату]]
Инновация сөзін қазақтың &lt;u&gt;&quot;тапқырлық&quot;&lt;/u&gt;, &lt;u&gt;&quot;жаңалық&quot;&lt;/u&gt; сөздерімен тең мағынада қолдануға рұқсат етіледі. Ағылшын тіліндегі ''innovation'' ұғымы көбіне ғылым мен техника саласындағы жаңашылдықты, жаңа идеялар мен техникалық тапқырлық нәтижесінде пайда болатын жаңалықтарды білдіреді.Әрине инновацияның қазіргі мағынасы ауқымды, ол көбінесе адамның рухани белсенділі арқылы әуелде болмаған жаңа жоспарлау, жобалау, техника, мәдениет, сауда, және қоғамдық өмір салтын қалыптастыру, ал, тар мағынада тек жаратылыстану ғылымдары мен өндірістік техникада жаңа тапқырлық ашуды көрсетеді.
[[Сурет:Light Bulb Icon.svg|thumb|left|200px|[[Жаңа идея]]]]
Мәтінді Уикипедия стиліне сай ресмилендіріп, тілдік тұрғыда түзетілген нұсқасын ұсынамын:

Инновацияны алдын ала нақты мөлшерлеу не дәл болжау қиын. Дегенмен оны алдын ала жоспарлап, ұйымдастырып, бейімдеу арқылы белгілі бір салада жаңалық енгізуге бағыттауға болады. Дегенмен қандай жаңалық ашылатыны және оның қалай жүзеге асатыны көбіне белгісіз болып қалады. Әрине, кім қандай жаңалық ашады, қалай ашылады, ол көбінесе белгісіз болады. Ғылыми-техникалық жаңалық  көбінесе ғалымдардың жаңа ойлар мен мүмкіндіктерді өзара тоғыстырып, күрделі талдау жасау және синтездеу жұмыстары арқылы ашылады. Ғылым дамыған сайын ол техникалық жаңалықтардың пайда болуына ықпал етеді, ал техниканың дамуы өз кезегінде жаңа ғылыми жетістіктердің жүзеге асуына алғышарт әзірлейді. Ол ізденіс пен қолданудың байланысына қатысты, көп түрлі мүмкіндікті тоғыстыра қолданудың жемісі.  Көптеген жаңалықтар кездейсоқ пайда болғаны белгілі. Бірақ заман дамыған сайын инновацияны арнайы жоспарлау, мол қаржыландыру, жүйелі ұйымдастыру күн тәртібіне еніп келе жатқан секілді.

Инновацияда үлкен тәуекелшілдік болады.  Егер кәсіпорын немесе кез келген мекеме, тіпті кез келген адам бір деңгейде тұрып алса, бір түрлі әдіспен қайталанудан жазбаса, онда ол көбінесе күйреуге беттейді. Өйткені бәсекелестер жаңа мүмкіндік, арзан тауар жасап шығарып, пайдалы орайларды өздеріне қарай бұрып әкетеді. Christensen бұны «инновация тығырығы» деп атаған. (The Innovator's Dilemma）Заманауи өзгерістің толассыз туылуына, және өзгеріс периоды уақытының қысқаруына орай өзгеріске қарсы шара ретінде инновация туралы ізденіс артты. Ақпарат технологиясының біртіндеп өзекті болуына орай әрбір адамды негіз еткен, әлеуметтік белсенділікті сахна еткен, ортақ жасампаздықпен шұғылдану мен жаңалық ашуды ерекшелік еткен &lt;u&gt;инновациялық қоғам&lt;/u&gt; қалыптасу үстінде және ол осы салада табысты жұмыс жасаған халықтарға әлемнің дамыған елдері деңгейіне көтерілуге мүмкіндік берді.
[[Сурет:Dampfturbine Montage01.jpg|thumb|right|200px|[[Бу тұрбинасы]]]]
Нағыз байлықтың негізгі көзі — инновация. Табиғи ресурстардың молдығы немесе халық санының көп болуының өзі жеткіліксіз; егер елде инновациялық ізденіс пен даму болмаса, мұндай мемлекет экономикалық тұрғыдан артта қалып, кедейшілік пен мешеулік жағдайынан шыға алмайды.Инновация жетелеген өндірістік даму қоғамдық байлық дамуының бірден-бір себебі екені тайға басылған таңбадай айқын. Инновацияның халықтар, елдер тағдырын белгілейтін өте маңызды тетік екеніне адамзат баласының көзі жетіп келеді.

Инновацияның болуы - бір мәселе, ал оның өндіріске және күнделікті тұрмысқа енгізіліп, нақты өзгеріс тудыра алуы - екінші маңызды мәселе. Кей елдердің, мысалы Қазақстанның инновациялық жасампаздық қуаты жоғары болғанымен, советтен қалған жүйенің шектемесінде, белсенділіктің тапшылығында, өмірдің жансыздығында көптеген жақсы жаңалықтар  мида тозып, ауызда тозып, кітаптар арасында тозып, сөреде тозып қалып жататыны жасырын емес. Бұл инновацияға ден қоюды, оны тұрмысқа, өндіріске бағыттауды негізгі міндет етпесе, халықтың миы алтын болса да онысы олардың тұрмыс деңгейін көтеруге септеспейтінін көрсетеді.

Қарапайым тілмен айтқанда, егер қандай да бір өзгерістер, тапқырлықтар немесе жаңалықтар қоғамда кеңінен қолданылып, күнделікті өмірге ене бастаса, бұл сол жаңалықтың шынайы түрде толық іске асқанын білдіреді. Көптеген салаларда заттар мен  әдістерге жасалған жаңалық өмірде белгілі бір мағынаға ие болса, ол өмірдің көптеген салаларында өзгерістерге ықпал ете бастайды. Әсіресе өнердегі, экономикадағы, сауда мен саясаттағы өзгерістердің халық пен елге тиімділері инновация есептеледі. Экономиканы алсақ, инновация экономикалық өсімді туғызады, заттың құнын арттырып, бағасын түсіруге көмектеседі, еңбек күштерінің сырап болмауына көмектеседі, қаражат, материал үнемдейді, жұмыс тәртібін жақсартады, уақыт шығынын азайтады.

Инновацияның мақсаты белсенді өзгерістерге даяр болу, тіпті де жақсысын жасап шығуға тырысу. Ол өмірді кедейлік пен мешеуліктен құтқару үшін жасалған адам белсенділігінің ең жоғары көрінісі. Инновация мұнда жаңа ой, жаңа зат, ол бір жаңалық жасау барысы, ол бір өндіру мен қызмет көрсету салаларының сапасының жаңа деңгейге көтерілуі, санының артуы.

== Инновация түрлері ==
[[Сурет:Innovation3D.png|thumb|right|400px|Инновация жүйесі]]
Intel компаниясының жоғары техника қызметкері Gene Meieran -ның пікірінше инновацияның үш түрі бар:&lt;br /&gt;
1. '''Түбегейлі жаңалық ашу'''. Ол көбінесе мәлім салада дәстүрлісін бұзып, көнені жойып, түбегейлі өзгеріс алып келеді. Мысалы адамзат тарихында лампаның тапқырлануы, сандық технологияның тапқырлануы.&lt;br /&gt;
2. '''Жақсарту, жаңарту'''. Ол көбінесе біртіндеп өзгерістер жасау арқылы бәлім саланы, мәлім затты жетілдіріп, кемелді жаңасын жарату; жаңа артықшылықтар қосып, бір нәрсені бұрынғысынан тіпті де керемет ету.. Мысалы, Қаламның, машинаның жаңа түрін жасау.&lt;br /&gt;
3. '''Жаңаша қолдану.''' Яғни, бір нәрсенің бұрынғы қолданысынан басқа жаңа қолданысын тауып шығу. Ол заттың қолданысына жаңалық енгізіп, оны бұрынғыдан басқа мақсаттарда қолданудың жолын ашу. Мысалы мешеу елдер көмірді тек отқа жағуға пайдаланса, дамыған елдер көмірден 150 шақты тауар шығарады екен.&lt;ref&gt;Innovation. http://www.merriam-webster.com/dictionary/. Merriam-Webster. [2010-11-05].&lt;/ref&gt;

== Инновацияға қатысты терминдер ==
*Мотивация (Motivation)
*Бизнес кластер (Business clusters)
*Шынжыр-қосақ модел (Chain-linked model)
*Біріккен инновация  (Co-innovation)
*Инновациялық ұжым (Communities of innovation)
*Дарындылардың жасампаздық бәсекесі (Creative competitive intelligence)
*Жасампаз бұзу (Creative destruction)
*Мәселені жасампаз шешу (Creative problem solving)
*Бұзғыншы жасампаздық (Disruptive innovation)
*Технология теориясы (Theories of technology)
*Орналастыру (Deployment)
*Тарқалу (Diffusion)
*Экоинновация (Ecoinnovation)
*Жаңадан көркейген технология (Emerging technologies)
*Елдің зерттеу мен даму шығыны  кестесі (List of countries by research and development spending)
*Жаңадан көркейген технологиялар кестесі (List of emerging technologies)
*Жеке капитал (Individual capital)
*Инновацияға жетелеу (Induced innovation)
*Ақпарат ревалюциясы (Information revolution)
*Жасампаздық (Ingenuity)
*Тапқырлық (Invention)
*Инновациялық экономика (Innovation Economics)
*Инновациялық көшбасшы (Innovation leadership)
*Инновациялық жүйе (Innovation system)
*Ғаламдық инновация индексі (Бостон ақылман тобы) (Global Innovation Index (Boston Consulting Group))
*Ғаламдық инновация индексі (ҒИН) Global Innovation Index (INSEAD)
*Білім экономикасы (Knowledge economy)
*Метрополия экономикасы (Metropolitan economy)
*Түрліше байқау (Multiple discovery)
*Ашық инновация (Open Innovation)
*Нәтиже-инновация жетектеуіші (Outcome-Driven Innovation)
*Жобалауға қатысу (Participatory design)
*Патент (Patent)
*Әлеуметтік сала (Public domain)
*Зерттеу (Research)
*Технологиялық өмір шеңбері (Technology Life Cycle)
*Технологиялық инновация жүйесі (Technological innovation system)
*Тарихи иннавацияның таймлайны(Тителинет of historic inventions)
*Инновацияны қолданушылар қоржыны (Toolkits for User Innovation)
*Инновация қолданушы (User innovation)
*Құндылықтар желісі (Value network)

== Ғаламдық инновация индексі ==
Көшбасшы 20 елдің және еліміздің инновациялық кірісі мен шығыны (Global Innovation Index (by overall score)):
{|class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! Реті
! Мемлекет
! Жалпы көрсеткіші
! Инновациялық кіріс
! Инновациялық шығыс
! Салыстырмасы
|-
| 1 || {{flag|Switzerland}} || 66.59 || 66.52 || 66.65 || 1.0
|-
| 2 || {{flag|Sweden}} || 61.36 || 67.86 || 54.86 || 0.81
|-
| 3 || {{flag|United Kingdom}} || 61.25 || 68.20 || 54.30 || 0.80
|-
| 4 || {{flag|Netherlands}} || 61.14 || 64.18 || 58.09 || 0.91
|-
| 5 || {{USA}} || 60.31 || 69.19 || 51.42 || 0.74
|-
| 6 || {{flag|Finland}} || 59.51 || 66.67 || 52.35  || 0.79
|-
| 7 || {{flag|Hong Kong}} || 59.43 || 70.65 || 48.21 || 0.68
|-
| 8 || {{flag|Singapore}} || 59.41 || 72.27 || 46.56 || 0.64
|-
| 9 || {{flag|Denmark}} || 58.34 || 66.34 || 50.35 || 0.76
|-
| 10 || {{flag|Ireland}} || 57.91 || 64.09 || 51.73 || 0.81
|-
| 11 || {{flag|Canada}} || 57.60 || 64.76 || 50.45 || 0.78
|-
| 12 || {{flag|Luxembourg}} || 56.57 || 59.95 || 53.20 || 0.89
|-
| 13 || {{flag|Iceland}} || 56.40 || 59.65 || 53.14 || 0.89
|-
| 14 || {{flag|Israel}} || 55.98 || 59.82 || 52.14 || 0.87
|-
| 15 || {{flag|Germany}} || 55.83 || 59.78 || 51.88 || 0.87
|-
| 16 || {{flag|Norway}} || 55.64 || 63.39 || 47.88 || 0.76
|-
| 17 || {{flag|New Zealand}} || 54.46 || 62.76 || 46.15 || 0.74
|-
| 18 || {{flag|South Korea}} || 53.31 || 62.10 || 44.53 || 0.72
|-
| 19 || {{flag|Australia}} || 53.07 || 64.15 || 41.99 || 0.65
|-
| 20 || {{flag|France}} || 52.83 || 59.03 || 46.64 || 0.79
|-
| 79 || {{KAZ}} || 32.75 || 2.5 || 2 || 0.59
|}

== Қосымша ==
«'''Инновация'''» терминi латын тілінен алынған, ол - «жаңару, өзгеру»    дегендi бiлдiредi. Бұл түсінік XIX ғасырдағы зерттеулерде пайда болып, белгiлi бiр мәдениеттің кейбiр элементтердің бiрiнен екiншісіне енгiзу дегендi бiлдiрдi. XX ғасырдың 30-жылдарында Еуропада ғылымның жаңа саласы, жаңашылдық ғылымы пайда болып, ал 50 жыдары педагогикалық инноватика қалыпасты. КСРО-да бұл термин XX ғасырдың 70 жылдарынан бастап қолданыла бастады
&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б.
ISBN 9965-808-89-9&lt;/ref&gt;

Инновация— мәдениеттану мен әлеуметтануда этностың алғашқы даму кезеңінде болмай, кейіннен пайда болған
мәдени құбылыстар мен өзгерістер.&lt;ref&gt;Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

==Сыртқы сілтемелер==
* [https://web.archive.org/web/20130927174742/http://malimetter.kz/innovaciya/ Malimetter.kz Инновация реферат] (қазақша)
* [https://www.globalinnovationindex.org/userfiles/file/reportpdf/gii-2014-v5.pdf 2014 Халықаралық Инновациялық Индекс] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170730160631/https://www.globalinnovationindex.org/ |date=2017-07-30 }} (ағылшын тілінде)

[[Санат:Инновация| ]]
[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Саясат әлеуметтануы]]
[[Санат:Әлеуметтану]]
[[Санат:Философия]]
[[Санат:Дизайн]]</text>
      <sha1>6ybxf0g5fn1of9sjijdmpw5untbe5zr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683841</id>
      <parentid>3683816</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:10:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>&quot;[[Инновация]]&quot; бетін қорғады ([Өңдеу=Тек администраторларға рұқсат ету] (аяқталу мерзімі — 05:10, 2026 ж. қарашаның 20 (UTC)) [Жылжыту=Тек администраторларға рұқсат ету] (аяқталу мерзімі — 05:10, 2026 ж. қарашаның 20 (UTC)))</comment>
      <origin>3683816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18673" sha1="6ybxf0g5fn1of9sjijdmpw5untbe5zr" xml:space="preserve">[[Сурет:The Apple Mouse.jpg|thumb|right|200px|Тінтуір тарихы (1984 жылға дейін)]]
'''Инновация''' ({{lang-en|innovation}}, &quot;''жасампаздық''&quot;, &quot;''шығармашылық''&quot;, ''''жаңалық жарату'''', &quot;''жаратымпаздық''&quot; ұғымдарына сабақтасады) —  қазіргі ойлау үлгісі мен дәстүрлі таным ерекшелігіне ұқсамайтын жаңа ойлау жүйесін тауып шығару, кезектегі білім мен материалдық мүмкіндіктерді пайдалана отырып көнені өңдеу, бар нәрсені тіпті де жақсарту, кем нәрсені толықтыру, жаңа нәрсені тапқырлау, тың нәрсені байқау, жаңа зат, жаңа әдіс, жаңа жол, жаңа орта жаңалығымен өмірді жаңарту, жаңалық жарату, сөйтіп адамға және адамзатқа бақыт жарату белсенділігі.

== Инновацияның мағынасы және маңызы ==
[[Сурет:Technological Change.jpg|thumb|right|300px|Инновацияның үш сатысы: тапқырлық, инновация, тарқату]]
Инновация сөзін қазақтың &lt;u&gt;&quot;тапқырлық&quot;&lt;/u&gt;, &lt;u&gt;&quot;жаңалық&quot;&lt;/u&gt; сөздерімен тең мағынада қолдануға рұқсат етіледі. Ағылшын тіліндегі ''innovation'' ұғымы көбіне ғылым мен техника саласындағы жаңашылдықты, жаңа идеялар мен техникалық тапқырлық нәтижесінде пайда болатын жаңалықтарды білдіреді.Әрине инновацияның қазіргі мағынасы ауқымды, ол көбінесе адамның рухани белсенділі арқылы әуелде болмаған жаңа жоспарлау, жобалау, техника, мәдениет, сауда, және қоғамдық өмір салтын қалыптастыру, ал, тар мағынада тек жаратылыстану ғылымдары мен өндірістік техникада жаңа тапқырлық ашуды көрсетеді.
[[Сурет:Light Bulb Icon.svg|thumb|left|200px|[[Жаңа идея]]]]
Мәтінді Уикипедия стиліне сай ресмилендіріп, тілдік тұрғыда түзетілген нұсқасын ұсынамын:

Инновацияны алдын ала нақты мөлшерлеу не дәл болжау қиын. Дегенмен оны алдын ала жоспарлап, ұйымдастырып, бейімдеу арқылы белгілі бір салада жаңалық енгізуге бағыттауға болады. Дегенмен қандай жаңалық ашылатыны және оның қалай жүзеге асатыны көбіне белгісіз болып қалады. Әрине, кім қандай жаңалық ашады, қалай ашылады, ол көбінесе белгісіз болады. Ғылыми-техникалық жаңалық  көбінесе ғалымдардың жаңа ойлар мен мүмкіндіктерді өзара тоғыстырып, күрделі талдау жасау және синтездеу жұмыстары арқылы ашылады. Ғылым дамыған сайын ол техникалық жаңалықтардың пайда болуына ықпал етеді, ал техниканың дамуы өз кезегінде жаңа ғылыми жетістіктердің жүзеге асуына алғышарт әзірлейді. Ол ізденіс пен қолданудың байланысына қатысты, көп түрлі мүмкіндікті тоғыстыра қолданудың жемісі.  Көптеген жаңалықтар кездейсоқ пайда болғаны белгілі. Бірақ заман дамыған сайын инновацияны арнайы жоспарлау, мол қаржыландыру, жүйелі ұйымдастыру күн тәртібіне еніп келе жатқан секілді.

Инновацияда үлкен тәуекелшілдік болады.  Егер кәсіпорын немесе кез келген мекеме, тіпті кез келген адам бір деңгейде тұрып алса, бір түрлі әдіспен қайталанудан жазбаса, онда ол көбінесе күйреуге беттейді. Өйткені бәсекелестер жаңа мүмкіндік, арзан тауар жасап шығарып, пайдалы орайларды өздеріне қарай бұрып әкетеді. Christensen бұны «инновация тығырығы» деп атаған. (The Innovator's Dilemma）Заманауи өзгерістің толассыз туылуына, және өзгеріс периоды уақытының қысқаруына орай өзгеріске қарсы шара ретінде инновация туралы ізденіс артты. Ақпарат технологиясының біртіндеп өзекті болуына орай әрбір адамды негіз еткен, әлеуметтік белсенділікті сахна еткен, ортақ жасампаздықпен шұғылдану мен жаңалық ашуды ерекшелік еткен &lt;u&gt;инновациялық қоғам&lt;/u&gt; қалыптасу үстінде және ол осы салада табысты жұмыс жасаған халықтарға әлемнің дамыған елдері деңгейіне көтерілуге мүмкіндік берді.
[[Сурет:Dampfturbine Montage01.jpg|thumb|right|200px|[[Бу тұрбинасы]]]]
Нағыз байлықтың негізгі көзі — инновация. Табиғи ресурстардың молдығы немесе халық санының көп болуының өзі жеткіліксіз; егер елде инновациялық ізденіс пен даму болмаса, мұндай мемлекет экономикалық тұрғыдан артта қалып, кедейшілік пен мешеулік жағдайынан шыға алмайды.Инновация жетелеген өндірістік даму қоғамдық байлық дамуының бірден-бір себебі екені тайға басылған таңбадай айқын. Инновацияның халықтар, елдер тағдырын белгілейтін өте маңызды тетік екеніне адамзат баласының көзі жетіп келеді.

Инновацияның болуы - бір мәселе, ал оның өндіріске және күнделікті тұрмысқа енгізіліп, нақты өзгеріс тудыра алуы - екінші маңызды мәселе. Кей елдердің, мысалы Қазақстанның инновациялық жасампаздық қуаты жоғары болғанымен, советтен қалған жүйенің шектемесінде, белсенділіктің тапшылығында, өмірдің жансыздығында көптеген жақсы жаңалықтар  мида тозып, ауызда тозып, кітаптар арасында тозып, сөреде тозып қалып жататыны жасырын емес. Бұл инновацияға ден қоюды, оны тұрмысқа, өндіріске бағыттауды негізгі міндет етпесе, халықтың миы алтын болса да онысы олардың тұрмыс деңгейін көтеруге септеспейтінін көрсетеді.

Қарапайым тілмен айтқанда, егер қандай да бір өзгерістер, тапқырлықтар немесе жаңалықтар қоғамда кеңінен қолданылып, күнделікті өмірге ене бастаса, бұл сол жаңалықтың шынайы түрде толық іске асқанын білдіреді. Көптеген салаларда заттар мен  әдістерге жасалған жаңалық өмірде белгілі бір мағынаға ие болса, ол өмірдің көптеген салаларында өзгерістерге ықпал ете бастайды. Әсіресе өнердегі, экономикадағы, сауда мен саясаттағы өзгерістердің халық пен елге тиімділері инновация есептеледі. Экономиканы алсақ, инновация экономикалық өсімді туғызады, заттың құнын арттырып, бағасын түсіруге көмектеседі, еңбек күштерінің сырап болмауына көмектеседі, қаражат, материал үнемдейді, жұмыс тәртібін жақсартады, уақыт шығынын азайтады.

Инновацияның мақсаты белсенді өзгерістерге даяр болу, тіпті де жақсысын жасап шығуға тырысу. Ол өмірді кедейлік пен мешеуліктен құтқару үшін жасалған адам белсенділігінің ең жоғары көрінісі. Инновация мұнда жаңа ой, жаңа зат, ол бір жаңалық жасау барысы, ол бір өндіру мен қызмет көрсету салаларының сапасының жаңа деңгейге көтерілуі, санының артуы.

== Инновация түрлері ==
[[Сурет:Innovation3D.png|thumb|right|400px|Инновация жүйесі]]
Intel компаниясының жоғары техника қызметкері Gene Meieran -ның пікірінше инновацияның үш түрі бар:&lt;br /&gt;
1. '''Түбегейлі жаңалық ашу'''. Ол көбінесе мәлім салада дәстүрлісін бұзып, көнені жойып, түбегейлі өзгеріс алып келеді. Мысалы адамзат тарихында лампаның тапқырлануы, сандық технологияның тапқырлануы.&lt;br /&gt;
2. '''Жақсарту, жаңарту'''. Ол көбінесе біртіндеп өзгерістер жасау арқылы бәлім саланы, мәлім затты жетілдіріп, кемелді жаңасын жарату; жаңа артықшылықтар қосып, бір нәрсені бұрынғысынан тіпті де керемет ету.. Мысалы, Қаламның, машинаның жаңа түрін жасау.&lt;br /&gt;
3. '''Жаңаша қолдану.''' Яғни, бір нәрсенің бұрынғы қолданысынан басқа жаңа қолданысын тауып шығу. Ол заттың қолданысына жаңалық енгізіп, оны бұрынғыдан басқа мақсаттарда қолданудың жолын ашу. Мысалы мешеу елдер көмірді тек отқа жағуға пайдаланса, дамыған елдер көмірден 150 шақты тауар шығарады екен.&lt;ref&gt;Innovation. http://www.merriam-webster.com/dictionary/. Merriam-Webster. [2010-11-05].&lt;/ref&gt;

== Инновацияға қатысты терминдер ==
*Мотивация (Motivation)
*Бизнес кластер (Business clusters)
*Шынжыр-қосақ модел (Chain-linked model)
*Біріккен инновация  (Co-innovation)
*Инновациялық ұжым (Communities of innovation)
*Дарындылардың жасампаздық бәсекесі (Creative competitive intelligence)
*Жасампаз бұзу (Creative destruction)
*Мәселені жасампаз шешу (Creative problem solving)
*Бұзғыншы жасампаздық (Disruptive innovation)
*Технология теориясы (Theories of technology)
*Орналастыру (Deployment)
*Тарқалу (Diffusion)
*Экоинновация (Ecoinnovation)
*Жаңадан көркейген технология (Emerging technologies)
*Елдің зерттеу мен даму шығыны  кестесі (List of countries by research and development spending)
*Жаңадан көркейген технологиялар кестесі (List of emerging technologies)
*Жеке капитал (Individual capital)
*Инновацияға жетелеу (Induced innovation)
*Ақпарат ревалюциясы (Information revolution)
*Жасампаздық (Ingenuity)
*Тапқырлық (Invention)
*Инновациялық экономика (Innovation Economics)
*Инновациялық көшбасшы (Innovation leadership)
*Инновациялық жүйе (Innovation system)
*Ғаламдық инновация индексі (Бостон ақылман тобы) (Global Innovation Index (Boston Consulting Group))
*Ғаламдық инновация индексі (ҒИН) Global Innovation Index (INSEAD)
*Білім экономикасы (Knowledge economy)
*Метрополия экономикасы (Metropolitan economy)
*Түрліше байқау (Multiple discovery)
*Ашық инновация (Open Innovation)
*Нәтиже-инновация жетектеуіші (Outcome-Driven Innovation)
*Жобалауға қатысу (Participatory design)
*Патент (Patent)
*Әлеуметтік сала (Public domain)
*Зерттеу (Research)
*Технологиялық өмір шеңбері (Technology Life Cycle)
*Технологиялық инновация жүйесі (Technological innovation system)
*Тарихи иннавацияның таймлайны(Тителинет of historic inventions)
*Инновацияны қолданушылар қоржыны (Toolkits for User Innovation)
*Инновация қолданушы (User innovation)
*Құндылықтар желісі (Value network)

== Ғаламдық инновация индексі ==
Көшбасшы 20 елдің және еліміздің инновациялық кірісі мен шығыны (Global Innovation Index (by overall score)):
{|class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! Реті
! Мемлекет
! Жалпы көрсеткіші
! Инновациялық кіріс
! Инновациялық шығыс
! Салыстырмасы
|-
| 1 || {{flag|Switzerland}} || 66.59 || 66.52 || 66.65 || 1.0
|-
| 2 || {{flag|Sweden}} || 61.36 || 67.86 || 54.86 || 0.81
|-
| 3 || {{flag|United Kingdom}} || 61.25 || 68.20 || 54.30 || 0.80
|-
| 4 || {{flag|Netherlands}} || 61.14 || 64.18 || 58.09 || 0.91
|-
| 5 || {{USA}} || 60.31 || 69.19 || 51.42 || 0.74
|-
| 6 || {{flag|Finland}} || 59.51 || 66.67 || 52.35  || 0.79
|-
| 7 || {{flag|Hong Kong}} || 59.43 || 70.65 || 48.21 || 0.68
|-
| 8 || {{flag|Singapore}} || 59.41 || 72.27 || 46.56 || 0.64
|-
| 9 || {{flag|Denmark}} || 58.34 || 66.34 || 50.35 || 0.76
|-
| 10 || {{flag|Ireland}} || 57.91 || 64.09 || 51.73 || 0.81
|-
| 11 || {{flag|Canada}} || 57.60 || 64.76 || 50.45 || 0.78
|-
| 12 || {{flag|Luxembourg}} || 56.57 || 59.95 || 53.20 || 0.89
|-
| 13 || {{flag|Iceland}} || 56.40 || 59.65 || 53.14 || 0.89
|-
| 14 || {{flag|Israel}} || 55.98 || 59.82 || 52.14 || 0.87
|-
| 15 || {{flag|Germany}} || 55.83 || 59.78 || 51.88 || 0.87
|-
| 16 || {{flag|Norway}} || 55.64 || 63.39 || 47.88 || 0.76
|-
| 17 || {{flag|New Zealand}} || 54.46 || 62.76 || 46.15 || 0.74
|-
| 18 || {{flag|South Korea}} || 53.31 || 62.10 || 44.53 || 0.72
|-
| 19 || {{flag|Australia}} || 53.07 || 64.15 || 41.99 || 0.65
|-
| 20 || {{flag|France}} || 52.83 || 59.03 || 46.64 || 0.79
|-
| 79 || {{KAZ}} || 32.75 || 2.5 || 2 || 0.59
|}

== Қосымша ==
«'''Инновация'''» терминi латын тілінен алынған, ол - «жаңару, өзгеру»    дегендi бiлдiредi. Бұл түсінік XIX ғасырдағы зерттеулерде пайда болып, белгiлi бiр мәдениеттің кейбiр элементтердің бiрiнен екiншісіне енгiзу дегендi бiлдiрдi. XX ғасырдың 30-жылдарында Еуропада ғылымның жаңа саласы, жаңашылдық ғылымы пайда болып, ал 50 жыдары педагогикалық инноватика қалыпасты. КСРО-да бұл термин XX ғасырдың 70 жылдарынан бастап қолданыла бастады
&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б.
ISBN 9965-808-89-9&lt;/ref&gt;

Инновация— мәдениеттану мен әлеуметтануда этностың алғашқы даму кезеңінде болмай, кейіннен пайда болған
мәдени құбылыстар мен өзгерістер.&lt;ref&gt;Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

==Сыртқы сілтемелер==
* [https://web.archive.org/web/20130927174742/http://malimetter.kz/innovaciya/ Malimetter.kz Инновация реферат] (қазақша)
* [https://www.globalinnovationindex.org/userfiles/file/reportpdf/gii-2014-v5.pdf 2014 Халықаралық Инновациялық Индекс] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170730160631/https://www.globalinnovationindex.org/ |date=2017-07-30 }} (ағылшын тілінде)

[[Санат:Инновация| ]]
[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Саясат әлеуметтануы]]
[[Санат:Әлеуметтану]]
[[Санат:Философия]]
[[Санат:Дизайн]]</text>
      <sha1>6ybxf0g5fn1of9sjijdmpw5untbe5zr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683848</id>
      <parentid>3683841</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:14:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3683848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18688" sha1="cnltor8446z3l5rlvubwfoxu1mmc7el" xml:space="preserve">[[Сурет:The Apple Mouse.jpg|thumb|right|200px|Тінтуір тарихы (1984 жылға дейін)]]
'''Инновация''' ({{lang-en|innovation}}, &quot;''жасампаздық''&quot;, &quot;''шығармашылық''&quot;, ''''жаңалық жарату'''', &quot;''жаратымпаздық''&quot; ұғымдарына сабақтасады) —  қазіргі ойлау үлгісі мен дәстүрлі таным ерекшелігіне ұқсамайтын жаңа ойлау жүйесін тауып шығару, кезектегі білім мен материалдық мүмкіндіктерді пайдалана отырып көнені өңдеу, бар нәрсені тіпті де жақсарту, кем нәрсені толықтыру, жаңа нәрсені тапқырлау, тың нәрсені байқау, жаңа зат, жаңа әдіс, жаңа жол, жаңа орта жаңалығымен өмірді жаңарту, жаңалық жарату, сөйтіп адамға және адамзатқа бақыт жарату белсенділігі.

== Инновацияның мағынасы және маңызы ==
[[Сурет:Technological Change.jpg|thumb|right|300px|Инновацияның үш сатысы: тапқырлық, инновация, тарқату]]
Инновация сөзін қазақтың &lt;u&gt;&quot;тапқырлық&quot;&lt;/u&gt;, &lt;u&gt;&quot;жаңалық&quot;&lt;/u&gt; сөздерімен тең мағынада қолдануға рұқсат етіледі. Ағылшын тіліндегі ''innovation'' ұғымы көбіне ғылым мен техника саласындағы жаңашылдықты, жаңа идеялар мен техникалық тапқырлық нәтижесінде пайда болатын жаңалықтарды білдіреді.Әрине инновацияның қазіргі мағынасы ауқымды, ол көбінесе адамның рухани белсенділі арқылы әуелде болмаған жаңа жоспарлау, жобалау, техника, мәдениет, сауда, және қоғамдық өмір салтын қалыптастыру, ал, тар мағынада тек жаратылыстану ғылымдары мен өндірістік техникада жаңа тапқырлық ашуды көрсетеді.
[[Сурет:Light Bulb Icon.svg|thumb|left|200px|[[Жаңа идея]]]]
Мәтінді Уикипедия стиліне сай ресмилендіріп, тілдік тұрғыда түзетілген нұсқасын ұсынамын:

Инновацияны алдын ала нақты мөлшерлеу не дәл болжау қиын. Дегенмен оны алдын ала жоспарлап, ұйымдастырып, бейімдеу арқылы белгілі бір салада жаңалық енгізуге бағыттауға болады. Дегенмен қандай жаңалық ашылатыны және оның қалай жүзеге асатыны көбіне белгісіз болып қалады. Әрине, кім қандай жаңалық ашады, қалай ашылады, ол көбінесе белгісіз болады. Ғылыми-техникалық жаңалық  көбінесе ғалымдардың жаңа ойлар мен мүмкіндіктерді өзара тоғыстырып, күрделі талдау жасау және синтездеу жұмыстары арқылы ашылады. Ғылым дамыған сайын ол техникалық жаңалықтардың пайда болуына ықпал етеді, ал техниканың дамуы өз кезегінде жаңа ғылыми жетістіктердің жүзеге асуына алғышарт әзірлейді. Ол ізденіс пен қолданудың байланысына қатысты, көп түрлі мүмкіндікті тоғыстыра қолданудың жемісі.  Көптеген жаңалықтар кездейсоқ пайда болғаны белгілі. Бірақ заман дамыған сайын инновацияны арнайы жоспарлау, мол қаржыландыру, жүйелі ұйымдастыру күн тәртібіне еніп келе жатқан секілді.

Инновацияда үлкен тәуекелшілдік болады.  Егер кәсіпорын немесе кез келген мекеме, тіпті кез келген адам бір деңгейде тұрып алса, бір түрлі әдіспен қайталанудан жазбаса, онда ол көбінесе күйреуге беттейді. Өйткені бәсекелестер жаңа мүмкіндік, арзан тауар жасап шығарып, пайдалы орайларды өздеріне қарай бұрып әкетеді. Christensen бұны «инновация тығырығы» деп атаған. (The Innovator's Dilemma）Заманауи өзгерістің толассыз туылуына, және өзгеріс периоды уақытының қысқаруына орай өзгеріске қарсы шара ретінде инновация туралы ізденіс артты. Ақпарат технологиясының біртіндеп өзекті болуына орай әрбір адамды негіз еткен, әлеуметтік белсенділікті сахна еткен, ортақ жасампаздықпен шұғылдану мен жаңалық ашуды ерекшелік еткен &lt;u&gt;инновациялық қоғам&lt;/u&gt; қалыптасу үстінде және ол осы салада табысты жұмыс жасаған халықтарға әлемнің дамыған елдері деңгейіне көтерілуге мүмкіндік берді.
[[Сурет:Dampfturbine Montage01.jpg|thumb|right|200px|[[Бу тұрбинасы]]]]
Нағыз байлықтың негізгі көзі — инновация. Табиғи ресурстардың молдығы немесе халық санының көп болуының өзі жеткіліксіз; егер елде инновациялық ізденіс пен даму болмаса, мұндай мемлекет экономикалық тұрғыдан артта қалып, кедейшілік пен мешеулік жағдайынан шыға алмайды.Инновация жетелеген өндірістік даму қоғамдық байлық дамуының бірден-бір себебі екені тайға басылған таңбадай айқын. Инновацияның халықтар, елдер тағдырын белгілейтін өте маңызды тетік екеніне адамзат баласының көзі жетіп келеді.

Инновацияның болуы - бір мәселе, ал оның өндіріске және күнделікті тұрмысқа енгізіліп, нақты өзгеріс тудыра алуы - екінші маңызды мәселе. Кей елдердің, мысалы Қазақстанның инновациялық жасампаздық қуаты жоғары болғанымен, советтен қалған жүйенің шектемесінде, белсенділіктің тапшылығында, өмірдің жансыздығында көптеген жақсы жаңалықтар  мида тозып, ауызда тозып, кітаптар арасында тозып, сөреде тозып қалып жататыны жасырын емес. Бұл инновацияға ден қоюды, оны тұрмысқа, өндіріске бағыттауды негізгі міндет етпесе, халықтың миы алтын болса да онысы олардың тұрмыс деңгейін көтеруге септеспейтінін көрсетеді.

Қарапайым тілмен айтқанда, егер қандай да бір өзгерістер, тапқырлықтар немесе жаңалықтар қоғамда кеңінен қолданылып, күнделікті өмірге ене бастаса, бұл сол жаңалықтың шынайы түрде толық іске асқанын білдіреді. Көптеген салаларда заттар мен  әдістерге жасалған жаңалық өмірде белгілі бір мағынаға ие болса, ол өмірдің көптеген салаларында өзгерістерге ықпал ете бастайды. Әсіресе өнердегі, экономикадағы, сауда мен саясаттағы өзгерістердің халық пен елге тиімділері инновация есептеледі. Экономиканы алсақ, инновация экономикалық өсімді туғызады, заттың құнын арттырып, бағасын түсіруге көмектеседі, еңбек күштерінің сырап болмауына көмектеседі, қаражат, материал үнемдейді, жұмыс тәртібін жақсартады, уақыт шығынын азайтады.

Инновацияның мақсаты белсенді өзгерістерге даяр болу, тіпті де жақсысын жасап шығуға тырысу. Ол өмірді кедейлік пен мешеуліктен құтқару үшін жасалған адам белсенділігінің ең жоғары көрінісі. Инновация мұнда жаңа ой, жаңа зат, ол бір жаңалық жасау барысы, ол бір өндіру мен қызмет көрсету салаларының сапасының жаңа деңгейге көтерілуі, санының артуы.

== Инновация түрлері ==
[[Сурет:Innovation3D.png|thumb|right|400px|Инновация жүйесі]]
Intel компаниясының жоғары техника қызметкері Gene Meieran -ның пікірінше инновацияның үш түрі бар:&lt;br /&gt;
1. '''Түбегейлі жаңалық ашу'''. Ол көбінесе мәлім салада дәстүрлісін бұзып, көнені жойып, түбегейлі өзгеріс алып келеді. Мысалы адамзат тарихында лампаның тапқырлануы, сандық технологияның тапқырлануы.&lt;br /&gt;
2. '''Жақсарту, жаңарту'''. Ол көбінесе біртіндеп өзгерістер жасау арқылы бәлім саланы, мәлім затты жетілдіріп, кемелді жаңасын жарату; жаңа артықшылықтар қосып, бір нәрсені бұрынғысынан тіпті де керемет ету.. Мысалы, Қаламның, машинаның жаңа түрін жасау.&lt;br /&gt;
3. '''Жаңаша қолдану.''' Яғни, бір нәрсенің бұрынғы қолданысынан басқа жаңа қолданысын тауып шығу. Ол заттың қолданысына жаңалық енгізіп, оны бұрынғыдан басқа мақсаттарда қолданудың жолын ашу. Мысалы мешеу елдер көмірді тек отқа жағуға пайдаланса, дамыған елдер көмірден 150 шақты тауар шығарады екен.&lt;ref&gt;Innovation. http://www.merriam-webster.com/dictionary/. Merriam-Webster. [2010-11-05].&lt;/ref&gt;

== Инновацияға қатысты терминдер ==
*Мотивация (Motivation)
*Бизнес кластер (Business clusters)
*Шынжыр-қосақ модел (Chain-linked model)
*Біріккен инновация  (Co-innovation)
*Инновациялық ұжым (Communities of innovation)
*Дарындылардың жасампаздық бәсекесі (Creative competitive intelligence)
*Жасампаз бұзу (Creative destruction)
*Мәселені жасампаз шешу (Creative problem solving)
*Бұзғыншы жасампаздық (Disruptive innovation)
*Технология теориясы (Theories of technology)
*Орналастыру (Deployment)
*Тарқалу (Diffusion)
*Экоинновация (Ecoinnovation)
*Жаңадан көркейген технология (Emerging technologies)
*Елдің зерттеу мен даму шығыны  кестесі (List of countries by research and development spending)
*Жаңадан көркейген технологиялар кестесі (List of emerging technologies)
*Жеке капитал (Individual capital)
*Инновацияға жетелеу (Induced innovation)
*Ақпарат ревалюциясы (Information revolution)
*Жасампаздық (Ingenuity)
*Тапқырлық (Invention)
*Инновациялық экономика (Innovation Economics)
*Инновациялық көшбасшы (Innovation leadership)
*Инновациялық жүйе (Innovation system)
*Ғаламдық инновация индексі (Бостон ақылман тобы) (Global Innovation Index (Boston Consulting Group))
*Ғаламдық инновация индексі (ҒИН) Global Innovation Index (INSEAD)
*Білім экономикасы (Knowledge economy)
*Метрополия экономикасы (Metropolitan economy)
*Түрліше байқау (Multiple discovery)
*Ашық инновация (Open Innovation)
*Нәтиже-инновация жетектеуіші (Outcome-Driven Innovation)
*Жобалауға қатысу (Participatory design)
*Патент (Patent)
*Әлеуметтік сала (Public domain)
*Зерттеу (Research)
*Технологиялық өмір шеңбері (Technology Life Cycle)
*Технологиялық инновация жүйесі (Technological innovation system)
*Тарихи иннавацияның таймлайны(Тителинет of historic inventions)
*Инновацияны қолданушылар қоржыны (Toolkits for User Innovation)
*Инновация қолданушы (User innovation)
*Құндылықтар желісі (Value network)

== Ғаламдық инновация индексі ==
Көшбасшы 20 елдің және еліміздің инновациялық кірісі мен шығыны (Global Innovation Index (by overall score)):
{|class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! Реті
! Мемлекет
! Жалпы көрсеткіші
! Инновациялық кіріс
! Инновациялық шығыс
! Салыстырмасы
|-
| 1 || {{flag|Switzerland}} || 66.59 || 66.52 || 66.65 || 1.0
|-
| 2 || {{flag|Sweden}} || 61.36 || 67.86 || 54.86 || 0.81
|-
| 3 || {{flag|United Kingdom}} || 61.25 || 68.20 || 54.30 || 0.80
|-
| 4 || {{flag|Netherlands}} || 61.14 || 64.18 || 58.09 || 0.91
|-
| 5 || {{USA}} || 60.31 || 69.19 || 51.42 || 0.74
|-
| 6 || {{flag|Finland}} || 59.51 || 66.67 || 52.35  || 0.79
|-
| 7 || {{flag|Hong Kong}} || 59.43 || 70.65 || 48.21 || 0.68
|-
| 8 || {{flag|Singapore}} || 59.41 || 72.27 || 46.56 || 0.64
|-
| 9 || {{flag|Denmark}} || 58.34 || 66.34 || 50.35 || 0.76
|-
| 10 || {{flag|Ireland}} || 57.91 || 64.09 || 51.73 || 0.81
|-
| 11 || {{flag|Canada}} || 57.60 || 64.76 || 50.45 || 0.78
|-
| 12 || {{flag|Luxembourg}} || 56.57 || 59.95 || 53.20 || 0.89
|-
| 13 || {{flag|Iceland}} || 56.40 || 59.65 || 53.14 || 0.89
|-
| 14 || {{flag|Israel}} || 55.98 || 59.82 || 52.14 || 0.87
|-
| 15 || {{flag|Germany}} || 55.83 || 59.78 || 51.88 || 0.87
|-
| 16 || {{flag|Norway}} || 55.64 || 63.39 || 47.88 || 0.76
|-
| 17 || {{flag|New Zealand}} || 54.46 || 62.76 || 46.15 || 0.74
|-
| 18 || {{flag|South Korea}} || 53.31 || 62.10 || 44.53 || 0.72
|-
| 19 || {{flag|Australia}} || 53.07 || 64.15 || 41.99 || 0.65
|-
| 20 || {{flag|France}} || 52.83 || 59.03 || 46.64 || 0.79
|-
| 79 || {{KAZ}} || 32.75 || 2.5 || 2 || 0.59
|}

== Қосымша ==
«'''Инновация'''» терминi латын тілінен алынған, ол - «жаңару, өзгеру»    дегендi бiлдiредi. Бұл түсінік XIX ғасырдағы зерттеулерде пайда болып, белгiлi бiр мәдениеттің кейбiр элементтердің бiрiнен екiншісіне енгiзу дегендi бiлдiрдi. XX ғасырдың 30-жылдарында Еуропада ғылымның жаңа саласы, жаңашылдық ғылымы пайда болып, ал 50 жыдары педагогикалық инноватика қалыпасты. КСРО-да бұл термин XX ғасырдың 70 жылдарынан бастап қолданыла бастады
&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б.
ISBN 9965-808-89-9&lt;/ref&gt;

Инновация— мәдениеттану мен әлеуметтануда этностың алғашқы даму кезеңінде болмай, кейіннен пайда болған
мәдени құбылыстар мен өзгерістер.&lt;ref&gt;Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

==Сыртқы сілтемелер==
* [https://web.archive.org/web/20130927174742/http://malimetter.kz/innovaciya/ Malimetter.kz Инновация реферат] (қазақша)
* [https://www.globalinnovationindex.org/userfiles/file/reportpdf/gii-2014-v5.pdf 2014 Халықаралық Инновациялық Индекс] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170730160631/https://www.globalinnovationindex.org/ |date=2017-07-30 }} (ағылшын тілінде)

[[Санат:Инновация| ]]
[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Саясат әлеуметтануы]]
[[Санат:Әлеуметтану]]
[[Санат:Философия]]
[[Санат:Дизайн]]</text>
      <sha1>cnltor8446z3l5rlvubwfoxu1mmc7el</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нью-Йорк (штат)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18179</id>
    <revision>
      <id>3683873</id>
      <parentid>3066010</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:47:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3683873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2256" sha1="5fcc6t8kueorkr3a3mchpppuqy7r0qk" xml:space="preserve">{{Қысқа мақала}}
{{АҚШ штаты
 |атауы = Нью-Йорк
 |шынайы атауы = New York
 |ту =  Flag of New York.svg
 |белгісі =  Seal of Kentucky.svg
 |карта =  Map of USA NY.svg 
 |лақапаты = Империялық штат
 |ұраны = «Всё&amp;nbsp;выше» ({{lang-la|Excelsior}})
 |астанасы =  [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]]
 |ірі қаласы = [[Нью-Йорк]]
 |тұрғыны = 20&amp;nbsp;215&amp;nbsp;751
 |санақ жылы = 2020
 |тығыздығы = 159
 |тұрғыныОрны =  4
 |ауданы = 141&amp;nbsp;300
 |су пайызы = 13,46
 |ауданыОрны =27
 |ендік1 = 40°29,7' 
 |ендік2 =  45°0,7
 |бойлық1 = 71°47' 
 |бойлық2 = 79°47'
 |штат реті =  11
 |штат стасусы =  [[26 шілде]] [[1788 жыл]]
 |губернаторы = [[Кэти Хокл]]
 |уақыт белдеуі =Солтүстік Американың шығыс уақыты:[[Гринвичтік уақыт|GMT]] -5/[[Жазғы уақыт|-4]] 
 |сайты = [http://www.state.ny.us/ www.state.ny.us]
|вице губернаторы=Брайан Бенджамин|ірі қалалары=[[Буффало]], [[Рочестер]], [[Йонкерс]], [[Сиракьюс]], Олбани|максимал биіктігі=1 628,57|орташа биіктігі=300|минимал биіктігі=0|жоғарғы палатасы=Нью-Йорк штатының сенаты|төменгі палатасы=Нью-Йорк штатының ассамблеясы|сенат мүшелері=Чак Шумер, Кирстен Джиллибранд}}	

{{мағына|Нью-Йорк (айрық)}}
'''Нью Йорк''' ({{lang-en|New York}}) — [[АҚШ]] тың ең үлкен қаржы, өнеркәсіп, көлік , сауда және мәдени орталығы.

==Көршілес штаттар мен мемлекеттер==
*[[Массачусетс]] ([[АҚШ]])
*[[Вермонт]]([[АҚШ]])
*[[Нью-Джерси]]([[АҚШ]])
*[[ Онтарио]]([[Канада]])
*[[Квебек]] ([[Канада]])
{{geo-stub}}
{{АҚШ әкімшілік бөлінуі}}

[[Санат:АҚШ штаттары]]</text>
      <sha1>5fcc6t8kueorkr3a3mchpppuqy7r0qk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джеки Чан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18455</id>
    <revision>
      <id>3683700</id>
      <parentid>3660242</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:33:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asildaulet</username>
        <id>186531</id>
      </contributor>
      <origin>3683700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13257" sha1="ekarj5srolwhcoict1g3ifapsbnhb52" xml:space="preserve">{{Кинематограф
|есімі                  =Джеки Чан
|шынайы есімі           =Jackie Chan
|сурет                  =Jackie Chan.jpg
|сурет ені              =
|сурет атауы            =
|туған кездегі есімі  = Фан Син Лун (Чан Кон Сан)* &lt;br /&gt; 陳港生 ([[Дәстүрлі қытай жазуы|дәст]].)* &lt;br /&gt; 陈港生 ([[Қытай таңбаларының жеңілдетілгені|жеңі]].)* &lt;br /&gt; Чэнь Ганшэ́н ([[солтүстік қытай тілі|манд]].)* &lt;br /&gt; Чань Конса́н ([[юэ|кант]].)
|туған күні           = 07.04.1954
|туған жері           = [[Виктория шыңы (Гонконг)|Виктория шыңы]], [[Гонконг]]
|қайтыс болған күні     =
|қайтыс болған жері     =
|мамандығы              ={{актер|Қытай}}, каскадёр, {{кинорежиссёр|Қытай}}, [[продюсер]], сценариші, [[әнші]]
|азаматтығы             ={{HKG}} &lt;br /&gt; {{CHN}} &lt;br /&gt; {{USA}}
|белсенді жылдары       =[[1962 жыл|1962]] — &lt;small&gt;қазіргі уақытқа дейін&lt;small&gt; 
|бағыты                 = [[Жауынгерлік өнер туралы фильм]] &lt;br /&gt; [[комедия]] &lt;br /&gt; [[атыс-шабыс фильм]] &lt;br /&gt; [[драма]]
|киностудия             =
|марапаттары            = «[[Оскар сыйлығы]]» (2016)
|imdb_id                = 0000329
|сайты                  =[http://www.jackiechan.com/ www.jackiechan.com]
}}{{Wikify}}
'''Джеки Чан''' ({{lang-zh|成龍}}, ''Чэн Лун''; туған кездегі аты {{lang-zh|陳港生}}, '''Чэнь Ганшэн''' (Гонконгта туған Чэнь); {{lang-en|Jackie Chan}}; [[7 сәуір]], [[1954 жыл|1954]] туған, [[Гонконг]], [[Қытай]]) — атақты қытайлық және америкалық [[Актер|актёр]], каскадёр, [[кинорежиссёр]], [[продюсер]], сценаристші, шайқас көріністерін қоюшы, [[әнші]], [[Филантропизм|филантроп]] және [[ЮНИСЕФ]] елшісі.

Чан — әлемдегі ең танымал экшен-кейіпкерлердің бірі, ол акробатикалық жекпе-жек стилімен, комедиялық сыйлығымен, сондай-ақ жекпе-жекте &quot;импровизацияланған құралдардың&quot; барлық түрлерін қолданумен танымал. Ол 100-ден астам фильмдерде ойнады және әлемдегі ең танымал азиялық актерлердің бірі. Кинодан басқа, ол әншілік мансаппен де айналысады — ол көптеген фильмдерінде ән айтады және 1980 жылдардан бастап альбомдар шығарады.

Кино өнеріне қосқан үлесі үшін &quot;Оскар сыйлығы&quot; құрметті сыйлығының иегері.

== Өмірбаяны ==
Джеки Чан 1954 жылы 7 сәуірде [[Гонконг]] қаласында кедей отбасында дүниеге келген. Оның шын есімі Конг-Санг Чан, Гонконгтан шыққан деген мағынаны білдіреді. Ата-анасы тақыр кедей болғандықтан, болашақ әртіс бала күнінде аштықты талай бастан кешкен. Кейін ата-анасына жұмыс табылып, Австралияға қоныс аударғанда, 6 жасар Джеки отанында қалып, [[Қытай]] жабық драмалық академиясына оқуға қабылданады. Ол кезде академия оқушылардың ата-анасымен шарт жасасып, егер бала әлдеқалай жарақат алып немесе қайтыс болып кеткен жағдайда оқу орны жауап бермейтінін мәлімдейді екен. Сөйтіп, тағдыр тәлкегіне қалған ол академиядағы нағыз қатаң тәртіптің тезіне түсіп, таңғы 5-тен тұрып, 16-17 сағат бойына созылатын тынымсыз жаттығулардың шыңдалуынан өтеді.

1971 жылы академияны бітіріп, кинодағы жолын каскадерліктен бастаған қайтпас қайсар Джеки Чан актерлік өмірде де небір аса қауіпті трюктерді өзі орындап, басын талай қатерге тіккен. Екі омыртқасын, мұрнын, аяғы мен қолын да талай сындырып, кеңірдегін жаралап, көзінен де айырылып қала жаздаған. Тіпті бас сүйегін де сындырып, өлімнен қалғанын жұрт біле бермейді. Сонымен қатар Джеки Чан әнші, көптеген киноларындағы әндерді өзі орындаған, 80 жылдардан бастап қазіргі күнге дейін 20 альбомды әндер жинағын шығарған. Бірақ, қалың жұрт Джеки Чанды әнші ретінде емес, әртіс ретінде таниды. 100-ден астам фильмдерде басты рөлдерді сомдаған. Ең алғашқы түскен киносы «Мәңгілік махаббат», «Жас жолбарыс». Осы актерлік өнердің, ерен еңбектің арқасында Джеки Чан әлемдегі ең бай адам атанып және көптеген табыстарға қол жеткізіп отыр. Ол мұқтаж адамдарға көмек беруден аянбайды, [[ЮНИСЕФ]] және Гонконг қаласындағы балалар үйіне 4,14 млн доллар өткізген.

== Лақап аттары ==
Джеки деген атпен танымал болғанға дейін ол көптеген бүркеншік аттарды қолданған. Ол шамамен 5,5 кг салмақпен дүниеге келгендіктен, анасы оған Пао Пао («зеңбірек добы») лақап ат берді. Содан кейін опера мектебінде Чан мұғалімі Ю Джим-Йеннің атымен Юен Ло деп аталды.

1976 жылға дейін ол Чен Юен Лунг (Юэн-Лун Чан) деген атпен белгілі болды. Содан кейін ол австралиялық жолдастарынан Джеки есімін алды. Чан құрылысшы болып жұмыс істеген кезде құрылыста Джек есімді жігіт жұмыс істеді, ал Чан қарапайымдылығы үшін Кішкентай Джек (сол кезде Джеки) деп аталды. Әкесінің шын тегі Фонг (қытайша 房) болғандықтан, Джекидің қытайша аты кейін Фонг Силонг ​​(қытайша 房仕龍) болып өзгертілді. Ол сонымен қатар кантон тілінде Sing Lung және мандарин тілінде Чен Лунг деп аталады (қытайша 成龍; Sing Lung, Cheng Long; «Айдаһарға айналады»), ең жиі қолданылатын бүркеншік ат.

Ол сондай-ақ Юан Лунг Чан, Лунг Чен, Лонг Чен, Велсон Чин, Бейсбол Бат (өздігінен қауіпті секіру трюктерін жасағаны үшін) бүркеншік аттармен әрекет етті.

== Джеки Чан және аюлар ==
Чан Мырза Германияның [[Берлин]] қаласында ''«Жер шарын 80 күн ішінде айналу»'' (''Around the  World in 80 Days'') фильмін түсірген кезде, ол &quot;Бадди аюларының одағы&quot; (''[[United Buddy Bears]]'') туралы біліп алды. Сол уақытта Бадди атты аюларды Берлин қаласының әр бұрышында кездестіруге болатындай болды. Джекки түрлі түсті аюларға қызығушылық танытты да, аюлар туралы қосымша ақпарат алды. Алынған ақпарат бойынша, аюлар Берлин тұрғындары Клаус және Ева Херлицтің қолдарынан шықты. Аюлардың Джекки сияқты бір маңызды мақсаты – адам баласына келесі ұранды білдіру болды: адамдар үйлесімділік пен бейбітшілікте өмір сүруі тиіс. Сонымен қатар, Бадди атты аюлар игі қайырымдылық мақсатына арналған қаражат жинауға көмектесті. Чан бұл идеяны жақсы көріп, және 2004 жылы оның көмегімен Бадди атты аюлар Гонконг қаласында шеңберге тұрды.

== Джеки Чан түскен кинолар ==

# 1962 — Үлкен және кіші Вонг Тин Бар
# 1963 — Алтын шаш қыстырғыш
# 1964 — Цинь Сянлиннің хикаясы
# 1966 — Он сегіз лақтырма қару
# 1971 — Қылыш ешкімді аямайды
# 1972 — Ашулы жұдырық
# 1972 — Хапкидо
# 1973 — Айдаһарға кіру
# 1973 — Полиция қызметкері әйел
# 1976 — Ашулы жұдырықтың жаңа нұсқасы
# 1978 — Бүркіт көлеңкесіндегі жылан
# 1978 — Мас шебер
# 1979 — Қорықпайтын қорқау
# 1980 — Жас шебер
# 1980 — Үлкен төбелес
# 1982 — Айдаһар әміршісі
# 1983 — А жобасы
# 1984 — Дөңгелектегі асхана
# 1985 — Полиция хикаясы
# 1985 — Айдаһар жүрегі
# 1986 — Құдайдың сауыты
# 1987 — А жобасы: 2-бөлім
# 1988 — Полиция хикаясы 2
# 1989 — Ғажайыптар
# 1989 — Тұтқын
# 1991 — Құдайдың сауыты 2: «Кондор» операциясы
# 1992 — Полиция хикаясы 3: Суперполицей
# 1992 — Егіз айдаһарлар
# 1993 — Қылмыс хикаясы
# 1993 — Қала аңшысы
# 1994 — Мас шебер 2
# 1995 — Бронкстегі шайқас
# 1995 — Найзағай
# 1996 — Полиция хикаясы 4: Алғашқы соққы
# 1997 — Мейірімді мырза
# 1998 — Мен кіммін?
# 1998 — Қарбалас сағат
# 1999 — Сұлу ару
# 2000 — Шанхайдағы түс
# 2001 — Кездейсоқ тыңшы
# 2001 — Қарбалас сағат 2
# 2002 — Смокинг
# 2003 — Шанхайлық рыцарьлар
# 2003 — Медальон
# 2004 — 80 күнде жер шарын айналу
# 2004 — Жаңа полиция хикаясы
# 2005 — Аңыз
# 2006 — Бала ұрлаушылар
# 2007 — Қарбалас сағат 3
# 2008 — Тыйым салынған патшалық
# 2008 — Кунг-фу панда
# 2009 — Синдзюкудағы оқиға
# 2009 — Республиканың құрылуы
# 2010 — Каратэші бала
# 2010 — Кішкентай ұлы жауынгер
# 2010 — Көрші тыңшы
# 2011 — Шаолинь
# 2011 — 1911 жыл
# 2012 — Қытай жұлдызнамасы
# 2013 — Полиция хикаясы
# 2015 — Айдаһар семсері
# 2016 — Із кесу
# 2016 — Теміржол жолбарыстары
# 2017 — Бөгде адам
# 2017 — Кунг-фу және йога
# 2019 — Көлеңкелер серісі: Инь мен Ян арасында
# 2020 — Авангард
# 2021 — Тілектерді орындайтын айдаһар
# 2023 — Алға, шабандоз!
# 2023 — Жасырын соққы
# 2023 — Жасөспірім мутант-ниндзя тасбақалар: Мутанттар бүлігі
# 2024 — Аңыз
# 2024 — Панда жоспары
# 2025 — Каратэші бала: Аңыздар
# 2025 — Көлеңкенің шеті

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.jackiechan.com Ресми сайты]
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Гонконг актерлері]]
[[Санат:Құрметті Оскар сыйлығының иегерлері]]</text>
      <sha1>ekarj5srolwhcoict1g3ifapsbnhb52</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Динамо (футбол клубы, Шымкент)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20827</id>
    <revision>
      <id>3683661</id>
      <parentid>3172541</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T15:37:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2520" sha1="e8s95uy5abk38wabsl24t4vt88mldjr" xml:space="preserve">{{футбол клубы (формасыз)|
  clubname = {{flagicon|Kazakhstan}} Динамо ФК |
  fullname = Динамо Футбол Клубы 
|құрылған=1939
|таратылды=1999
|маусым=[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 1999|1999]]
|жарыс=[[Футболдан Қазақстан бірінші лигасы|1 лига]]
|орын=1 орын|
  leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=FFFFFF|socks2=FFFFFF|
}}
'''Динамо футбол клубы''' — Қазақстан футбол клубы. Қазір клуб жабылып қалған.
== Қысқаша тарихы ==
Шымкенттегі Кеңес одағы дәуірінде құрылған спорт ұйымдарының бірі. 50-жылдары бір рет Қазақ КСР турнирлеріне қатысты. Тәуелсіздік жылдары бір рет қана [[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 1999|1999 жылы Қазақстан бірінші лигасына]] қатысып, жоғары топқа жолдама алды&lt;ref&gt;http://footballfacts.ru/clubs/154159-dinamo-chimkent#tab84_154159r {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190322231023/http://footballfacts.ru/clubs/154159-dinamo-chimkent#tab84_154159r |date=2019-03-22 }}&lt;/ref&gt;. Бірақ сол жылдан соң ешқандай турнирге қатыспады. 
== Стадиондары ==
1999 жылғы турнир тек [[Шымкент]] пен [[Сайрам|Сайрамда]] өткізілгендіктен, &quot;Динамоның&quot; нақты қай стадионды өз алаңы санағаны белгісіз. Ойындарды көбіне Сайрамдағы &quot;Ремонтник&quot; стадионында өткізген. [[Қажымұқан Мұңайтпасов (стадион, Шымкент)|Қажымұқан Мұңайтпасов]] стадионында тек бір кездесу ғана өткізді.
== Жетістіктері ==
* [[Футболдан Қазақстан бірінші лигасы|Қазақстан бірінші лигасының жеңімпазы]] (1): [[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 1999|1999]]
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Қазақстан футбол клубтары]]
[[Санат:Шымкент футбол клубтары]]</text>
      <sha1>e8s95uy5abk38wabsl24t4vt88mldjr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жалын (футбол клубы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20843</id>
    <revision>
      <id>3683861</id>
      <parentid>2686030</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:32:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1658" sha1="ln73c6xjf1bzlstw99bmz9we33ks1l8" xml:space="preserve">{{футбол клубы |
  clubname = {{flagicon|Kazakhstan}} Жалын ФК |
  fullname = Жалын Футбол Клубы |
  nickname =  |
  құрылған  = [[1993 жыл]] |
  таратылды = [[1994 жыл]]|
жарыс =Қазақстан бірінші лигасы|
маусым=1994|
орын=11|
  leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=FFFFFF|socks2=FFFFFF|
}}
'''Жалын футбол клубы''' — 1993 жылы құрылған Қазақстандағы футбол клубы. 1994 жылы жабылып қалған. Жаттығу базасы Шымкент қаласында. 

== Тарихы ==
1993-94 жылдары [[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 1994|бірінші лигада]] ойнады. 1994 жылы бірінші айналымнан соң жарыстан шығып қалды да, қалған ойындарға техникалық жеңіліс жазылды. Ең соңғы ойынын 29 маусым күні &quot;[[Намыс (футбол клубы)|Намыс]]&quot; клубына қарсы өткізіп, 1:1 есебімен тең түсті&lt;ref&gt;http://footballfacts.ru/matches/671690-zhalyn-chimkent-namys-almaata-11 {{Deadlink|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан Футболы}}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Қазақстан футбол клубтары]]
[[Санат:Алфавит бойынша футбол клубтары]]
[[Санат:Шымкент футбол клубтары]]</text>
      <sha1>ln73c6xjf1bzlstw99bmz9we33ks1l8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жетісу U-21</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20850</id>
    <revision>
      <id>3683985</id>
      <parentid>2720417</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:46:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2196" sha1="64lc6qef2vs0w8lnzffehw27cvl05y7" xml:space="preserve">{{Футбол клубы (формасыз)|
  атауы = {{flagicon|Kazakhstan}} Жетісу-21 ФК |
  fullname = |
стадионы = Жетісу|
  nickname =  |
  құрылған   = [[1997 жыл]] |
  таратылды = 
|жарыс=[[Футболдан Қазақстан екінші лигасы|2 лига]]
|маусым=[[Футболдан Қазақстан екінші лигасы 2018|2019]]
|орын=10-шы
|ағымдағы маусым=[[Футболдан Қазақстан екінші лигасы 2019]]
|leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=FFFFFF|socks2=FFFFFF|
}}
'''Жетісу U-21''' (''Жетісу жастар футбол клубы'') — 1997 жылы құрылған [[Жетісу (футбол клубы)|&quot;Жетісу&quot; футбол командасының]] фарм-клубы клубы. Өз алаңындағы ойындарын &quot;Жетісу&quot; резервті стаионында өткізеді.

== Тарихы ==
1997 жылы &quot;Жетісу Промсервисхолдинг&quot; деген атаумен құрылып, екі жыл қатарынан бірінші лигада ойнады. 2007 жылға дейін &quot;Жетісу-2&quot;, &quot;Көксу&quot; деген атаулармен бірінші лигада және Қазақстан кубоктерінде сынға түсті. 

2016 жылы &quot;Жетісу-21&quot; деген атпен қайта футбол сахнасына шықты да, екінші лигада ойнап келеді.

== Атаулары ==

* 1997-1998 — Жетісу Промсервис холдинг
* 2004-2006 — Жетісу-2
* 2006 — Көксу
* 2007 — Жетісу-2
* 2016 — Жетісу U-21

== Сілтемелер ==
*[https://web.archive.org/web/20190411064353/http://footballfacts.ru/clubs/297416-koksu-taldykurgan#tab49_297416r Футболшылары]
{{Қазақстан Футболы}}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Қазақстан футбол клубтары]]
[[Санат:Алфавит бойынша футбол клубтары]]
[[Санат:1997 жылы құрылған футбол клубтары]]</text>
      <sha1>64lc6qef2vs0w8lnzffehw27cvl05y7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фон Нейман архитектурасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21887</id>
    <revision>
      <id>3684030</id>
      <parentid>3417535</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T09:52:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56156-68</username>
        <id>187308</id>
      </contributor>
      <comment>/* Джон фон Нейман принципі бойынша ЭЕМ-ді ұйымдастыру принциптері */</comment>
      <origin>3684030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28049" sha1="96spbcwbyxl470glb860ntf1jym1icq" xml:space="preserve">[[Сурет:Von_Neumann_Architecture.svg|нобай|250x250 нүкте|Фон Нейман машинасының схемалық бейнесі ([[Компьютерлік жад|жады]], БҚ, АЛҚ, аккумулятор, енгізу-шығару)]]
'''Фон Нейман архитектурасы''' — кеңінен танымал командалар мен деректерді [[Компьютерлік жад|компьютер жадында]]  бірлесіп сақтау принципі. Мұндай [[Компьютер|есептеу жүйелері]] жиі &quot;фон Нейман машинасы&quot; терминін білдіреді, алайда әрдайым осы ұғымдардың сәйкестігін білдірмейді. Жалпы жағдайда, фон Нейман сәулеті туралы айтқан кезде деректерді және нұсқаулықтарды бір жадтағы сақтау принципін көздейді.

== Терминінің пайда болу тарихы ==
Есептеуіш машиналардың сәулеті ілімінің негіздері туралы ғылымының негізін 1944 жылы [[Джон фон Нейман|фон Нейман]], бірінші әлемде [[ENIAC|ЭНИАК]] шам компьютерін құруға қосылған кезде қалаған. [[ENIAC|ЭНИАК]] жұмыс процесі үстінде Пенсильвания университетіндегі Мур институтында әріптестері Джон Уильям Мокли, Джон Экертмен&lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt;&amp;#x20;(''[[:en:J. Presper Eckert|ағыл.]]''&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt;)&lt;/span&gt;, Герман Голдстайнмен және Артур Беркспен көптеген пікірталастар кезінде EDVAC атты неғұрлым жетілдірілген машиналар идеясы келді. EDVAC зерттеу жұмысы ЭНИАКты құрастырумен қатар жалғасты.

1945 жылдың наурыз айындағы құжатта логикалық сәулет принциптері безендірілді, &quot;EDVAC туралы есептің бірінші жобасы&quot; деп аталатын  — АҚШ Армиясының Баллистикалық Зертханасы үшін есеп, [[ENIAC|ЭНИАК]]&lt;nowiki/&gt;тың құрылысы және EDVACты әзірлеу осы мекеменің ақшасына жүзеге асырылды. Есеп, жай ғана сызба болғандықтан, жариялау үшін жарамады, тек топ ішінде тарату үшін арналды, алайда АҚШ Армиясы тарапынан  жобаның кураторы — Герман Голдстайн — бұл ғылыми жұмысты көбейтті және оны кең ауқымды танысу үшін ғалымдарға жіберді. Құжатта жасату кезінде бірінші бетінде фон Нейман&lt;ref name=&quot;von Neumann 1945&quot;&gt;{{Cite web|author=[[Нейман, Джон фон|John von Neumann]]|title=First Draft of a Report on the EDVAC|year=30 июня 1945|publisher=University of Pennsylvania|url=https://sites.google.com/site/michaeldgodfrey/vonneumann/vnedvac.pdf?attredirects=0&amp;d=1}}&lt;/ref&gt; аты ғана болды, оқырмандарға құжат жалған әсер қалыптастастырды, барлық идеялар жазылған осы авторға ғана тиесілі ме деген сұрақ туындатты. Құжат оны оқығандарға, осындай EDVAC сияқты және осы архитектурамен  өз компьютерлерін құрастырып алу үшін жеткілікті ақпарат берілді, осының нәтижесінде &quot;фон Нейман архитектурасы&quot; деп атала бастады.

Екінші Дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін және [[ENIAC|ЭНИАК]]&lt;nowiki/&gt;пен жұмыстарын аяқтағаннан кейін 1946 жылы ақпанда инженерлер мен ғалымдардың командасы ыдырады, Джон Мокли, Джон Экерт&lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt;&amp;#x20;(''[[:en:J. Presper Eckert|ағыл.]]''&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt;)&lt;/span&gt; бизнеске және коммерциялық негізде компьютерлер жасауға ден қоюға шешім қабылдады. Фон Нейман, Голдстайн және Беркс Перспективалық зерттеулер институтына көшті, EDVAC сияқты &quot;IAS-машинасы&quot; компьютерін құру және оны ғылыми-зерттеулерін пайдалану туралы шешім қабылдады. 1946 жылдың маусым айында олар&lt;ref&gt;{{статья|авторы=Юрий Полунов.|тақырыбы=Автора!!!|ссылка=http://www.pcweek.ru/themes/detail.php?ID=72606&amp;phrase_id=204737|издание=PC Week/Russian Edition|год=2006|номер=20 (530)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|isbn=978-0-521-65168-4|авторы=Cragon, H. G.|год=2000|тақырыбы=Computer Architecture and Implementation|баспасы=Cambridge University Press|allpages=238|pages=2}}&lt;/ref&gt; - есептеуіш машиналардың  құру принциптері пікірлерін классикалық мақалаға айналған &quot;Электронды-есептеуіш құрылғылардың логикалық конструкциясын алдын ала қарау&quot;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cite_ref-Goldstine.E2.80.941980.E2.80.94.E2.80.94255_4-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot;&gt;[[#cite_note-Goldstine.E2.80.941980.E2.80.94.E2.80.94255-4|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[4]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cite_ref-Goldstine.E2.80.941980.E2.80.94.E2.80.94255_4-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Burks A. W., Goldstine H. H., Neumann J.|тақырыбы=Preliminary Discussion of the Logical Design of an Electronic Computing Instrument|орны=Institute for Advanced Study, Princeton, N. J.|год=July 1946}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Смирнов А. Д.|тақырыбы=Архитектура вычислительных систем : Учебное пособие для вузов|орны=М.|баспасы=Наука|год=1990|беттері=320|барлық беті=104|isbn=5-02-013997-1}}&lt;/ref&gt;. Содан бері жарты ғасырдан астам уақыт өтті, бірақ онда ұсынылған ережелер өзінің өзектілігін бүгін күнге дейін сақтап келеді. Мақаласында сандарды ұсыну үшін екілік жүйені пайдалану сенімді негізделеді, ал бұдан бұрын барлық есептеуіш машиналарда сандар ондық жүйеде өңделетін. Авторлар техникалық іске асыруда екілік жүйенің артықшылықтарын, ыңғайлылығы және онда арифметикалық және логикалық операциялардың орындау қарапайымдылығын көрсетті. Одан әрі ЭЕМ-да сан емес ақпарат түрлері — мәтіндік, графикалық, дыбыстық және басқа да түрлері өңделетін болды, бірақ деректерді екілік кодтау әлі күнге дейін қазіргі заманда кез-келген компьютердің ақпараттық негізін құрайды.

Екілік кодпен жұмыс істеген машиналардан басқа, үштік машиналар да болған және бар. Үштіктердің екілік компьютерлер алдында бірқатар артықшылықтары мен кемшіліктері бар. Артықшылықтарының арасында шапшаң (операцияларды қосу шамамен бір жарым есе жылдам орындалады) болуын атап өтуге болады, екілік және үштік логиканың болуы, бүтін сандарды белгісі бар симметриялық ұсыну (екілік логикада, не екі нөл (оң және теріс) орын алуы, не қарама-қарсы белгісі сан жұбы болмайды). Кемшіліктеріне — екілік машиналармен салыстырғанда іске асырудың аса күрделігі.

Тағы бір төңкерістік идея &quot;сақталатын бағдарлама&quot; принципі мәнісін асыра бағалау қиын. Бастапқыда бағдарлама арнайы коммутациялық панельдерде бөгеттерді орнату арқылы жүзеге асырылды. Бұл өте тұтынады уақыт айналысуына: мысалы, өзгерту үшін бағдарламаны машина ЭНИАК керек бірнеше күн, ал жеке есебі емес еді артық жалғасуы бірнеше минут істен шыққан шамдар, олардың саны өте көп. Алайда, бағдарлама, сондай-ақ сақталуы жиынтығы түріндегі бірліктер мен нөлдердің, әрі сол есте және онымен өңделетін сандар. Бағдарлама және деректер арасындағы айырманың үлкен болмау қағидаты есептеулер нәтижелеріне сәйкес ЭЕМ-ге өзі бағдарлама қалыптастыруға мүмкіндік берді.

Болуы берілген жиынтығының орындалатын командалар мен бағдарламаларды еді сипатты алғашқы компьютерлік жүйелер. Бүгін осындай дизайн қолданады оңайлату мақсатында конструкциясын есептеу құрылғылары. Мәселен, үстел [[Микрокалькулятор|калькуляторы]], негізінен, болып табылады құрылғыларымен тіркелген жиынтығы орындалатын бағдарламалар. Олардың үшін пайдалануға болады [[Математика|математикалық]] есептеулер, бірақ мүмкін емес дерлік қолдануға өңдеу үшін мәтінді және [[Компьютерлік ойын|компьютерлік ойындар]], көру үшін, графикалық суреттер немесе [[Бейнежазба|видео]]. Өзгерту орнатылған бағдарлама үшін осындай құрылғыларды талап етеді іс жүзінде оларды толық қайта жасау, және көп жағдайда мүмкін емес. Дегенмен, перепрограммирование ерте компьютерлік жүйелердің дегенмен орындады, алайда үлкен көлемін талап етті қолмен дайындау бойынша жұмыстар жаңа [[Бағдарлама жасақтамасын құжаттау|құжаттаманы]], перекоммутации және қайта құру блоктар мен құрылғылар және т. п.

Барлығын компьютерлік бағдарламаларды ортақ жадта сақтау идеясы өзгертті. Сәулетті пайдалануды пайда болуы уақытында, орындалатын нұсқаулықтар жинағына негізделген, және есептеу процесін нұсқаулықтар орындау процесі ретінде ұсыну, есептеу жүйелерін деректерді өңдеу мақсатында икемділігін аса ұлғайтты. Деректерді және нұсқаулықтарда бірге қарастыру көзқарасы бағдарламалардың өздерін өзгерту міндетін жеңілдетті.

== Фон Нейман принципі ==
=== Джон фон Нейман принципі бойынша ЭЕМ-ді ұйымдастыру принциптері ===
[[Сурет:JohnvonNeumann-LosAlamos.gif|220px|нобай|Джон Фон Нейман]]
; Жадтың біртектілік принципі 
: '''Командалар мен деректер, бір жадта сақталады және жадтардың сыртқы түрі бірдей. Тек пайдалану тәсілі бойынша танымаса; яғни жад ұяшығындағы бір мән деректер ретінде, команда ретінде, және мекен-жайы ретінде  де пайдаланылуы мүмкін жүгінуі тәсіліне қарай ғана ажыратылады'''. Бұл командаларға, сандарға жасалатын сол операцияларды өндіруге мүмкіндік береді, және тиісінше, бірқатар мүмкіндіктер ашады. Мысалы, команданың адрестік бөлігін өзгерте отырып массив деректерінің дәйекті элементтеріне жүгінуді қамтамасыз етуге болады. Мұндай тәсіл командаларды түрлендіру деп аталады және қазіргі заманғы бағдарламалау тұрғысынан құпталмайды. Бұдан гөрі басқа бірізділік принципін біртектілігі пайдалы болып табылады, бұл кезде бір бағдарламаның командалары басқа орындау нәтижесі ретінде алынуы мүмкін. Бұл мүмкіндік трансляция негізінде жатыр — бағдарламаның мәтінін жоғары деңгейдегі тілден нақты есептеуіш машиналар тіліне аудару.

; Мекенжайлық принципі &lt;span&gt;&lt;/span&gt;
: Құрылымдық негізгі жағынан жад нөмірленген ұяшықтардан тұрады, әрі процессорге еркін сәтінде кез келген ұяшық қол жетімді. Командалар мен деректердің екілік кодтары сөздер деп аталатын бірлік ақпарат қа бөлінеді және ұяшықтарда сақталады, оларға қол жеткізу үшін, тиісті ұяшықтар нөмірлері — мекен-жайлары  пайдаланылады.

; Бағдарламалық басқарудың принципі&lt;span&gt; &lt;/span&gt;
: '''Есепті шешу алгоритміне көзделген барлық есептеулер, реттілікті басқарушы сөздерден — командалардан тұратын бағдарлама түрінде ұсынылуы тиіс. Әр команда есептеуіш машина іске асыратын операция жиынтығынан кейбір операцияларды міндеттейді.''' Бағдарламаның командасы есептеу машинаның жадында тізбектелген ұяшықтарда сақталады және табиғи реттілікпен, яғни олардың бағдарламадағы реті бойынша орындалады. Қажет болған жағдайда, арнайы әмірлердің көмегімен, бұл реттілік өзгертілуі мүмкін. Командалары бағдарламасы орындау тәртібін өзгерту туралы шешім алдыңғы есептеулер нәтижелерін талдау негізінде не сөзсіз қабылданады.

; Екілік кодтау принципі&lt;span&gt; &lt;/span&gt;
: Осы қағидатқа сәйкес, барлық ақпарат ретінде деректер мен командалар екілік сандар 0 және 1де кодталады. Әрбір ақпараттың түрі екілік ретпен және өзінің форматымен ұсынылады. Форматындағы бит дәйектілігі, белгілі бір мәні бар, өріс деп аталады. &quot;Сандық ақпаратты әдетте өріс белгісі және разрядтар өрісі  бөледі. Команда форматында өрісті екіге бөлуге болады: операциялар өріс коды өрісі мен мекен-жайлар өрісі.

== Фон Нейман принциптерімен салынған компьютерлер ==
Жоспар бойынша, фон Нейман сәулеті бойынша салынған бірінші компьютер, ең алғашқы электрондық есептеуіш машиналардың бірі — EDVAC (Electronic Discrete Variable Automatic Computer) болуы тиіс еді. ЭНИАКтың Өзінің алдыңғы буынынан айырмашылығы, бұл компьютер ондық емес екілік жүйедегі компьютер. ЭНИАК сиақты, EDVACта Пенсильванского Университетінің Мур институтында Баллистикалық зерттеулер зертханасы үшін АҚШ армиясының Джон Преспер Экерт және Джон Уильям Мокли бастаған инженерлер мен ғалымдар тобымен математиканың белсенді көмегімен әзірленді, алайда 1951 жылы EDVAC сенімді [[Компьютерлік жад|компьютерлік жадын]] құруда және әзірлеушілер тобындағы келіспеушіліктерге байланысты техникалық қиындықтарға байланысты іске қосылмады. ЭНИАК және EDVAC жобасыларыен танысқан басқа да ғылыми-зерттеу институттары, бұл проблемаларды әлдеқайда бұрын шеше алды. Фон Нейман сәулетінің негізгі ерекшеліктері іске асырылған алғашқы компьютерлер келесілер болды:
# прототип — Манчестерлік кіші эксперименттік машина — Манчестер университеті, Ұлыбритания, 21 маусым, 1948 жыл;
# EDSAC — [[Кембридж университеті]], Ұлыбритания, 6 мамыр 1949 жыл;
# Манчестер Марк I — Манчестер университеті, Ұлыбритания, 1949 жыл;
# BINAC — АҚШ, сәуір, немесе тамыз 1949 жыл;
# CSIR Mk 1 — Аустралия, қараша 1949 жыл;
# EDVAC — АҚШ, тамыз 1949 ж. нақты іске 1952 жылы қосылды;
# CSIRAC — Аустралия, қараша 1949 жыл;
# SEAC — АҚШ, 1950 жылғы 9 мамыр;
# ORDVAC — АҚШ, қараша 1951 жыл;
# IAS-машина — АҚШ, 10 маусым 1952 жыл;
# MANIAC I — АҚШ, наурыз 1952 жыл;
# AVIDAC — АҚШ, 28 қаңтар 1953;
# ORACLE — АҚШ, соңында 1953 жылы;
# WEIZAC — Израиль, 1955 жыл;
# SILLIAC — Австралия, 4 шілде 1956 жыл.
Принциптері фон Нейманға жақын КСРО-да алғашқы толық электрондық есептеуіш машина, Лебедевпен салынған МЭСМ (УКСР ҒА Киев электротехника институтының негізінде), мемлекеттік қабылдау сынақтары 1951 жылдың желтоқсанында өткен.

== ЭЕМ-құрылымы ==
Фон Нейман ұсынған ЭЕМ құрылымы мынандай құрылғылардан тұруы қажет:
Жады
2. Басқару құрылғысы
3. Арифметика-логикалық құрылғы
4. Ақпаратты енгізу-шығару құрылғылары
Компьютер құрылымы- функционалдық элементтердің және олардың арасындағы байланыстардың жиынтығы.
Компьютер құрылымы негізгі 3 бөліктен тұрады:
1. Орта бөлігі (микропроцессор және негізгі жады)
2. Жүйелік шина
3. Перифериялық құрылғылар
Процессор – ақпаратты өңдейтін және компьютердің барлық құрылғыларының жұмысын басқаратын интегралдық схема.
Процессор мынандай құрылғылардан тұрады:
1. арифметика-логикалық құрылғы
2. басқару құрылғысы
3. регистрлер
4. кэш жады
== Процессордың негізгі сипаттамасы ==
* Разрядтылығы – процессор өңдейтін максималды биттер саны (8-, 16-, 32- ,64- разрядты)
* Тактілік жиілігі-элементар әрекетті орындауға қажет уақыт өлшемі.

== Фон Нейман сәулетінің тарлау жері ==
Шиналарды бағдарламалар жады мен деректер жадында бірлесіп пайдалану фон Нейман сәулетін тарлау жеріне әкеледі, атап айтқанда, жады көлемімен салыстырғанда процессор және жады арасындағы [[Мәліметтерді жеткізу жылдамдығы|қабілетін]] шектеуге алып келеді. Сонымен қатар, бұл бағдарламалар жады мен деректер жады бір уақытта қол жетімді емес болуы мүмкін, &quot;процессор-жад&quot; арнасының өткізу қабілеті мен жад жылдамдығы процессордың жұмыс жылдамдығын айтарлықтай шектейді — бұл, егер бағдарлама және деректер түрлі орындарда сақталған жағдайда әлдеқайда күшті болады. Себебі процессор жылдамдығы мен жад көлемі артуы өткізу қабілетіне қарағанда әлдеқайда жылдамырақ іске асады, олардың арасындағы тар орын үлкен мәселе айналуда, оның маңыздылығы, процессорлардың жаңа буыны  шыққан сайын өсіп отырады, &lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt;&lt;sup&gt;[''көзі&amp;#x20;емес,&amp;#x20;көрсетілген&amp;#x20;1505&amp;#x20;күн'']&lt;/sup&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt;&lt;/span&gt;; бұл проблема жүйелер интерфейсін жетілдірумен шешіледі, ал бұл көптеген жаңа проблемаларды туындатады&lt;sup&gt;&amp;#x5B;''қандай?''&lt;/sup&gt;&lt;sup&gt;&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;&lt;sup&gt;&lt;/sup&gt;.

&quot;фон Нейман сәулетндегі шағын орны&quot; терминін 1977 жылы Джон Бэкус &quot;Фон Нейман бағдарламалау стилінен босатуға бола ма?&quot; атты, оған Тьюринг сыйлығын тапсыру кезінде оқыған кезде дәрісінде енгізген&lt;ref name=&quot;backus&quot;&gt;{{cite journal|doi=10.1145/359576.359579|title=Can Programming Be Liberated from the von Neumann Style? A Functional Style and Its Algebra of Programs|last=Backus|first=John W.|authorlink=Бэкус, Джон|accessdate=2012-01-20|issn = 0001-0782}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cs.utexas.edu/~EWD/transcriptions/EWD06xx/EWD692.html|title=E. W. Dijkstra Archive: A review of the 1977 Turing Award Lecture|accessdate=2008-07-11|first=Edsger W.|last=Dijkstra|authorlink=Дейкстра, Эдсгер Вибе}}&lt;/ref&gt;

АҚШ пен Италиядан келген ғалымдар 2015 жылы фон-неймандық сәулеттен ерекшеленетін мем-процессор (ағылшын memprocessor) прототипін құру туралы  және NP-толық міндеттерді шешу үшін, оны пайдалану мүмкіндігін мәлімдеді&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2015/07/07/memcomputing/ Создан прототип компьютера с отличной от фон-неймановской архитектурой.] &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.techtimes.com/articles/66537/20150706/scientists-build-computer-works-more-human-brain.htm Scientists Build A Computer That Works More Like The Human Brain : SCIENCE : Tech Times]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://advances.sciencemag.org/content/1/6/e1500031 Memcomputing NP-complete problems in polynomial time using polynomial resources and collective states] / Science Advances  03 Jul 2015: Vol. 1, no. 6, e1500031 [[doi:10.1126/sciadv.1500031|DOI:10.1126/sciadv.1500031]]{{ref-en}}(англ.&lt;/ref&gt;.

== Сондай-ақ, ==
* [//ru.wikipedia.org/wiki/Гарвардская_архитектура Гарвард архитектурасы]

== Әдебиет ==
* &lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREFGoldstine1980&quot;&gt;''Herman H. Goldstine.''&amp;#x20;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREFGoldstine1980&quot;&gt;[http://books.google.co.jp/books?id=jCSpiVBH5W0C The Computer from Pascal to von Neumann].&amp;#x20;— Принстон University Press, 1980.&amp;#x20;— 365&amp;#x20;p.&amp;#x20;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREFGoldstine1980&quot;&gt;— ISBN 9780691023670.&lt;/span&gt;&lt;span&gt; &lt;/span&gt;(ағыл.)&lt;nowiki/&gt;
* &lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREFAspray1990&quot;&gt;''William Aspray.''&amp;#x20;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREFAspray1990&quot;&gt;[http://books.google.co.jp/books?id=c5uDQgAACAAJ John von Neumann and the Origins of Modern Computing].&amp;#x20;— MIT Press, 1990.&amp;#x20;— 394&amp;#x20;p.&amp;#x20;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREFAspray1990&quot;&gt;— ISBN 0262011212.&lt;/span&gt;&lt;span&gt; &lt;/span&gt;(ағыл.)

* &lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREFMcCartney2001&quot;&gt;''Scott McCartney.''&amp;#x20;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREFMcCartney2001&quot;&gt;[http://books.google.com/books?id=GxMIAQAAMAAJ ENIAC: The Triumphs and Tragedies of the World ' s First Computer].&amp;#x20;— Berkley Books, 2001.&amp;#x20;— 262&amp;#x20;p.&amp;#x20;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREFMcCartney2001&quot;&gt;— ISBN 9780425176443.&lt;/span&gt;&lt;span&gt; &lt;/span&gt;(ағыл.) — &quot;фон Нейман сәулеті терминінің&quot; шығу тарихы туралы айтылады

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Компьютерлер архитектурасы]]
[[Санат:Процессорлар технологиялары]]</text>
      <sha1>96spbcwbyxl470glb860ntf1jym1icq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақ бейнелеу өнері</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29100</id>
    <revision>
      <id>3683976</id>
      <parentid>3526663</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:17:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56130-86</username>
        <id>187300</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3683976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13734" sha1="pw2esh4hi0qe723wauk7kc2ukn4px6h" xml:space="preserve">'''Қазақ бейнелеу өнері''' — көркем кескіндеме, [[мүсіндеме]], [[графика]], сән және қолданбалы өнер салаларын қамтитын, ұлттық дүниетанымға негізделген көркем өнер. Қазақ Бейнелеу Өнерінің бұқаралық ең ежелгі түрі – халықтың қолөнері болып табылады.

Әдебиет пен музыкаға қарағанда, кәсіби 'Қазақ бейнелеу өнерінің қалыптасу және даму жолы өте күрделі болды. Оның бастауында этнограф-ғалым [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш.Уәлиханов]] тұрды. Кейінгі зерттеулер [[Шоқан]] туындыларынан (әсіресе, графикалық суреттері), “Потанин”, “Тезек төре”, т.б. портреттік жұмыстарынан оның кәсіби суретшілерге тән шеберлігі байқалатынын анықтады. Шоқанның қас-қағым сәтте салған графикалық долбар суреттері қайта өрлеу дәуірі өкілдері (Леонардо да Винчи, Рафаэль Санти) шығармаларымен сабақтасып жатыр (“Аға сұлтан портреті”, “Бақсы”, “Қазақ музыканттары”, “Шығыс ұйғырларының киімі”, т.б.). Шоқан Қазақ Бейнелеу Өнерінің графикалық саласында ғана емес, сонымен қоса, кескіндеме саласында да жоғары шеберлікке жеткен (“Алатау көрінісі”, “Жатақ”). Қазақстанда бейнелеу өнерінің кәсіпқой шеберлерін даярлайтын студия 1920 жылы ұйымдастырылып, онда Н.Г. Хлудов, Н.Антонов және мүсінші А.С. Пономарев сабақ берді.

20 ғасырдың 20 – 30 жылдары 'Қазақ бейнелеу өнері шеберлері алғашқы қадамдарын жасады. Жас суретшілер кескіндеме мен графиканың кәсіптік шеберлігін меңгерді. Олар (Н.И. Крутильников, [[Әбілхан Қастеев|Ә.Қастеев]], [[Әубәкір Ысмайылов|Ә.Ысмайылов]], И.И. Савельев, Б.Сәрсенбаев, Қ.Қожықов, т.б.) өздерінің қарапайым мазмұнға құрылған алғашқы еңбектерінде елімізде болып жатқан өзекті өзгерістерді бейнелеуге ұмтылды. 

1928 жылы Семейде бейнелеу өнері шығармаларының алғашқы көрмесі ұйымдастырылды. Қазақстан суретшілерінің кәсіптік шеберлікті тез игеруіне сол кездегі одақтас республикалардың, [[Мәскеу]] мен [[Санкт-Петербург]] шеберлерінің (Б.В. Иогансон, А.А. Дейнека, С.В. Герасимов, А.А. Пластов) тәжірибесі көп көмектесті. 

1933 жылы республика Суретшілер одағының ұйымдастыру комитеті құрылды. 1934 жылы Мәскеудегі Шығыс мәдениетінің мемлекеттік мұражайында қазақ суретшілерінің тұңғыш көрмесі ұйымдастырылып, бір жыл өткен соң [[Алматы]]да Қазақстан көркемсурет галереясы ашылды. Әлеум.-экон. және мәдени өмірдің жаңа жағдайлары, түбегейлі уақыт талаптары шығармаларға тың тақырып болды. Ә.Қастеев шығармаларының өзіндік ұлттық бояуы осы кезде жарқырап көрінді. Қазақ Бейнелеу Өнері қалыптасу және өркендеу жолы осы суреткер шығармашылығымен тығыз байланысты. Шығармалары бүкіл Отан келбетін бейнелейтін Ә.Ысмайылов та қазақ кескіндемешілерінің аға буынына жатады. Өздерінің шығармашылық жолын республика өмірімен тікелей байланыстырған көптеген орыс шеберлері: кескіндемешілер – А.А. Риттих, Н.В. Соловьев, А.И. Бортников, Н.И. Крутильников, Л.П. Леонтьев, графиктер Г.А. Брылов, Б.А. Чекалин, Л.В. Гербановский, т.б. 30 жылдардағы Қазақ Бейнелеу Өнеріне белсене ат салысты. 1940 жылы маусымда ашылған Қазақстан суретшілерінің І-съезі шығармашылық ұжымның біраз жылғы жұмыстарын қорытындылап, ұлттық өнерді одан әрі дамытудың жолдарын белгілеп берді. 40-жылдардың басында қазақ кескіндемесі мен графикасы едәуір табыстарға жетті. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында республика қыл қалам шеберлері өз өнерлерін фашист-басқыншыларына қарсы үгіт-насихат құралына айналдырып, бүкілхалықтық ерлікті, қаһармандық пен қайсарлықты көрсетуге күш салды. Бұл жылдары Леонтьев, К.Я. Баранов, Риттих, А.И. Черкасский, И.Я. Иткинд, М.С. Лизогуб, т.б. табысты еңбек етті. &lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;

2-дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдарда Қазақ Бейнелеу Өнерінің барлық түрі: кескіндеме, мүсіндеме, графика ілгері дамыды. Қазақ және өзбек халықтарына ортақ суреткер – қазақ табиғатын тамсана жазған, алғашқы академик-суретші О.Н. Таңсықбаев Қазақ Бейнелеу Өнерінде ерекше орын алады. Ол елден жырақ жүрсе де (Өзбекстанда тұрған) бар болмысымен, жүрегімен өзін әрқашанда елімен, жерімен бірге сезінген, қазақ табиғатын ерекше бір сүйіспеншілікпен жазған суретшінің бірі болды (“Қазақстан жолдары”, “Көш”, т.б.). 50-жылдардың соңы (Қ.Телжанов, М.Кенбаев) Қазақ Бейнелеу Өнері жанрлық және ізденіс бағыттарының сонылығымен ерекшеленеді. Қазақ Бейнелеу Өнерінде графика елеулі орын алады. 60-жылдары акварельдің, офорттың,линогравюраның, автолитографияның өзіндік бағыттары бар дарынды шеберлері (А.А. [[Андрей Андреевич Дячкин|Дячкин]], Е.Г. Сидоркин, Н.С. Гаев, Ш.Б. Кенжебаев, И.Г. Квачко, т.б.) өсіп жетілді. Қазақстан бейнелеу өнерінің байырғы шебері В.И. Антощенко-Оленев гравюра мүмкіндіктерін барынша табысты пайдалана білді. Қазақ Бейнелеу Өнерінің шығармалары бұл кезеңде шет елдерде де таныла бастады. Олар Мәскеудегі Третьяков галереясына, Қазақстан мемлекеттік бейнелеу өнері мұражайына қойылды, шет ел мұражайлары сатып алатын болды. Қазақстан суретшілерінің үздік еңбектері ұлт өнерінің қазынасына асыл мұра болып қосылды. Республиканың көптеген облыс орталықтарында (Шымкентте, Қарағандыда, Астанада, Павлодарда, т.б.) шығармашылық ұжымдар құрыла бастады. Қазақ Бейнелеу Өнерінде халықтың өзіндік дүниетанымын, оның мәдениеті мен дәстүрлік ерекшеліктерін танытатын белгілер барған сайын айқын қалыптасты. Бұл кезеңдегі Қазақ Бейнелеу Өнерінің дамуына А.Ғалымбаева, Г.Ысмайылова, Қ.Телжанов, М.Кенбаев, С.Мәмбеев, Ә.Жүсіпов, С.Романов, А.М. Степанов, К.Шаяхметов, Ү.Әжиев, т.б. суретшілердің тақырыптық картиналары үлкен үлес қосты. Ауыл тақырыбы көптеген Қазақстан суретшілерінің назарында болып, әсіресе, шығармашылық жолын 60 – 70-жылдары бастаған шеберлердің ең басты тақырыбына айналды. С.Айтбаев, Ш.Сариев, Т.Тоғызбаев, Ә.Садыханов, О.Нұржұмаев, А.Ақанаев шығармаларына өзіндік дүниетаным, өмірді кең көлемде тани білу, символикаға құштарлық тән болды. 

М.Аманжолов, К.Муллашев, Е.Төлепбаев, т.б. шығармаларынан романтикалық-символдық және сезімдік бастаулар көрініс тапты. Бұл суретшілердің шығармалары айқын да күрделі түсімен, шиыршық атқан бояуымен, белсенді кеңістік ортасымен, бейнелердің әсемдігімен және сырлылығымен ерекше көзге түседі. М.Қисамединов еңбектері жұртшылықтың қызығушылығын туғызды. Оның [[Махамбет Өтемісұлы|Махамбет Өтемісұлының]] өлеңдеріне салған суреттерінде (1973) өз халқының азаттығы жолында күрескен батырдың тарихи бейнесін жасады. И.Исабаев қазақ әдебиеті классиктерінің, [[Қазақстан]] жазушыларының шығармалары, балалар әдебиеті бойынша суреттер салумен қатар көптеген қондырғылы графика шығармаларын берді. 20 ғасырдың 70 – 80-жылдар шығармаларында өзіндік қолтаңбасы айқын графиктер қатары көбейді. 80 – 90-жылдары Қазақ Бейнелеу Өнері тың ізденіспен, еуропа жаңа сипаттағы ағымдардың әдіснамасын меңгеруімен ерекшеленеді (А.А. Ақанаев, Е.[[Еркін Тілекұлы Мергенов|Мергенов]], Д.Әлиев, Е.Төлепбаев, Б.[[Бексейіт Әбдезұлы Түлкиев|Түлкиев]], Ж.Аралбаев, т.б.). Одан беріде күнделікті қарапайым қазақ өмірін, белгілі тарихи кезеңдерді жаңаша сипат беріп, ерекше тәсілмен бейнелей білген суретшілер бой көтерді (М.Аманжолов, А.[[Анарбек Жұматайұлы Нақысбеков|Нақысбеков]], К.Каметов, Е.Сергебаев, А.Қорғанбаев, Т.Ордабеков, А.Дүзелханов, т.б.). Елімізге қасірет әкелген, көп жылдар бойы жабық тақырып болып келген Семей атом полигонының, Аралдың қасіретті ащы шындығы бейнеленді (Ақанаев, М.Аманжолов, А.Губашев, Ә.Төлебиев, т.б.). Е.Төлепбаев 2002 ж. халықаралық С.Дали атындағы алтын белгіге ие болды.&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Stub:Қазақ мәдениеті}}

[[Санат:Бейнелеу өнері]]
[[Санат:Қазақстан мәдениеті]]</text>
      <sha1>pw2esh4hi0qe723wauk7kc2ukn4px6h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29197</id>
    <revision>
      <id>3684043</id>
      <parentid>3667951</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T10:24:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3684043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25329" sha1="k015pft4o6l64twf3akgnb28ueck0b8" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік орган
 |атауы                 = Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі
 |қысқартылған атауы    =
 |шынайы атауы   = 
 |шынайы атауы1  = 
 |шынайы атауы2  = 
 |мемлекет = {{байрақ|Қазақстан}}
 |құзыреті       = 
 |құзерет_тақырып_мәтіні = 
 |эмблема                = Flag of the President of Kazakhstan.svg
 |эмблеманың ені         = 
 |эмблеманың тақырыбы    = [[Қазақстан президентінің байрағы|Қазақстан Президентінің туы]]
 |мөрі              = 
 |мөрдің ені        = 
 |мөрдің тақырыбы   = 
 |сурет             =
 |сурет ені         = 
 |сурет тақырыбы    = 
 |құрылған жылы     = [[20 қазан]] [[1995 жыл|1995]]
 |ізашары1          = ҚР Президентінің Аппараты
 |ізашары2          =
 |таратылған жылы   = 
 |ізбасары          = 
 |бағынады          = [[Қазақстан президенті]]
 |штаб-пәтері       = {{байрақ|Астана}}, [[Ақорда (резиденция)|Ақорда резиденциясы]]
 |қызметкерлер      = 450 адам (2024)&lt;ref name=&quot;casp&quot;&gt;[https://caspian.institute/product/sektor-kazahstana-kisi/politicheskij-shtab-prezidenta-tokaeva-38734.shtml Политический штаб президента Токаева]&lt;/ref&gt;
 |бюджет            = 19,3 млрд теңге (2025)&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2400000141 2025 – 2027 жылдарға арналған республикалық бюджет туралы]&lt;/ref&gt;
 |министрдің есімі1     = 
 |министрдің міндеті1   = 
 |министрдің есімі2     = 
 |министрдің міндеті2   = 
 |басшылықтың есімі1    = [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]]
 |басшылықтың лауазымы1 = Басшысы
 |басшылықтың есімі2    = 
 |басшылықтың лауазымы2 = 
 |жоғарыда тұрған мекеме      = 
 |бір мекемеге қарасты орган1 = 
 |бір мекемеге қарасты орган2 = 
 |құжат1           = 
 |сайты            = https://www.akorda.kz/
 |түсініктемелер   = 
 |карта            = 
 |карта ені        = 
 |картаның тақырыбы   = 
}}
'''Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі''' — [[Қазақстан президенті]]не тікелей бағынатын және есеп беретін, Президенттің қызметін ақпараттық-талдамалық, құқықтық, хаттамалық-ұйымдастырушылық, құжаттамалық жағынан қамтамасыз ететін мемлекеттік орган.

Президент Әкімшілігі Қазақстанның [[сыртқы саясат]]ы, [[ішкі саясат]]тың [[әлеуметтік саясат|әлеуметтік]]-[[экономикалық саясат|экономикалық]] және өзге де бағыттары, [[әскери саясат|қорғаныс]] қабілеті мен [[ұлттық қауіпсіздік|мемлекеттің қауіпсіздігі]], [[құқық]]тық саясат, [[мемлекеттік қызмет|кадр]] саясаты, [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]], [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкімет]], [[Қазақстан халық кеңесі|Халық кеңесіне]], [[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық сотқа]], [[сот]]тар мен судьяларға, [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясына]], [[Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл|Адам құқықтары жөніндегі уәкілге]], [[әкім]]дерге, [[мәслихат]]тарға қатысты және өңірлік саясат саласындағы Президенттің жұмысын ұйымдастырады, [[Қазақстан вице-президенті|Вице-Президенттің]] қызметін қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U080000552_ Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі туралы ережені бекіту туралы]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
1990 жылы 24 сәуірде Президент лауазымының енгізілуіне байланысты оның қызметін қамтамасыз ету үшін Президент кеңсесі (сол жылдың тамызынан бастап Президент аппараты) құрылды. 1990 жылы 20 қарашада Министрлер Кеңесінің аппараты Президент аппаратына қосылып, 1991 жылғы тамыз айынан бастап Президент және Министрлер Кабинетiнiң аппараты деп атала бастады. 1994 жылы 13 сәуірде ол Президент аппараты және [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Министрлер кабинетiнiң Іс басқармасы]] болып екіге бөлінді. Жаңа Конституция қабылдануына байланысты Президент аппараты 1995 жылғы 20 қазаннан бастап Президент Әкімшілігі болып өзгертілді.&lt;ref&gt;[https://nomad.su/?a=3-202510150035&amp;ysclid=mltzuhxz4w553869085 К истории АП. Часть 1]&lt;/ref&gt;

== Қызметі == 
Негізгі міндеттері:
* Қазақстан Республикасы [[Қазақстан вице-президенті|Вице-Президентінің]] және Президент жанындағы кеңесші органдардың қызметін қамтамасыз ету;
* мемлекеттік органдардың қызметіне жалпы бақылау, соның ішінде мемлекет басшысының актілері мен тапсырмаларының орындалуын қадағалау;
* Қазақстан Республикасы Президентінің шешімдерін сөзсіз, мүлтіксіз және дер кезінде орындауды қамтамасыз ету;
* Қазақстан Республикасының Президентін елдегі және шет елдегі жағдай туралы дер кезінде әрі толық хабардар ету.

Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі:
* мемлекет басшысының халық пен мемлекеттік биліктің бірлігін, конституциялық заңдылықтың мызғымай сақталуын, адам және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету, мемлекеттік егемендікті, конституциялық құрылысты қорғау және нығайту, Қазақстан Республикасының қауіпсіздігі мен аумақтық тұтастығын қамтамасыз ету жөніндегі саясатын іске асыруға, елдің әлеуметтік-экономикалық даму стратегиясын іске асыру жөніндегі шаралар кешенін әзірлеуге қатысады;
* Президенттің Қазақстан халқына арналған жыл сайынғы Жолдауын даярлауға қатысады;
* мемлекет басшысы айқындайтын еліміздің сыртқы саяси стратегиясын әзірлейді;
* сыртқы экономикалық мәселелер бойынша ұсыныстарды тұжырымдайды
* Қазақстан Республикасының Президентінің сыртқы саяси құзыретін протоколдық қамтамасыз етуді жүзеге асырады;
* құқық қорғау және өзге мемлекеттік органдардың қылмысқа қарсы күресін, ұлттық қауіпсіздікті, құқықтық тәртіп пен заңдылықты қамтамасыз ету жөніндегі қызметін үйлестіруді және бақылау жасауды жүзеге асыра отырып, Президентке мемлекеттің құқықтық саясатының негізгі бағыттары жөнінде ұсыныстар енгізеді;
* мемлекет басшысының Қазақстан Республикасының [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламентіне]] қатысты өкілеттіктерін қамтамасыз ету мақсатында оны Парламенттегі заң шығарудың жай-күйі және онда қаралатын мәселелер туралы ұдайы хабардар етіп отырады. 

Қазақстан Республикасы Президентіне:
* [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Парламент Мәжілісіне]] заң жобаларын енгізу туралы;
* Үкімет актілерінің күшін жою не толық немесе ішінара тоқтата тұру;
* [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкіметтің]] аса маңызды мәселелер жөніндегі отырыстарында мемлекет басшысының төрағалық етуі;
* мемлекеттің орталық атқарушы органдарын құру, тарату және қайта ұйымдастыру туралы ұсыныстар енгізеді.

Қазақстан Республикасы Президентінің [[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық Сотқа]] өтініштерін және оның шешімдеріне мемлекет басшысының қарсылықтарын дайындауды жүзеге асырады, мемлекет басшысының оған тікелей бағынатын әрі есеп беретін мемлекеттік органдарға және Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы кеңесші органдарға қатысты өкілеттіктерін қамтамасыз етеді.

Президент Әкімшілігі:
* елдің аймақтық саясатының стратегиясы, жергілікті өкілді және атқарушы органдардың сындарлы түрде бірлесіп жұмыс істеуі, олардың елдің орталық органдарымен, көршілес мемлекеттердің шекара маңындағы аймақтарымен өзара іс-қимылдары жөнінде болжам жасауды және Қазақстан Республикасының Президентіне ұсыныстар тұжырымдауды жүзеге асырады;
* мемлекет басшысының әкімдермен өзара іс-қимылын қамтамасыз етеді.

Қазақстан Республикасының Президентінің актілері мен тапсырмаларын барлық мемлекеттік органдар мен мемлекеттің лауазымды тұлғаларының сөзсіз және мүлтіксіз орындауына, Үкіметтің, орталық атқарушы және өзге мемлекеттік органдардың және лауазымды тұлғалардың актілерінің Конституцияға, ел заңдарына, Президент актілеріне сәйкестігіне бақылау жасауды жүзеге асырады.

Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі жүргізетін тексерулердің нәтижелері мен олар бойынша жасалынған қорытындылар ұдайы Қазақстан Республикасының Президентіне баяндалып отырады.

Мемлекет басшысының қызметін ақпараттық-талдау тұрғысында қамтамасыз етуді жүзеге асыра отырып:
* ішкі және сыртқы саяси ахуалға талдау жүргізеді;
* Қазақстан Республикасының Президентінің БАҚ-пен өзара іс-қимылын қамтамасыз етеді;
* мемлекет басшысының қарауына республикадағы мемлекеттік қызметтің заңдары мен жүйесін жетілдіру, кадрларды іріктеу және орналастыру жөнінде ұсыныстар енгізеді, қызметке тағайындау және қызметтен босату кезінде материалдарды рәсімдейді.

Президенттің өзге өкілеттіктерін іске асыруды қамтамасыз ету мақсатында:
* Президенттің азаматтық, саяси баспана беру мәселелері жөніндегі шешімдерінің жобаларын әзірлейді;
* Президентке мемлекеттік наградалармен марапаттау әрі құрметті, жоғары әскери және өзге атақтарды, сыныптық шендерді, дипломатиялық дәрежелерді беру жөнінде ұсыныстар енгізеді;
* Президенттің азаматтарға кешірім жасауды жүзеге асыруын қамтамасыз етеді;
* Президент бекітетін мемлекеттік бағдарламаларды әзірлеуге қатысады.

Президент әкімшілігі Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы кеңесші органдарға тапсырмалар беруге хақылы, көзделген өкілеттіктерін іске асыру үшін мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалардан қажетті ақпаратты, құжаттар мен өзге материалдарды сұратуға және алуға хақысы бар.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия // Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том&lt;/ref&gt;

== Құрылымы ==
Президент Әкімшілігінің құрамына  Президент Әкімшілігінің Басшысы және оның орынбасарлары, Президент Кеңсесінің бастығы, Президент көмекшілері және кеңесшілері, Президент Әкімшілігінің құрылымдық бөлімшелерінің басшылары, өзге де қызметкерлер кіреді.&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/executive_office/executive_office_stucture Президент Әкімшілігінің құрылымы]&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ &lt;center&gt;'''2026 жылғы басшылық құрамы'''&lt;/center&gt;
! Лауазымы !! Аты-жөні !! Қызметке тағайындалды
|-
| [[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшысы|Президент Әкімшілігінің Басшысы]] || [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] || 5 мамыр 2026
|-
| [[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары|Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары]] || [[Әсел Жұбанышқызы Жанасова|Әсел Жанасова]] || 10 желтоқсан 2025
|-
| Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары || [[Ержан Нұрланұлы Жиенбаев|Ержан Жиенбаев]] || 3 маусым 2026
|-
| colspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;#DCDCDC&quot; |&lt;center&gt;'''{{color|#000000|Президенттің [[Қазақстан Президентінің көмекшісі|көмекшілері]]}}'''&lt;/center&gt;
|-
| Президент көмекшісі || [[Қуанышбек Бақытбекұлы Есекеев|Қуанышбек Есекеев]] || 9 қыркүйек 2025
|-
| Президенттің халықаралық инвестиция және сауда ынтымақтастығы жөніндегі көмекшісі
| [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеу]] || 26 қыркүйек 2025
|-
| Президенттің экономикалық мәселелер жөніндегі көмекшісі || [[Нұрлан Серікұлы Байбазаров|Нұрлан Байбазаров]] || 25 наурыз 2026
|-
| Президенттің ішкі саясат мәселелері және коммуникациялар жөніндегі көмекшісі
| [[Эльдар Сейдахметұлы Толғанбаев|Эльдар Толғанбаев]] || 8 қыркүйек 2026
|-
| colspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;#DCDCDC&quot; |&lt;center&gt;'''{{color|#000000|Президенттің [[Қазақстан Президентінің кеңесшісі|кеңесшілері]]}}'''&lt;/center&gt;
|-
| Президент кеңесшісі || [[Бауыржан Жұмаханұлы Омаров|Бауыржан Омаров]]  || 8 сәуір 2019
|-
| Президент кеңесшісі || [[Мәлік Нұржанұлы Отарбаев|Мәлік Отарбаев]]  || 27 сәуір 2022
|-
| Президент кеңесшісі || [[Мағзұм Маратұлы Мырзағалиев|Мағзұм Мырзағалиев]] || 13 ақпан 2025
|-
| Президент кеңесшісі — Президенттің Протокол қызметінің бастығы
| [[Марат Кенжеғалиұлы Әшім|Марат Әшім]] || 9 қыркүйек 2025
|-
| Президент кеңесшісі || [[Бақытжан Шаймұхаметұлы Сапиев|Бақытжан Сапиев]] || 25 қыркүйек 2025
|-
| Президенттің халықаралық мәселелер жөніндегі кеңесшісі || [[Ернар Мерғалымұлы Лазар|Ернар Лазар]]  || 29 қыркүйек 2025
|-
| Президенттің әлеуметтік мәселелер жөніндегі кеңесшісі || [[Алексей Владимирович Цой|Алексей Цой]] || 14 қазан 2025
|-
| Президент кеңесшісі — [[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы|Президенттің Баспасөз хатшысы]] || [[Айбек Серікбайұлы Смадияров|Айбек Смадияров]] || 29 қаңтар 2026
|-
| Президент кеңесшісі — [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі|Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің]] төрағасы || [[Әсет Арманұлы Ерғалиев|Әсет Ерғалиев]] || 2 ақпан 2026
|-
| colspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;#DCDCDC&quot; |&lt;center&gt;'''{{color|#000000|[[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің бөлімдері|Президент Әкімшілігінің бөлім басшылары]]}}'''&lt;/center&gt;
|-
| Ақпараттық ресурстарды қорғау бөлімінің меңгерушісі || Ержан Сейітқұлов || 1 тамыз 2024
|-
| Әлеуметтік-экономикалық саясат бөлімінің меңгерушісі || Рақымжан Ерназар || 2 сәуір 2025
|-
| Жалпы бөлім меңгерушісі || Ринат Мұхаметқали || 31 тамыз 2026
|-
| Инвестициялар және сауда бөлімінің меңгерушісі || Мейіржан Байғонысов || 1 сәуір 2026
|-
| Коммуникациялар бөлімінің меңгерушісі || Евгений Кочетов || 20 қазан 2026
|-
| Көлік-логистика саласын дамыту бөлімінің меңгерушісі || Азамат Кескінбаев || 23 желтоқсан 2025
|-
| Мемлекеттік бақылау бөлімінің меңгерушісі || Әлихан Жамсатов  || 25 қыркүйек 2025
|-
| Мемлекеттік құқық бөлімінің меңгерушісі || [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] || 5 қазан 2026
|-
| Мемлекеттік қызмет бөлімінің меңгерушісі || Руслан Тұрғаналы || 1 қыркүйек 2023
|-
| Өңірлік даму мониторингі бөлімінің меңгерушісі || — || —
|-
| Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі || Бақыт Есімова || 10 тамыз 2026
|-
| Сыртқы саясат бөлімінің меңгерушісі || Жандос Иманалиев || 15 қазан 2025
|-
| Цифрландыруды дамыту бөлімінің меңгерушісі || Қуат Сандалов || 1 тамыз 2024
|-
| Ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі || [[Елнұр Сабыржанұлы Бейсенбаев|Елнұр Бейсенбаев]] || 9 ақпан 2026
|-
| colspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;#DCDCDC&quot; |&lt;center&gt;'''{{color|#000000|Басқалары}}'''&lt;/center&gt;
|-
| Президент Кеңсесінің бастығы || [[Бақытжан Шөмішбайұлы Сариев|Бақытжан Сариев]] || 14 маусым 2022
|-
| Президенттің Баспасөз хатшысы || Айбек Смадияров || 29 қаңтар 2026
|-
| Президенттің Протокол қызметінің бастығы || Марат Әшім || 15 наурыз 2023
|-
| Президенттің [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайдағы]] өкілдігінің басшысы || Мұрат Қайырбек || 3 қыркүйек 2026
|-
| Президент Әкімшілігі Басшысы хатшылығының меңгерушісі || Данияр Құсайынов || 6 мамыр 2026
|-
| [[Қазақстан вице-президенті|Вице-Президент]] Хатшылығының меңгерушісі || Жанна Нұржанова || 7 қыркүйек 2026
|-
| colspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;#DCDCDC&quot; |&lt;center&gt;'''{{color|#000000|Президент Әкімшілігіне қарасты мекеме басшылары}}'''&lt;/center&gt;
|-
| [[Қазақстан Республикасы Президентінің Архиві|Президент Архивінің]] директоры || Әлия Мұстафина || 18 ақпан 2022
|-
| Орталық коммуникациялар қызметінің директоры
| [[Асқар Қуанышұлы Омаров|Асқар Омаров]] || 2 қыркүйек 2022
|-
| [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты|Қазақстан стратегиялық зерттеулер 
институтының]] директоры
| [[Жандос Нұрланұлы Шаймарданов|Жандос Шаймарданов]] || 16 маусым 2025
|}

== Басшылары ==
{{толық мақала|Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшысы}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Мемлекет басшыларының кеңсесі]]
[[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігі]]</text>
      <sha1>k015pft4o6l64twf3akgnb28ueck0b8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бейімбет Майлин ауданы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31471</id>
    <revision>
      <id>3684076</id>
      <parentid>3489754</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T11:13:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Гаухар Исхакова</username>
        <id>187140</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3684076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7842" sha1="9eahxvpxf28oou2w39dh1ad7rgx0xqa" xml:space="preserve">{{Қазақстан ауданы
 |ауданның атауы      = Бейімбет Майлин ауданы
 |елтаңба             = 
 |елтаңба аты         = 
 |карта               = Taran District Kazakhstan.png
 |әкімшілік бірліктің картасы = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 52 |lat_min = 34 |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 62 |lon_min = 47 |lon_sec = 
 |облысы              = Қостанай облысы
 |құрылған уақыты     = [[29 шілде]] [[1936 жыл]]
 |тұрғыны             = 22 892&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]&lt;/ref&gt;
 |халық саны бойынша орны  = 
 |санақ жылы          = 2023
 |ұлттық құрамы       = [[орыстар]] (44,44%)&lt;br /&gt; [[қазақтар]] (27,15%)&lt;br /&gt; [[украиндар]] (12,19%)&lt;br /&gt; [[немістер]] (7,79%)&lt;br /&gt; [[беларустар]] (2,71%)&lt;br /&gt; [[татарлар]] (1,82%)&lt;br /&gt; басқалары (3,9%)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
 |жер аумағы          = 7,6 мың
 |жер аумағы бойынша орны  = 
 |тығыздығы           = 
 |телефон коды        = 
 |пошта индексі       = 
 |аудан орталығы          = [[Әйет (Бейімбет Майлин ауданы)|Әйет]]
 |ауылдық округтер саны   = 8
 |кенттік әкімдіктер саны = 1
 |қалалық әкімдіктер саны = 
 |ауылдар саны       = 34
 |қалалар саны       = 
 |әкімдіктің мекенжайы  = Әйет ауылы, Тәуелсіздік көшесі, №60
 |әкімі              = Қайсар Батырханұлы Мыржақыпов
 |сайты              = https://www.gov.kz/memleket/entities/kostanai-bmalin-audany-akimat?lang=kk Бейімбет Майлин ауданының әкімдігі
}}
'''Бейімбет Майлин ауданы''' (2019 жылғы 24 маусымына дейін '''Таран ауданы''') — [[Қостанай облысы]]ның солтүстік-батысында орналасқан әкімшілік-аумақтық бөлік. 1936 жылы құрылған. Жер аумағы 7,6 мың км². Орталығы — [[Әйет (Бейімбет Майлин ауданы)|Әйет]] ауылы. Аудан жазушы және ақын [[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин|Бейімбет Майлин]] құрметіне аталған.

== Географиялық орны ==
Бейімбет Майлин ауданы шығысында [[Әулиекөл ауданы|Әулиекөл]], батысында [[Денисов ауданы|Денисов]], оңтүстік-батысында [[Қамысты ауданы|Қамысты]], солтүстігінде [[Фёдоров ауданы|Фёдоров]], [[Қостанай ауданы|Қостанай]] аудандарымен және [[Ресей]]мен шектеседі.

Аудан жері негізінен жазық.

== Халқы ==
&lt;div class=&quot;noresize&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
! 1939 !! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989&lt;ref&gt;[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы, КСРО халық санақтары]&lt;/ref&gt; !! 1999 !! 2000 !! 2001 !! 2002 !! 2003 !! 2004 !! 2005 !! 2006 !! 2007 !! 2008 !! 2009 !! 2010 !! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !! 2020 !! 2021 !! 2022 !! 2023 !! 2024&lt;ref&gt;[https://old.stat.gov.kz/for_users/national/ ҚР халық санақтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010011948/https://old.stat.gov.kz/for_users/national |date=2023-10-10 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 21502 || {{өсім}}53516 || {{өсім}}71177 || {{құлдырау}}49227 || {{өсім}}52217 || {{құлдырау}}39206 || {{құлдырау}}37900 || {{құлдырау}}35934 || {{құлдырау}}33619 || {{құлдырау}}31417 || {{құлдырау}}30069 || {{құлдырау}}29150 || {{құлдырау}}28430 || {{құлдырау}}28338 || {{құлдырау}}28054 || {{өсім}}29403 || {{құлдырау}}28967 || {{құлдырау}}28449 || {{құлдырау}}27920 || {{құлдырау}}27704 || {{құлдырау}}27353 || {{құлдырау}}26841 || {{құлдырау}}26380 || {{құлдырау}}25965 || {{құлдырау}}25432 || {{құлдырау}}24853 || {{құлдырау}}24251 || {{құлдырау}}23712 || {{құлдырау}}23550 || {{құлдырау}}22888 || {{құлдырау}}22543
|}
&lt;/div&gt;
Тұрғындар саны – 24 853 адам ([[2019 жыл|2019]]). Ұлттық құрамы: [[қазақтар]] – 27,41%, [[орыстар]] – 43,49%, [[украиндар]] – 12,80%, [[немістер]] – 7,81%, [[беларустар]] – 2,69%, [[татарлар]] – 1,85%,  [[әзербайжандар]] – 0,93%, [[башқұрттар]] – 0,48%, [[армяндар]] – 0,43%, [[молдовандар]] – 0,36%, [[мордвалар]] – 0,26%, [[удмурттар]] – 0,25%, басқа ұлт өкілдері – 0,24%.

== Әкімшілік бөлінісі ==
34 елді мекен 1 кенттік әкімдік пен 8 ауылдық округке біріктірілген:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! Әкімшілік бірлік !! Орталығы !! Елді мекендері !! Халқы (2021)
|-
| [[Асенкритов ауылдық округі]] || [[Асенкритовка]] ауылы || 6 || {{құлдырау}}1649
|-
| [[Әйет ауылдық округі (Бейімбет Майлин ауданы)|Әйет ауылдық округі]] || [[Әйет (Бейімбет Майлин ауданы)|Әйет]] ауылы || 5 || {{құлдырау}}5684
|-
| [[Байшуақ ауылдық округі]] || [[Байшуақ]] ауылы || 2 || {{құлдырау}}1215
|-
| [[Белинский ауылдық округі]] || [[Қайыңдыкөл (ауыл)|Қайыңдыкөл]] ауылы || 3 || {{құлдырау}}485
|-
| [[Калинин ауылдық округі (Қостанай облысы)|Калинин ауылдық округі]] || [[Береговое (Қостанай облысы)|Береговое]] ауылы || 3 || {{құлдырау}}2608
|-
| [[Май ауылдық округі (Қостанай облысы)|Май ауылдық округі]] || [[Майское (Бейімбет Майлин ауданы)|Майское]] ауылы || 2 || {{құлдырау}}2099
|-
| [[Новоильин ауылдық округі]] || [[Новоильиновка]] ауылы || 8 || {{құлдырау}}2425
|-
| [[Павлов ауылдық округі (Бейімбет Майлин ауданы)|Павлов ауылдық округі]] || [[Павловка (Бейімбет Майлин ауданы)|Павловка]] ауылы || 3 || {{құлдырау}}838
|-
| [[Тобыл кенттік әкімдігі (Бейімбет Майлин ауданы)|Тобыл кенттік әкімдігі]] || [[Тобыл (кент)|Тобыл]] кенті || 2 || {{құлдырау}}6612
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Қостанай облысы}}
{{Бейімбет Майлин ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Бейімбет Майлин ауданы| ]]</text>
      <sha1>9eahxvpxf28oou2w39dh1ad7rgx0xqa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шрифт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32038</id>
    <revision>
      <id>3683673</id>
      <parentid>2423096</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:06:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56042-49</username>
        <id>187273</id>
      </contributor>
      <comment>kz005JJJ04🇰🇿</comment>
      <origin>3683673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="416" sha1="fynzd6kjyqzyvki3ezqh0r12aph8bn1" xml:space="preserve">KZ005JJJ04🇰🇿

== Дереккөздер ==
*«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ақпараттану]]
[[Санат:Терминология]]</text>
      <sha1>fynzd6kjyqzyvki3ezqh0r12aph8bn1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683675</id>
      <parentid>3683673</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:10:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-56042-49|~2026-56042-49]] ([[User talk:~2026-56042-49|т]]) өңдемелерінен [[User:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2423096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1230" sha1="q1tdrnhzscvt2l9qymh4ioycfo3w59i" xml:space="preserve">'''Шрифт''', қаріп (немісше schrіft, schreіben – жазу) – белгілі бір әліпбидің, белгінің және цифрдың таңбасын түсіру үшін пайдаланылатын литералар жиынтығы. Ол негізгі үш қасиетке: суреті, пішіні (әріптің кескіні) және өлшемі (кеглі) бойынша ажыратылады. Баспаханалық Шрифттілер стандартты 6 топқа (бес негізгі және бір қосымша топ) бөлінеді. Әр топтағы сурет бірдей, бірақ кеглі мен әріп кескіні әр түрлі болып келген Ш-ілер жиынтығы Ш-ілер гарнитурасы деп аталады.

== Дереккөздер ==
*«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ақпараттану]]
[[Санат:Терминология]]</text>
      <sha1>q1tdrnhzscvt2l9qymh4ioycfo3w59i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683676</id>
      <parentid>3683675</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:10:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3683676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1223" sha1="1ji2gzb6a0r7pho51ja3rfp2fv660y0" xml:space="preserve">'''Шрифт''', қаріп (немісше schrіft, schreіben – жазу) – белгілі бір әліпбидің, белгінің және цифрдың таңбасын түсіру үшін пайдаланылатын литералар жиынтығы. Ол негізгі үш қасиетке: суреті, пішіні (әріптің кескіні) және өлшемі (кеглі) бойынша ажыратылады. Баспаханалық Шрифттілер стандартты 6 топқа (бес негізгі және бір қосымша топ) бөлінеді. Әр топтағы сурет бірдей, бірақ кеглі мен әріп кескіні әр түрлі болып келген Ш-ілер жиынтығы Ш-ілер гарнитурасы деп аталады.

== Әдебиет ==
* «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ақпараттану]]
[[Санат:Терминология]]</text>
      <sha1>1ji2gzb6a0r7pho51ja3rfp2fv660y0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683678</id>
      <parentid>3683676</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:11:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3683678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1220" sha1="ivj530h9bzufibs7zul48tazctzy8y8" xml:space="preserve">'''Шрифт''', қаріп ({{lang-de|schrіft, schreіben}} – жазу) — белгілі бір әліпбидің, белгінің және цифрдың таңбасын түсіру үшін пайдаланылатын литералар жиынтығы. Ол негізгі үш қасиетке: суреті, пішіні (әріптің кескіні) және өлшемі (кеглі) бойынша ажыратылады. Баспаханалық Шрифттілер стандартты 6 топқа (бес негізгі және бір қосымша топ) бөлінеді. Әр топтағы сурет бірдей, бірақ кеглі мен әріп кескіні әр түрлі болып келген Ш-ілер жиынтығы Ш-ілер гарнитурасы деп аталады.

== Әдебиет ==
* «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ақпараттану]]
[[Санат:Терминология]]</text>
      <sha1>ivj530h9bzufibs7zul48tazctzy8y8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дихан Қамзабекұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43187</id>
    <revision>
      <id>3683874</id>
      <parentid>3648315</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:48:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qazaq13</username>
        <id>97284</id>
      </contributor>
      <comment>/* Еңбек жолы */</comment>
      <origin>3683874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14559" sha1="ik3eoc3qg3dipzi0q5bvuaudi93jhst" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Дихан Қамзабекұлы
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = Dikhan Kamzabekuly.jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Қамзабекұлы, 2022 жыл
 | Титулы               = [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылған]] [[Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Құрылтай депутаты|депутаты]]
 | Ту                   = Flag of Kazakhstan.svg
 | Ту2                  = Emblem of Kazakhstan latin.svg
 | Басқара бастады      = 27 тамыз 2026 жылдан бастап
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | тақырыпша2           = Партиялық тізімі
 | мәтін2               = [[Әділет (партия)|Әділет]]
 | Ізашары              = ''лауазым құрылды''
 | Ізбасары             =  
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Президент_2          = 
 | Премьер_2            = 
 | тақырыпша1_2         = 
 | мәтін1_2             = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Президент_3          = 
 | Премьер_3            = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Премьер_4            = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Титулы_5             = 
 | Ту_5                 = 
 | Ту2_5                = 
 | Басқара бастады_5    = 
 | Басқаруын аяқтады_5  = 
 | Ізашары_5            = 
 | Ізбасары_5           = 
 | Туған күні           = 19.06.1966
 | Туған жері           = [[Жиынбай]], {{туғанжері|Түлкібас ауданы|Түлкібас ауданында}}, [[Түркістан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Білімі               = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|ҚазҰПУ]]
 | Ғылыми деңгейі       = {{ublist
  |[[филология]] ғылымдарының докторы (2003)
  |[[профессор]] (2004)
  |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|ҚР ҰҒА]] [[академик|академигі]]
}}
 | Партиясы             = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Мамандығы            = {{hlist|филолог|әдебиет тарихшысы|алаштанушы|саясаткер}}
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = {{Қатар
  |{{Барыс ордені}}
  |{{Парасат ордені}}
  |{{Құрмет ордені}}
}}
{{Қатар
  |{{ҚР Конституциясына 10 жыл}}
  |{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}
  |{{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}}
}}
}}
'''Дихан Қамзабекұлы''' ([[19 маусым]] [[1966 жыл|1966]], [[Жиынбай]], [[Түлкібас ауданы]], [[Түркістан облысы]]) — қазақстандық филолог, әдебиет тарихшысы, алаштанушы, саясаткер, филология ғылымдарының докторы (2003), профессор (2004), [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|ҚР ҰҒА]] [[Академик|академигі]], «[[Қазақ газеттері]]» ЖШС бас директоры, 2026 жылдан бергі [[Әділет (партия)|Әділет]] партиялық тізімімен сайланған [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылған]] [[Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Құрылтай депутаты|депутаты]].

== Өмірбаяны ==
Қамзабекұлы 1966 жылғы 19 маусымда қазіргі [[Түркістан облысы]], [[Түлкібас ауданы]], [[Жиынбай]] ауылында дүниеге келген. [[Дулат]] тайпасы [[Сиқым]] руынан шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Ә.Дәуітбеков|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Сиқым Тоғатай шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Шымкент|баспасы= ЖШС Кітап|жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7404-68-0|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

1990 жылы ол [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|ҚазПИ-ді (қазіргі ҚазҰПУ)]] қазақ тілі мен әдебиет мамандығы бойынша бітірген.&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt; «Әдеби-тарихи процесс: ағымдар, концепциялар (ағартушылық кезең)» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 500-ден астам ғылыми және танымдық жарияланымның авторы.

== Еңбек жолы ==
1990 - 1996 - ҚР ҰҒА М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының ғылыми қызметкері, Алматы қаласы;

1996 - 2000 - Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті Қазақ әдебиеті кафедрасының меңгерушісі;

2000 - 2002 - Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің аға ғылыми қызметкері;

2001 - 2004 - [[Қазақ ұлттық өнер университеті|Қазақ ұлттық музыка академиясы (қазіргі ҚазҰӨУ)]] тіл және әдебиет кафедрасының меңгерушісі;

2004 - 2005 - Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті Гуманитарлық институтының директоры;

2005 - 2006 - Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің Оқу-әдістемелік жұмыс жөніндегі проректоры;

2006 - 2008 - Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті «Алаш» мәдениет және рухани даму институтының директоры;

2008 - 2010 - Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің Оқу-әдістемелік жұмыс және стратегиялық даму жөніндегі проректоры;

2010 - 2012 - Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің Жоғары оқу орнынан кейінгі білімді стратегиялық дамыту жөніндегі проректоры;

2012 - 2022 - Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің Басқарма мүшесі – әлеуметтік-мәдени даму жөніндегі проректоры;&lt;ref&gt;https://enu.kz/contacts/prorektorlar/dikhan-amzabek-ly.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220915113028/https://enu.kz/contacts/prorektorlar/dikhan-amzabek-ly.php |date=2022-09-15 }}&lt;/ref&gt;

2022 - 2023 - [[Егемен Қазақстан]] республикалық газетінің бас директоры;

2023 - 2026 - «Қазақ газеттері» ЖШС  бас директоры (ішіне «Егемен Қазақстан», «Казахстанская правда», «Ана тілі», «Ақиқат», «Мысль», «Теңге монитор», «Ұйғыр авази», «Үркер», «Ақжелкен», «Балдырған», «Ұлан», «Дружные ребята» басылымдары кіреді).&lt;ref&gt;https://egemen.kz/article/333342-dikhan-qamzabekuly-qazaq-gazetterininh-bas-direktory-bolyp-taghayyndaldy&lt;/ref&gt;

2026 - қ.у. [[Құрылтай депутаты|Қазақстан Республикасы Құрылтайының депутаты]].

== Қоғамдық қызмет ==

* Үш мәрте [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР Орталық сайлау комиссиясы]] ҚР Президенттігіне үміткерлердің мемлекеттік тілді білу деңгейін анықтау жөніндегі Лингвистикалық комиссияның мүшесі (2005, 2011, 2015).
* Қазақстан Республикасы Премьер-министрі жанындағы Мемлекеттік тіл саясатын одан әрі жетілдіру жөніндегі комиссияның мүшесі;
* Әдебиет және өнер саласындағы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығын беру жөніндегі комиссияның мүшесі;
* Республикалық Ономастика комиссиясының мүшесі;
* Астана қаласы Ономастика комиссиясының мүшесі;
* Қазақстан халқы Кіші ассамблеясының мүшесі.&lt;ref&gt;https://e-history.kz/kz/news/show/1418/&lt;/ref&gt;

== Шығармашылығы ==
«Смағұл Сәдуақасұлы» (1996), «Руханият» (1997), «Алаш және әдебиет» (2002), «Пайым» (2004), «Алаштың рухани тұғыры» (2008), «Түркістан алқасы» (2011), «Жәдитшілдік және Алаш: түсіндірме сөздік» (2012), «Алаш — темірқазық», «Жұрт», «Ой алаңы» атты монографиялардың, «Ағартушылық және әдебиет» (2003) оқу құралының, Жүсіпбек Аймауытовтың 5 томдығын, Смағұл Сәдуақасұлының 3 томдығын (2009), Қошке Кемеңгерұлы таңдамалы шығармаларының, Қошке Кемеңгерұлының 3 томдығының авторы. С. Садуақасұлы, Қ. Кемеңгерұлы, Ж. Аймауытұлы, Х. Болғанбай, С.Ғылмани т.б. академиялық мұрасын жариялады.

«Қазақтың Қошкесі», «Астана туралы бата», «Көздің қарашығындай» деректі фильмдерінің сценарийін жазған.

450-ге жуық журнал мен газет мақалаларының, 150-ден астам теле-радио материалдарының авторы.

== Марапаттары ==

* 1994 - ҚР Президенті стипендиясының иегері;
* 1996 - [[Қазақстан журналистер одағы]]ның Сұлтанбек Қожанұлы атындағы сыйлығының иегері;
* 2000 - [[Дарын мемлекеттік сыйлығы|«Дарын» мемлекеттік сыйлығының]] иегері (Ғылым аталымы);
* 2005 - [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі|ҚР Білім және ғылым министрлігінің]] Ыбырай Алтынсарин атындағы төс белгісі;
* 2005 - [[Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалі|«Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалі»]] мерейтойлық медалі;
* 2005 - Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың алғыс хаты;
* 2011 - Шыңғыс Айтматов атындағы академияның академигі ([[Қырғызстан]]);
* 2009 - ҚР Президентінің Жарлығымен «[[Құрмет ордені|Құрмет]]&lt;nowiki/&gt;» орденімен марапатталды;
* 2018 - ҚР Президентінің Жарлығымен «[[Парасат ордені|Парасат]]&lt;nowiki/&gt;» орденімен марапатталды;
* 2022 - ҚР Президентінің Жарлығымен III дәрежелі «[[Барыс ордені|Барыс]]&lt;nowiki/&gt;» орденімен марапатталды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{wikify}}
{{DEFAULTSORT:Қамзабекұлы, Дихан}}
[[Санат:Қазақстан филологтары]]
[[Санат:Алаштанушылар]]
[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақ ұлттық өнер университеті оқытушылары]]
[[Санат:Қазақстан Құрылтайының I шақырылымының депутаттары]]</text>
      <sha1>ik3eoc3qg3dipzi0q5bvuaudi93jhst</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Евгений Викторович Яровенко</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47830</id>
    <revision>
      <id>3683787</id>
      <parentid>3297249</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T19:53:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7072" sha1="ien4xzr7ws6zw3fv54jj28f3t3met9c" xml:space="preserve">{{Футболшы
 |есімі                         = Евгений Яровенко
 |толық аты                  = Евгений Викторович Яровенко
 |сурет = Yevhen Yarovenko.jpg
| сурет ені = 300px
 |туған күні                =17.08.1963
 |туған жері                 ={{туғанжері|Қаратау (қала)|Қаратауда}}, [[Жамбыл облысы]]
 |азаматтығы                      = {{байрақ|Қазақстан}}
 |бойы                        = 184
 |салмағы                         = 77
 |позиция                     = қорғаушы
 |қазіргі клуб              = ''карьерасын аяқтады''
 |қызметі                     = 
 |жастар клубы            = {{футбол карьерасы
|1979–1980|{{flagicon|КСРО|20px}} Фосфорит (Қаратау)|}}
 |клубтары                       = {{футбол карьерасы
|1981–1983|{{flagicon|КСРО|20px}} [[Тараз (футбол клубы)|Химик]]|? (?)
|1984–1988|{{flagicon|КСРО|20px}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|129 (11)
|1989–1991|{{flagicon|КСРО|20px}} [[Днипро (футбол клубы)|Днепр]]|44 (3)
|1991|{{flagicon|КСРО|20px}} [[Ротор (футбол клубы)|Ротор]]|13 (1)
|1992|{{flagicon|Украина|20px}} [[Ворскла (футбол клубы)|Ворскла]]|0 (0)
|1992|{{flagicon|Украина|20px}} [[Нива (футбол клубы, Тернополь)|Нива (Тернополь)]]|2 (0)
|1992|{{flagicon|Финляндия|20px}} [[Конту (футбол клубы)|Конту]]|? (1)
|1993|{{flagicon|Украина|20px}} [[Днипро (футбол клубы)|Днепр]]|3 (0)
|1993–1995|{{flagicon|Түркия|20px}} [[Сарыерспор]]|34 (0)
|1995|{{flagicon|Ресей|20px}} [[Торпедо (футбол клубы, Волжский)|Торпедо (Волжский)]]|9 (0)
|1995|{{flagicon|Украина|20px}} [[Кривбасс (футбол клубы)|Кривбасс]]|7 (1)
|1996|{{flagicon|Украина|20px}} [[Металлург (футбол клубы, Запорожье)|Металлург (Запорожье)]]|16 (0)}}
 |ұлттық құрамы       = {{футбол карьерасы
|1987–1988|{{flagicon|КСРО|20px}} КСРО (олимп)|9 (0)
|1987|{{футбол|КСРО}}|2 (0)}}
}}
'''Евгений Викторович Яровенко''' ([[17 тамыз]] [[1963 жыл|1963]] жылы туған, [[Жамбыл облысы]] [[Қаратау (қала)|Қаратау]] қаласы) – [[футбол]]шы, футбол жаттықтырушысы, қорғаныс шебінде ойнаған. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] еңбек сіңірген [[спорт]] шебері (1989 жылы).

==Карьерасы==

=== Футболшы ===
1987 жылы қазіргі [[Қазақ спорт және туризм академиясы]]н бітірген. [[Футбол]] ойнауды 1975 жылы [[Қаратау (қала)|Қаратау]] қаласында балалар командасынан бастаған. Кейіннен “[[Тараз (футбол клубы)|Фосфорит]]” ([[Қаратау (қала)|Қаратау]]), “[[Тараз (футбол клубы)|Химик]]” ([[Тараз]]), “[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]” ([[Алматы]]), “[[Днипро (футбол клубы)|Днепр]]” (Днепропетровск), “[[Ротор]]” ([[Волгоград]]), “[[Нива]]” (Тернополь), “Понту” ([[Хельсинки]], [[Финляндия]]), “Сарыере” ([[Түркия]]), “[[Металлург (футбол клубы, Запорожье)|Металлург]]” (Запорожье) командаларында ойнады. [[Футболдан КСРО чемпионаты|КСРО чемпионатында]] 173 ойынға қатысып, 14 [[гол]] соққан. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] чемпионатының [[күміс]] жүлдегері (1989 жылы) және кубогының иегері (1989 жылы). [[КСРО Ұлттық футбол құрамасы|КСРО құрама командасы сапында]] [[Олимпиада ойындары|Олимпиада]] чемпионы (1988 жылы, [[Сеул]], [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]]).

[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ның]] ең үздік 33 футболшыларының қатарында болған (1987 жылы).

=== Бапкер ===
1997 – 2006 жылы “[[Кривбасс (футбол клубы)|Кривбас]]” (Кривой Рог, [[Украина]]) командасының бапкері, 2006 жылы Яровенко “[[Оқжетпес (футбол клубы)|Есіл-Богатырь]]” ([[Петропавл]]овск) командасының аға жаттықтырушысы болды. 2007 жылы Қазақстан жастар құрамасын жаттықтырды&lt;ref&gt;1. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том&lt;/ref&gt;

== Жетістіктері ==
=== Командалық ===
* Олимпиада чемпионы: 1988.
* КСРО кубогы: 1989.

=== Жеке ===
* КСРО чемпионатындағы үздік-33: 1987 .
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
*[http://footballfacts.ru/players/19862 Статистикасы] {{Deadlink|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:17 тамызда туғандар]]
[[Санат:КСРО футболшылары]]
[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Қайрат ФК ойыншылары]]
[[Санат:КСРО Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Футболдан Олимпиада чемпиондары]]
[[Санат:Қазақстан футбол жаттықтырушылары]]
[[Санат:Тараз ФК жаттықтырушылары]]
[[Санат:Қызылжар ФК жаттықтырушылары]]
[[Санат:1988 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары]]
[[Санат:КСРО-ның Олимпиада чемпиондары]]
[[Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары]]</text>
      <sha1>ien4xzr7ws6zw3fv54jj28f3t3met9c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айлық есептік көрсеткіш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48293</id>
    <revision>
      <id>3683749</id>
      <parentid>3682947</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T18:06:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3683749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4295" sha1="pe0kplynpfddm9jr8nyb1cup6xny2x8" xml:space="preserve">'''Айлық есептік көрсеткіш''' (АЕК) – [[Қазақстан]]дағы [[зейнетақы]]‚ [[жәрдемақы]]‚ өзгедей әлеуметтік [[төлем]]дер есептеу үшін‚ сондай-ақ [[айыппұл]] [[санкция]]ларын‚ [[салық]] төлемдері мен басқа да [[төлем]]дерді қолдану және [[есеп]]теу үшін [[мемлекет]] жыл сайын белгілейтін [[есеп]]тік [[көрсеткіш]].&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қаржы-экономика сөздігі. - Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, &quot;Зияткер&quot; ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2&lt;/ref&gt;

== Мәндері ==
* [[1 қаңтар]] [[2026 жыл]]дан — 4325 [[Қазақстан теңгесі|теңге]].&lt;ref&gt;[https://kzcalc.com/kk/aek-kalkulyator/ 2026 жылғы АЕК мөлшері және онлайн калькулятор]. kzcalc.com. ҚР «2026–2028 жылдарға арналған республикалық бюджет туралы» Заңы.&lt;/ref&gt;
* [[1 қаңтар]] [[2025 жыл]]дан — 3932 [[Қазақстан теңгесі|теңге]].&lt;ref&gt;ҚР «2025–2027 жылдарға арналған республикалық бюджет туралы» Заңы.&lt;/ref&gt;
* [[1 қаңтар]] [[2024 жыл]]дан — 3692 [[Қазақстан теңгесі|теңге]].&lt;ref&gt;ҚР «2024–2026 жылдарға арналған республикалық бюджет туралы» Заңы.&lt;/ref&gt;
* [[1 қаңтар]] [[2023 жыл]]дан — 3450 [[Қазақстан теңгесі|теңге]].&lt;ref&gt;ҚР «2023–2025 жылдарға арналған республикалық бюджет туралы» Заңы.&lt;/ref&gt;
* [[1 сәуір]] [[2022 жыл]]дан — 3180 [[Қазақстан теңгесі|теңге]] (жәрдемақылар мен әлеуметтік төлемдер үшін) / 3063 [[Қазақстан теңгесі|теңге]] (салықтар мен айыппұлдар үшін).
* [[1 қаңтар]] [[2022 жыл]]дан — 3063 [[Қазақстан теңгесі|теңге]].
* [[1 қаңтар]] [[2021 жыл]]дан — 2917 [[Қазақстан теңгесі|теңге]].
* [[1 сәуір]] [[2020 жыл]]дан — 2778 [[Қазақстан теңгесі|теңге]].
* [[1 қаңтар]] [[2020 жыл]]дан — 2651 [[Қазақстан теңгесі|теңге]].
* [[1 қаңтар]] [[2019 жыл]]дан — 2525 [[Қазақстан теңгесі|теңге]].
* [[1 қаңтар]] [[2018 жыл]]дан — 2405 [[Қазақстан теңгесі|теңге]].&lt;ref&gt;[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=1026672 МЗП, МРП, прожиточный минимум (архив)]. zakon.kz.&lt;/ref&gt;
* [[1 қаңтар]] [[2017 жыл]]дан — 2269 [[Қазақстан теңгесі|теңге]].
* [[1 қаңтар]] [[2016 жыл]]дан — 2121 [[Қазақстан теңгесі|теңге]].
* [[1 қаңтар]] [[2015 жыл]]дан — 1982 [[Қазақстан теңгесі|теңге]].
* [[1 қаңтар]] [[2014 жыл]]дан — 1852 [[Қазақстан теңгесі|теңге]].
* [[1 қаңтар]] [[2013 жыл]]дан — 1731 [[Қазақстан теңгесі|теңге]].
* [[1 қаңтар]] [[2012 жыл]]дан — 1618 теңге.
* [[1 қаңтар]] [[2011 жыл]]дан — 1512 теңге.
* [[1 қаңтар]] [[2010 жыл]]дан — 1413 теңге.
* [[1 маусым]] [[2009 жыл]]дан — 1296 теңге.
* [[2005 жыл]]да — 971 теңге.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://kzcalc.com/kk/aek-kalkulyator/ Айлық есептік көрсеткіш (АЕК) және әлеуметтік төлемдер онлайн калькуляторы] — KZCalc

[[Санат:Қазақстан экономикасы]]</text>
      <sha1>pe0kplynpfddm9jr8nyb1cup6xny2x8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зигота</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48686</id>
    <revision>
      <id>3684078</id>
      <parentid>3284842</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T11:16:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3684078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2945" sha1="2f3yeb2wazo39qlyz3qsgo463jfl84e" xml:space="preserve">[[Сурет:Gray3.png|thumb| alt=A.| ''Зигота''.]]'''Зигота''' - (грекше &quot;zygotos&quot; – бірге қосылған) – ұрықтанған [[жұмыртқа]] [[клетка]]; әртүрлі жынысты ағзалардың гаметаларының қосылуынан түзілетін диплоидты клетка (жұмыртқа жасуша ядросы мен [[сперматозоид]] ядросының қосылуы). Екі гаплоидты [[Гамета|гаметалардың]] қосылуынан зигота процесінде (зиготалануда) сол түрге тән диплоидты хромосома жиынтығы бар ағза пайда болады. Әдетте, зигота бірден дами бастайды, кейде ол қатты қабықпен қоршалады және өсуге қолайлы жағдай туғанда зигоспораға (мысалы, кейбір [[саңырауқұлақтар]] мен [[балдырлар]]) айналады. Жыныссыз көбею кезінде пайда болатын споралардан зигоспораның айырмашылығы – ол таралуға емес, “сақталуға” бейімделген. Өйткені, онда қоректік заттардың қоры және қалың қорғаныш қабаты болады. Зиготаның таралуы зигоспораның өсуінен кейін жүреді де, спорангии түзіліп, жыныссыз көбею басталады (''қара'' [[Жыныссыз көбею]]). Бір жасушалы зиготадан көп жасушалы ағзаның [[эмбрион]]алдық даму кезеңі өтеді, одан кейін дернәсілдік кезең және [[метаморфоз]] кезеңі өтеді, соңынан жетілген дарабас пайда болады. 
Эмбрионалдық даму кезеңінде зигота: 
# көптеген жасушалар түзе отырып, бірнеше рет бөлінеді; 
# бұл жасушалар дифференцияланады (бір-біріне ұқсамайтын болады), яғни ересек [[организм]]ге тән эпителиалды, [[бауыр]], [[сүйек]], т.б. жасушаларға айналады, 
# [[ұрық]] жасушалары жеке тіндерге, органдарға және ағзаларға тән пішінмен сипатталатын әр түрлі құрылымға ауысады.&lt;ref&gt;[[&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;]],4 том 3 бөлім&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}
==Сілтемелер==
[https://web.archive.org/web/20111225045103/http://www.eurolab.ua/anatomy/260/ Зигота]

[[Санат:Биология]]


{{stub}}</text>
      <sha1>2f3yeb2wazo39qlyz3qsgo463jfl84e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айдар (көл)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52319</id>
    <revision>
      <id>3683992</id>
      <parentid>2806411</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:58:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гидрографикасы */</comment>
      <origin>3683992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1868" sha1="rqqfh4ptffjtx74hmgykvos2l1af8nr" xml:space="preserve">{{Көл
 |Атауы             = Айдар көлі
  |Төл атауы        = 
 |Сурет             = 
  |Сурет тақырыбы   = 
 |Координаттары     = 
  |CoordScale       = 
 |Теңiз деңгейiнен биіктігі   = 
 |Ұзындығы       = 2,1
 |Ені            = 
 |Ауданы         = 2,5
 |Көлемі         = 
 |Жағалау сызығының ұзындығы   = 7
 |Тереңдігі   = 
  |Орташа тереңдігі      = 
 |Судың тұздылығы        =
 |Судың мөлдірлігі       = 
 |Суды жинау ауданы      = 
  |Құятын өзендер     = Бұлдырты (өзен)
  |Шығатын өзендер    = 
 |Ел       = Қазақстан
  |Аймақ     = Батыс Қазақстан облысы
  |Аудан     = Сырым ауданы
 |Позициялық карта       = 
  |Позициялық карта 1    = 
 |Ортаққордағы санаты    = 
}}
'''Айдар''' – [[Батыс Қазақстан облысы]] [[Сырым ауданы]] Жетікөл ауылынан 15 км оңтүстік-батыста орналасқан көл. 

== Гидрографикасы ==
Аумағы 2,5 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, ұзындығы 2,1 км, жағалауының ұзындығы 7,0 км. Қар, жауын-шашын және [[Бұлдырты (өзен)|Бұлдырты өзені]]нің суымен толысады. 

Жағалауы жазық. Қамыс, құрақ өскен. [[Қараша]]да қатып, [[сәуір]]дің ортасында мұзы түседі. Суы ащы. Жағалауы жайылым ретінде пайдаланылады.

[[Санат:Сырым ауданы көлдері]]
[[Санат:Жайық су алабы көлдері]]

{{lake-stub}}</text>
      <sha1>rqqfh4ptffjtx74hmgykvos2l1af8nr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Мақала</title>
    <ns>10</ns>
    <id>54370</id>
    <revision>
      <id>3683760</id>
      <parentid>3655218</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T18:47:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3683760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4411" sha1="dwi11gl1l48eyqbb9sbf2evpwqr1b3n" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; {{#if: {{{ref|}}} | id=&quot;{{anchorencode:CITEREF{{{ref}}}{{{жыл|}}}}}&quot; }}&gt;{{#if: {{{авторы|}}} | ''{{{авторы}}}''&amp;nbsp;
}}{{#if: {{{сілтеме|{{{сілтемесі|}}}}}}
| {{#switch: {{{url-status|}}}
  | dead | unfit = {{#if: {{{archive-url|}}}
    | [{{{archive-url}}} {{{тақырыбы}}}]
    | [{{{сілтеме|{{{сілтемесі}}}}}} {{{тақырыбы}}}]&lt;span class=&quot;bad-url&quot; style=&quot;color:#d33;&quot;&gt;(қолжетімсіз сілтеме)&lt;/span&gt;
    }}
  | #default = [{{{сілтеме|{{{сілтемесі}}}}}} {{{тақырыбы}}}]
  }}
| {{{тақырыбы}}}
}}{{#if: {{{lang|}}}{{{language|}}}{{{тілі|}}}
| {{#ifexist: Үлгі:ref-{{{тілі|{{{lang|{{{language}}} }}} }}}
  | {{ref-{{{тілі|{{{lang| {{{language}}} }}} }}} }}
  | ({{{тілі| {{{lang| {{{language}}} }}} }}})
  }}
}}{{#if: {{{жауапты|}}} | &lt;nowiki&gt; / &lt;/nowiki&gt;{{{жауапты}}}
}}{{#if: {{{шынайы атауы|}}}
| &lt;nowiki&gt; = &lt;/nowiki&gt;{{{шынайы атауы}}}
}}{{#if: {{{баспа авторы|}}}
| &lt;nowiki&gt; // &lt;/nowiki&gt;''{{{баспа авторы}}}'' {{{басылым|{{{басылымы}}}}}}
| {{#if: {{{басылым|{{{басылымы|}}}}}}
  | &lt;nowiki&gt; // &lt;/nowiki&gt;''{{{басылым|{{{басылымы}}}}}}''
  }}
}}{{#if: {{{түрі|}}}
| &lt;nowiki&gt; : &lt;/nowiki&gt;{{{түрі}}}.
| .
}}{{#switch: {{ #if: {{{орны|}}} | 1 }}{{ #if: {{{баспасы|}}} | 2 }}
| 12 = &lt;nowiki&gt; — &lt;/nowiki&gt;{{#switch:{{{орны}}}
  | Алм.|Аст.|М.|СПб.|Б. о.={{{{{орны|}}}}}}
  | {{{орны}}}
  }}: {{{баспасы}}}
| 1 = &lt;nowiki&gt; — &lt;/nowiki&gt;{{#switch:{{{орны}}}
  | Алм.|Аст.|М.|СПб.|Б. о.={{{{{орны|}}}}}}
  | {{{орны}}}
  }}
| 2 = &lt;nowiki&gt; — &lt;/nowiki&gt;{{{баспасы}}}
}}{{#if: {{{жыл|{{{жылы|}}}}}}
| ,&amp;nbsp;{{#iferror: {{#time: j F Y | {{{жыл|{{{жылы|}}}}}}-{{#if:{{{ай|{{{айы|}}}}}}|{{#ifexpr:{{{ай|{{{айы}}}}}}&lt;10|0{{{ай|{{{айы}}}}}}|{{{ай|{{{айы}}}}}} }}|01}}-{{#if:{{{күні|}}}|{{#ifexpr:{{{күні}}}&lt;10|0{{{күні}}}|{{{күні}}} }}|01}} | kk }} | {{{жыл}}}{{#if: {{{ай|{{{айы|}}}}}} |&amp;nbsp;{{{ай|{{{айы|}}}}}} }}{{#if: {{{күні|}}} |&amp;nbsp;{{{күні}}} }} }}.
}}{{#if: {{{шығуы|}}}
| &lt;nowiki&gt; — Шығ.&lt;/nowiki&gt;&amp;nbsp;{{{шығуы}}}.
}}{{#if: {{{volume|}}}
| &lt;nowiki&gt; — Vol.&lt;/nowiki&gt;&amp;nbsp;{{{volume}}}.
}}{{#if: {{{томы|}}}
| &lt;nowiki&gt; — Т.&lt;/nowiki&gt;&amp;nbsp;{{{томы}}}.
}}{{#if: {{{нөмірі|}}}
| &lt;nowiki&gt; — №&lt;/nowiki&gt;&amp;nbsp;{{{нөмірі}}}.
}}{{#if: {{{беттері|}}}
| &lt;nowiki&gt; — б.&lt;/nowiki&gt;&amp;nbsp;{{{беттері}}}.
}}{{#if: {{{pages|}}}
| &lt;nowiki&gt; — P.&lt;/nowiki&gt;&amp;nbsp;{{{pages}}}.
}}{{#if: {{{isbn|}}}{{{ISBN|}}}
| &lt;nowiki&gt; — &lt;/nowiki&gt;ISBN {{{isbn|{{{ISBN}}}}}}.
}}{{#if: {{{issn|}}}{{{ISSN|}}}
| &lt;nowiki&gt; — &lt;/nowiki&gt;[[ISSN]] {{ISSN search link|{{{issn|{{{ISSN}}}}}}}}.
}}{{#if: {{{DOI|}}}{{{doi|}}}
| &lt;nowiki&gt; — &lt;/nowiki&gt;{{DOI|{{{DOI|{{{doi}}}}}}}}
}}{{#if: {{{zbl|}}}{{{Zbl|}}}
| &lt;nowiki&gt; — &lt;/nowiki&gt;{{Zbl|{{{zbl|{{{Zbl}}}}}}}}
}}{{#if: {{{bibcode|}}}
| &lt;nowiki&gt; — &lt;/nowiki&gt;{{bibcode|{{{bibcode|}}}}}
}}{{#if: {{{arxiv|}}}{{{arXiv|}}}
| &lt;nowiki&gt; — &lt;/nowiki&gt;{{arxiv|{{{arxiv|{{{arXiv}}}}}}}}
}}{{#if: {{{pmid|}}}{{{PMID|}}}
| &lt;nowiki&gt; — &lt;/nowiki&gt;PMID {{{pmid|{{{PMID}}}}}}.
}}{{#if: {{{jstor|}}}{{{JSTOR|}}}
| &lt;nowiki&gt; — &lt;/nowiki&gt;{{JSTOR|{{{jstor|{{{JSTOR}}}}}}}}
}}{{#if: {{{archive-url|}}}
| {{#switch: {{{url-status|}}}
  | dead 
  | unfit = &amp;nbsp;Мұрағатталған [{{{archive-url}}} түпнұсқасынан]{{#if: {{{archive-date|}}} |&amp;nbsp;{{{archive-date}}} ж. }}
  | #default = &amp;nbsp;[{{{archive-url}}} Мұрағатталған]{{#if: {{{archive-date|}}} |&amp;nbsp;{{{archive-date}}} ж. }}
  }}
}}{{#if: {{{название|}}}{{{заглавие|}}}
| &lt;div style=&quot;background:#ff8080; color:#000; padding:2px 5px; margin-top:5px; font-size:90%;&quot;&gt;Бұл үлгі ескірген параметрді қолдануда. Түзетіп, «тақырыбы» параметріне ауыстырыңыз.&lt;/div&gt;
}}&lt;/span&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{doc}}

[[bg:Шаблон:Cite journal]]
[[de:Vorlage:Cite journal]]
[[en:Template:Cite journal]]
[[es:Plantilla:Cita revista]]
[[hu:Sablon:Cite journal]]
[[it:Template:Cite journal]]
[[nl:Sjabloon:Cite journal]]
[[sl:Predloga:Navedi revijo]]
[[sv:Mall:Tidskriftsref]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dwi11gl1l48eyqbb9sbf2evpwqr1b3n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Александр Григорьевич Лукашенко</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54378</id>
    <revision>
      <id>3683666</id>
      <parentid>3526804</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T15:56:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherhan daurenbay</username>
        <id>187271</id>
      </contributor>
      <comment>дұрыс аударма жасадым</comment>
      <origin>3683666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26286" sha1="85y21xcvgiuk1qdfx7ju89pbou6mhmt" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс                   = 
| Қазақша есімі         = Александр Григорьевич Лукашенко
| Шынайы есімі          = {{lang-be|Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка}}
| Суреті                = Alexander Lukashenko at the Supreme Eurasian Economic Council meeting in 2024 (cropped 2).jpg
| Сурет ені             = 
| Атауы                 = Лукашенко, 2024 жыл
| Титулы                = 1-[[Беларусь президенті]]
| Ту                    = Flag of the President of Belarus.svg
| Ту2                   = Flag of Belarus.svg
| Басқара бастады       = 20 шілде 1994 жылдан бастап{{efn|Бірнеше мемлекет [[Беларусьтегі президент сайлауы (2020)|2020 жылғы президент сайлауы]]нан бері Лукашенконы Беларусьтің толық құқықты президенті деп мойындамайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.france24.com/en/20200923-belarus-leader-lukashenko-holds-secret-inauguration-amid-continuing-protests|title=Belarus leader Lukashenko holds secret inauguration amid continuing protests|language=en|work=france24.com|date=2020-09-23|accessdate=2024-01-02}} {{Wayback|date=2021-06-04|url=https://web.archive.org/web/20210604164256/https://www.france24.com/en/20200923-belarus-leader-lukashenko-holds-secret-inauguration-amid-continuing-protests}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-54262953|title=Belarus: Mass protests after Lukashenko secretly sworn in|publisher=[[BBC News]]|date=2020-09-23|quote=Several EU countries and the US say they do not recognise Mr Lukashenko as the legitimate president of Belarus.|accessdate=2024-01-02}} {{Wayback|date=2021-05-24|url=https://web.archive.org/web/20210524171331/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-54262953}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53780685|title=Exiled leader calls weekend of protests in Belarus|publisher=[[BBC News]]|date=2020-08-14|accessdate=2020-08-15}} {{Wayback|date=2020-08-22|url=https://web.archive.org/web/20200822120354/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53780685}}&lt;br /&gt;{{Cite news|url=https://www.voiceofbelarus.com/golos-final-election-report/|title=Golos platform presents the final report on the presidential election|language=en|date=2020-08-20|newspaper=Voice of Belarus|accessdate=2020-12-13}} {{Wayback|date=2020-11-26|url=https://web.archive.org/web/20201126143134/https://www.voiceofbelarus.com/golos-final-election-report/}}&lt;br /&gt;{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/belarus-eu-rejects-lukashenko-inauguration-as-illegitimate/a-55038895/|title=EU rejects Lukashenko inauguration as illegitimate|date=2020-09-24|publisher=[[Неміс толқыны]]|accessdate=2020-12-13}} {{Wayback|date=2020-12-07|url=https://web.archive.org/web/20201207095441/https://www.dw.com/en/belarus-eu-rejects-lukashenko-inauguration-as-illegitimate/a-55038895}}&lt;br /&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/uk-belarus-election-sanctions/britain-and-canada-impose-sanctions-on-belarus-leader-lukashenko-idUKKBN26K2QV|title=Britain and Canada impose sanctions on Belarus leader Lukashenko|newspaper=Reuters|date=2020-09-29|last=Ljunggren|first=Josh Smith|accessdate=2020-12-13}} {{Wayback|date=2021-04-11|url=https://web.archive.org/web/20210411164455/https://www.reuters.com/article/uk-belarus-election-sanctions/britain-and-canada-impose-sanctions-on-belarus-leader-lukashenko-idUKKBN26K2QV}}&lt;br /&gt;{{Cite web|url=https://www.osce.org/files/f/documents/2/b/469539.pdf|title=OSCE Report on the Presidential Elections 2020 in Belarus|language=en|date=2020-10-29|work=Osce.org|accessdate=2020-12-13}} {{Wayback|date=2020-12-04|url=https://web.archive.org/web/20201204022616/https://www.osce.org/files/f/documents/2/b/469539.pdf}}
*{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-54961111|language=en|title=Belarus protesters battered, bruised but defiant after 100 days|publisher=[[BBC News]]|date=2020-11-17|accessdate=2020-12-13}} {{Wayback|date=2020-11-28|url=https://web.archive.org/web/20201128013324/https://www.bbc.com/news/world-europe-54961111}}&lt;/ref&gt;}}
| Басқаруын аяқтады     = 
| Премьер               = {{Plainlist|
* [[Михаил Николаевич Чигирь|Михаил Чигирь]]
* [[Сергей Степанович Линг|Сергей Линг]]
* [[Владимир Васильевич Ермошин|Владимир Ермошин]]
* [[Геннадий Васильевич Новицкий|Геннадий Новицкий]]
* [[Сергей Сергеевич Сидорский|Сергей Сидорский]]
* [[Михаил Владимирович Мясникович|Михаил Мясникович]]
* [[Андрей Владимирович Кобяков|Андрей Кобяков]]
* [[Сергей Николаевич Румас|Сергей Румас]]
* [[Роман Александрович Головченко|Роман Головченко]]
}}
| Ізашары               = ''лауазымы құрылды, [[Беларусь Жоғарғы кеңесі|Жоғарғы кеңес]] төрағасы ретінде'' [[Мечислав Иванович Гриб|Мечислав Гриб]]
| Ізбасары              = 
| Титулы_2              = [[Бүкілбеларусьтік халық жиналысы]]ның төрағасы
| Ту_2                  = Flag of Belarus.svg
| Ту2_2                 = Emblem of Belarus.svg
| Басқара бастады_2     = 24 сәуір 2024 жылдан бастап
| Басқаруын аяқтады_2   = 
| Ізашары_2             = ''лауазымы құрылды''
| Ізбасары_2            = 
| Титулы_3              = [[Одақтық мемлекет]] Жоғарғы мемлекеттік кеңесінің 1-төрағасы
| Ту_3                  = Flag of Belarus.svg
| Ту2_3                 = Flag of Russia.svg
| Басқара бастады_3     = 26 қаңтар 2000 жылдан бастап
| Басқаруын аяқтады_3   = 
| тақырыпша2_3          = Министрлер Кеңесінің төрағасы
| мәтін2_3              = {{Plainlist|
* [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]
* [[Михаил Михайлович Касьянов|Михаил Касьянов]]
* [[Михаил Ефимович Фрадков|Михаил Фрадков]]
* [[Виктор Алексеевич Зубков|Виктор Зубков]]
* [[Дмитрий Анатольевич Медведев|Дмитрий Медведев]]
* [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]]
}}
| тақырыпша3_3          = Бас хатшысы
| мәтін3_3              = {{Plainlist|
* [[Павел Павлович Бородин|Павел Бородин]]
* [[Григорий Алексеевич Рапота|Григорий Рапота]]
* [[Дмитрий Фёдорович Мезенцев|Дмитрий Мезенцев]]
}}
| тақырыпша4_3          = Ізашары
| мәтін4_3              = ''лауазымы құрылды''
| Ізашары_3             = 
| Ізбасары_3            = 
| Титулы_4              = [[Беларусь Жоғарғы кеңесі]] 12-шақырылымының депутаты
| Ту_4                  = Flag of Belarus (1918, 1991-1995).svg
| Ту2_4                 = Coat of Arms of Belarus (1991).svg
| Басқара бастады_4     = 15 мамыр 1990
| Басқаруын аяқтады_4   = 20 шілде 1994
| Ізашары_4             = ''лауазымы құрылды''
| Ізбасары_4            = ''лауазымы ыдырады''
| Туған күні            = 30.8.1954
| Туған жері            = [[Копысь]], [[Орша ауданы]], [[Витебск облысы]], [[Беларус Кеңестік Социалистік Республикасы|Беларус КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
| Қайтыс болған күні    = 
| Қайтыс болған жері    = 
| Жерленді              = 
| Діні                  = [[атеизм]]
| Әкесі                 = 
| Анасы                 = Екатерина Лукашенко
| Жұбайы                = {{marriage|[[Галина Родионовна Лукашенко|Галина Жолнерович]]|1975}}
| Балалары              = {{hlist
 |[[Виктор Александрович Лукашенко|Виктор]]
 |[[Дмитрий Александрович Лукашенко|Дмитрий]]
 |[[Николай Александрович Лукашенко|Николай]]
}}
| Партиясы             = [[Партиясыз]] (1991–)&lt;br&gt;[[Белая Русь]] (2007–){{efn|Байланысы бар, мүше емес}}&lt;br&gt;Демократия үшін Коммунистер (1991–1992)&lt;br&gt;[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] (1979–1991)
| Білімі               = 
| Атағы                = [[подполковник]]
| Қызмет еткен жылдары = 1975–1977&lt;br&gt;1980–1982&lt;br&gt;1994–
| Құрамында болды      = {{байрақ|КСРО}}&lt;br&gt;{{байрақ|Беларусь}}
| Әскер түрі           = [[КСРО МҚК Шекара әскерлері|КСРО МҚК әскері]]&lt;br&gt;[[Беларусь Қарулы күштері]]
| Басқарды             = 
| Шайқасы              = 
| Қолтаңбасы           = 
| Commons              = Alexander Lukashenko
| Марапаттары          = 
| Сайты                = {{URL|https://president.gov.by/be}}
}}
'''Александр Григорьевич Лукашенко''' ({{lang-be|Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка}}; [[30 тамыз]] [[1954 жыл]], [[Витебск облысы]]) — беларусьтік саясаткер, 1994 жылдан бері қызметтегі [[Беларусь]] тарихындағы тұңғыш және жалғыз [[Беларусь президенті|президент]],&lt;ref name=&quot;adyrna&quot;&gt;{{Cite web|url=https://adyrna.kz/post/223632 |title=&quot;Еуропаның соңғы жалғыз диктаторы&quot;. Лукашенко жетінші рет президент сайлауына түспек |language=kk |work=adyrna.kz |date=2024-12-23 |accessdate=2025-02-13}}&lt;/ref&gt; осылайша қазіргі Еуропадағы билікте ең ұзақ отырған мемлекет басшысы.&lt;ref name=&quot;BBC News-2020&quot;&gt;{{cite web |date=11 September 2020 |title=Belarus President Alexander Lukashenko under fire |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53637365 |accessdate=2020-09-19 |publisher=BBC News}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20200803214913/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53637365 |date=2020-08-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Edwards |first=Christian |title=Lukashenko sweeps to victory in Belarus after stage-managed election |url=https://edition.cnn.com/2025/01/27/europe/belarus-election-lukashenko-win-sham-intl/index.html |publisher=[[CNN]] |date=2025-01-27 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Саяси мансабына дейін Лукашенко [[совхоз]]қа басшылық ететін, [[КСРО МҚК Шекара әскерлері]] мен [[Кеңестік армия]]да қызмет еткен. 1990 жылы ол Беларус КСР Жоғарғы кеңесіне депутат болып сайланды. [[КСРО ыдырауы]]нан кейін ол [[Беларусь Жоғарғы кеңесі]] уақытша Жемқорлыққа қарсы комитетінің басшысы болды. Жаңа [[Беларусь Конституциясы|Конституция]]ның қабылданғанынан кейін 1994 жылы өткен [[Беларусьтегі президент сайлауы (1994)|елдің тұңғыш президент сайлауы]]нда Лукашенко жеңіп шықты. 

Экономикалық [[талдырма терапия (экономика)|талдырма терапия]]ға қарсы шығып, басты өндірістерді [[мемлекеттік меншік]] етіп қалдырған Лукашенко Беларусьті [[посткеңестік кеңістік]]тегі өзге елдерде болғандай жаман рецессиядан сақтап қалды. Кеңестік идеологияға жақын саясатты ұстанған Лукашенко сәйкесінше даулы [[Беларусьтегі референдум (1995)|1995 жылғы референдум]] нәтижесінде [[орыс тілі]]н қалдырды, мемлекеттік рәміздердегі кеңестік символиканы қайтарып қойды.

Дәл сол референдум көмегімен Лукашенко жаңа өкілеттікке ие болды, ол енді Жоғарғы кеңесті әр кезде тарата алатын болды. [[Беларусьтегі референдум (1996)|1996 жылғы референдум]] нәтижесінде оның билігі одан әрі нығайды. Сол кезден бері Лукашенко басшылығы [[Авторитаризм|авторитар]] болып келді де, өзі «Еуропаның соңғы [[диктатор]]ы» атанды.&lt;ref name=&quot;adyrna&quot; /&gt; Халықаралық бақылаушылар Беларусьтегі сайлауларды әділ, әрі еркін деп мойындамады, Лукашенконың тұңғыш жеңісін санамағанда. Үкімет қарсыластарына қысым көрсетеді, БАҚ еркіндігін шектейді.&lt;ref&gt;
*{{Cite web |date=2019-11-17 |title=Belarus leader dismisses democracy even as vote takes place |url=https://apnews.com/50a5cd10537541a8933c65465f3fc113 |accessdate=2020-05-21 |publisher=AP NEWS}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20191117132427/https://apnews.com/50a5cd10537541a8933c65465f3fc113 |date=2019-11-17}}
*{{Cite news |last=Rausing |first=Sigrid |date=2012-10-07 |title=Belarus: inside Europe's last dictatorship |publisher=[[The Guardian]] |location=Лондон |url=https://www.theguardian.com/world/2012/oct/07/belarus-inside-europes-last-dictatorship |accessdate=2014-08-07}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20140726110421/http://www.theguardian.com/world/2012/oct/07/belarus-inside-europes-last-dictatorship |date=2014-07-26}}
*{{Cite web |url=https://www.hrw.org/world-report/2020/country-chapters/belarus |title=World Report 2020: Rights Trends in Belarus |date=2019-12-10 |publisher=[[Human Rights Watch]] |language=en |accessdate=2020-05-21}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20200115180942/https://www.hrw.org/world-report/2020/country-chapters/belarus |date=2020-01-15}}
*{{Cite web |year=2007 |title=Human rights by country&amp;nbsp;– Belarus |url=https://www.amnesty.org/en/region/europe-and-central-asia/eurasia/belarus |accessdate=2007-12-22 |website=Amnesty International Report 2007 |publisher=[[Amnesty International]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071212011715/http://www.amnesty.org/en/region/europe-and-central-asia/eurasia/belarus |date=2007-12-12}}
*{{Cite web |date=2018  |author=Jones, Mark P.; Herron, Erik S; Pekkanen, Robert J; Shugart, Matthew S |title=Presidential and Legislative Elections |url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780190258658.001.0001/oxfordhb-9780190258658-e-23 |accessdate=2020-05-21 |website=The Oxford Handbook of Electoral Systems |language=en |doi=10.1093/oxfordhb/9780190258658.001.0001 |isbn=9780190258658 |quote=&quot;unanimous agreement among serious scholars that... Lukashenko's 2015 election occurred within an authoritarian context.&quot;}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20180122054620/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780190258658.001.0001/oxfordhb-9780190258658-e-23 |date=2018-01-22}}
*{{Cite book |last=Levitsky |first=Steven |title=Competitive authoritarianism: hybrid regimes after the Cold War |date=2013 |publisher=[[Кембридж университеті]]нің баспасы |isbn=978-0-521-88252-1 |pages=4, 9–10, 21, 70 |oclc=968631692}}
*{{Cite journal |author=Crabtree, Charles; Fariss, Christopher J.; Schuler, Paul |date=2016 |title=The presidential election in Belarus, October 2015 |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0261379415300925 |journal=Electoral Studies |language=en |volume=42 |pages=304–307 |doi=10.1016/j.electstud.2016.02.006 |issn=0261-3794 |s2cid=155377250 |accessdate=2020-05-21}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20200622151722/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0261379415300925 |date=2020-06-22}}
*{{Cite web |title=Belarus strongman Lukashenko marks 25 years in power |url=https://www.dw.com/en/belarus-strongman-lukashenko-marks-25-years-in-power/a-49530563 |accessdate=2020-05-21 |publisher=[[Неміс толқыны]] |language=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20190710070927/https://www.dw.com/en/belarus-strongman-lukashenko-marks-25-years-in-power/a-49530563 |date=2019-07-10}}&lt;/ref&gt; Нәтижесінде [[Батыстық өркениет|батыстық]] үкіметтердің бірнешеуі Лукашенко мен өзге беларусьтік шенеуніктерге санкция салды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2012-10-15 |title=COUNCIL DECISION 2012/642/CFSP concerning restrictive measures against Belarus |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2012:285:0001:0052:EN:PDF |accessdate=2013-01-07 |publisher=Еуропа Одағының Кеңесі |language=en}} 
*{{Cite web |work=Department of the Treasury |date=2012-12-05 |title=Belarus Sanctions |url=http://www.treasury.gov/resource-center/sanctions/Programs/pages/belarus.aspx |access-date=2013-01-07 |publisher=[[АҚШ үкіметі]]}} 
*{{cite web |date=2020-11-06 |title=EU slaps sanctions on Belarus leader Lukashenko for crackdown |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-54846049 |accessdate=2020-11-08 |publisher=[[BBC]]}} 
*{{Cite news |last=Ljunggren |first=Josh Smith |date=2020-09-29 |title=Britain and Canada impose sanctions on Belarus leader Lukashenko |newspaper=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/uk-belarus-election-sanctions/britain-and-canada-impose-sanctions-on-belarus-leader-lukashenko-idUKKBN26K2QV |accessdate=2020-12-13}} 
*[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32020R1648&amp;from=EN COUNCIL IMPLEMENTING REGULATION (EU) 2020/1648 of 6 November 2020 implementing Article 8a(1) of Regulation (EC) No 765/2006 concerning restrictive measures in respect of Belarus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220223000000/https://web.archive.org/web/20220223093926/https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32020R1648&amp;from=EN |date=2022-02-23 }}
*{{Cite news |date=2020-12-12 |title=Swiss freeze assets of Belarus leader Lukashenko |newspaper=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/uk-swiss-belarus-sanctions-idUKKBN28M09I |accessdate=2022-03-15}} &lt;/ref&gt; [[Беларусьтегі президент сайлауы (2020)|2020 жылғы сайлау]]дағы Лукашенконың жеңісі таласты болып шықты да, нәтижесінде 2020—2021 жылдары [[Беларусьтегі наразылық шаралары (2020—2021)|ел тарихындағы ең ірі наразылық шаралары]] орын алды.&lt;ref name=&quot;BBC News-2020&quot; /&gt; Осылайша Ұлыбритания, Америка Құрама Штаттары мен Еуропа Одағы Лукашенконы елдің президенті ретінде мойындамайтын болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-08-24 |title=El Pais interview with HR/VP Borrell: &quot;Lukashenko is like Maduro. We do not recognize him but we must deal with him&quot; |url=https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/84346/el-pais-interview-hrvp-borrell-%E2%80%9Clukashenko-maduro-we-do-not-recognize-him-he-must-deal-him%E2%80%9D_en |accessdate=2020-08-25 |work=eeas.europa.eu}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20201008100014/https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/84346/el-pais-interview-hrvp-borrell-%E2%80%9Clukashenko-maduro-we-do-not-recognize-him-he-must-deal-him%E2%80%9D_en |date=2020-10-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Axios&quot;&gt;{{Cite web|last=Dave |first=Lawler |url=https://www.axios.com/us-lukashenko-president-belarus-353ed235-98f7-446f-919a-6a6cdab81975.html |title=U.S. no longer recognizes Lukashenko as legitimate president of Belarus |publisher=Axios |date=2020-09-24}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20211221151140/https://www.axios.com/us-lukashenko-president-belarus-353ed235-98f7-446f-919a-6a6cdab81975.html|date=2021-12-21}}&lt;/ref&gt;

[[Батыстық өркениет|Батыс әлемі]]нен бөліну себебінен Беларусь [[Ресей]]ге тәуелді мемлекет болып шықты. Бұл құбылыс [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] билігінің нығаюынан мықтылай кетті. Лукашенко, оған қоса, [[Одақтық мемлекет|Беларусь пен Ресей арасындағы одақ-мемлекет]] құрылуына үлкен үлес қосты, бұл одақ көмегімен беларусьтіктер мен ресейліктер екі ел арасында еркін жүре алатын болды.

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|3}}

{{ТМД елдерінің басшылары}}

{{DEFAULTSORT:Лукашенко, Александр Григорьевич}}

[[Санат:Беларусь саясаткерлері]]
[[Санат:Беларусь президенттері]]
[[Санат:XXI ғасырдағы Еуропа билеушілері]]
[[Санат:Мәскеу мемлекеттік университетінің құрметті профессорлары]]
[[Санат:XX ғасыр саясаткерлері]]
[[Санат:Беларусь экономистері]]
[[Санат:Әулие Андрей орденінің (Ресей Федерациясы) иегерлері]]
[[Санат:2 дәрежелі Отан алдындағы қызметі үшін орденінің иегерлері]]
[[Санат:Александр Невский орденінің (Ресей Федерациясы) иегерлері]]
[[Санат:Мәскеудің 850 жылдық естелік медалінің иегерлері]]
[[Санат:Достық орденінің (Татарстан) иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті Нұрсұлтан Назарбаев орденінің иегерлері]]
[[Санат:Республика орденінің (Молдова) иегерлері]]
[[Санат:Хейдар Әлиев орденінің иегерлері]]
[[Санат:Хосе Марти Ұлттық орденінің иегерлері]]
[[Санат:Азаткер ордені үлкен тізбегінің иегерлері]]
[[Санат:Ұлы қыркүйек төңкерісі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Тәуелсіздік орденінің (Экваторлық Гвинея) иегерлері]]
[[Санат:Вифлеем-2000 медалінің иегерлері]]
[[Санат:Жайнау орденінің иегерлері]]
[[Санат:1 дәрежелі Әулие кінәз Владимир орденінің иегерлері]]
[[Санат:1 дәрежелі Сергий Радонежский орденінің иегерлері]]
[[Санат:I дәрежелі Әулие әділ кінәз Мәскеулік Даниил орденінің иегерлері]]
[[Санат:Подполковниктер (КСРО)]]
[[Санат:Александр Лукашенко]]
[[Санат:Беларусь ауыл шаруашылығы академиясы түлектері]]
[[Санат:Могилёв мемлекеттік университеті түлектері]]
[[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]]
[[Санат:Беларусь президенттігіне үміткерлер (1994)]]
[[Санат:Беларусь президенттігіне үміткерлер (2001)]]
[[Санат:Беларусь президенттігіне үміткерлер (2006)]]
[[Санат:Беларусь президенттігіне үміткерлер (2010)]]
[[Санат:Беларусь президенттігіне үміткерлер (2015)]]
[[Санат:Беларусь президенттігіне үміткерлер (2020)]]
[[Санат:Беларусь президенттігіне үміткерлер (2025)]]
[[Санат:Ұлыбританияның Беларуське қарсы жеке санкциялары]]
[[Санат:ЕО Беларуське қарсы жеке санкциялар]]
[[Санат:АҚШ-тың Беларуське қарсы жеке санкциялары]]
[[Санат:Швейцарияның Беларуське қарсы жеке санкциялары]]
[[Санат:Жапонияның Беларуське қарсы жеке санкциялары]]
[[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]]
[[Санат:Ереванның құрметті азаматтары]]</text>
      <sha1>85y21xcvgiuk1qdfx7ju89pbou6mhmt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683679</id>
      <parentid>3683666</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:12:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Sherhan daurenbay|Sherhan daurenbay]] ([[User talk:Sherhan daurenbay|т]]) өңдемелерінен [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3526804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26292" sha1="remofsn90v304a5g5pmw1zdsbfa50dq" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс                   = 
| Қазақша есімі         = Александр Григорьевич Лукашенко
| Шынайы есімі          = {{lang-be|Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка}}
| Суреті                = Alexander Lukashenko at the Supreme Eurasian Economic Council meeting in 2024 (cropped 2).jpg
| Сурет ені             = 
| Атауы                 = Лукашенко, 2024 жыл
| Титулы                = 1-[[Беларусь президенті]]
| Ту                    = Flag of the President of Belarus.svg
| Ту2                   = Flag of Belarus.svg
| Басқара бастады       = 20 шілде 1994 жылдан бастап{{efn|Бірнеше мемлекет [[Беларусьтегі президент сайлауы (2020)|2020 жылғы президент сайлауы]]нан бері Лукашенконы Беларусьтің толық құқықты президенті деп мойындамайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.france24.com/en/20200923-belarus-leader-lukashenko-holds-secret-inauguration-amid-continuing-protests|title=Belarus leader Lukashenko holds secret inauguration amid continuing protests|language=en|work=france24.com|date=2020-09-23|accessdate=2024-01-02}} {{Wayback|date=2021-06-04|url=https://web.archive.org/web/20210604164256/https://www.france24.com/en/20200923-belarus-leader-lukashenko-holds-secret-inauguration-amid-continuing-protests}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-54262953|title=Belarus: Mass protests after Lukashenko secretly sworn in|publisher=[[BBC News]]|date=2020-09-23|quote=Several EU countries and the US say they do not recognise Mr Lukashenko as the legitimate president of Belarus.|accessdate=2024-01-02}} {{Wayback|date=2021-05-24|url=https://web.archive.org/web/20210524171331/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-54262953}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53780685|title=Exiled leader calls weekend of protests in Belarus|publisher=[[BBC News]]|date=2020-08-14|accessdate=2020-08-15}} {{Wayback|date=2020-08-22|url=https://web.archive.org/web/20200822120354/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53780685}}&lt;br /&gt;{{Cite news|url=https://www.voiceofbelarus.com/golos-final-election-report/|title=Golos platform presents the final report on the presidential election|language=en|date=2020-08-20|newspaper=Voice of Belarus|accessdate=2020-12-13}} {{Wayback|date=2020-11-26|url=https://web.archive.org/web/20201126143134/https://www.voiceofbelarus.com/golos-final-election-report/}}&lt;br /&gt;{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/belarus-eu-rejects-lukashenko-inauguration-as-illegitimate/a-55038895/|title=EU rejects Lukashenko inauguration as illegitimate|date=2020-09-24|publisher=[[Неміс толқыны]]|accessdate=2020-12-13}} {{Wayback|date=2020-12-07|url=https://web.archive.org/web/20201207095441/https://www.dw.com/en/belarus-eu-rejects-lukashenko-inauguration-as-illegitimate/a-55038895}}&lt;br /&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/uk-belarus-election-sanctions/britain-and-canada-impose-sanctions-on-belarus-leader-lukashenko-idUKKBN26K2QV|title=Britain and Canada impose sanctions on Belarus leader Lukashenko|newspaper=Reuters|date=2020-09-29|last=Ljunggren|first=Josh Smith|accessdate=2020-12-13}} {{Wayback|date=2021-04-11|url=https://web.archive.org/web/20210411164455/https://www.reuters.com/article/uk-belarus-election-sanctions/britain-and-canada-impose-sanctions-on-belarus-leader-lukashenko-idUKKBN26K2QV}}&lt;br /&gt;{{Cite web|url=https://www.osce.org/files/f/documents/2/b/469539.pdf|title=OSCE Report on the Presidential Elections 2020 in Belarus|language=en|date=2020-10-29|work=Osce.org|accessdate=2020-12-13}} {{Wayback|date=2020-12-04|url=https://web.archive.org/web/20201204022616/https://www.osce.org/files/f/documents/2/b/469539.pdf}}
*{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-54961111|language=en|title=Belarus protesters battered, bruised but defiant after 100 days|publisher=[[BBC News]]|date=2020-11-17|accessdate=2020-12-13}} {{Wayback|date=2020-11-28|url=https://web.archive.org/web/20201128013324/https://www.bbc.com/news/world-europe-54961111}}&lt;/ref&gt;}}
| Басқаруын аяқтады     = 
| Премьер               = {{Plainlist|
* [[Михаил Николаевич Чигирь|Михаил Чигирь]]
* [[Сергей Степанович Линг|Сергей Линг]]
* [[Владимир Васильевич Ермошин|Владимир Ермошин]]
* [[Геннадий Васильевич Новицкий|Геннадий Новицкий]]
* [[Сергей Сергеевич Сидорский|Сергей Сидорский]]
* [[Михаил Владимирович Мясникович|Михаил Мясникович]]
* [[Андрей Владимирович Кобяков|Андрей Кобяков]]
* [[Сергей Николаевич Румас|Сергей Румас]]
* [[Роман Александрович Головченко|Роман Головченко]]
}}
| Ізашары               = ''лауазымы құрылды, [[Беларусь Жоғарғы кеңесі|Жоғарғы кеңес]] төрағасы ретінде'' [[Мечислав Иванович Гриб|Мечислав Гриб]]
| Ізбасары              = 
| Титулы_2              = [[Бүкілбеларусьтік халық ассамблеясы]]ның төрағасы
| Ту_2                  = Flag of Belarus.svg
| Ту2_2                 = Emblem of Belarus.svg
| Басқара бастады_2     = 24 сәуір 2024 жылдан бастап
| Басқаруын аяқтады_2   = 
| Ізашары_2             = ''лауазымы құрылды''
| Ізбасары_2            = 
| Титулы_3              = [[Одақтық мемлекет]] Жоғарғы мемлекеттік кеңесінің 1-төрағасы
| Ту_3                  = Flag of Belarus.svg
| Ту2_3                 = Flag of Russia.svg
| Басқара бастады_3     = 26 қаңтар 2000 жылдан бастап
| Басқаруын аяқтады_3   = 
| тақырыпша2_3          = Министрлер Кеңесінің төрағасы
| мәтін2_3              = {{Plainlist|
* [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]
* [[Михаил Михайлович Касьянов|Михаил Касьянов]]
* [[Михаил Ефимович Фрадков|Михаил Фрадков]]
* [[Виктор Алексеевич Зубков|Виктор Зубков]]
* [[Дмитрий Анатольевич Медведев|Дмитрий Медведев]]
* [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]]
}}
| тақырыпша3_3          = Бас хатшысы
| мәтін3_3              = {{Plainlist|
* [[Павел Павлович Бородин|Павел Бородин]]
* [[Григорий Алексеевич Рапота|Григорий Рапота]]
* [[Дмитрий Фёдорович Мезенцев|Дмитрий Мезенцев]]
}}
| тақырыпша4_3          = Ізашары
| мәтін4_3              = ''лауазымы құрылды''
| Ізашары_3             = 
| Ізбасары_3            = 
| Титулы_4              = [[Беларусь Жоғарғы кеңесі]] 12-шақырылымының депутаты
| Ту_4                  = Flag of Belarus (1918, 1991-1995).svg
| Ту2_4                 = Coat of Arms of Belarus (1991).svg
| Басқара бастады_4     = 15 мамыр 1990
| Басқаруын аяқтады_4   = 20 шілде 1994
| Ізашары_4             = ''лауазымы құрылды''
| Ізбасары_4            = ''лауазымы ыдырады''
| Туған күні            = 30.8.1954
| Туған жері            = [[Копысь]], [[Орша ауданы]], [[Витебск облысы]], [[Беларус Кеңестік Социалистік Республикасы|Беларус КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
| Қайтыс болған күні    = 
| Қайтыс болған жері    = 
| Жерленді              = 
| Діні                  = [[атеизм]]
| Әкесі                 = 
| Анасы                 = Екатерина Лукашенко
| Жұбайы                = {{marriage|[[Галина Родионовна Лукашенко|Галина Жолнерович]]|1975}}
| Балалары              = {{hlist
 |[[Виктор Александрович Лукашенко|Виктор]]
 |[[Дмитрий Александрович Лукашенко|Дмитрий]]
 |[[Николай Александрович Лукашенко|Николай]]
}}
| Партиясы             = [[Партиясыз]] (1991–)&lt;br&gt;[[Белая Русь]] (2007–){{efn|Байланысы бар, мүше емес}}&lt;br&gt;Демократия үшін Коммунистер (1991–1992)&lt;br&gt;[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] (1979–1991)
| Білімі               = 
| Атағы                = [[подполковник]]
| Қызмет еткен жылдары = 1975–1977&lt;br&gt;1980–1982&lt;br&gt;1994–
| Құрамында болды      = {{байрақ|КСРО}}&lt;br&gt;{{байрақ|Беларусь}}
| Әскер түрі           = [[КСРО МҚК Шекара әскерлері|КСРО МҚК әскері]]&lt;br&gt;[[Беларусь Қарулы күштері]]
| Басқарды             = 
| Шайқасы              = 
| Қолтаңбасы           = 
| Commons              = Alexander Lukashenko
| Марапаттары          = 
| Сайты                = {{URL|https://president.gov.by/be}}
}}
'''Александр Григорьевич Лукашенко''' ({{lang-be|Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка}}; [[30 тамыз]] [[1954 жыл]], [[Витебск облысы]]) — беларусьтік саясаткер, 1994 жылдан бері қызметтегі [[Беларусь]] тарихындағы тұңғыш және жалғыз [[Беларусь президенті|президент]],&lt;ref name=&quot;adyrna&quot;&gt;{{Cite web|url=https://adyrna.kz/post/223632 |title=&quot;Еуропаның соңғы жалғыз диктаторы&quot;. Лукашенко жетінші рет президент сайлауына түспек |language=kk |work=adyrna.kz |date=2024-12-23 |accessdate=2025-02-13}}&lt;/ref&gt; осылайша қазіргі Еуропадағы билікте ең ұзақ отырған мемлекет басшысы.&lt;ref name=&quot;BBC News-2020&quot;&gt;{{cite web |date=11 September 2020 |title=Belarus President Alexander Lukashenko under fire |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53637365 |accessdate=2020-09-19 |publisher=BBC News}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20200803214913/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53637365 |date=2020-08-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Edwards |first=Christian |title=Lukashenko sweeps to victory in Belarus after stage-managed election |url=https://edition.cnn.com/2025/01/27/europe/belarus-election-lukashenko-win-sham-intl/index.html |publisher=[[CNN]] |date=2025-01-27 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Саяси мансабына дейін Лукашенко [[совхоз]]қа басшылық ететін, [[КСРО МҚК Шекара әскерлері]] мен [[Кеңестік армия]]да қызмет еткен. 1990 жылы ол Беларус КСР Жоғарғы кеңесіне депутат болып сайланды. [[КСРО ыдырауы]]нан кейін ол [[Беларусь Жоғарғы кеңесі]] уақытша Жемқорлыққа қарсы комитетінің басшысы болды. Жаңа [[Беларусь Конституциясы|Конституция]]ның қабылданғанынан кейін 1994 жылы өткен [[Беларусьтегі президент сайлауы (1994)|елдің тұңғыш президент сайлауы]]нда Лукашенко жеңіп шықты. 

Экономикалық [[талдырма терапия (экономика)|талдырма терапия]]ға қарсы шығып, басты өндірістерді [[мемлекеттік меншік]] етіп қалдырған Лукашенко Беларусьті [[посткеңестік кеңістік]]тегі өзге елдерде болғандай жаман рецессиядан сақтап қалды. Кеңестік идеологияға жақын саясатты ұстанған Лукашенко сәйкесінше даулы [[Беларусьтегі референдум (1995)|1995 жылғы референдум]] нәтижесінде [[орыс тілі]]н қалдырды, мемлекеттік рәміздердегі кеңестік символиканы қайтарып қойды.

Дәл сол референдум көмегімен Лукашенко жаңа өкілеттікке ие болды, ол енді Жоғарғы кеңесті әр кезде тарата алатын болды. [[Беларусьтегі референдум (1996)|1996 жылғы референдум]] нәтижесінде оның билігі одан әрі нығайды. Сол кезден бері Лукашенко басшылығы [[Авторитаризм|авторитар]] болып келді де, өзі «Еуропаның соңғы [[диктатор]]ы» атанды.&lt;ref name=&quot;adyrna&quot; /&gt; Халықаралық бақылаушылар Беларусьтегі сайлауларды әділ, әрі еркін деп мойындамады, Лукашенконың тұңғыш жеңісін санамағанда. Үкімет қарсыластарына қысым көрсетеді, БАҚ еркіндігін шектейді.&lt;ref&gt;
*{{Cite web |date=2019-11-17 |title=Belarus leader dismisses democracy even as vote takes place |url=https://apnews.com/50a5cd10537541a8933c65465f3fc113 |accessdate=2020-05-21 |publisher=AP NEWS}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20191117132427/https://apnews.com/50a5cd10537541a8933c65465f3fc113 |date=2019-11-17}}
*{{Cite news |last=Rausing |first=Sigrid |date=2012-10-07 |title=Belarus: inside Europe's last dictatorship |publisher=[[The Guardian]] |location=Лондон |url=https://www.theguardian.com/world/2012/oct/07/belarus-inside-europes-last-dictatorship |accessdate=2014-08-07}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20140726110421/http://www.theguardian.com/world/2012/oct/07/belarus-inside-europes-last-dictatorship |date=2014-07-26}}
*{{Cite web |url=https://www.hrw.org/world-report/2020/country-chapters/belarus |title=World Report 2020: Rights Trends in Belarus |date=2019-12-10 |publisher=[[Human Rights Watch]] |language=en |accessdate=2020-05-21}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20200115180942/https://www.hrw.org/world-report/2020/country-chapters/belarus |date=2020-01-15}}
*{{Cite web |year=2007 |title=Human rights by country&amp;nbsp;– Belarus |url=https://www.amnesty.org/en/region/europe-and-central-asia/eurasia/belarus |accessdate=2007-12-22 |website=Amnesty International Report 2007 |publisher=[[Amnesty International]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071212011715/http://www.amnesty.org/en/region/europe-and-central-asia/eurasia/belarus |date=2007-12-12}}
*{{Cite web |date=2018  |author=Jones, Mark P.; Herron, Erik S; Pekkanen, Robert J; Shugart, Matthew S |title=Presidential and Legislative Elections |url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780190258658.001.0001/oxfordhb-9780190258658-e-23 |accessdate=2020-05-21 |website=The Oxford Handbook of Electoral Systems |language=en |doi=10.1093/oxfordhb/9780190258658.001.0001 |isbn=9780190258658 |quote=&quot;unanimous agreement among serious scholars that... Lukashenko's 2015 election occurred within an authoritarian context.&quot;}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20180122054620/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780190258658.001.0001/oxfordhb-9780190258658-e-23 |date=2018-01-22}}
*{{Cite book |last=Levitsky |first=Steven |title=Competitive authoritarianism: hybrid regimes after the Cold War |date=2013 |publisher=[[Кембридж университеті]]нің баспасы |isbn=978-0-521-88252-1 |pages=4, 9–10, 21, 70 |oclc=968631692}}
*{{Cite journal |author=Crabtree, Charles; Fariss, Christopher J.; Schuler, Paul |date=2016 |title=The presidential election in Belarus, October 2015 |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0261379415300925 |journal=Electoral Studies |language=en |volume=42 |pages=304–307 |doi=10.1016/j.electstud.2016.02.006 |issn=0261-3794 |s2cid=155377250 |accessdate=2020-05-21}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20200622151722/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0261379415300925 |date=2020-06-22}}
*{{Cite web |title=Belarus strongman Lukashenko marks 25 years in power |url=https://www.dw.com/en/belarus-strongman-lukashenko-marks-25-years-in-power/a-49530563 |accessdate=2020-05-21 |publisher=[[Неміс толқыны]] |language=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20190710070927/https://www.dw.com/en/belarus-strongman-lukashenko-marks-25-years-in-power/a-49530563 |date=2019-07-10}}&lt;/ref&gt; Нәтижесінде [[Батыстық өркениет|батыстық]] үкіметтердің бірнешеуі Лукашенко мен өзге беларусьтік шенеуніктерге санкция салды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2012-10-15 |title=COUNCIL DECISION 2012/642/CFSP concerning restrictive measures against Belarus |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2012:285:0001:0052:EN:PDF |accessdate=2013-01-07 |publisher=Еуропа Одағының Кеңесі |language=en}} 
*{{Cite web |work=Department of the Treasury |date=2012-12-05 |title=Belarus Sanctions |url=http://www.treasury.gov/resource-center/sanctions/Programs/pages/belarus.aspx |access-date=2013-01-07 |publisher=[[АҚШ үкіметі]]}} 
*{{cite web |date=2020-11-06 |title=EU slaps sanctions on Belarus leader Lukashenko for crackdown |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-54846049 |accessdate=2020-11-08 |publisher=[[BBC]]}} 
*{{Cite news |last=Ljunggren |first=Josh Smith |date=2020-09-29 |title=Britain and Canada impose sanctions on Belarus leader Lukashenko |newspaper=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/uk-belarus-election-sanctions/britain-and-canada-impose-sanctions-on-belarus-leader-lukashenko-idUKKBN26K2QV |accessdate=2020-12-13}} 
*[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32020R1648&amp;from=EN COUNCIL IMPLEMENTING REGULATION (EU) 2020/1648 of 6 November 2020 implementing Article 8a(1) of Regulation (EC) No 765/2006 concerning restrictive measures in respect of Belarus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220223000000/https://web.archive.org/web/20220223093926/https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32020R1648&amp;from=EN |date=2022-02-23 }}
*{{Cite news |date=2020-12-12 |title=Swiss freeze assets of Belarus leader Lukashenko |newspaper=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/uk-swiss-belarus-sanctions-idUKKBN28M09I |accessdate=2022-03-15}} &lt;/ref&gt; [[Беларусьтегі президент сайлауы (2020)|2020 жылғы сайлау]]дағы Лукашенконың жеңісі таласты болып шықты да, нәтижесінде 2020—2021 жылдары [[Беларусьтегі наразылық шаралары (2020—2021)|ел тарихындағы ең ірі наразылық шаралары]] орын алды.&lt;ref name=&quot;BBC News-2020&quot; /&gt; Осылайша Ұлыбритания, Америка Құрама Штаттары мен Еуропа Одағы Лукашенконы елдің президенті ретінде мойындамайтын болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-08-24 |title=El Pais interview with HR/VP Borrell: &quot;Lukashenko is like Maduro. We do not recognize him but we must deal with him&quot; |url=https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/84346/el-pais-interview-hrvp-borrell-%E2%80%9Clukashenko-maduro-we-do-not-recognize-him-he-must-deal-him%E2%80%9D_en |accessdate=2020-08-25 |work=eeas.europa.eu}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20201008100014/https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/84346/el-pais-interview-hrvp-borrell-%E2%80%9Clukashenko-maduro-we-do-not-recognize-him-he-must-deal-him%E2%80%9D_en |date=2020-10-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Axios&quot;&gt;{{Cite web|last=Dave |first=Lawler |url=https://www.axios.com/us-lukashenko-president-belarus-353ed235-98f7-446f-919a-6a6cdab81975.html |title=U.S. no longer recognizes Lukashenko as legitimate president of Belarus |publisher=Axios |date=2020-09-24}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20211221151140/https://www.axios.com/us-lukashenko-president-belarus-353ed235-98f7-446f-919a-6a6cdab81975.html|date=2021-12-21}}&lt;/ref&gt;

[[Батыстық өркениет|Батыс әлемі]]нен бөліну себебінен Беларусь [[Ресей]]ге тәуелді мемлекет болып шықты. Бұл құбылыс [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] билігінің нығаюынан мықтылай кетті. Лукашенко, оған қоса, [[Одақтық мемлекет|Беларусь пен Ресей арасындағы одақ-мемлекет]] құрылуына үлкен үлес қосты, бұл одақ көмегімен беларусьтіктер мен ресейліктер екі ел арасында еркін жүре алатын болды.

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|3}}

{{ТМД елдерінің басшылары}}

{{DEFAULTSORT:Лукашенко, Александр Григорьевич}}

[[Санат:Беларусь саясаткерлері]]
[[Санат:Беларусь президенттері]]
[[Санат:XXI ғасырдағы Еуропа билеушілері]]
[[Санат:Мәскеу мемлекеттік университетінің құрметті профессорлары]]
[[Санат:XX ғасыр саясаткерлері]]
[[Санат:Беларусь экономистері]]
[[Санат:Әулие Андрей орденінің (Ресей Федерациясы) иегерлері]]
[[Санат:2 дәрежелі Отан алдындағы қызметі үшін орденінің иегерлері]]
[[Санат:Александр Невский орденінің (Ресей Федерациясы) иегерлері]]
[[Санат:Мәскеудің 850 жылдық естелік медалінің иегерлері]]
[[Санат:Достық орденінің (Татарстан) иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті Нұрсұлтан Назарбаев орденінің иегерлері]]
[[Санат:Республика орденінің (Молдова) иегерлері]]
[[Санат:Хейдар Әлиев орденінің иегерлері]]
[[Санат:Хосе Марти Ұлттық орденінің иегерлері]]
[[Санат:Азаткер ордені үлкен тізбегінің иегерлері]]
[[Санат:Ұлы қыркүйек төңкерісі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Тәуелсіздік орденінің (Экваторлық Гвинея) иегерлері]]
[[Санат:Вифлеем-2000 медалінің иегерлері]]
[[Санат:Жайнау орденінің иегерлері]]
[[Санат:1 дәрежелі Әулие кінәз Владимир орденінің иегерлері]]
[[Санат:1 дәрежелі Сергий Радонежский орденінің иегерлері]]
[[Санат:I дәрежелі Әулие әділ кінәз Мәскеулік Даниил орденінің иегерлері]]
[[Санат:Подполковниктер (КСРО)]]
[[Санат:Александр Лукашенко]]
[[Санат:Беларусь ауыл шаруашылығы академиясы түлектері]]
[[Санат:Могилёв мемлекеттік университеті түлектері]]
[[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]]
[[Санат:Беларусь президенттігіне үміткерлер (1994)]]
[[Санат:Беларусь президенттігіне үміткерлер (2001)]]
[[Санат:Беларусь президенттігіне үміткерлер (2006)]]
[[Санат:Беларусь президенттігіне үміткерлер (2010)]]
[[Санат:Беларусь президенттігіне үміткерлер (2015)]]
[[Санат:Беларусь президенттігіне үміткерлер (2020)]]
[[Санат:Беларусь президенттігіне үміткерлер (2025)]]
[[Санат:Ұлыбританияның Беларуське қарсы жеке санкциялары]]
[[Санат:ЕО Беларуське қарсы жеке санкциялар]]
[[Санат:АҚШ-тың Беларуське қарсы жеке санкциялары]]
[[Санат:Швейцарияның Беларуське қарсы жеке санкциялары]]
[[Санат:Жапонияның Беларуське қарсы жеке санкциялары]]
[[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]]
[[Санат:Ереванның құрметті азаматтары]]</text>
      <sha1>remofsn90v304a5g5pmw1zdsbfa50dq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ноғай-Қазақ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90966</id>
    <revision>
      <id>3683851</id>
      <parentid>3368395</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:18:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3683851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13148" sha1="1bgb7e4t0jvmpbrs586op7un0a8nrz7" xml:space="preserve">'''Ноғай-Қазақ''' — Кіші жүз, қазақ руы. 

[[1740 жыл|1740]] жылдары патша өкіметі өзара алауыздықтың кесірінен онсыз да ыдырай түскен ноғайларға қатты қысым көрсеткен. Тіпті Г.А. Потемкин мен А.В. Суворовтың бастауымен қанды қырғындар ұйымдастырылған. Патшадан қысым көрген Ноғайлының бір бөлігі [[Орынбор|Орынбор губерниясына]] қарасты [[Жайық|Жайық өзенінің]] саласы — Самардың бойын паналайды.

Бірақ олар мұнда да тыныштық көрмейді. Ұлт ретінде жойылу, шоқыну қаупі туғаннан кейін Ноғайлы батырлары Кіші жүз ханы [[Нұралы хан|Нұралымен]] келіссөз жүргізеді. [[Нұралы хан]] ноғайлардың Кіші жүзге көшіп келуіне қарсы болмайды. Сөйтіп 18 ғасырдың орта шенінде ([[1750 жыл|1750]] жылы) 25 үй ұрлана көшіп, [[Кіші жүз]]ге жетеді (Орынборда қалған ноғайлар татарға сіңіп немесе орыстанып кеткен). Нұралы Себекберіштің Саржала батырын шақырып алып, қандас бауырларға жер беріп, үй тігуін тапсырады. Саржала ноғайларды [[Ақтөбе облысы]]ның Темір ауданындағы Айдархан қолтығы деген жерге орналастырады. Ақтөбе облысында Оймауыт деген жер аты бар.

Ноғайдың бір тайпасы — Оймауыт он рудан тұрған: Шәйзада, Шаймардан, [[Қазбек]], [[Дулат]], [[Үйсін руы|Үйсін]], Құлақ, Қияс, Қосын, [[Қапқай]], [[Тама]]. Қазақ арасына көшіп келген төрт рудың [[Үйсін руы|Үйсін]]нен басқасының аты өзгерген. Қойды көбірек ұстап, ауқатты тұрған қиястар «қояс» аталған. Жиын-тойларда алғырлығымен, ұтымды сөзімен көзге түскен құлақтарға ''«қазанқұлақ»'' аты танылған. Жылқы өсіріп, қара санынан қабырғалығына асырып айқырта қос таңба салатын қосындарға ''«қостаңбалы»'' аты берілген. Бұл руды ''«төрт таңбалы ноғай»'' деп те атайды.

Ноғай-Қазақтар [[1801 жыл|1801]] жылы Бөкей сұлтанмен бірге түгелдей [[Еділ]] мен [[Жайық]] аралығына көшкен. Ноғай-Қазақтар күрт өсіп, [[1829 жыл|1829]] жылы 500, [[1889 жыл|1889]] жылы 2 000 түтінге жеткен. Ал [[1926 жыл|1926]] жылы Кеңес өкіметінің санағы бойынша Орал округінде (Талов, Жәнібек, Орда, Азғыр болыстарында) ноғайлар басқаратын 5 696 шаруашылық отбасы болған. 

Ноғайлардан ел басқарған, өнерімен топты жарған көптеген адамдар шыққан. Қоястың Оразақайынан туған Нияздың ұлы Шомбал Жәңгір ханның он екі биінің бірі болса, оның ұрпағы Ы.Шомбалов қазақтың алғашқы жоғарғы білімді дәрігерлерінің санатынан орын алды. Оразақайдан өрбігендердің бірі атақты ақын Ғұмар Қараш болса, онымен аталас М.Ықсанов [[Орал облысы]]н 11 жыл басқарып, өлке тарихына елеулі із қалдырды. Бұлардың арғы аталары — белгілі жырау Шәлгез ([[Шалкиіз]]) Тіленшіұлы. Сол сияқты қостаңбалыдан тармақты күйлердің шебері Жұрымбай және Ш.Бөкеевтің жанында болған күйші Ж.Асанов шыққан. 

Ноғай-Қазақтар қазіргі кезде негізінен Жәнібек, Казталов, Бөкей ордасы ауданында мекендейді.&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;

{{rodovid|937586}}
== Тұлғалар ==
# [[Ғұмар Қараш]] – 20 ғасырдағы қазақ ағартушысы, дін және қоғам қайраткері. Алаш Орданың рухани көшбасшысы. Ақын, жазушы, журналист. Ноғай-қазақтың Қояс тармағынан.
# [[Ғабдолғазиз Мұсағалиев]] – қазақтың қоғам және дін қайраткері, заңгер, ағартушы, журналист, тарихшы, педагог. Алаш Орда қозғалысының мүшесі. Мысырдағы әл-Әзһар университетінде жоғары білім алған тұңғыш қазақ. Ноғай-қазақтың Қостаңбалы тармағынан.
# [[Зәкәрия Ерғалиев]] – ағартушы, халық ұстазы, қазақ [[Әліппе|әліпбиін]] тұңғыш жасағандардың бірі. Ғұмар Қараш, Ғабдолғазиз Мұсағалиев, Мұстафа Көкебаев және Халел Есенбаев секілді белгілі қоғам қайраткерлерімен бірге «Дұрыстық жолы», «Хабар-Известия» және «Киргизская правда» газеттерінде еңбек етті. Ноғай-қазақтың Үйсін тармағынан.
# [[Мұстақым Біләлұлы Ықсанов]] – қазақтың мемлекет және партия қайраткері. Ноғай-қазақтың Қояс тармағынан.
# [[Гүлнар Мұстақымқызы Ықсанова]]
# [[Михаил Иванович Есеналиев]] (азан шақырып қойған аты Есенов Хәким Тілекенұлы) – Қазақстанның мемлекет және партия қайраткері, дипломат. Қазақ КСР сыртқы істер министрі (1981–1989). Ноғай-қазақтың Үйсін тармағынан.
# [[Қапан Әубәкірұлы Мусин]] – қазақ кеңес сазгері және дирижері, музыка педагогі. Қазақ КСР өнер саласына еңбек сіңірген қайраткері (1968).
# [[Мәжит Мұхамеджанұлы Шомбалов]] – қазақ дәрігері, оба індетімен күресуші, заманауи Қазақстан медицинасының негізін қалаушылардың бірі, Қазақ КСР дәріхана жүйесінің негізін салушы, Қазақ КСР денсаулық сақтау халық комиссарының орынбасары, Қазақ КСР-ның тұңғыш бас мемлекеттік санитарлық инспекторы. Ноғай-қазақтың Қояс тармағынан.
# [[Гүлжауһар Айыпқызы Шомбалова]] – қазақтан шыққан тұңғыш кәсіби пионист, өнертану ғылымдарының кандидаты.
# [[Ғақаш Зәкиұлы Бияшев]] – генетик және өсімдік селекционері, Қазақ КСР ҒА академигі (1967–1987). Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы. Ноғай-қазақтың Қояс тармағынан.
# [[Сәбит Сәуменұлы Тауланов]] – әскери қайраткер, генерал-майор, ҚР Қорғаныс министрлігі кадр қызметінің басшысы (1992–1996). Ноғай-қазақтың Қояс тармағынан.
# [[Вячеслав Қаменұлы Ғиззатов]] – Қазақстанның мемлекет қайраткері, дипломат. Әр жылдары Қазақстанның Ирандағы, Германиядағы және Түрікменстандағы елшісі болды. Ноғай-қазақтың Қазанқұлақ тармағынан.
# [[Бірғаным Сарықызы Әйтімова]] – ҚР білім және ғылым министрі (2004–2007). Жастар, туризм және спорт министрі (1992–1996). Әр жылдары Қазақстанның Израильдегі, Италиядағы, Кубадағы елшісі болды. Ноғай-қазақтың Қояс тармағынан.
# [[Самиғолла Хамзаұлы Уразов|Оразов Самиғолла Хамзаұлы]] – қазақтың мемлекет қайраткері, Орал қаласының әкімі (2008–2012), ҚР Парламент Мәжілісінің депутаты (2012–2016).
# [[Төлеш Әбдірахманов]] – Социалистік Еңбек Ері (1948). Ноғай-қазақтың Қостаңбалы тармағынан.
# [[Ғұсман Абдуллин]] – Социалистік Еңбек Ері (1948). Ноғай-қазақтың Қояс тармағынан.
# [[Жақия Асанов]] – қазақ сазгері, күйші. Ноғай-қазақтың Қостаңбалы тармағынан.
# [[Макар Жапаров]] – қазақ сазгері, күйші. Ноғай-қазақтың Қостаңбалы тармағынан.
# [[Ақсерік Сарыұлы Әйтімов]] – педагог, ғалым, профессор, қоғам қайраткері, «ҚР білім саласының құрметті қызметкері», ҚР Ұлттық инженерлік академиясының академигі. Қазақ инновация және телекоммуникация жүйелері университетінің президенті. Ноғай-қазақтың Қояс тармағынан.
# Айжарық Айтілеуұлы – белгілі дін қайраткері, имам. Бұқарада білім алған. Орта Азия дін ғалымдары «хазрет», «дамолла», «Қамараддин» (Діннің айы) атақтарын берген. Абайдың рухани ұстазы.
# Шомбал Ниязов – мемлекет қайраткері, би, Жәңгір-Керей ханның жақын кеңесшісі. Ноғай-қазақтың Қояс тармағынан.
# Геннадий Федорович Оспанов (Ғафу Оспанов) – дәрігер, КСРО денсаулық сақтау министрлігінде еңбек етті, Леонид Брежневтің жеке терапевт-дәрігері.
# Айжан Ақбурақызы – белгілі қазақ батыры Исатай Тайманұлының анасы.
# Батырқайыр Ниязов – заңгер, Алаш Орда қозғалысының мүшесі, Петербор императорлық университетінің түлегі. Бөкей Ордасының уақытша комиссары. Ноғай-қазақтың Қояс тармағынан.
# Мирахмет Ниязов – дәрігер, оба індетімен күресуші, Алматы тері-венерология диспансерін құрушылардың бірі. Ноғай-қазақтың Қояс тармағынан.
# Жұмаев Иманғали – Социалистік Еңбек Ері (1947). Ноғай-қазақтың Қояс тармағынан.
# Александр Тасболатов Зұлқарнайұлы – журналист, публицист, жазушы. «Қазақстанның мәдениет қайраткері», «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» (2016). Ноғай-қазақтың Қостаңбалы тармағынан.
# Ғайса-Ғали Сейтақ – қазақ ақыны, журналист, баспагер. Ноғай-қазақтың Қазанқұлақ тармағынан.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
{{Қазақ рулары}}

[[Санат:Қазақ рулары]]</text>
      <sha1>1bgb7e4t0jvmpbrs586op7un0a8nrz7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683852</id>
      <parentid>3683851</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:19:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3683852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13120" sha1="8tui7ozvgnz0fjuvqy9ksdjm4x403td" xml:space="preserve">'''Ноғай-Қазақ''' — қазақ руы. 

[[1740 жыл]]дары патша өкіметі өзара алауыздықтың кесірінен онсыз да ыдырай түскен ноғайларға қатты қысым көрсеткен. Тіпті Г.А. Потемкин мен А.В. Суворовтың бастауымен қанды қырғындар ұйымдастырылған. Патшадан қысым көрген Ноғайлының бір бөлігі [[Орынбор|Орынбор губерниясына]] қарасты [[Жайық|Жайық өзенінің]] саласы — Самардың бойын паналайды.

Бірақ олар мұнда да тыныштық көрмейді. Ұлт ретінде жойылу, шоқыну қаупі туғаннан кейін Ноғайлы батырлары Кіші жүз ханы [[Нұралы хан|Нұралымен]] келіссөз жүргізеді. [[Нұралы хан]] ноғайлардың Кіші жүзге көшіп келуіне қарсы болмайды. Сөйтіп 18 ғасырдың орта шенінде ([[1750 жыл|1750]] жылы) 25 үй ұрлана көшіп, [[Кіші жүз]]ге жетеді (Орынборда қалған ноғайлар татарға сіңіп немесе орыстанып кеткен). Нұралы Себекберіштің Саржала батырын шақырып алып, қандас бауырларға жер беріп, үй тігуін тапсырады. Саржала ноғайларды [[Ақтөбе облысы]]ның Темір ауданындағы Айдархан қолтығы деген жерге орналастырады. Ақтөбе облысында Оймауыт деген жер аты бар.

Ноғайдың бір тайпасы — Оймауыт он рудан тұрған: Шәйзада, Шаймардан, [[Қазбек]], [[Дулат]], [[Үйсін руы|Үйсін]], Құлақ, Қияс, Қосын, [[Қапқай]], [[Тама]]. Қазақ арасына көшіп келген төрт рудың [[Үйсін руы|Үйсін]]нен басқасының аты өзгерген. Қойды көбірек ұстап, ауқатты тұрған қиястар «қояс» аталған. Жиын-тойларда алғырлығымен, ұтымды сөзімен көзге түскен құлақтарға ''«қазанқұлақ»'' аты танылған. Жылқы өсіріп, қара санынан қабырғалығына асырып айқырта қос таңба салатын қосындарға ''«қостаңбалы»'' аты берілген. Бұл руды ''«төрт таңбалы ноғай»'' деп те атайды.

Ноғай-Қазақтар [[1801 жыл|1801]] жылы Бөкей сұлтанмен бірге түгелдей [[Еділ]] мен [[Жайық]] аралығына көшкен. Ноғай-Қазақтар күрт өсіп, [[1829 жыл|1829]] жылы 500, [[1889 жыл|1889]] жылы 2 000 түтінге жеткен. Ал [[1926 жыл|1926]] жылы Кеңес өкіметінің санағы бойынша Орал округінде (Талов, Жәнібек, Орда, Азғыр болыстарында) ноғайлар басқаратын 5 696 шаруашылық отбасы болған. 

Ноғайлардан ел басқарған, өнерімен топты жарған көптеген адамдар шыққан. Қоястың Оразақайынан туған Нияздың ұлы Шомбал Жәңгір ханның он екі биінің бірі болса, оның ұрпағы Ы.Шомбалов қазақтың алғашқы жоғарғы білімді дәрігерлерінің санатынан орын алды. Оразақайдан өрбігендердің бірі атақты ақын Ғұмар Қараш болса, онымен аталас М.Ықсанов [[Орал облысы]]н 11 жыл басқарып, өлке тарихына елеулі із қалдырды. Бұлардың арғы аталары — белгілі жырау Шәлгез ([[Шалкиіз]]) Тіленшіұлы. Сол сияқты қостаңбалыдан тармақты күйлердің шебері Жұрымбай және Ш.Бөкеевтің жанында болған күйші Ж.Асанов шыққан. 

Ноғай-Қазақтар қазіргі кезде негізінен Жәнібек, Казталов, Бөкей ордасы ауданында мекендейді.&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;

{{rodovid|937586}}

== Тұлғалар ==
# [[Ғұмар Қараш]] – 20 ғасырдағы қазақ ағартушысы, дін және қоғам қайраткері. Алаш Орданың рухани көшбасшысы. Ақын, жазушы, журналист. Ноғай-қазақтың Қояс тармағынан.
# [[Ғабдолғазиз Мұсағалиев]] – қазақтың қоғам және дін қайраткері, заңгер, ағартушы, журналист, тарихшы, педагог. Алаш Орда қозғалысының мүшесі. Мысырдағы әл-Әзһар университетінде жоғары білім алған тұңғыш қазақ. Ноғай-қазақтың Қостаңбалы тармағынан.
# [[Зәкәрия Ерғалиев]] – ағартушы, халық ұстазы, қазақ [[Әліппе|әліпбиін]] тұңғыш жасағандардың бірі. Ғұмар Қараш, Ғабдолғазиз Мұсағалиев, Мұстафа Көкебаев және Халел Есенбаев секілді белгілі қоғам қайраткерлерімен бірге «Дұрыстық жолы», «Хабар-Известия» және «Киргизская правда» газеттерінде еңбек етті. Ноғай-қазақтың Үйсін тармағынан.
# [[Мұстақым Біләлұлы Ықсанов]] – қазақтың мемлекет және партия қайраткері. Ноғай-қазақтың Қояс тармағынан.
# [[Гүлнар Мұстақымқызы Ықсанова]]
# [[Михаил Иванович Есеналиев]] (азан шақырып қойған аты Есенов Хәким Тілекенұлы) – Қазақстанның мемлекет және партия қайраткері, дипломат. Қазақ КСР сыртқы істер министрі (1981–1989). Ноғай-қазақтың Үйсін тармағынан.
# [[Қапан Әубәкірұлы Мусин]] – қазақ кеңес сазгері және дирижері, музыка педагогі. Қазақ КСР өнер саласына еңбек сіңірген қайраткері (1968).
# [[Мәжит Мұхамеджанұлы Шомбалов]] – қазақ дәрігері, оба індетімен күресуші, заманауи Қазақстан медицинасының негізін қалаушылардың бірі, Қазақ КСР дәріхана жүйесінің негізін салушы, Қазақ КСР денсаулық сақтау халық комиссарының орынбасары, Қазақ КСР-ның тұңғыш бас мемлекеттік санитарлық инспекторы. Ноғай-қазақтың Қояс тармағынан.
# [[Гүлжауһар Айыпқызы Шомбалова]] – қазақтан шыққан тұңғыш кәсіби пионист, өнертану ғылымдарының кандидаты.
# [[Ғақаш Зәкиұлы Бияшев]] – генетик және өсімдік селекционері, Қазақ КСР ҒА академигі (1967–1987). Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы. Ноғай-қазақтың Қояс тармағынан.
# [[Сәбит Сәуменұлы Тауланов]] – әскери қайраткер, генерал-майор, ҚР Қорғаныс министрлігі кадр қызметінің басшысы (1992–1996). Ноғай-қазақтың Қояс тармағынан.
# [[Вячеслав Қаменұлы Ғиззатов]] – Қазақстанның мемлекет қайраткері, дипломат. Әр жылдары Қазақстанның Ирандағы, Германиядағы және Түрікменстандағы елшісі болды. Ноғай-қазақтың Қазанқұлақ тармағынан.
# [[Бірғаным Сарықызы Әйтімова]] – ҚР білім және ғылым министрі (2004–2007). Жастар, туризм және спорт министрі (1992–1996). Әр жылдары Қазақстанның Израильдегі, Италиядағы, Кубадағы елшісі болды. Ноғай-қазақтың Қояс тармағынан.
# [[Самиғолла Хамзаұлы Уразов|Оразов Самиғолла Хамзаұлы]] – қазақтың мемлекет қайраткері, Орал қаласының әкімі (2008–2012), ҚР Парламент Мәжілісінің депутаты (2012–2016).
# [[Төлеш Әбдірахманов]] – Социалистік Еңбек Ері (1948). Ноғай-қазақтың Қостаңбалы тармағынан.
# [[Ғұсман Абдуллин]] – Социалистік Еңбек Ері (1948). Ноғай-қазақтың Қояс тармағынан.
# [[Жақия Асанов]] – қазақ сазгері, күйші. Ноғай-қазақтың Қостаңбалы тармағынан.
# [[Макар Жапаров]] – қазақ сазгері, күйші. Ноғай-қазақтың Қостаңбалы тармағынан.
# [[Ақсерік Сарыұлы Әйтімов]] – педагог, ғалым, профессор, қоғам қайраткері, «ҚР білім саласының құрметті қызметкері», ҚР Ұлттық инженерлік академиясының академигі. Қазақ инновация және телекоммуникация жүйелері университетінің президенті. Ноғай-қазақтың Қояс тармағынан.
# Айжарық Айтілеуұлы – белгілі дін қайраткері, имам. Бұқарада білім алған. Орта Азия дін ғалымдары «хазрет», «дамолла», «Қамараддин» (Діннің айы) атақтарын берген. Абайдың рухани ұстазы.
# Шомбал Ниязов – мемлекет қайраткері, би, Жәңгір-Керей ханның жақын кеңесшісі. Ноғай-қазақтың Қояс тармағынан.
# Геннадий Федорович Оспанов (Ғафу Оспанов) – дәрігер, КСРО денсаулық сақтау министрлігінде еңбек етті, Леонид Брежневтің жеке терапевт-дәрігері.
# Айжан Ақбурақызы – белгілі қазақ батыры Исатай Тайманұлының анасы.
# Батырқайыр Ниязов – заңгер, Алаш Орда қозғалысының мүшесі, Петербор императорлық университетінің түлегі. Бөкей Ордасының уақытша комиссары. Ноғай-қазақтың Қояс тармағынан.
# Мирахмет Ниязов – дәрігер, оба індетімен күресуші, Алматы тері-венерология диспансерін құрушылардың бірі. Ноғай-қазақтың Қояс тармағынан.
# Жұмаев Иманғали – Социалистік Еңбек Ері (1947). Ноғай-қазақтың Қояс тармағынан.
# Александр Тасболатов Зұлқарнайұлы – журналист, публицист, жазушы. «Қазақстанның мәдениет қайраткері», «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» (2016). Ноғай-қазақтың Қостаңбалы тармағынан.
# Ғайса-Ғали Сейтақ – қазақ ақыны, журналист, баспагер. Ноғай-қазақтың Қазанқұлақ тармағынан.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
{{Қазақ рулары}}

[[Санат:Қазақ рулары]]</text>
      <sha1>8tui7ozvgnz0fjuvqy9ksdjm4x403td</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683853</id>
      <parentid>3683852</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:19:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3683853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13105" sha1="rx75vw4uhdvp0cloukjznm083l6tgey" xml:space="preserve">'''Ноғай-Қазақ''' — қазақ руы. 

[[1740 жыл]]дары патша өкіметі өзара алауыздықтың кесірінен онсыз да ыдырай түскен ноғайларға қатты қысым көрсеткен. Тіпті Г.А. Потемкин мен А.В. Суворовтың бастауымен қанды қырғындар ұйымдастырылған. Патшадан қысым көрген Ноғайлының бір бөлігі [[Орынбор|Орынбор губерниясына]] қарасты [[Жайық|Жайық өзенінің]] саласы — Самардың бойын паналайды.

Бірақ олар мұнда да тыныштық көрмейді. Ұлт ретінде жойылу, шоқыну қаупі туғаннан кейін Ноғайлы батырлары Кіші жүз ханы [[Нұралы хан|Нұралымен]] келіссөз жүргізеді. [[Нұралы хан]] ноғайлардың Кіші жүзге көшіп келуіне қарсы болмайды. Сөйтіп 18 ғасырдың орта шенінде ([[1750 жыл|1750]] жылы) 25 үй ұрлана көшіп, [[Кіші жүз]]ге жетеді (Орынборда қалған ноғайлар татарға сіңіп немесе орыстанып кеткен). Нұралы Себекберіштің Саржала батырын шақырып алып, қандас бауырларға жер беріп, үй тігуін тапсырады. Саржала ноғайларды [[Ақтөбе облысы]]ның Темір ауданындағы Айдархан қолтығы деген жерге орналастырады. Ақтөбе облысында Оймауыт деген жер аты бар.

Ноғайдың бір тайпасы — Оймауыт он рудан тұрған: Шәйзада, Шаймардан, [[Қазбек]], [[Дулат]], [[Үйсін руы|Үйсін]], Құлақ, Қияс, Қосын, [[Қапқай]], [[Тама]]. Қазақ арасына көшіп келген төрт рудың [[Үйсін руы|Үйсін]]нен басқасының аты өзгерген. Қойды көбірек ұстап, ауқатты тұрған қиястар «қояс» аталған. Жиын-тойларда алғырлығымен, ұтымды сөзімен көзге түскен құлақтарға ''«қазанқұлақ»'' аты танылған. Жылқы өсіріп, қара санынан қабырғалығына асырып айқырта қос таңба салатын қосындарға ''«қостаңбалы»'' аты берілген. Бұл руды ''«төрт таңбалы ноғай»'' деп те атайды.

Ноғай-Қазақтар [[1801 жыл|1801]] жылы Бөкей сұлтанмен бірге түгелдей [[Еділ]] мен [[Жайық]] аралығына көшкен. Ноғай-Қазақтар күрт өсіп, [[1829 жыл|1829]] жылы 500, [[1889 жыл|1889]] жылы 2 000 түтінге жеткен. Ал [[1926 жыл|1926]] жылы Кеңес өкіметінің санағы бойынша Орал округінде (Талов, Жәнібек, Орда, Азғыр болыстарында) ноғайлар басқаратын 5 696 шаруашылық отбасы болған. 

Ноғайлардан ел басқарған, өнерімен топты жарған көптеген адамдар шыққан. Қоястың Оразақайынан туған Нияздың ұлы Шомбал Жәңгір ханның он екі биінің бірі болса, оның ұрпағы Ы.Шомбалов қазақтың алғашқы жоғарғы білімді дәрігерлерінің санатынан орын алды. Оразақайдан өрбігендердің бірі атақты ақын Ғұмар Қараш болса, онымен аталас М.Ықсанов [[Орал облысы]]н 11 жыл басқарып, өлке тарихына елеулі із қалдырды. Бұлардың арғы аталары — белгілі жырау [[Шалкиіз Тіленшіұлы]]. Сол сияқты қостаңбалыдан тармақты күйлердің шебері Жұрымбай және Ш.Бөкеевтің жанында болған күйші Ж.Асанов шыққан. 

Ноғай-Қазақтар қазіргі кезде негізінен Жәнібек, Казталов, Бөкей ордасы ауданында мекендейді.&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;

{{rodovid|937586}}

== Тұлғалар ==
# [[Ғұмар Қараш]] – 20 ғасырдағы қазақ ағартушысы, дін және қоғам қайраткері. Алаш Орданың рухани көшбасшысы. Ақын, жазушы, журналист. Ноғай-қазақтың Қояс тармағынан.
# [[Ғабдолғазиз Мұсағалиев]] – қазақтың қоғам және дін қайраткері, заңгер, ағартушы, журналист, тарихшы, педагог. Алаш Орда қозғалысының мүшесі. Мысырдағы әл-Әзһар университетінде жоғары білім алған тұңғыш қазақ. Ноғай-қазақтың Қостаңбалы тармағынан.
# [[Зәкәрия Ерғалиев]] – ағартушы, халық ұстазы, қазақ [[Әліппе|әліпбиін]] тұңғыш жасағандардың бірі. Ғұмар Қараш, Ғабдолғазиз Мұсағалиев, Мұстафа Көкебаев және Халел Есенбаев секілді белгілі қоғам қайраткерлерімен бірге «Дұрыстық жолы», «Хабар-Известия» және «Киргизская правда» газеттерінде еңбек етті. Ноғай-қазақтың Үйсін тармағынан.
# [[Мұстақым Біләлұлы Ықсанов]] – қазақтың мемлекет және партия қайраткері. Ноғай-қазақтың Қояс тармағынан.
# [[Гүлнар Мұстақымқызы Ықсанова]]
# [[Михаил Иванович Есеналиев]] (азан шақырып қойған аты Есенов Хәким Тілекенұлы) – Қазақстанның мемлекет және партия қайраткері, дипломат. Қазақ КСР сыртқы істер министрі (1981–1989). Ноғай-қазақтың Үйсін тармағынан.
# [[Қапан Әубәкірұлы Мусин]] – қазақ кеңес сазгері және дирижері, музыка педагогі. Қазақ КСР өнер саласына еңбек сіңірген қайраткері (1968).
# [[Мәжит Мұхамеджанұлы Шомбалов]] – қазақ дәрігері, оба індетімен күресуші, заманауи Қазақстан медицинасының негізін қалаушылардың бірі, Қазақ КСР дәріхана жүйесінің негізін салушы, Қазақ КСР денсаулық сақтау халық комиссарының орынбасары, Қазақ КСР-ның тұңғыш бас мемлекеттік санитарлық инспекторы. Ноғай-қазақтың Қояс тармағынан.
# [[Гүлжауһар Айыпқызы Шомбалова]] – қазақтан шыққан тұңғыш кәсіби пионист, өнертану ғылымдарының кандидаты.
# [[Ғақаш Зәкиұлы Бияшев]] – генетик және өсімдік селекционері, Қазақ КСР ҒА академигі (1967–1987). Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы. Ноғай-қазақтың Қояс тармағынан.
# [[Сәбит Сәуменұлы Тауланов]] – әскери қайраткер, генерал-майор, ҚР Қорғаныс министрлігі кадр қызметінің басшысы (1992–1996). Ноғай-қазақтың Қояс тармағынан.
# [[Вячеслав Қаменұлы Ғиззатов]] – Қазақстанның мемлекет қайраткері, дипломат. Әр жылдары Қазақстанның Ирандағы, Германиядағы және Түрікменстандағы елшісі болды. Ноғай-қазақтың Қазанқұлақ тармағынан.
# [[Бірғаным Сарықызы Әйтімова]] – ҚР білім және ғылым министрі (2004–2007). Жастар, туризм және спорт министрі (1992–1996). Әр жылдары Қазақстанның Израильдегі, Италиядағы, Кубадағы елшісі болды. Ноғай-қазақтың Қояс тармағынан.
# [[Самиғолла Хамзаұлы Уразов|Оразов Самиғолла Хамзаұлы]] – қазақтың мемлекет қайраткері, Орал қаласының әкімі (2008–2012), ҚР Парламент Мәжілісінің депутаты (2012–2016).
# [[Төлеш Әбдірахманов]] – Социалистік Еңбек Ері (1948). Ноғай-қазақтың Қостаңбалы тармағынан.
# [[Ғұсман Абдуллин]] – Социалистік Еңбек Ері (1948). Ноғай-қазақтың Қояс тармағынан.
# [[Жақия Асанов]] – қазақ сазгері, күйші. Ноғай-қазақтың Қостаңбалы тармағынан.
# [[Макар Жапаров]] – қазақ сазгері, күйші. Ноғай-қазақтың Қостаңбалы тармағынан.
# [[Ақсерік Сарыұлы Әйтімов]] – педагог, ғалым, профессор, қоғам қайраткері, «ҚР білім саласының құрметті қызметкері», ҚР Ұлттық инженерлік академиясының академигі. Қазақ инновация және телекоммуникация жүйелері университетінің президенті. Ноғай-қазақтың Қояс тармағынан.
# Айжарық Айтілеуұлы – белгілі дін қайраткері, имам. Бұқарада білім алған. Орта Азия дін ғалымдары «хазрет», «дамолла», «Қамараддин» (Діннің айы) атақтарын берген. Абайдың рухани ұстазы.
# Шомбал Ниязов – мемлекет қайраткері, би, Жәңгір-Керей ханның жақын кеңесшісі. Ноғай-қазақтың Қояс тармағынан.
# Геннадий Федорович Оспанов (Ғафу Оспанов) – дәрігер, КСРО денсаулық сақтау министрлігінде еңбек етті, Леонид Брежневтің жеке терапевт-дәрігері.
# Айжан Ақбурақызы – белгілі қазақ батыры Исатай Тайманұлының анасы.
# Батырқайыр Ниязов – заңгер, Алаш Орда қозғалысының мүшесі, Петербор императорлық университетінің түлегі. Бөкей Ордасының уақытша комиссары. Ноғай-қазақтың Қояс тармағынан.
# Мирахмет Ниязов – дәрігер, оба індетімен күресуші, Алматы тері-венерология диспансерін құрушылардың бірі. Ноғай-қазақтың Қояс тармағынан.
# Жұмаев Иманғали – Социалистік Еңбек Ері (1947). Ноғай-қазақтың Қояс тармағынан.
# Александр Тасболатов Зұлқарнайұлы – журналист, публицист, жазушы. «Қазақстанның мәдениет қайраткері», «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» (2016). Ноғай-қазақтың Қостаңбалы тармағынан.
# Ғайса-Ғали Сейтақ – қазақ ақыны, журналист, баспагер. Ноғай-қазақтың Қазанқұлақ тармағынан.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
{{Қазақ рулары}}

[[Санат:Қазақ рулары]]</text>
      <sha1>rx75vw4uhdvp0cloukjznm083l6tgey</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жайық казак әскері</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92097</id>
    <revision>
      <id>3683623</id>
      <parentid>3657962</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T12:57:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3683623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12182" sha1="evt0tzwaso7ny3hrwje1rtd1vjwpdq6" xml:space="preserve">{{Біріктірілсін|Жетісу казак-орыстары}}
'''Жайық казак-орыс әскері''' — [[Ресей]]дің оңтүстік аудандарынан қашып-пысқан босқындардан [[Жайық]] бойында 16 ғ-дың 2-жартысында қазақ жерін ашықтан-ашық [[отарлау]] үшін құралған құрамалар. 

Билік толығымен [[казактар|казак]]-орыс қолында болды. Казактар алғашқы кезде негізінен балық аулаумен, 18 ғ-дан бастап мал бағумен де айналысты. Бірақ, бойлары үйренгеннен кейін, яғни 19 ғ-дан бастап олар қорғансыз [[Жайық бойын казак-орыстардың отарлауы|Жайық қазақтарының]] шұрайлы жайылымдық жерін, өрістегі малын тартып ала бастады, ауылдарға тұтқиылдан шабуыл жасап, адамдарды қырды. 1919 ж. таратылды.&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;

Жайық казак әскерлері 1591 жылы құрылды, патша үкіметінің осы аймақтағы отарлық саясат жүргізудегі ең басты тірегіне, қазақ, қалмақ, башқұрт халықтарының азаттық күресіне қарсы құралына айналды. Территориясы шамамен 6,4 млн. десятина. 1917 жылғы Ақпан революциясы қарсаңында Жайық казак әскерлері үш бөлімнен Орал, Калмыково, Гурьев) және 33 станицадан құралды. 

== Елді мекендері ==
=== 1-ші Орал әскери бөлімі ===
* 1. Кирсанов станицасы
** '''[[Кирсаново (Батыс Қазақстан облысы)|Кирсанов]] кенті'''
** Елтышев кенті
** [[Январцев]] кенті
* 2. Рубежин станицасы
** '''[[Рубёжинское|Рубежин]] кенті (Рубежинское)'''
** [[Красноармейское (Батыс Қазақстан облысы)|Требушин]] кенті (Красноармейское)
** [[Озёрное (Батыс Қазақстан облысы)|Дьяков]] кенті (Озёрное)
** Серпутов кенті
** [[Ақбидай (ауыл)|Курноскин]] кенті (Красный Свет, Ақбидай)
** Савичев кенті
** [[Құрманғазы (Батыс Қазақстан облысы)|Чеботарёв]] кенті (Құрманғазы)
** Полварин кенті
* 3. Трёкин станицасы
** '''[[Байқоныс (Батыс Қазақстан облысы)|Трёкин]] кенті'''
** [[Володарское (Батыс Қазақстан облысы)|Гнилой]] кенті (Володарское)
** [[Дарьинское|Дарьинск]] кенті
** Голицын кенті (Галицино)
** [[Новенькое (Батыс Қазақстан облысы)|Новенький]] кенті
* 4. Орал станицасы
** '''[[Орал]] қаласы'''
** Ревун кенті (Зашаған, Коминтерн ш/а)
** [[Подстёпное (Батыс Қазақстан облысы)|Подстёпный]] кенті
** [[Жамбыл (Бәйтерек ауданы)|Ново-Деркульский]] кенті (Жамбыл)
** [[Садовое (Батыс Қазақстан облысы)|Садовый]] кенті
** [[Маштаково|Маштаков]] кенті
* 5. Круглоозёрная станицасы
** '''[[Круглоозёрное|Круглоозёрный]] кенті'''
** [[Серебряково|Серебряков]] кенті
** [[Щапов]] кенті
** [[Ливкино|Ливкин]] кенті
** [[Деркөл (кент)|Деркөл]] кенті
** [[Гремячее (Батыс Қазақстан облысы)|Верхне-Гремячий]] кенті
** Широкий кенті
** [[Қайнар (Батыс Қазақстан облысы)|Перемётный]] кенті (Новенькое, Қайнар)
** [[Перемётное|Ново-Перемётный]] кенті (Перемётное)
** [[Атамекен (Бәйтерек ауданы)|Железнов]] кенті (Атамекен)

=== 2-ші Калмыков әскери бөлімі ===
* 1. Шаған станицасы
** '''[[Үлкен Шаған|1-ші Шаған]] кенті (Үлкен Шаған)'''
** [[Кіші Шаған|2-ші Шаған]] кенті (Кіші Шаған)
** [[Көшім (ауыл)|Көшім]] кенті
* 2. Скворкин станицасы
** [[Ақсу (Бәйтерек ауданы)|Владимир]] кенті (Владимировка, Ақсу)
** '''[[Скворкино|Скворкин]] кенті'''
** [[Янайкино|Янайкин]] кенті
** [[Богатск]] кенті
** [[Тоғайлы (Батыс Қазақстан облысы)|Жемшин]] кенті (Тоғайлы)
* 3. Бударин станицасы
** ''Прорва кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/36954138/ru/пос-Прорвинский-Бударинской-станицы Прорва қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Коловертное|Коловертной]] кенті
** '''[[Бударин]] кенті'''
** [[Самал|Баранов]] кенті (Самал)
* 4. Ілбішін станицасы
** [[Жаңабұлақ|Кожехаров]] кенті (Жаңабұлақ)
** '''[[Чапаев (Батыс Қазақстан облысы)|Ілбішін]] қаласы (Чапаев)'''
* 5. Мергенев станицасы
** [[Мойылды (Батыс Қазақстан облысы)|Горячин]] кенті (Горячкино, Мойылды)
** '''[[Мерген (Батыс Қазақстан облысы)|Мергенев]] кенті'''
** ''Қаршы кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.802541&amp;lon=51.458588&amp;z=11&amp;m=b&amp;show=/27546933/ru/ Қаршы қонысы]&lt;/ref&gt;
* 6. Сахарная станицасы
** '''''Сахарный кенті'''''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.693397&amp;lon=51.497726&amp;z=11&amp;m=b Сахарная қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Ақбұлақ (Ақжайық ауданы)|Калёный]] кенті (Ақбұлақ)
** ''Лебяжин кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.437324&amp;lon=51.633682&amp;z=11&amp;m=b Лебедок қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Атамекен (Ақжайық ауданы)|Антонов]] кенті (Атамекен)
* 7. Калмыков станицасы
** ''Круглый кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.274525&amp;lon=51.856842&amp;z=11&amp;m=b&amp;show=/27546162/ru/ Круглое қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Алмалы (Ақжайық ауданы)|Котельный]] кенті (Котельниково, Алмалы)
** '''[[Тайпақ (Батыс Қазақстан облысы)|Калмыков]] кенті (Тайпақ)'''
** [[Томпақ|Краснояр]] кенті (Томпақ)
* 8. Каменская станицасы
** '''[[Тасқала (Батыс Қазақстан облысы)|Каменка]] кенті (Тасқала)'''
** ''Ассеричев кенті (Асерчево)''
** [[Зелёное (Зелёнов ауылдық округі)|Зелёный]] кенті
** [[Бастау (Батыс Қазақстан облысы)|Вавилин]] кенті (Бастау)
** [[Ақтау (Тасқала ауданы)|Паника]] кенті (Ақтау)
** [[Егіндібұлақ (Батыс Қазақстан облысы)|Цыганов]] кенті (Егіндібұлақ)
* 9. Шежін станицасы
** [[Шежін-1|1-ші Шежін]] кенті
** '''[[Шежін-2|2-ші Шежін]] кенті'''
** [[Еменжар|Ермоличев]] кенті (Ермольчево, Еменжар)
** [[Алмалы (Тасқала ауданы)|Ширяев]] кенті (Кирово, Алмалы)
** [[Мереке (Тасқала ауданы)|Подтяжки]] кенті (Мереке)
** [[Аққурай (ауыл)|Шильная Балка]] кенті (Аққурай)
** [[Болашақ (Казталов ауданы)|Богатырёв]] кенті (Болашақ)
* 10. Карманов станицасы
** '''[[Қырқопа|Карманов]] кенті (Қырқопа)'''
** [[Қызылоба (Батыс Қазақстан облысы)|Қызылоба]] кенті (Красногорское, Қызылоба)
** [[Пятимар|Бесоба]] кенті (Пятимарское, Пятимар)
** [[Жаңақала (Батыс Қазақстан облысы)|Қисыққамыс]] кенті (Жаңақала)
* 11. Глиненская станицасы
** ''1-ші Глиненский кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/27550761/ru/Урочище-Глиненский 1-ші Глиненский қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Мәстексай|2-ші Глиненский]] кенті (Ленинское, Мәстексай)
** '''[[Сарыкөл (Батыс Қазақстан облысы)|Бородин]] кенті (Факеево, Сарыкөл)'''
** [[Мұқыр (Батыс Қазақстан облысы)|Мухорский]] кенті (Мұқыр)
** [[Жаңажол (Жаңақала ауданы)|Мокринский]] кенті (Жаңажол)
* 12. Сламихин станицасы
** '''[[Жалпақтал|Сламихин]] кенті (Фурманово, Жалпақтал)'''
** [[Қайыңды (Казталов ауданы)|Берёзов]] кенті (Берёзино, Қайыңды)
** [[Ащысай (Қайыңды ауылдық округі)|Талов]] кенті (Русская Таловка, Ащысай)
** [[Көктерек (Казталов ауданы)|Үлкеноба]] кенті (Көктерек)

=== 3-ші Гурьев әскери бөлімі ===
* 1. Кулагин станицасы
** [[Шабдаржап|Харькин]] кенті (Шабдаржап)
** [[Аққала (Атырау облысы)|Горы]] кенті (Аққала)
** [[Ынтымақ (Атырау облысы)|Гребенщиков]] кенті (Ынтымақ)
** '''[[Есбол (Индер ауданы)|Кулагин]] кенті (Есбол)'''
* 2. Орлов станицасы
** '''[[Өрлік|Орлов]] кенті (Өрлік)'''
** [[Көктоғай (Атырау облысы)|Зелёный]] кенті (Көктоғай)
** [[Өтешқали Атамбаев ауылы|Топайлы]] кенті (Ө. Атамбаев)
* 3. Жаманқала станицасы
** [[Кеңөріс|Карманов]] кенті (Кеңөріс)
** [[Ақтоғай (Атырау облысы)|Бақсай]] кенті (Ақтоғай)
** '''[[Махамбет (Атырау облысы)|Жаманқала]] кенті (Махамбет)'''
* 4. Сарайшық станицасы
** '''[[Ескі Сарайшық|Сарайшық]] кенті (Ескі Сарайшық)'''
** [[Аққайың (Атырау облысы)|Сорочинский]] кенті (Аққайың)
** [[Талдыкөл (Атырау облысы)|Редут]] кенті (Талдыкөл)
** [[Алмалы (Атырау облысы)|Кандауров]] кенті (Алмалы)
** [[Хамит Ерғалиев ауылы|Новобогат]] кенті (Х. Ерғалиев)
* 5. Гурьев станицасы
** '''[[Атырау|Гурьев]] қаласы (Атырау)'''

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{бастама}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ресей империясы тарихы]]
[[Санат:Казактар]]</text>
      <sha1>evt0tzwaso7ny3hrwje1rtd1vjwpdq6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683625</id>
      <parentid>3683623</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T13:00:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3683625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13253" sha1="sm9y2wt8isu7kqjz2piffnom47bsm9c" xml:space="preserve">{{Біріктірілсін|Жетісу казак-орыстары}}
'''Жайық казак-орыс әскері''' — [[Ресей]]дің оңтүстік аудандарынан қашып-пысқан босқындардан [[Жайық]] бойында 16 ғ-дың 2-жартысында қазақ жерін ашықтан-ашық [[отарлау]] үшін құралған құрамалар. 

Билік толығымен [[казактар|казак]]-орыс қолында болды. Казактар алғашқы кезде негізінен балық аулаумен, 18 ғ-дан бастап мал бағумен де айналысты. Бірақ, бойлары үйренгеннен кейін, яғни 19 ғ-дан бастап олар қорғансыз [[Жайық бойын казак-орыстардың отарлауы|Жайық қазақтарының]] шұрайлы жайылымдық жерін, өрістегі малын тартып ала бастады, ауылдарға тұтқиылдан шабуыл жасап, адамдарды қырды. 1919 ж. таратылды.&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;

Жайық казак әскерлері 1591 жылы құрылды, патша үкіметінің осы аймақтағы отарлық саясат жүргізудегі ең басты тірегіне, қазақ, қалмақ, башқұрт халықтарының азаттық күресіне қарсы құралына айналды. Территориясы шамамен 6,4 млн. десятина. 1917 жылғы Ақпан революциясы қарсаңында Жайық казак әскерлері үш бөлімнен Орал, Калмыково, Гурьев) және 33 станицадан құралды. 
Гурьев уезінің құрамына, бес казак станицасы кірді, олар: Гурьев, Сарайшық, Жаманқала, Орлово, Кулагино. Жайықтың оң жағасындағы ең шұрайлы жерлерді тартып алған казактар, бір жағынан, өздерінің сословиелік ерекшеліктерін сақтауға тырысып, тек патшаға ғана қызмет етеміз деген желеумен, тіпті, қарапайым орыс шаруаларына да жоғарыдан қарап, әрі олардың мүдделеріне қарсы келіп отырса, екінші жағынан, осы жерлердің шын мәніндегі иелері қазақтармен жайылымдық жер, шабындық үшін, балық аулауда, тұз өндіруде, сауда-саттықта үнемі қақтығысқа барып, өз өктемдіктерін жүргізуге тырысты. 

== Елді мекендері ==
=== 1-ші Орал әскери бөлімі ===
* 1. Кирсанов станицасы
** '''[[Кирсаново (Батыс Қазақстан облысы)|Кирсанов]] кенті'''
** Елтышев кенті
** [[Январцев]] кенті
* 2. Рубежин станицасы
** '''[[Рубёжинское|Рубежин]] кенті (Рубежинское)'''
** [[Красноармейское (Батыс Қазақстан облысы)|Требушин]] кенті (Красноармейское)
** [[Озёрное (Батыс Қазақстан облысы)|Дьяков]] кенті (Озёрное)
** Серпутов кенті
** [[Ақбидай (ауыл)|Курноскин]] кенті (Красный Свет, Ақбидай)
** Савичев кенті
** [[Құрманғазы (Батыс Қазақстан облысы)|Чеботарёв]] кенті (Құрманғазы)
** Полварин кенті
* 3. Трёкин станицасы
** '''[[Байқоныс (Батыс Қазақстан облысы)|Трёкин]] кенті'''
** [[Володарское (Батыс Қазақстан облысы)|Гнилой]] кенті (Володарское)
** [[Дарьинское|Дарьинск]] кенті
** Голицын кенті (Галицино)
** [[Новенькое (Батыс Қазақстан облысы)|Новенький]] кенті
* 4. Орал станицасы
** '''[[Орал]] қаласы'''
** Ревун кенті (Зашаған, Коминтерн ш/а)
** [[Подстёпное (Батыс Қазақстан облысы)|Подстёпный]] кенті
** [[Жамбыл (Бәйтерек ауданы)|Ново-Деркульский]] кенті (Жамбыл)
** [[Садовое (Батыс Қазақстан облысы)|Садовый]] кенті
** [[Маштаково|Маштаков]] кенті
* 5. Круглоозёрная станицасы
** '''[[Круглоозёрное|Круглоозёрный]] кенті'''
** [[Серебряково|Серебряков]] кенті
** [[Щапов]] кенті
** [[Ливкино|Ливкин]] кенті
** [[Деркөл (кент)|Деркөл]] кенті
** [[Гремячее (Батыс Қазақстан облысы)|Верхне-Гремячий]] кенті
** Широкий кенті
** [[Қайнар (Батыс Қазақстан облысы)|Перемётный]] кенті (Новенькое, Қайнар)
** [[Перемётное|Ново-Перемётный]] кенті (Перемётное)
** [[Атамекен (Бәйтерек ауданы)|Железнов]] кенті (Атамекен)

=== 2-ші Калмыков әскери бөлімі ===
* 1. Шаған станицасы
** '''[[Үлкен Шаған|1-ші Шаған]] кенті (Үлкен Шаған)'''
** [[Кіші Шаған|2-ші Шаған]] кенті (Кіші Шаған)
** [[Көшім (ауыл)|Көшім]] кенті
* 2. Скворкин станицасы
** [[Ақсу (Бәйтерек ауданы)|Владимир]] кенті (Владимировка, Ақсу)
** '''[[Скворкино|Скворкин]] кенті'''
** [[Янайкино|Янайкин]] кенті
** [[Богатск]] кенті
** [[Тоғайлы (Батыс Қазақстан облысы)|Жемшин]] кенті (Тоғайлы)
* 3. Бударин станицасы
** ''Прорва кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/36954138/ru/пос-Прорвинский-Бударинской-станицы Прорва қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Коловертное|Коловертной]] кенті
** '''[[Бударин]] кенті'''
** [[Самал|Баранов]] кенті (Самал)
* 4. Ілбішін станицасы
** [[Жаңабұлақ|Кожехаров]] кенті (Жаңабұлақ)
** '''[[Чапаев (Батыс Қазақстан облысы)|Ілбішін]] қаласы (Чапаев)'''
* 5. Мергенев станицасы
** [[Мойылды (Батыс Қазақстан облысы)|Горячин]] кенті (Горячкино, Мойылды)
** '''[[Мерген (Батыс Қазақстан облысы)|Мергенев]] кенті'''
** ''Қаршы кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.802541&amp;lon=51.458588&amp;z=11&amp;m=b&amp;show=/27546933/ru/ Қаршы қонысы]&lt;/ref&gt;
* 6. Сахарная станицасы
** '''''Сахарный кенті'''''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.693397&amp;lon=51.497726&amp;z=11&amp;m=b Сахарная қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Ақбұлақ (Ақжайық ауданы)|Калёный]] кенті (Ақбұлақ)
** ''Лебяжин кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.437324&amp;lon=51.633682&amp;z=11&amp;m=b Лебедок қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Атамекен (Ақжайық ауданы)|Антонов]] кенті (Атамекен)
* 7. Калмыков станицасы
** ''Круглый кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.274525&amp;lon=51.856842&amp;z=11&amp;m=b&amp;show=/27546162/ru/ Круглое қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Алмалы (Ақжайық ауданы)|Котельный]] кенті (Котельниково, Алмалы)
** '''[[Тайпақ (Батыс Қазақстан облысы)|Калмыков]] кенті (Тайпақ)'''
** [[Томпақ|Краснояр]] кенті (Томпақ)
* 8. Каменская станицасы
** '''[[Тасқала (Батыс Қазақстан облысы)|Каменка]] кенті (Тасқала)'''
** ''Ассеричев кенті (Асерчево)''
** [[Зелёное (Зелёнов ауылдық округі)|Зелёный]] кенті
** [[Бастау (Батыс Қазақстан облысы)|Вавилин]] кенті (Бастау)
** [[Ақтау (Тасқала ауданы)|Паника]] кенті (Ақтау)
** [[Егіндібұлақ (Батыс Қазақстан облысы)|Цыганов]] кенті (Егіндібұлақ)
* 9. Шежін станицасы
** [[Шежін-1|1-ші Шежін]] кенті
** '''[[Шежін-2|2-ші Шежін]] кенті'''
** [[Еменжар|Ермоличев]] кенті (Ермольчево, Еменжар)
** [[Алмалы (Тасқала ауданы)|Ширяев]] кенті (Кирово, Алмалы)
** [[Мереке (Тасқала ауданы)|Подтяжки]] кенті (Мереке)
** [[Аққурай (ауыл)|Шильная Балка]] кенті (Аққурай)
** [[Болашақ (Казталов ауданы)|Богатырёв]] кенті (Болашақ)
* 10. Карманов станицасы
** '''[[Қырқопа|Карманов]] кенті (Қырқопа)'''
** [[Қызылоба (Батыс Қазақстан облысы)|Қызылоба]] кенті (Красногорское, Қызылоба)
** [[Пятимар|Бесоба]] кенті (Пятимарское, Пятимар)
** [[Жаңақала (Батыс Қазақстан облысы)|Қисыққамыс]] кенті (Жаңақала)
* 11. Глиненская станицасы
** ''1-ші Глиненский кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/27550761/ru/Урочище-Глиненский 1-ші Глиненский қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Мәстексай|2-ші Глиненский]] кенті (Ленинское, Мәстексай)
** '''[[Сарыкөл (Батыс Қазақстан облысы)|Бородин]] кенті (Факеево, Сарыкөл)'''
** [[Мұқыр (Батыс Қазақстан облысы)|Мухорский]] кенті (Мұқыр)
** [[Жаңажол (Жаңақала ауданы)|Мокринский]] кенті (Жаңажол)
* 12. Сламихин станицасы
** '''[[Жалпақтал|Сламихин]] кенті (Фурманово, Жалпақтал)'''
** [[Қайыңды (Казталов ауданы)|Берёзов]] кенті (Берёзино, Қайыңды)
** [[Ащысай (Қайыңды ауылдық округі)|Талов]] кенті (Русская Таловка, Ащысай)
** [[Көктерек (Казталов ауданы)|Үлкеноба]] кенті (Көктерек)

=== 3-ші Гурьев әскери бөлімі ===
* 1. Кулагин станицасы
** [[Шабдаржап|Харькин]] кенті (Шабдаржап)
** [[Аққала (Атырау облысы)|Горы]] кенті (Аққала)
** [[Ынтымақ (Атырау облысы)|Гребенщиков]] кенті (Ынтымақ)
** '''[[Есбол (Индер ауданы)|Кулагин]] кенті (Есбол)'''
* 2. Орлов станицасы
** '''[[Өрлік|Орлов]] кенті (Өрлік)'''
** [[Көктоғай (Атырау облысы)|Зелёный]] кенті (Көктоғай)
** [[Өтешқали Атамбаев ауылы|Топайлы]] кенті (Ө. Атамбаев)
* 3. Жаманқала станицасы
** [[Кеңөріс|Карманов]] кенті (Кеңөріс)
** [[Ақтоғай (Атырау облысы)|Бақсай]] кенті (Ақтоғай)
** '''[[Махамбет (Атырау облысы)|Жаманқала]] кенті (Махамбет)'''
* 4. Сарайшық станицасы
** '''[[Ескі Сарайшық|Сарайшық]] кенті (Ескі Сарайшық)'''
** [[Аққайың (Атырау облысы)|Сорочинский]] кенті (Аққайың)
** [[Талдыкөл (Атырау облысы)|Редут]] кенті (Талдыкөл)
** [[Алмалы (Атырау облысы)|Кандауров]] кенті (Алмалы)
** [[Хамит Ерғалиев ауылы|Новобогат]] кенті (Х. Ерғалиев)
* 5. Гурьев станицасы
** '''[[Атырау|Гурьев]] қаласы (Атырау)'''

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{бастама}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ресей империясы тарихы]]
[[Санат:Казактар]]</text>
      <sha1>sm9y2wt8isu7kqjz2piffnom47bsm9c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683627</id>
      <parentid>3683625</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T13:03:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3683627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13506" sha1="8c4gkn4vu6kaikuvk2dwwisu0ef2etv" xml:space="preserve">{{Біріктірілсін|Жетісу казак-орыстары}}
'''Жайық казак-орыс әскері''' — [[Ресей]]дің оңтүстік аудандарынан қашып-пысқан босқындардан [[Жайық]] бойында 16 ғ-дың 2-жартысында қазақ жерін ашықтан-ашық [[отарлау]] үшін құралған құрамалар. 

Билік толығымен [[казактар|казак]]-орыс қолында болды. Казактар алғашқы кезде негізінен балық аулаумен, 18 ғ-дан бастап мал бағумен де айналысты. Бірақ, бойлары үйренгеннен кейін, яғни 19 ғ-дан бастап олар қорғансыз [[Жайық бойын казак-орыстардың отарлауы|Жайық қазақтарының]] шұрайлы жайылымдық жерін, өрістегі малын тартып ала бастады, ауылдарға тұтқиылдан шабуыл жасап, адамдарды қырды. 1919 ж. таратылды.&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;

Жайық казак әскерлері 1591 жылы құрылды, патша үкіметінің осы аймақтағы отарлық саясат жүргізудегі ең басты тірегіне, қазақ, қалмақ, башқұрт халықтарының азаттық күресіне қарсы құралына айналды. Территориясы шамамен 6,4 млн. десятина. 1917 жылғы Ақпан революциясы қарсаңында Жайық казак әскерлері үш бөлімнен Орал, Калмыково, Гурьев) және 33 станицадан құралды. 
Гурьев уезінің құрамына, бес казак станицасы кірді, олар: Гурьев, Сарайшық, Жаманқала, Орлово, Кулагино. Жайықтың оң жағасындағы ең шұрайлы жерлерді тартып алған казактар, бір жағынан, өздерінің сословиелік ерекшеліктерін сақтауға тырысып, тек патшаға ғана қызмет етеміз деген желеумен, тіпті, қарапайым орыс шаруаларына да жоғарыдан қарап, әрі олардың мүдделеріне қарсы келіп отырса, екінші жағынан, осы жерлердің шын мәніндегі иелері қазақтармен жайылымдық жер, шабындық үшін, балық аулауда, тұз өндіруде, сауда-саттықта үнемі қақтығысқа барып, өз өктемдіктерін жүргізуге тырысты. 
Патша үкіметінің қазақ даласында жүргізген отарлық саясаты туралы айта отырып, академик С.Зиманов оның кейбіреулеріне ерекше тоқталды:


== Елді мекендері ==
=== 1-ші Орал әскери бөлімі ===
* 1. Кирсанов станицасы
** '''[[Кирсаново (Батыс Қазақстан облысы)|Кирсанов]] кенті'''
** Елтышев кенті
** [[Январцев]] кенті
* 2. Рубежин станицасы
** '''[[Рубёжинское|Рубежин]] кенті (Рубежинское)'''
** [[Красноармейское (Батыс Қазақстан облысы)|Требушин]] кенті (Красноармейское)
** [[Озёрное (Батыс Қазақстан облысы)|Дьяков]] кенті (Озёрное)
** Серпутов кенті
** [[Ақбидай (ауыл)|Курноскин]] кенті (Красный Свет, Ақбидай)
** Савичев кенті
** [[Құрманғазы (Батыс Қазақстан облысы)|Чеботарёв]] кенті (Құрманғазы)
** Полварин кенті
* 3. Трёкин станицасы
** '''[[Байқоныс (Батыс Қазақстан облысы)|Трёкин]] кенті'''
** [[Володарское (Батыс Қазақстан облысы)|Гнилой]] кенті (Володарское)
** [[Дарьинское|Дарьинск]] кенті
** Голицын кенті (Галицино)
** [[Новенькое (Батыс Қазақстан облысы)|Новенький]] кенті
* 4. Орал станицасы
** '''[[Орал]] қаласы'''
** Ревун кенті (Зашаған, Коминтерн ш/а)
** [[Подстёпное (Батыс Қазақстан облысы)|Подстёпный]] кенті
** [[Жамбыл (Бәйтерек ауданы)|Ново-Деркульский]] кенті (Жамбыл)
** [[Садовое (Батыс Қазақстан облысы)|Садовый]] кенті
** [[Маштаково|Маштаков]] кенті
* 5. Круглоозёрная станицасы
** '''[[Круглоозёрное|Круглоозёрный]] кенті'''
** [[Серебряково|Серебряков]] кенті
** [[Щапов]] кенті
** [[Ливкино|Ливкин]] кенті
** [[Деркөл (кент)|Деркөл]] кенті
** [[Гремячее (Батыс Қазақстан облысы)|Верхне-Гремячий]] кенті
** Широкий кенті
** [[Қайнар (Батыс Қазақстан облысы)|Перемётный]] кенті (Новенькое, Қайнар)
** [[Перемётное|Ново-Перемётный]] кенті (Перемётное)
** [[Атамекен (Бәйтерек ауданы)|Железнов]] кенті (Атамекен)

=== 2-ші Калмыков әскери бөлімі ===
* 1. Шаған станицасы
** '''[[Үлкен Шаған|1-ші Шаған]] кенті (Үлкен Шаған)'''
** [[Кіші Шаған|2-ші Шаған]] кенті (Кіші Шаған)
** [[Көшім (ауыл)|Көшім]] кенті
* 2. Скворкин станицасы
** [[Ақсу (Бәйтерек ауданы)|Владимир]] кенті (Владимировка, Ақсу)
** '''[[Скворкино|Скворкин]] кенті'''
** [[Янайкино|Янайкин]] кенті
** [[Богатск]] кенті
** [[Тоғайлы (Батыс Қазақстан облысы)|Жемшин]] кенті (Тоғайлы)
* 3. Бударин станицасы
** ''Прорва кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/36954138/ru/пос-Прорвинский-Бударинской-станицы Прорва қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Коловертное|Коловертной]] кенті
** '''[[Бударин]] кенті'''
** [[Самал|Баранов]] кенті (Самал)
* 4. Ілбішін станицасы
** [[Жаңабұлақ|Кожехаров]] кенті (Жаңабұлақ)
** '''[[Чапаев (Батыс Қазақстан облысы)|Ілбішін]] қаласы (Чапаев)'''
* 5. Мергенев станицасы
** [[Мойылды (Батыс Қазақстан облысы)|Горячин]] кенті (Горячкино, Мойылды)
** '''[[Мерген (Батыс Қазақстан облысы)|Мергенев]] кенті'''
** ''Қаршы кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.802541&amp;lon=51.458588&amp;z=11&amp;m=b&amp;show=/27546933/ru/ Қаршы қонысы]&lt;/ref&gt;
* 6. Сахарная станицасы
** '''''Сахарный кенті'''''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.693397&amp;lon=51.497726&amp;z=11&amp;m=b Сахарная қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Ақбұлақ (Ақжайық ауданы)|Калёный]] кенті (Ақбұлақ)
** ''Лебяжин кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.437324&amp;lon=51.633682&amp;z=11&amp;m=b Лебедок қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Атамекен (Ақжайық ауданы)|Антонов]] кенті (Атамекен)
* 7. Калмыков станицасы
** ''Круглый кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.274525&amp;lon=51.856842&amp;z=11&amp;m=b&amp;show=/27546162/ru/ Круглое қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Алмалы (Ақжайық ауданы)|Котельный]] кенті (Котельниково, Алмалы)
** '''[[Тайпақ (Батыс Қазақстан облысы)|Калмыков]] кенті (Тайпақ)'''
** [[Томпақ|Краснояр]] кенті (Томпақ)
* 8. Каменская станицасы
** '''[[Тасқала (Батыс Қазақстан облысы)|Каменка]] кенті (Тасқала)'''
** ''Ассеричев кенті (Асерчево)''
** [[Зелёное (Зелёнов ауылдық округі)|Зелёный]] кенті
** [[Бастау (Батыс Қазақстан облысы)|Вавилин]] кенті (Бастау)
** [[Ақтау (Тасқала ауданы)|Паника]] кенті (Ақтау)
** [[Егіндібұлақ (Батыс Қазақстан облысы)|Цыганов]] кенті (Егіндібұлақ)
* 9. Шежін станицасы
** [[Шежін-1|1-ші Шежін]] кенті
** '''[[Шежін-2|2-ші Шежін]] кенті'''
** [[Еменжар|Ермоличев]] кенті (Ермольчево, Еменжар)
** [[Алмалы (Тасқала ауданы)|Ширяев]] кенті (Кирово, Алмалы)
** [[Мереке (Тасқала ауданы)|Подтяжки]] кенті (Мереке)
** [[Аққурай (ауыл)|Шильная Балка]] кенті (Аққурай)
** [[Болашақ (Казталов ауданы)|Богатырёв]] кенті (Болашақ)
* 10. Карманов станицасы
** '''[[Қырқопа|Карманов]] кенті (Қырқопа)'''
** [[Қызылоба (Батыс Қазақстан облысы)|Қызылоба]] кенті (Красногорское, Қызылоба)
** [[Пятимар|Бесоба]] кенті (Пятимарское, Пятимар)
** [[Жаңақала (Батыс Қазақстан облысы)|Қисыққамыс]] кенті (Жаңақала)
* 11. Глиненская станицасы
** ''1-ші Глиненский кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/27550761/ru/Урочище-Глиненский 1-ші Глиненский қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Мәстексай|2-ші Глиненский]] кенті (Ленинское, Мәстексай)
** '''[[Сарыкөл (Батыс Қазақстан облысы)|Бородин]] кенті (Факеево, Сарыкөл)'''
** [[Мұқыр (Батыс Қазақстан облысы)|Мухорский]] кенті (Мұқыр)
** [[Жаңажол (Жаңақала ауданы)|Мокринский]] кенті (Жаңажол)
* 12. Сламихин станицасы
** '''[[Жалпақтал|Сламихин]] кенті (Фурманово, Жалпақтал)'''
** [[Қайыңды (Казталов ауданы)|Берёзов]] кенті (Берёзино, Қайыңды)
** [[Ащысай (Қайыңды ауылдық округі)|Талов]] кенті (Русская Таловка, Ащысай)
** [[Көктерек (Казталов ауданы)|Үлкеноба]] кенті (Көктерек)

=== 3-ші Гурьев әскери бөлімі ===
* 1. Кулагин станицасы
** [[Шабдаржап|Харькин]] кенті (Шабдаржап)
** [[Аққала (Атырау облысы)|Горы]] кенті (Аққала)
** [[Ынтымақ (Атырау облысы)|Гребенщиков]] кенті (Ынтымақ)
** '''[[Есбол (Индер ауданы)|Кулагин]] кенті (Есбол)'''
* 2. Орлов станицасы
** '''[[Өрлік|Орлов]] кенті (Өрлік)'''
** [[Көктоғай (Атырау облысы)|Зелёный]] кенті (Көктоғай)
** [[Өтешқали Атамбаев ауылы|Топайлы]] кенті (Ө. Атамбаев)
* 3. Жаманқала станицасы
** [[Кеңөріс|Карманов]] кенті (Кеңөріс)
** [[Ақтоғай (Атырау облысы)|Бақсай]] кенті (Ақтоғай)
** '''[[Махамбет (Атырау облысы)|Жаманқала]] кенті (Махамбет)'''
* 4. Сарайшық станицасы
** '''[[Ескі Сарайшық|Сарайшық]] кенті (Ескі Сарайшық)'''
** [[Аққайың (Атырау облысы)|Сорочинский]] кенті (Аққайың)
** [[Талдыкөл (Атырау облысы)|Редут]] кенті (Талдыкөл)
** [[Алмалы (Атырау облысы)|Кандауров]] кенті (Алмалы)
** [[Хамит Ерғалиев ауылы|Новобогат]] кенті (Х. Ерғалиев)
* 5. Гурьев станицасы
** '''[[Атырау|Гурьев]] қаласы (Атырау)'''

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{бастама}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ресей империясы тарихы]]
[[Санат:Казактар]]</text>
      <sha1>8c4gkn4vu6kaikuvk2dwwisu0ef2etv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683629</id>
      <parentid>3683627</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T13:07:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3683629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13839" sha1="qyd1jr8ocxmt11ek7xlca6kql5tfclh" xml:space="preserve">{{Біріктірілсін|Жетісу казак-орыстары}}
'''Жайық казак-орыс әскері''' — [[Ресей]]дің оңтүстік аудандарынан қашып-пысқан босқындардан [[Жайық]] бойында 16 ғ-дың 2-жартысында қазақ жерін ашықтан-ашық [[отарлау]] үшін құралған құрамалар. 

Билік толығымен [[казактар|казак]]-орыс қолында болды. Казактар алғашқы кезде негізінен балық аулаумен, 18 ғ-дан бастап мал бағумен де айналысты. Бірақ, бойлары үйренгеннен кейін, яғни 19 ғ-дан бастап олар қорғансыз [[Жайық бойын казак-орыстардың отарлауы|Жайық қазақтарының]] шұрайлы жайылымдық жерін, өрістегі малын тартып ала бастады, ауылдарға тұтқиылдан шабуыл жасап, адамдарды қырды. 1919 ж. таратылды.&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;

Жайық казак әскерлері 1591 жылы құрылды, патша үкіметінің осы аймақтағы отарлық саясат жүргізудегі ең басты тірегіне, қазақ, қалмақ, башқұрт халықтарының азаттық күресіне қарсы құралына айналды. Территориясы шамамен 6,4 млн. десятина. 1917 жылғы Ақпан революциясы қарсаңында Жайық казак әскерлері үш бөлімнен Орал, Калмыково, Гурьев) және 33 станицадан құралды. 
Гурьев уезінің құрамына, бес казак станицасы кірді, олар: Гурьев, Сарайшық, Жаманқала, Орлово, Кулагино. Жайықтың оң жағасындағы ең шұрайлы жерлерді тартып алған казактар, бір жағынан, өздерінің сословиелік ерекшеліктерін сақтауға тырысып, тек патшаға ғана қызмет етеміз деген желеумен, тіпті, қарапайым орыс шаруаларына да жоғарыдан қарап, әрі олардың мүдделеріне қарсы келіп отырса, екінші жағынан, осы жерлердің шын мәніндегі иелері қазақтармен жайылымдық жер, шабындық үшін, балық аулауда, тұз өндіруде, сауда-саттықта үнемі қақтығысқа барып, өз өктемдіктерін жүргізуге тырысты. 
Патша үкіметінің қазақ даласында жүргізген отарлық саясаты туралы айта отырып, академик С.Зиманов оның кейбіреулеріне ерекше тоқталды:
*жергілікті жерлердегі басқарудың жауапты орындарына орыс шенеунікт көбінесе, әскери адамдар тағайындалды… Жергілікті халық болса екінші кезең техникалық міндеттерге тартылды…;


== Елді мекендері ==
=== 1-ші Орал әскери бөлімі ===
* 1. Кирсанов станицасы
** '''[[Кирсаново (Батыс Қазақстан облысы)|Кирсанов]] кенті'''
** Елтышев кенті
** [[Январцев]] кенті
* 2. Рубежин станицасы
** '''[[Рубёжинское|Рубежин]] кенті (Рубежинское)'''
** [[Красноармейское (Батыс Қазақстан облысы)|Требушин]] кенті (Красноармейское)
** [[Озёрное (Батыс Қазақстан облысы)|Дьяков]] кенті (Озёрное)
** Серпутов кенті
** [[Ақбидай (ауыл)|Курноскин]] кенті (Красный Свет, Ақбидай)
** Савичев кенті
** [[Құрманғазы (Батыс Қазақстан облысы)|Чеботарёв]] кенті (Құрманғазы)
** Полварин кенті
* 3. Трёкин станицасы
** '''[[Байқоныс (Батыс Қазақстан облысы)|Трёкин]] кенті'''
** [[Володарское (Батыс Қазақстан облысы)|Гнилой]] кенті (Володарское)
** [[Дарьинское|Дарьинск]] кенті
** Голицын кенті (Галицино)
** [[Новенькое (Батыс Қазақстан облысы)|Новенький]] кенті
* 4. Орал станицасы
** '''[[Орал]] қаласы'''
** Ревун кенті (Зашаған, Коминтерн ш/а)
** [[Подстёпное (Батыс Қазақстан облысы)|Подстёпный]] кенті
** [[Жамбыл (Бәйтерек ауданы)|Ново-Деркульский]] кенті (Жамбыл)
** [[Садовое (Батыс Қазақстан облысы)|Садовый]] кенті
** [[Маштаково|Маштаков]] кенті
* 5. Круглоозёрная станицасы
** '''[[Круглоозёрное|Круглоозёрный]] кенті'''
** [[Серебряково|Серебряков]] кенті
** [[Щапов]] кенті
** [[Ливкино|Ливкин]] кенті
** [[Деркөл (кент)|Деркөл]] кенті
** [[Гремячее (Батыс Қазақстан облысы)|Верхне-Гремячий]] кенті
** Широкий кенті
** [[Қайнар (Батыс Қазақстан облысы)|Перемётный]] кенті (Новенькое, Қайнар)
** [[Перемётное|Ново-Перемётный]] кенті (Перемётное)
** [[Атамекен (Бәйтерек ауданы)|Железнов]] кенті (Атамекен)

=== 2-ші Калмыков әскери бөлімі ===
* 1. Шаған станицасы
** '''[[Үлкен Шаған|1-ші Шаған]] кенті (Үлкен Шаған)'''
** [[Кіші Шаған|2-ші Шаған]] кенті (Кіші Шаған)
** [[Көшім (ауыл)|Көшім]] кенті
* 2. Скворкин станицасы
** [[Ақсу (Бәйтерек ауданы)|Владимир]] кенті (Владимировка, Ақсу)
** '''[[Скворкино|Скворкин]] кенті'''
** [[Янайкино|Янайкин]] кенті
** [[Богатск]] кенті
** [[Тоғайлы (Батыс Қазақстан облысы)|Жемшин]] кенті (Тоғайлы)
* 3. Бударин станицасы
** ''Прорва кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/36954138/ru/пос-Прорвинский-Бударинской-станицы Прорва қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Коловертное|Коловертной]] кенті
** '''[[Бударин]] кенті'''
** [[Самал|Баранов]] кенті (Самал)
* 4. Ілбішін станицасы
** [[Жаңабұлақ|Кожехаров]] кенті (Жаңабұлақ)
** '''[[Чапаев (Батыс Қазақстан облысы)|Ілбішін]] қаласы (Чапаев)'''
* 5. Мергенев станицасы
** [[Мойылды (Батыс Қазақстан облысы)|Горячин]] кенті (Горячкино, Мойылды)
** '''[[Мерген (Батыс Қазақстан облысы)|Мергенев]] кенті'''
** ''Қаршы кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.802541&amp;lon=51.458588&amp;z=11&amp;m=b&amp;show=/27546933/ru/ Қаршы қонысы]&lt;/ref&gt;
* 6. Сахарная станицасы
** '''''Сахарный кенті'''''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.693397&amp;lon=51.497726&amp;z=11&amp;m=b Сахарная қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Ақбұлақ (Ақжайық ауданы)|Калёный]] кенті (Ақбұлақ)
** ''Лебяжин кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.437324&amp;lon=51.633682&amp;z=11&amp;m=b Лебедок қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Атамекен (Ақжайық ауданы)|Антонов]] кенті (Атамекен)
* 7. Калмыков станицасы
** ''Круглый кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.274525&amp;lon=51.856842&amp;z=11&amp;m=b&amp;show=/27546162/ru/ Круглое қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Алмалы (Ақжайық ауданы)|Котельный]] кенті (Котельниково, Алмалы)
** '''[[Тайпақ (Батыс Қазақстан облысы)|Калмыков]] кенті (Тайпақ)'''
** [[Томпақ|Краснояр]] кенті (Томпақ)
* 8. Каменская станицасы
** '''[[Тасқала (Батыс Қазақстан облысы)|Каменка]] кенті (Тасқала)'''
** ''Ассеричев кенті (Асерчево)''
** [[Зелёное (Зелёнов ауылдық округі)|Зелёный]] кенті
** [[Бастау (Батыс Қазақстан облысы)|Вавилин]] кенті (Бастау)
** [[Ақтау (Тасқала ауданы)|Паника]] кенті (Ақтау)
** [[Егіндібұлақ (Батыс Қазақстан облысы)|Цыганов]] кенті (Егіндібұлақ)
* 9. Шежін станицасы
** [[Шежін-1|1-ші Шежін]] кенті
** '''[[Шежін-2|2-ші Шежін]] кенті'''
** [[Еменжар|Ермоличев]] кенті (Ермольчево, Еменжар)
** [[Алмалы (Тасқала ауданы)|Ширяев]] кенті (Кирово, Алмалы)
** [[Мереке (Тасқала ауданы)|Подтяжки]] кенті (Мереке)
** [[Аққурай (ауыл)|Шильная Балка]] кенті (Аққурай)
** [[Болашақ (Казталов ауданы)|Богатырёв]] кенті (Болашақ)
* 10. Карманов станицасы
** '''[[Қырқопа|Карманов]] кенті (Қырқопа)'''
** [[Қызылоба (Батыс Қазақстан облысы)|Қызылоба]] кенті (Красногорское, Қызылоба)
** [[Пятимар|Бесоба]] кенті (Пятимарское, Пятимар)
** [[Жаңақала (Батыс Қазақстан облысы)|Қисыққамыс]] кенті (Жаңақала)
* 11. Глиненская станицасы
** ''1-ші Глиненский кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/27550761/ru/Урочище-Глиненский 1-ші Глиненский қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Мәстексай|2-ші Глиненский]] кенті (Ленинское, Мәстексай)
** '''[[Сарыкөл (Батыс Қазақстан облысы)|Бородин]] кенті (Факеево, Сарыкөл)'''
** [[Мұқыр (Батыс Қазақстан облысы)|Мухорский]] кенті (Мұқыр)
** [[Жаңажол (Жаңақала ауданы)|Мокринский]] кенті (Жаңажол)
* 12. Сламихин станицасы
** '''[[Жалпақтал|Сламихин]] кенті (Фурманово, Жалпақтал)'''
** [[Қайыңды (Казталов ауданы)|Берёзов]] кенті (Берёзино, Қайыңды)
** [[Ащысай (Қайыңды ауылдық округі)|Талов]] кенті (Русская Таловка, Ащысай)
** [[Көктерек (Казталов ауданы)|Үлкеноба]] кенті (Көктерек)

=== 3-ші Гурьев әскери бөлімі ===
* 1. Кулагин станицасы
** [[Шабдаржап|Харькин]] кенті (Шабдаржап)
** [[Аққала (Атырау облысы)|Горы]] кенті (Аққала)
** [[Ынтымақ (Атырау облысы)|Гребенщиков]] кенті (Ынтымақ)
** '''[[Есбол (Индер ауданы)|Кулагин]] кенті (Есбол)'''
* 2. Орлов станицасы
** '''[[Өрлік|Орлов]] кенті (Өрлік)'''
** [[Көктоғай (Атырау облысы)|Зелёный]] кенті (Көктоғай)
** [[Өтешқали Атамбаев ауылы|Топайлы]] кенті (Ө. Атамбаев)
* 3. Жаманқала станицасы
** [[Кеңөріс|Карманов]] кенті (Кеңөріс)
** [[Ақтоғай (Атырау облысы)|Бақсай]] кенті (Ақтоғай)
** '''[[Махамбет (Атырау облысы)|Жаманқала]] кенті (Махамбет)'''
* 4. Сарайшық станицасы
** '''[[Ескі Сарайшық|Сарайшық]] кенті (Ескі Сарайшық)'''
** [[Аққайың (Атырау облысы)|Сорочинский]] кенті (Аққайың)
** [[Талдыкөл (Атырау облысы)|Редут]] кенті (Талдыкөл)
** [[Алмалы (Атырау облысы)|Кандауров]] кенті (Алмалы)
** [[Хамит Ерғалиев ауылы|Новобогат]] кенті (Х. Ерғалиев)
* 5. Гурьев станицасы
** '''[[Атырау|Гурьев]] қаласы (Атырау)'''

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{бастама}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ресей империясы тарихы]]
[[Санат:Казактар]]</text>
      <sha1>qyd1jr8ocxmt11ek7xlca6kql5tfclh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683630</id>
      <parentid>3683629</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T13:09:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3683630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14019" sha1="mc5e3u2himi9e6p1o4b8o9nszc71pkl" xml:space="preserve">{{Біріктірілсін|Жетісу казак-орыстары}}
'''Жайық казак-орыс әскері''' — [[Ресей]]дің оңтүстік аудандарынан қашып-пысқан босқындардан [[Жайық]] бойында 16 ғ-дың 2-жартысында қазақ жерін ашықтан-ашық [[отарлау]] үшін құралған құрамалар. 

Билік толығымен [[казактар|казак]]-орыс қолында болды. Казактар алғашқы кезде негізінен балық аулаумен, 18 ғ-дан бастап мал бағумен де айналысты. Бірақ, бойлары үйренгеннен кейін, яғни 19 ғ-дан бастап олар қорғансыз [[Жайық бойын казак-орыстардың отарлауы|Жайық қазақтарының]] шұрайлы жайылымдық жерін, өрістегі малын тартып ала бастады, ауылдарға тұтқиылдан шабуыл жасап, адамдарды қырды. 1919 ж. таратылды.&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;

Жайық казак әскерлері 1591 жылы құрылды, патша үкіметінің осы аймақтағы отарлық саясат жүргізудегі ең басты тірегіне, қазақ, қалмақ, башқұрт халықтарының азаттық күресіне қарсы құралына айналды. Территориясы шамамен 6,4 млн. десятина. 1917 жылғы Ақпан революциясы қарсаңында Жайық казак әскерлері үш бөлімнен Орал, Калмыково, Гурьев) және 33 станицадан құралды. 
Гурьев уезінің құрамына, бес казак станицасы кірді, олар: Гурьев, Сарайшық, Жаманқала, Орлово, Кулагино. Жайықтың оң жағасындағы ең шұрайлы жерлерді тартып алған казактар, бір жағынан, өздерінің сословиелік ерекшеліктерін сақтауға тырысып, тек патшаға ғана қызмет етеміз деген желеумен, тіпті, қарапайым орыс шаруаларына да жоғарыдан қарап, әрі олардың мүдделеріне қарсы келіп отырса, екінші жағынан, осы жерлердің шын мәніндегі иелері қазақтармен жайылымдық жер, шабындық үшін, балық аулауда, тұз өндіруде, сауда-саттықта үнемі қақтығысқа барып, өз өктемдіктерін жүргізуге тырысты. 
Патша үкіметінің қазақ даласында жүргізген отарлық саясаты туралы айта отырып, академик С.Зиманов оның кейбіреулеріне ерекше тоқталды:
*жергілікті жерлердегі басқарудың жауапты орындарына орыс шенеунікт көбінесе, әскери адамдар тағайындалды… Жергілікті халық болса екінші кезең техникалық міндеттерге тартылды…;
* үкімет өлкеде ерекше жеңілдіктерге ие казак станицаларын жаңа станицаларын құрды және дамытты…

== Елді мекендері ==
=== 1-ші Орал әскери бөлімі ===
* 1. Кирсанов станицасы
** '''[[Кирсаново (Батыс Қазақстан облысы)|Кирсанов]] кенті'''
** Елтышев кенті
** [[Январцев]] кенті
* 2. Рубежин станицасы
** '''[[Рубёжинское|Рубежин]] кенті (Рубежинское)'''
** [[Красноармейское (Батыс Қазақстан облысы)|Требушин]] кенті (Красноармейское)
** [[Озёрное (Батыс Қазақстан облысы)|Дьяков]] кенті (Озёрное)
** Серпутов кенті
** [[Ақбидай (ауыл)|Курноскин]] кенті (Красный Свет, Ақбидай)
** Савичев кенті
** [[Құрманғазы (Батыс Қазақстан облысы)|Чеботарёв]] кенті (Құрманғазы)
** Полварин кенті
* 3. Трёкин станицасы
** '''[[Байқоныс (Батыс Қазақстан облысы)|Трёкин]] кенті'''
** [[Володарское (Батыс Қазақстан облысы)|Гнилой]] кенті (Володарское)
** [[Дарьинское|Дарьинск]] кенті
** Голицын кенті (Галицино)
** [[Новенькое (Батыс Қазақстан облысы)|Новенький]] кенті
* 4. Орал станицасы
** '''[[Орал]] қаласы'''
** Ревун кенті (Зашаған, Коминтерн ш/а)
** [[Подстёпное (Батыс Қазақстан облысы)|Подстёпный]] кенті
** [[Жамбыл (Бәйтерек ауданы)|Ново-Деркульский]] кенті (Жамбыл)
** [[Садовое (Батыс Қазақстан облысы)|Садовый]] кенті
** [[Маштаково|Маштаков]] кенті
* 5. Круглоозёрная станицасы
** '''[[Круглоозёрное|Круглоозёрный]] кенті'''
** [[Серебряково|Серебряков]] кенті
** [[Щапов]] кенті
** [[Ливкино|Ливкин]] кенті
** [[Деркөл (кент)|Деркөл]] кенті
** [[Гремячее (Батыс Қазақстан облысы)|Верхне-Гремячий]] кенті
** Широкий кенті
** [[Қайнар (Батыс Қазақстан облысы)|Перемётный]] кенті (Новенькое, Қайнар)
** [[Перемётное|Ново-Перемётный]] кенті (Перемётное)
** [[Атамекен (Бәйтерек ауданы)|Железнов]] кенті (Атамекен)

=== 2-ші Калмыков әскери бөлімі ===
* 1. Шаған станицасы
** '''[[Үлкен Шаған|1-ші Шаған]] кенті (Үлкен Шаған)'''
** [[Кіші Шаған|2-ші Шаған]] кенті (Кіші Шаған)
** [[Көшім (ауыл)|Көшім]] кенті
* 2. Скворкин станицасы
** [[Ақсу (Бәйтерек ауданы)|Владимир]] кенті (Владимировка, Ақсу)
** '''[[Скворкино|Скворкин]] кенті'''
** [[Янайкино|Янайкин]] кенті
** [[Богатск]] кенті
** [[Тоғайлы (Батыс Қазақстан облысы)|Жемшин]] кенті (Тоғайлы)
* 3. Бударин станицасы
** ''Прорва кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/36954138/ru/пос-Прорвинский-Бударинской-станицы Прорва қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Коловертное|Коловертной]] кенті
** '''[[Бударин]] кенті'''
** [[Самал|Баранов]] кенті (Самал)
* 4. Ілбішін станицасы
** [[Жаңабұлақ|Кожехаров]] кенті (Жаңабұлақ)
** '''[[Чапаев (Батыс Қазақстан облысы)|Ілбішін]] қаласы (Чапаев)'''
* 5. Мергенев станицасы
** [[Мойылды (Батыс Қазақстан облысы)|Горячин]] кенті (Горячкино, Мойылды)
** '''[[Мерген (Батыс Қазақстан облысы)|Мергенев]] кенті'''
** ''Қаршы кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.802541&amp;lon=51.458588&amp;z=11&amp;m=b&amp;show=/27546933/ru/ Қаршы қонысы]&lt;/ref&gt;
* 6. Сахарная станицасы
** '''''Сахарный кенті'''''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.693397&amp;lon=51.497726&amp;z=11&amp;m=b Сахарная қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Ақбұлақ (Ақжайық ауданы)|Калёный]] кенті (Ақбұлақ)
** ''Лебяжин кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.437324&amp;lon=51.633682&amp;z=11&amp;m=b Лебедок қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Атамекен (Ақжайық ауданы)|Антонов]] кенті (Атамекен)
* 7. Калмыков станицасы
** ''Круглый кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.274525&amp;lon=51.856842&amp;z=11&amp;m=b&amp;show=/27546162/ru/ Круглое қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Алмалы (Ақжайық ауданы)|Котельный]] кенті (Котельниково, Алмалы)
** '''[[Тайпақ (Батыс Қазақстан облысы)|Калмыков]] кенті (Тайпақ)'''
** [[Томпақ|Краснояр]] кенті (Томпақ)
* 8. Каменская станицасы
** '''[[Тасқала (Батыс Қазақстан облысы)|Каменка]] кенті (Тасқала)'''
** ''Ассеричев кенті (Асерчево)''
** [[Зелёное (Зелёнов ауылдық округі)|Зелёный]] кенті
** [[Бастау (Батыс Қазақстан облысы)|Вавилин]] кенті (Бастау)
** [[Ақтау (Тасқала ауданы)|Паника]] кенті (Ақтау)
** [[Егіндібұлақ (Батыс Қазақстан облысы)|Цыганов]] кенті (Егіндібұлақ)
* 9. Шежін станицасы
** [[Шежін-1|1-ші Шежін]] кенті
** '''[[Шежін-2|2-ші Шежін]] кенті'''
** [[Еменжар|Ермоличев]] кенті (Ермольчево, Еменжар)
** [[Алмалы (Тасқала ауданы)|Ширяев]] кенті (Кирово, Алмалы)
** [[Мереке (Тасқала ауданы)|Подтяжки]] кенті (Мереке)
** [[Аққурай (ауыл)|Шильная Балка]] кенті (Аққурай)
** [[Болашақ (Казталов ауданы)|Богатырёв]] кенті (Болашақ)
* 10. Карманов станицасы
** '''[[Қырқопа|Карманов]] кенті (Қырқопа)'''
** [[Қызылоба (Батыс Қазақстан облысы)|Қызылоба]] кенті (Красногорское, Қызылоба)
** [[Пятимар|Бесоба]] кенті (Пятимарское, Пятимар)
** [[Жаңақала (Батыс Қазақстан облысы)|Қисыққамыс]] кенті (Жаңақала)
* 11. Глиненская станицасы
** ''1-ші Глиненский кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/27550761/ru/Урочище-Глиненский 1-ші Глиненский қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Мәстексай|2-ші Глиненский]] кенті (Ленинское, Мәстексай)
** '''[[Сарыкөл (Батыс Қазақстан облысы)|Бородин]] кенті (Факеево, Сарыкөл)'''
** [[Мұқыр (Батыс Қазақстан облысы)|Мухорский]] кенті (Мұқыр)
** [[Жаңажол (Жаңақала ауданы)|Мокринский]] кенті (Жаңажол)
* 12. Сламихин станицасы
** '''[[Жалпақтал|Сламихин]] кенті (Фурманово, Жалпақтал)'''
** [[Қайыңды (Казталов ауданы)|Берёзов]] кенті (Берёзино, Қайыңды)
** [[Ащысай (Қайыңды ауылдық округі)|Талов]] кенті (Русская Таловка, Ащысай)
** [[Көктерек (Казталов ауданы)|Үлкеноба]] кенті (Көктерек)

=== 3-ші Гурьев әскери бөлімі ===
* 1. Кулагин станицасы
** [[Шабдаржап|Харькин]] кенті (Шабдаржап)
** [[Аққала (Атырау облысы)|Горы]] кенті (Аққала)
** [[Ынтымақ (Атырау облысы)|Гребенщиков]] кенті (Ынтымақ)
** '''[[Есбол (Индер ауданы)|Кулагин]] кенті (Есбол)'''
* 2. Орлов станицасы
** '''[[Өрлік|Орлов]] кенті (Өрлік)'''
** [[Көктоғай (Атырау облысы)|Зелёный]] кенті (Көктоғай)
** [[Өтешқали Атамбаев ауылы|Топайлы]] кенті (Ө. Атамбаев)
* 3. Жаманқала станицасы
** [[Кеңөріс|Карманов]] кенті (Кеңөріс)
** [[Ақтоғай (Атырау облысы)|Бақсай]] кенті (Ақтоғай)
** '''[[Махамбет (Атырау облысы)|Жаманқала]] кенті (Махамбет)'''
* 4. Сарайшық станицасы
** '''[[Ескі Сарайшық|Сарайшық]] кенті (Ескі Сарайшық)'''
** [[Аққайың (Атырау облысы)|Сорочинский]] кенті (Аққайың)
** [[Талдыкөл (Атырау облысы)|Редут]] кенті (Талдыкөл)
** [[Алмалы (Атырау облысы)|Кандауров]] кенті (Алмалы)
** [[Хамит Ерғалиев ауылы|Новобогат]] кенті (Х. Ерғалиев)
* 5. Гурьев станицасы
** '''[[Атырау|Гурьев]] қаласы (Атырау)'''

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{бастама}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ресей империясы тарихы]]
[[Санат:Казактар]]</text>
      <sha1>mc5e3u2himi9e6p1o4b8o9nszc71pkl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683631</id>
      <parentid>3683630</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T13:11:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3683631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14371" sha1="tax4y8iokjesj9ote62bcllxcc0yl19" xml:space="preserve">{{Біріктірілсін|Жетісу казак-орыстары}}
'''Жайық казак-орыс әскері''' — [[Ресей]]дің оңтүстік аудандарынан қашып-пысқан босқындардан [[Жайық]] бойында 16 ғ-дың 2-жартысында қазақ жерін ашықтан-ашық [[отарлау]] үшін құралған құрамалар. 

Билік толығымен [[казактар|казак]]-орыс қолында болды. Казактар алғашқы кезде негізінен балық аулаумен, 18 ғ-дан бастап мал бағумен де айналысты. Бірақ, бойлары үйренгеннен кейін, яғни 19 ғ-дан бастап олар қорғансыз [[Жайық бойын казак-орыстардың отарлауы|Жайық қазақтарының]] шұрайлы жайылымдық жерін, өрістегі малын тартып ала бастады, ауылдарға тұтқиылдан шабуыл жасап, адамдарды қырды. 1919 ж. таратылды.&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;

Жайық казак әскерлері 1591 жылы құрылды, патша үкіметінің осы аймақтағы отарлық саясат жүргізудегі ең басты тірегіне, қазақ, қалмақ, башқұрт халықтарының азаттық күресіне қарсы құралына айналды. Территориясы шамамен 6,4 млн. десятина. 1917 жылғы Ақпан революциясы қарсаңында Жайық казак әскерлері үш бөлімнен Орал, Калмыково, Гурьев) және 33 станицадан құралды. 
Гурьев уезінің құрамына, бес казак станицасы кірді, олар: Гурьев, Сарайшық, Жаманқала, Орлово, Кулагино. Жайықтың оң жағасындағы ең шұрайлы жерлерді тартып алған казактар, бір жағынан, өздерінің сословиелік ерекшеліктерін сақтауға тырысып, тек патшаға ғана қызмет етеміз деген желеумен, тіпті, қарапайым орыс шаруаларына да жоғарыдан қарап, әрі олардың мүдделеріне қарсы келіп отырса, екінші жағынан, осы жерлердің шын мәніндегі иелері қазақтармен жайылымдық жер, шабындық үшін, балық аулауда, тұз өндіруде, сауда-саттықта үнемі қақтығысқа барып, өз өктемдіктерін жүргізуге тырысты. 
Патша үкіметінің қазақ даласында жүргізген отарлық саясаты туралы айта отырып, академик С.Зиманов оның кейбіреулеріне ерекше тоқталды:
*жергілікті жерлердегі басқарудың жауапты орындарына орыс шенеунікт көбінесе, әскери адамдар тағайындалды… Жергілікті халық болса екінші кезең техникалық міндеттерге тартылды…;
* үкімет өлкеде ерекше жеңілдіктерге ие казак станицаларын жаңа станицаларын құрды және дамытты…
*отаршылдық әкімшілік жергілікті халықтың игі-жақсыларын өз жағына тарту арқылы отарлық саясатты жүргізу құралына айналдырды, сөйтіп олар болыстық және ауылдық басқару жүйесіне енгізілді; 


== Елді мекендері ==
=== 1-ші Орал әскери бөлімі ===
* 1. Кирсанов станицасы
** '''[[Кирсаново (Батыс Қазақстан облысы)|Кирсанов]] кенті'''
** Елтышев кенті
** [[Январцев]] кенті
* 2. Рубежин станицасы
** '''[[Рубёжинское|Рубежин]] кенті (Рубежинское)'''
** [[Красноармейское (Батыс Қазақстан облысы)|Требушин]] кенті (Красноармейское)
** [[Озёрное (Батыс Қазақстан облысы)|Дьяков]] кенті (Озёрное)
** Серпутов кенті
** [[Ақбидай (ауыл)|Курноскин]] кенті (Красный Свет, Ақбидай)
** Савичев кенті
** [[Құрманғазы (Батыс Қазақстан облысы)|Чеботарёв]] кенті (Құрманғазы)
** Полварин кенті
* 3. Трёкин станицасы
** '''[[Байқоныс (Батыс Қазақстан облысы)|Трёкин]] кенті'''
** [[Володарское (Батыс Қазақстан облысы)|Гнилой]] кенті (Володарское)
** [[Дарьинское|Дарьинск]] кенті
** Голицын кенті (Галицино)
** [[Новенькое (Батыс Қазақстан облысы)|Новенький]] кенті
* 4. Орал станицасы
** '''[[Орал]] қаласы'''
** Ревун кенті (Зашаған, Коминтерн ш/а)
** [[Подстёпное (Батыс Қазақстан облысы)|Подстёпный]] кенті
** [[Жамбыл (Бәйтерек ауданы)|Ново-Деркульский]] кенті (Жамбыл)
** [[Садовое (Батыс Қазақстан облысы)|Садовый]] кенті
** [[Маштаково|Маштаков]] кенті
* 5. Круглоозёрная станицасы
** '''[[Круглоозёрное|Круглоозёрный]] кенті'''
** [[Серебряково|Серебряков]] кенті
** [[Щапов]] кенті
** [[Ливкино|Ливкин]] кенті
** [[Деркөл (кент)|Деркөл]] кенті
** [[Гремячее (Батыс Қазақстан облысы)|Верхне-Гремячий]] кенті
** Широкий кенті
** [[Қайнар (Батыс Қазақстан облысы)|Перемётный]] кенті (Новенькое, Қайнар)
** [[Перемётное|Ново-Перемётный]] кенті (Перемётное)
** [[Атамекен (Бәйтерек ауданы)|Железнов]] кенті (Атамекен)

=== 2-ші Калмыков әскери бөлімі ===
* 1. Шаған станицасы
** '''[[Үлкен Шаған|1-ші Шаған]] кенті (Үлкен Шаған)'''
** [[Кіші Шаған|2-ші Шаған]] кенті (Кіші Шаған)
** [[Көшім (ауыл)|Көшім]] кенті
* 2. Скворкин станицасы
** [[Ақсу (Бәйтерек ауданы)|Владимир]] кенті (Владимировка, Ақсу)
** '''[[Скворкино|Скворкин]] кенті'''
** [[Янайкино|Янайкин]] кенті
** [[Богатск]] кенті
** [[Тоғайлы (Батыс Қазақстан облысы)|Жемшин]] кенті (Тоғайлы)
* 3. Бударин станицасы
** ''Прорва кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/36954138/ru/пос-Прорвинский-Бударинской-станицы Прорва қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Коловертное|Коловертной]] кенті
** '''[[Бударин]] кенті'''
** [[Самал|Баранов]] кенті (Самал)
* 4. Ілбішін станицасы
** [[Жаңабұлақ|Кожехаров]] кенті (Жаңабұлақ)
** '''[[Чапаев (Батыс Қазақстан облысы)|Ілбішін]] қаласы (Чапаев)'''
* 5. Мергенев станицасы
** [[Мойылды (Батыс Қазақстан облысы)|Горячин]] кенті (Горячкино, Мойылды)
** '''[[Мерген (Батыс Қазақстан облысы)|Мергенев]] кенті'''
** ''Қаршы кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.802541&amp;lon=51.458588&amp;z=11&amp;m=b&amp;show=/27546933/ru/ Қаршы қонысы]&lt;/ref&gt;
* 6. Сахарная станицасы
** '''''Сахарный кенті'''''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.693397&amp;lon=51.497726&amp;z=11&amp;m=b Сахарная қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Ақбұлақ (Ақжайық ауданы)|Калёный]] кенті (Ақбұлақ)
** ''Лебяжин кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.437324&amp;lon=51.633682&amp;z=11&amp;m=b Лебедок қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Атамекен (Ақжайық ауданы)|Антонов]] кенті (Атамекен)
* 7. Калмыков станицасы
** ''Круглый кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.274525&amp;lon=51.856842&amp;z=11&amp;m=b&amp;show=/27546162/ru/ Круглое қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Алмалы (Ақжайық ауданы)|Котельный]] кенті (Котельниково, Алмалы)
** '''[[Тайпақ (Батыс Қазақстан облысы)|Калмыков]] кенті (Тайпақ)'''
** [[Томпақ|Краснояр]] кенті (Томпақ)
* 8. Каменская станицасы
** '''[[Тасқала (Батыс Қазақстан облысы)|Каменка]] кенті (Тасқала)'''
** ''Ассеричев кенті (Асерчево)''
** [[Зелёное (Зелёнов ауылдық округі)|Зелёный]] кенті
** [[Бастау (Батыс Қазақстан облысы)|Вавилин]] кенті (Бастау)
** [[Ақтау (Тасқала ауданы)|Паника]] кенті (Ақтау)
** [[Егіндібұлақ (Батыс Қазақстан облысы)|Цыганов]] кенті (Егіндібұлақ)
* 9. Шежін станицасы
** [[Шежін-1|1-ші Шежін]] кенті
** '''[[Шежін-2|2-ші Шежін]] кенті'''
** [[Еменжар|Ермоличев]] кенті (Ермольчево, Еменжар)
** [[Алмалы (Тасқала ауданы)|Ширяев]] кенті (Кирово, Алмалы)
** [[Мереке (Тасқала ауданы)|Подтяжки]] кенті (Мереке)
** [[Аққурай (ауыл)|Шильная Балка]] кенті (Аққурай)
** [[Болашақ (Казталов ауданы)|Богатырёв]] кенті (Болашақ)
* 10. Карманов станицасы
** '''[[Қырқопа|Карманов]] кенті (Қырқопа)'''
** [[Қызылоба (Батыс Қазақстан облысы)|Қызылоба]] кенті (Красногорское, Қызылоба)
** [[Пятимар|Бесоба]] кенті (Пятимарское, Пятимар)
** [[Жаңақала (Батыс Қазақстан облысы)|Қисыққамыс]] кенті (Жаңақала)
* 11. Глиненская станицасы
** ''1-ші Глиненский кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/27550761/ru/Урочище-Глиненский 1-ші Глиненский қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Мәстексай|2-ші Глиненский]] кенті (Ленинское, Мәстексай)
** '''[[Сарыкөл (Батыс Қазақстан облысы)|Бородин]] кенті (Факеево, Сарыкөл)'''
** [[Мұқыр (Батыс Қазақстан облысы)|Мухорский]] кенті (Мұқыр)
** [[Жаңажол (Жаңақала ауданы)|Мокринский]] кенті (Жаңажол)
* 12. Сламихин станицасы
** '''[[Жалпақтал|Сламихин]] кенті (Фурманово, Жалпақтал)'''
** [[Қайыңды (Казталов ауданы)|Берёзов]] кенті (Берёзино, Қайыңды)
** [[Ащысай (Қайыңды ауылдық округі)|Талов]] кенті (Русская Таловка, Ащысай)
** [[Көктерек (Казталов ауданы)|Үлкеноба]] кенті (Көктерек)

=== 3-ші Гурьев әскери бөлімі ===
* 1. Кулагин станицасы
** [[Шабдаржап|Харькин]] кенті (Шабдаржап)
** [[Аққала (Атырау облысы)|Горы]] кенті (Аққала)
** [[Ынтымақ (Атырау облысы)|Гребенщиков]] кенті (Ынтымақ)
** '''[[Есбол (Индер ауданы)|Кулагин]] кенті (Есбол)'''
* 2. Орлов станицасы
** '''[[Өрлік|Орлов]] кенті (Өрлік)'''
** [[Көктоғай (Атырау облысы)|Зелёный]] кенті (Көктоғай)
** [[Өтешқали Атамбаев ауылы|Топайлы]] кенті (Ө. Атамбаев)
* 3. Жаманқала станицасы
** [[Кеңөріс|Карманов]] кенті (Кеңөріс)
** [[Ақтоғай (Атырау облысы)|Бақсай]] кенті (Ақтоғай)
** '''[[Махамбет (Атырау облысы)|Жаманқала]] кенті (Махамбет)'''
* 4. Сарайшық станицасы
** '''[[Ескі Сарайшық|Сарайшық]] кенті (Ескі Сарайшық)'''
** [[Аққайың (Атырау облысы)|Сорочинский]] кенті (Аққайың)
** [[Талдыкөл (Атырау облысы)|Редут]] кенті (Талдыкөл)
** [[Алмалы (Атырау облысы)|Кандауров]] кенті (Алмалы)
** [[Хамит Ерғалиев ауылы|Новобогат]] кенті (Х. Ерғалиев)
* 5. Гурьев станицасы
** '''[[Атырау|Гурьев]] қаласы (Атырау)'''

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{бастама}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ресей империясы тарихы]]
[[Санат:Казактар]]</text>
      <sha1>tax4y8iokjesj9ote62bcllxcc0yl19</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683632</id>
      <parentid>3683631</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T13:13:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3683632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14658" sha1="gx8vzn5ua569bgsutycgnwvwsrxf734" xml:space="preserve">{{Біріктірілсін|Жетісу казак-орыстары}}
'''Жайық казак-орыс әскері''' — [[Ресей]]дің оңтүстік аудандарынан қашып-пысқан босқындардан [[Жайық]] бойында 16 ғ-дың 2-жартысында қазақ жерін ашықтан-ашық [[отарлау]] үшін құралған құрамалар. 

Билік толығымен [[казактар|казак]]-орыс қолында болды. Казактар алғашқы кезде негізінен балық аулаумен, 18 ғ-дан бастап мал бағумен де айналысты. Бірақ, бойлары үйренгеннен кейін, яғни 19 ғ-дан бастап олар қорғансыз [[Жайық бойын казак-орыстардың отарлауы|Жайық қазақтарының]] шұрайлы жайылымдық жерін, өрістегі малын тартып ала бастады, ауылдарға тұтқиылдан шабуыл жасап, адамдарды қырды. 1919 ж. таратылды.&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;

Жайық казак әскерлері 1591 жылы құрылды, патша үкіметінің осы аймақтағы отарлық саясат жүргізудегі ең басты тірегіне, қазақ, қалмақ, башқұрт халықтарының азаттық күресіне қарсы құралына айналды. Территориясы шамамен 6,4 млн. десятина. 1917 жылғы Ақпан революциясы қарсаңында Жайық казак әскерлері үш бөлімнен Орал, Калмыково, Гурьев) және 33 станицадан құралды. 
Гурьев уезінің құрамына, бес казак станицасы кірді, олар: Гурьев, Сарайшық, Жаманқала, Орлово, Кулагино. Жайықтың оң жағасындағы ең шұрайлы жерлерді тартып алған казактар, бір жағынан, өздерінің сословиелік ерекшеліктерін сақтауға тырысып, тек патшаға ғана қызмет етеміз деген желеумен, тіпті, қарапайым орыс шаруаларына да жоғарыдан қарап, әрі олардың мүдделеріне қарсы келіп отырса, екінші жағынан, осы жерлердің шын мәніндегі иелері қазақтармен жайылымдық жер, шабындық үшін, балық аулауда, тұз өндіруде, сауда-саттықта үнемі қақтығысқа барып, өз өктемдіктерін жүргізуге тырысты. 
Патша үкіметінің қазақ даласында жүргізген отарлық саясаты туралы айта отырып, академик С.Зиманов оның кейбіреулеріне ерекше тоқталды:
*жергілікті жерлердегі басқарудың жауапты орындарына орыс шенеунікт көбінесе, әскери адамдар тағайындалды… Жергілікті халық болса екінші кезең техникалық міндеттерге тартылды…;
* үкімет өлкеде ерекше жеңілдіктерге ие казак станицаларын жаңа станицаларын құрды және дамытты…
*отаршылдық әкімшілік жергілікті халықтың игі-жақсыларын өз жағына тарту арқылы отарлық саясатты жүргізу құралына айналдырды, сөйтіп олар болыстық және ауылдық басқару жүйесіне енгізілді; 
*царизм орыс, украин тұрғындарын, казактарды жергілікті халыққа қарсы бағытталған шовинистік күйде ұстауға және оны жандандыруға тырысқан саясат ұстады…, 

== Елді мекендері ==
=== 1-ші Орал әскери бөлімі ===
* 1. Кирсанов станицасы
** '''[[Кирсаново (Батыс Қазақстан облысы)|Кирсанов]] кенті'''
** Елтышев кенті
** [[Январцев]] кенті
* 2. Рубежин станицасы
** '''[[Рубёжинское|Рубежин]] кенті (Рубежинское)'''
** [[Красноармейское (Батыс Қазақстан облысы)|Требушин]] кенті (Красноармейское)
** [[Озёрное (Батыс Қазақстан облысы)|Дьяков]] кенті (Озёрное)
** Серпутов кенті
** [[Ақбидай (ауыл)|Курноскин]] кенті (Красный Свет, Ақбидай)
** Савичев кенті
** [[Құрманғазы (Батыс Қазақстан облысы)|Чеботарёв]] кенті (Құрманғазы)
** Полварин кенті
* 3. Трёкин станицасы
** '''[[Байқоныс (Батыс Қазақстан облысы)|Трёкин]] кенті'''
** [[Володарское (Батыс Қазақстан облысы)|Гнилой]] кенті (Володарское)
** [[Дарьинское|Дарьинск]] кенті
** Голицын кенті (Галицино)
** [[Новенькое (Батыс Қазақстан облысы)|Новенький]] кенті
* 4. Орал станицасы
** '''[[Орал]] қаласы'''
** Ревун кенті (Зашаған, Коминтерн ш/а)
** [[Подстёпное (Батыс Қазақстан облысы)|Подстёпный]] кенті
** [[Жамбыл (Бәйтерек ауданы)|Ново-Деркульский]] кенті (Жамбыл)
** [[Садовое (Батыс Қазақстан облысы)|Садовый]] кенті
** [[Маштаково|Маштаков]] кенті
* 5. Круглоозёрная станицасы
** '''[[Круглоозёрное|Круглоозёрный]] кенті'''
** [[Серебряково|Серебряков]] кенті
** [[Щапов]] кенті
** [[Ливкино|Ливкин]] кенті
** [[Деркөл (кент)|Деркөл]] кенті
** [[Гремячее (Батыс Қазақстан облысы)|Верхне-Гремячий]] кенті
** Широкий кенті
** [[Қайнар (Батыс Қазақстан облысы)|Перемётный]] кенті (Новенькое, Қайнар)
** [[Перемётное|Ново-Перемётный]] кенті (Перемётное)
** [[Атамекен (Бәйтерек ауданы)|Железнов]] кенті (Атамекен)

=== 2-ші Калмыков әскери бөлімі ===
* 1. Шаған станицасы
** '''[[Үлкен Шаған|1-ші Шаған]] кенті (Үлкен Шаған)'''
** [[Кіші Шаған|2-ші Шаған]] кенті (Кіші Шаған)
** [[Көшім (ауыл)|Көшім]] кенті
* 2. Скворкин станицасы
** [[Ақсу (Бәйтерек ауданы)|Владимир]] кенті (Владимировка, Ақсу)
** '''[[Скворкино|Скворкин]] кенті'''
** [[Янайкино|Янайкин]] кенті
** [[Богатск]] кенті
** [[Тоғайлы (Батыс Қазақстан облысы)|Жемшин]] кенті (Тоғайлы)
* 3. Бударин станицасы
** ''Прорва кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/36954138/ru/пос-Прорвинский-Бударинской-станицы Прорва қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Коловертное|Коловертной]] кенті
** '''[[Бударин]] кенті'''
** [[Самал|Баранов]] кенті (Самал)
* 4. Ілбішін станицасы
** [[Жаңабұлақ|Кожехаров]] кенті (Жаңабұлақ)
** '''[[Чапаев (Батыс Қазақстан облысы)|Ілбішін]] қаласы (Чапаев)'''
* 5. Мергенев станицасы
** [[Мойылды (Батыс Қазақстан облысы)|Горячин]] кенті (Горячкино, Мойылды)
** '''[[Мерген (Батыс Қазақстан облысы)|Мергенев]] кенті'''
** ''Қаршы кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.802541&amp;lon=51.458588&amp;z=11&amp;m=b&amp;show=/27546933/ru/ Қаршы қонысы]&lt;/ref&gt;
* 6. Сахарная станицасы
** '''''Сахарный кенті'''''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.693397&amp;lon=51.497726&amp;z=11&amp;m=b Сахарная қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Ақбұлақ (Ақжайық ауданы)|Калёный]] кенті (Ақбұлақ)
** ''Лебяжин кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.437324&amp;lon=51.633682&amp;z=11&amp;m=b Лебедок қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Атамекен (Ақжайық ауданы)|Антонов]] кенті (Атамекен)
* 7. Калмыков станицасы
** ''Круглый кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.274525&amp;lon=51.856842&amp;z=11&amp;m=b&amp;show=/27546162/ru/ Круглое қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Алмалы (Ақжайық ауданы)|Котельный]] кенті (Котельниково, Алмалы)
** '''[[Тайпақ (Батыс Қазақстан облысы)|Калмыков]] кенті (Тайпақ)'''
** [[Томпақ|Краснояр]] кенті (Томпақ)
* 8. Каменская станицасы
** '''[[Тасқала (Батыс Қазақстан облысы)|Каменка]] кенті (Тасқала)'''
** ''Ассеричев кенті (Асерчево)''
** [[Зелёное (Зелёнов ауылдық округі)|Зелёный]] кенті
** [[Бастау (Батыс Қазақстан облысы)|Вавилин]] кенті (Бастау)
** [[Ақтау (Тасқала ауданы)|Паника]] кенті (Ақтау)
** [[Егіндібұлақ (Батыс Қазақстан облысы)|Цыганов]] кенті (Егіндібұлақ)
* 9. Шежін станицасы
** [[Шежін-1|1-ші Шежін]] кенті
** '''[[Шежін-2|2-ші Шежін]] кенті'''
** [[Еменжар|Ермоличев]] кенті (Ермольчево, Еменжар)
** [[Алмалы (Тасқала ауданы)|Ширяев]] кенті (Кирово, Алмалы)
** [[Мереке (Тасқала ауданы)|Подтяжки]] кенті (Мереке)
** [[Аққурай (ауыл)|Шильная Балка]] кенті (Аққурай)
** [[Болашақ (Казталов ауданы)|Богатырёв]] кенті (Болашақ)
* 10. Карманов станицасы
** '''[[Қырқопа|Карманов]] кенті (Қырқопа)'''
** [[Қызылоба (Батыс Қазақстан облысы)|Қызылоба]] кенті (Красногорское, Қызылоба)
** [[Пятимар|Бесоба]] кенті (Пятимарское, Пятимар)
** [[Жаңақала (Батыс Қазақстан облысы)|Қисыққамыс]] кенті (Жаңақала)
* 11. Глиненская станицасы
** ''1-ші Глиненский кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/27550761/ru/Урочище-Глиненский 1-ші Глиненский қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Мәстексай|2-ші Глиненский]] кенті (Ленинское, Мәстексай)
** '''[[Сарыкөл (Батыс Қазақстан облысы)|Бородин]] кенті (Факеево, Сарыкөл)'''
** [[Мұқыр (Батыс Қазақстан облысы)|Мухорский]] кенті (Мұқыр)
** [[Жаңажол (Жаңақала ауданы)|Мокринский]] кенті (Жаңажол)
* 12. Сламихин станицасы
** '''[[Жалпақтал|Сламихин]] кенті (Фурманово, Жалпақтал)'''
** [[Қайыңды (Казталов ауданы)|Берёзов]] кенті (Берёзино, Қайыңды)
** [[Ащысай (Қайыңды ауылдық округі)|Талов]] кенті (Русская Таловка, Ащысай)
** [[Көктерек (Казталов ауданы)|Үлкеноба]] кенті (Көктерек)

=== 3-ші Гурьев әскери бөлімі ===
* 1. Кулагин станицасы
** [[Шабдаржап|Харькин]] кенті (Шабдаржап)
** [[Аққала (Атырау облысы)|Горы]] кенті (Аққала)
** [[Ынтымақ (Атырау облысы)|Гребенщиков]] кенті (Ынтымақ)
** '''[[Есбол (Индер ауданы)|Кулагин]] кенті (Есбол)'''
* 2. Орлов станицасы
** '''[[Өрлік|Орлов]] кенті (Өрлік)'''
** [[Көктоғай (Атырау облысы)|Зелёный]] кенті (Көктоғай)
** [[Өтешқали Атамбаев ауылы|Топайлы]] кенті (Ө. Атамбаев)
* 3. Жаманқала станицасы
** [[Кеңөріс|Карманов]] кенті (Кеңөріс)
** [[Ақтоғай (Атырау облысы)|Бақсай]] кенті (Ақтоғай)
** '''[[Махамбет (Атырау облысы)|Жаманқала]] кенті (Махамбет)'''
* 4. Сарайшық станицасы
** '''[[Ескі Сарайшық|Сарайшық]] кенті (Ескі Сарайшық)'''
** [[Аққайың (Атырау облысы)|Сорочинский]] кенті (Аққайың)
** [[Талдыкөл (Атырау облысы)|Редут]] кенті (Талдыкөл)
** [[Алмалы (Атырау облысы)|Кандауров]] кенті (Алмалы)
** [[Хамит Ерғалиев ауылы|Новобогат]] кенті (Х. Ерғалиев)
* 5. Гурьев станицасы
** '''[[Атырау|Гурьев]] қаласы (Атырау)'''

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{бастама}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ресей империясы тарихы]]
[[Санат:Казактар]]</text>
      <sha1>gx8vzn5ua569bgsutycgnwvwsrxf734</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683634</id>
      <parentid>3683632</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T13:14:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3683634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14906" sha1="obxitk0pxj8ky1fdbsc8mayl0h3xuf5" xml:space="preserve">{{Біріктірілсін|Жетісу казак-орыстары}}
'''Жайық казак-орыс әскері''' — [[Ресей]]дің оңтүстік аудандарынан қашып-пысқан босқындардан [[Жайық]] бойында 16 ғ-дың 2-жартысында қазақ жерін ашықтан-ашық [[отарлау]] үшін құралған құрамалар. 

Билік толығымен [[казактар|казак]]-орыс қолында болды. Казактар алғашқы кезде негізінен балық аулаумен, 18 ғ-дан бастап мал бағумен де айналысты. Бірақ, бойлары үйренгеннен кейін, яғни 19 ғ-дан бастап олар қорғансыз [[Жайық бойын казак-орыстардың отарлауы|Жайық қазақтарының]] шұрайлы жайылымдық жерін, өрістегі малын тартып ала бастады, ауылдарға тұтқиылдан шабуыл жасап, адамдарды қырды. 1919 ж. таратылды.&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;

Жайық казак әскерлері 1591 жылы құрылды, патша үкіметінің осы аймақтағы отарлық саясат жүргізудегі ең басты тірегіне, қазақ, қалмақ, башқұрт халықтарының азаттық күресіне қарсы құралына айналды. Территориясы шамамен 6,4 млн. десятина. 1917 жылғы Ақпан революциясы қарсаңында Жайық казак әскерлері үш бөлімнен Орал, Калмыково, Гурьев) және 33 станицадан құралды. 
Гурьев уезінің құрамына, бес казак станицасы кірді, олар: Гурьев, Сарайшық, Жаманқала, Орлово, Кулагино. Жайықтың оң жағасындағы ең шұрайлы жерлерді тартып алған казактар, бір жағынан, өздерінің сословиелік ерекшеліктерін сақтауға тырысып, тек патшаға ғана қызмет етеміз деген желеумен, тіпті, қарапайым орыс шаруаларына да жоғарыдан қарап, әрі олардың мүдделеріне қарсы келіп отырса, екінші жағынан, осы жерлердің шын мәніндегі иелері қазақтармен жайылымдық жер, шабындық үшін, балық аулауда, тұз өндіруде, сауда-саттықта үнемі қақтығысқа барып, өз өктемдіктерін жүргізуге тырысты. 
Патша үкіметінің қазақ даласында жүргізген отарлық саясаты туралы айта отырып, академик С.Зиманов оның кейбіреулеріне ерекше тоқталды:
*жергілікті жерлердегі басқарудың жауапты орындарына орыс шенеунікт көбінесе, әскери адамдар тағайындалды… Жергілікті халық болса екінші кезең техникалық міндеттерге тартылды…;
* үкімет өлкеде ерекше жеңілдіктерге ие казак станицаларын жаңа станицаларын құрды және дамытты…
*отаршылдық әкімшілік жергілікті халықтың игі-жақсыларын өз жағына тарту арқылы отарлық саясатты жүргізу құралына айналдырды, сөйтіп олар болыстық және ауылдық басқару жүйесіне енгізілді; 
*царизм орыс, украин тұрғындарын, казактарды жергілікті халыққа қарсы бағытталған шовинистік күйде ұстауға және оны жандандыруға тырысқан саясат ұстады…, 
*үкімет жергілікті халықтың өз құқтары үшін қандай да болмасын қарсылығын тұтанбай жатып, асқан қаталдықпен басып тастауға тырысты…;


== Елді мекендері ==
=== 1-ші Орал әскери бөлімі ===
* 1. Кирсанов станицасы
** '''[[Кирсаново (Батыс Қазақстан облысы)|Кирсанов]] кенті'''
** Елтышев кенті
** [[Январцев]] кенті
* 2. Рубежин станицасы
** '''[[Рубёжинское|Рубежин]] кенті (Рубежинское)'''
** [[Красноармейское (Батыс Қазақстан облысы)|Требушин]] кенті (Красноармейское)
** [[Озёрное (Батыс Қазақстан облысы)|Дьяков]] кенті (Озёрное)
** Серпутов кенті
** [[Ақбидай (ауыл)|Курноскин]] кенті (Красный Свет, Ақбидай)
** Савичев кенті
** [[Құрманғазы (Батыс Қазақстан облысы)|Чеботарёв]] кенті (Құрманғазы)
** Полварин кенті
* 3. Трёкин станицасы
** '''[[Байқоныс (Батыс Қазақстан облысы)|Трёкин]] кенті'''
** [[Володарское (Батыс Қазақстан облысы)|Гнилой]] кенті (Володарское)
** [[Дарьинское|Дарьинск]] кенті
** Голицын кенті (Галицино)
** [[Новенькое (Батыс Қазақстан облысы)|Новенький]] кенті
* 4. Орал станицасы
** '''[[Орал]] қаласы'''
** Ревун кенті (Зашаған, Коминтерн ш/а)
** [[Подстёпное (Батыс Қазақстан облысы)|Подстёпный]] кенті
** [[Жамбыл (Бәйтерек ауданы)|Ново-Деркульский]] кенті (Жамбыл)
** [[Садовое (Батыс Қазақстан облысы)|Садовый]] кенті
** [[Маштаково|Маштаков]] кенті
* 5. Круглоозёрная станицасы
** '''[[Круглоозёрное|Круглоозёрный]] кенті'''
** [[Серебряково|Серебряков]] кенті
** [[Щапов]] кенті
** [[Ливкино|Ливкин]] кенті
** [[Деркөл (кент)|Деркөл]] кенті
** [[Гремячее (Батыс Қазақстан облысы)|Верхне-Гремячий]] кенті
** Широкий кенті
** [[Қайнар (Батыс Қазақстан облысы)|Перемётный]] кенті (Новенькое, Қайнар)
** [[Перемётное|Ново-Перемётный]] кенті (Перемётное)
** [[Атамекен (Бәйтерек ауданы)|Железнов]] кенті (Атамекен)

=== 2-ші Калмыков әскери бөлімі ===
* 1. Шаған станицасы
** '''[[Үлкен Шаған|1-ші Шаған]] кенті (Үлкен Шаған)'''
** [[Кіші Шаған|2-ші Шаған]] кенті (Кіші Шаған)
** [[Көшім (ауыл)|Көшім]] кенті
* 2. Скворкин станицасы
** [[Ақсу (Бәйтерек ауданы)|Владимир]] кенті (Владимировка, Ақсу)
** '''[[Скворкино|Скворкин]] кенті'''
** [[Янайкино|Янайкин]] кенті
** [[Богатск]] кенті
** [[Тоғайлы (Батыс Қазақстан облысы)|Жемшин]] кенті (Тоғайлы)
* 3. Бударин станицасы
** ''Прорва кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/36954138/ru/пос-Прорвинский-Бударинской-станицы Прорва қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Коловертное|Коловертной]] кенті
** '''[[Бударин]] кенті'''
** [[Самал|Баранов]] кенті (Самал)
* 4. Ілбішін станицасы
** [[Жаңабұлақ|Кожехаров]] кенті (Жаңабұлақ)
** '''[[Чапаев (Батыс Қазақстан облысы)|Ілбішін]] қаласы (Чапаев)'''
* 5. Мергенев станицасы
** [[Мойылды (Батыс Қазақстан облысы)|Горячин]] кенті (Горячкино, Мойылды)
** '''[[Мерген (Батыс Қазақстан облысы)|Мергенев]] кенті'''
** ''Қаршы кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.802541&amp;lon=51.458588&amp;z=11&amp;m=b&amp;show=/27546933/ru/ Қаршы қонысы]&lt;/ref&gt;
* 6. Сахарная станицасы
** '''''Сахарный кенті'''''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.693397&amp;lon=51.497726&amp;z=11&amp;m=b Сахарная қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Ақбұлақ (Ақжайық ауданы)|Калёный]] кенті (Ақбұлақ)
** ''Лебяжин кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.437324&amp;lon=51.633682&amp;z=11&amp;m=b Лебедок қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Атамекен (Ақжайық ауданы)|Антонов]] кенті (Атамекен)
* 7. Калмыков станицасы
** ''Круглый кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.274525&amp;lon=51.856842&amp;z=11&amp;m=b&amp;show=/27546162/ru/ Круглое қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Алмалы (Ақжайық ауданы)|Котельный]] кенті (Котельниково, Алмалы)
** '''[[Тайпақ (Батыс Қазақстан облысы)|Калмыков]] кенті (Тайпақ)'''
** [[Томпақ|Краснояр]] кенті (Томпақ)
* 8. Каменская станицасы
** '''[[Тасқала (Батыс Қазақстан облысы)|Каменка]] кенті (Тасқала)'''
** ''Ассеричев кенті (Асерчево)''
** [[Зелёное (Зелёнов ауылдық округі)|Зелёный]] кенті
** [[Бастау (Батыс Қазақстан облысы)|Вавилин]] кенті (Бастау)
** [[Ақтау (Тасқала ауданы)|Паника]] кенті (Ақтау)
** [[Егіндібұлақ (Батыс Қазақстан облысы)|Цыганов]] кенті (Егіндібұлақ)
* 9. Шежін станицасы
** [[Шежін-1|1-ші Шежін]] кенті
** '''[[Шежін-2|2-ші Шежін]] кенті'''
** [[Еменжар|Ермоличев]] кенті (Ермольчево, Еменжар)
** [[Алмалы (Тасқала ауданы)|Ширяев]] кенті (Кирово, Алмалы)
** [[Мереке (Тасқала ауданы)|Подтяжки]] кенті (Мереке)
** [[Аққурай (ауыл)|Шильная Балка]] кенті (Аққурай)
** [[Болашақ (Казталов ауданы)|Богатырёв]] кенті (Болашақ)
* 10. Карманов станицасы
** '''[[Қырқопа|Карманов]] кенті (Қырқопа)'''
** [[Қызылоба (Батыс Қазақстан облысы)|Қызылоба]] кенті (Красногорское, Қызылоба)
** [[Пятимар|Бесоба]] кенті (Пятимарское, Пятимар)
** [[Жаңақала (Батыс Қазақстан облысы)|Қисыққамыс]] кенті (Жаңақала)
* 11. Глиненская станицасы
** ''1-ші Глиненский кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/27550761/ru/Урочище-Глиненский 1-ші Глиненский қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Мәстексай|2-ші Глиненский]] кенті (Ленинское, Мәстексай)
** '''[[Сарыкөл (Батыс Қазақстан облысы)|Бородин]] кенті (Факеево, Сарыкөл)'''
** [[Мұқыр (Батыс Қазақстан облысы)|Мухорский]] кенті (Мұқыр)
** [[Жаңажол (Жаңақала ауданы)|Мокринский]] кенті (Жаңажол)
* 12. Сламихин станицасы
** '''[[Жалпақтал|Сламихин]] кенті (Фурманово, Жалпақтал)'''
** [[Қайыңды (Казталов ауданы)|Берёзов]] кенті (Берёзино, Қайыңды)
** [[Ащысай (Қайыңды ауылдық округі)|Талов]] кенті (Русская Таловка, Ащысай)
** [[Көктерек (Казталов ауданы)|Үлкеноба]] кенті (Көктерек)

=== 3-ші Гурьев әскери бөлімі ===
* 1. Кулагин станицасы
** [[Шабдаржап|Харькин]] кенті (Шабдаржап)
** [[Аққала (Атырау облысы)|Горы]] кенті (Аққала)
** [[Ынтымақ (Атырау облысы)|Гребенщиков]] кенті (Ынтымақ)
** '''[[Есбол (Индер ауданы)|Кулагин]] кенті (Есбол)'''
* 2. Орлов станицасы
** '''[[Өрлік|Орлов]] кенті (Өрлік)'''
** [[Көктоғай (Атырау облысы)|Зелёный]] кенті (Көктоғай)
** [[Өтешқали Атамбаев ауылы|Топайлы]] кенті (Ө. Атамбаев)
* 3. Жаманқала станицасы
** [[Кеңөріс|Карманов]] кенті (Кеңөріс)
** [[Ақтоғай (Атырау облысы)|Бақсай]] кенті (Ақтоғай)
** '''[[Махамбет (Атырау облысы)|Жаманқала]] кенті (Махамбет)'''
* 4. Сарайшық станицасы
** '''[[Ескі Сарайшық|Сарайшық]] кенті (Ескі Сарайшық)'''
** [[Аққайың (Атырау облысы)|Сорочинский]] кенті (Аққайың)
** [[Талдыкөл (Атырау облысы)|Редут]] кенті (Талдыкөл)
** [[Алмалы (Атырау облысы)|Кандауров]] кенті (Алмалы)
** [[Хамит Ерғалиев ауылы|Новобогат]] кенті (Х. Ерғалиев)
* 5. Гурьев станицасы
** '''[[Атырау|Гурьев]] қаласы (Атырау)'''

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{бастама}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ресей империясы тарихы]]
[[Санат:Казактар]]</text>
      <sha1>obxitk0pxj8ky1fdbsc8mayl0h3xuf5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683636</id>
      <parentid>3683634</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T13:17:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3683636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15597" sha1="d8o40aqzsckz2om9q4j8h66o2ymvehu" xml:space="preserve">{{Біріктірілсін|Жетісу казак-орыстары}}
'''Жайық казак-орыс әскері''' — [[Ресей]]дің оңтүстік аудандарынан қашып-пысқан босқындардан [[Жайық]] бойында 16 ғ-дың 2-жартысында қазақ жерін ашықтан-ашық [[отарлау]] үшін құралған құрамалар. 
Билік толығымен [[казактар|казак]]-орыс қолында болды. Казактар алғашқы кезде негізінен балық аулаумен, 18 ғ-дан бастап мал бағумен де айналысты. Бірақ, бойлары үйренгеннен кейін, яғни 19 ғ-дан бастап олар қорғансыз [[Жайық бойын казак-орыстардың отарлауы|Жайық қазақтарының]] шұрайлы жайылымдық жерін, өрістегі малын тартып ала бастады, ауылдарға тұтқиылдан шабуыл жасап, адамдарды қырды. 1919 ж. таратылды.&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;

Жайық казак әскерлері 1591 жылы құрылды, патша үкіметінің осы аймақтағы отарлық саясат жүргізудегі ең басты тірегіне, қазақ, қалмақ, башқұрт халықтарының азаттық күресіне қарсы құралына айналды. Территориясы шамамен 6,4 млн. десятина. 1917 жылғы Ақпан революциясы қарсаңында Жайық казак әскерлері үш бөлімнен Орал, Калмыково, Гурьев) және 33 станицадан құралды. 
Гурьев уезінің құрамына, бес казак станицасы кірді, олар: Гурьев, Сарайшық, Жаманқала, Орлово, Кулагино. Жайықтың оң жағасындағы ең шұрайлы жерлерді тартып алған казактар, бір жағынан, өздерінің сословиелік ерекшеліктерін сақтауға тырысып, тек патшаға ғана қызмет етеміз деген желеумен, тіпті, қарапайым орыс шаруаларына да жоғарыдан қарап, әрі олардың мүдделеріне қарсы келіп отырса, екінші жағынан, осы жерлердің шын мәніндегі иелері қазақтармен жайылымдық жер, шабындық үшін, балық аулауда, тұз өндіруде, сауда-саттықта үнемі қақтығысқа барып, өз өктемдіктерін жүргізуге тырысты. 
Патша үкіметінің қазақ даласында жүргізген отарлық саясаты туралы айта отырып, академик С.Зиманов оның кейбіреулеріне ерекше тоқталды:
*жергілікті жерлердегі басқарудың жауапты орындарына орыс шенеунікт көбінесе, әскери адамдар тағайындалды… Жергілікті халық болса екінші кезең техникалық міндеттерге тартылды…;
* үкімет өлкеде ерекше жеңілдіктерге ие казак станицаларын жаңа станицаларын құрды және дамытты…
*отаршылдық әкімшілік жергілікті халықтың игі-жақсыларын өз жағына тарту арқылы отарлық саясатты жүргізу құралына айналдырды, сөйтіп олар болыстық және ауылдық басқару жүйесіне енгізілді; 
*царизм орыс, украин тұрғындарын, казактарды жергілікті халыққа қарсы бағытталған шовинистік күйде ұстауға және оны жандандыруға тырысқан саясат ұстады…, 
*үкімет жергілікті халықтың өз құқтары үшін қандай да болмасын қарсылығын тұтанбай жатып, асқан қаталдықпен басып тастауға тырысты…;
*патша үкіметі қазақ халқының ауызбірлігіне жол бермеу мақсатында рулар, әртүрлі топтар арасындағы кикілжіңдерді, қақтығыстарды қоздыра түсті…; 
*қазақ жерінде едәуір тұрақты әскери күштер орналасты, олар өз «жаттығуларында» қазақтарды басты «нысана» ретінде алып, ауылдарға қарсы үнемі жазалау шараларын жүргізіп отырды, кінәсіз халықты қырып жойды, мүлкін тонауға салды».

== Елді мекендері ==
=== 1-ші Орал әскери бөлімі ===
* 1. Кирсанов станицасы
** '''[[Кирсаново (Батыс Қазақстан облысы)|Кирсанов]] кенті'''
** Елтышев кенті
** [[Январцев]] кенті
* 2. Рубежин станицасы
** '''[[Рубёжинское|Рубежин]] кенті (Рубежинское)'''
** [[Красноармейское (Батыс Қазақстан облысы)|Требушин]] кенті (Красноармейское)
** [[Озёрное (Батыс Қазақстан облысы)|Дьяков]] кенті (Озёрное)
** Серпутов кенті
** [[Ақбидай (ауыл)|Курноскин]] кенті (Красный Свет, Ақбидай)
** Савичев кенті
** [[Құрманғазы (Батыс Қазақстан облысы)|Чеботарёв]] кенті (Құрманғазы)
** Полварин кенті
* 3. Трёкин станицасы
** '''[[Байқоныс (Батыс Қазақстан облысы)|Трёкин]] кенті'''
** [[Володарское (Батыс Қазақстан облысы)|Гнилой]] кенті (Володарское)
** [[Дарьинское|Дарьинск]] кенті
** Голицын кенті (Галицино)
** [[Новенькое (Батыс Қазақстан облысы)|Новенький]] кенті
* 4. Орал станицасы
** '''[[Орал]] қаласы'''
** Ревун кенті (Зашаған, Коминтерн ш/а)
** [[Подстёпное (Батыс Қазақстан облысы)|Подстёпный]] кенті
** [[Жамбыл (Бәйтерек ауданы)|Ново-Деркульский]] кенті (Жамбыл)
** [[Садовое (Батыс Қазақстан облысы)|Садовый]] кенті
** [[Маштаково|Маштаков]] кенті
* 5. Круглоозёрная станицасы
** '''[[Круглоозёрное|Круглоозёрный]] кенті'''
** [[Серебряково|Серебряков]] кенті
** [[Щапов]] кенті
** [[Ливкино|Ливкин]] кенті
** [[Деркөл (кент)|Деркөл]] кенті
** [[Гремячее (Батыс Қазақстан облысы)|Верхне-Гремячий]] кенті
** Широкий кенті
** [[Қайнар (Батыс Қазақстан облысы)|Перемётный]] кенті (Новенькое, Қайнар)
** [[Перемётное|Ново-Перемётный]] кенті (Перемётное)
** [[Атамекен (Бәйтерек ауданы)|Железнов]] кенті (Атамекен)

=== 2-ші Калмыков әскери бөлімі ===
* 1. Шаған станицасы
** '''[[Үлкен Шаған|1-ші Шаған]] кенті (Үлкен Шаған)'''
** [[Кіші Шаған|2-ші Шаған]] кенті (Кіші Шаған)
** [[Көшім (ауыл)|Көшім]] кенті
* 2. Скворкин станицасы
** [[Ақсу (Бәйтерек ауданы)|Владимир]] кенті (Владимировка, Ақсу)
** '''[[Скворкино|Скворкин]] кенті'''
** [[Янайкино|Янайкин]] кенті
** [[Богатск]] кенті
** [[Тоғайлы (Батыс Қазақстан облысы)|Жемшин]] кенті (Тоғайлы)
* 3. Бударин станицасы
** ''Прорва кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/36954138/ru/пос-Прорвинский-Бударинской-станицы Прорва қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Коловертное|Коловертной]] кенті
** '''[[Бударин]] кенті'''
** [[Самал|Баранов]] кенті (Самал)
* 4. Ілбішін станицасы
** [[Жаңабұлақ|Кожехаров]] кенті (Жаңабұлақ)
** '''[[Чапаев (Батыс Қазақстан облысы)|Ілбішін]] қаласы (Чапаев)'''
* 5. Мергенев станицасы
** [[Мойылды (Батыс Қазақстан облысы)|Горячин]] кенті (Горячкино, Мойылды)
** '''[[Мерген (Батыс Қазақстан облысы)|Мергенев]] кенті'''
** ''Қаршы кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.802541&amp;lon=51.458588&amp;z=11&amp;m=b&amp;show=/27546933/ru/ Қаршы қонысы]&lt;/ref&gt;
* 6. Сахарная станицасы
** '''''Сахарный кенті'''''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.693397&amp;lon=51.497726&amp;z=11&amp;m=b Сахарная қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Ақбұлақ (Ақжайық ауданы)|Калёный]] кенті (Ақбұлақ)
** ''Лебяжин кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.437324&amp;lon=51.633682&amp;z=11&amp;m=b Лебедок қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Атамекен (Ақжайық ауданы)|Антонов]] кенті (Атамекен)
* 7. Калмыков станицасы
** ''Круглый кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.274525&amp;lon=51.856842&amp;z=11&amp;m=b&amp;show=/27546162/ru/ Круглое қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Алмалы (Ақжайық ауданы)|Котельный]] кенті (Котельниково, Алмалы)
** '''[[Тайпақ (Батыс Қазақстан облысы)|Калмыков]] кенті (Тайпақ)'''
** [[Томпақ|Краснояр]] кенті (Томпақ)
* 8. Каменская станицасы
** '''[[Тасқала (Батыс Қазақстан облысы)|Каменка]] кенті (Тасқала)'''
** ''Ассеричев кенті (Асерчево)''
** [[Зелёное (Зелёнов ауылдық округі)|Зелёный]] кенті
** [[Бастау (Батыс Қазақстан облысы)|Вавилин]] кенті (Бастау)
** [[Ақтау (Тасқала ауданы)|Паника]] кенті (Ақтау)
** [[Егіндібұлақ (Батыс Қазақстан облысы)|Цыганов]] кенті (Егіндібұлақ)
* 9. Шежін станицасы
** [[Шежін-1|1-ші Шежін]] кенті
** '''[[Шежін-2|2-ші Шежін]] кенті'''
** [[Еменжар|Ермоличев]] кенті (Ермольчево, Еменжар)
** [[Алмалы (Тасқала ауданы)|Ширяев]] кенті (Кирово, Алмалы)
** [[Мереке (Тасқала ауданы)|Подтяжки]] кенті (Мереке)
** [[Аққурай (ауыл)|Шильная Балка]] кенті (Аққурай)
** [[Болашақ (Казталов ауданы)|Богатырёв]] кенті (Болашақ)
* 10. Карманов станицасы
** '''[[Қырқопа|Карманов]] кенті (Қырқопа)'''
** [[Қызылоба (Батыс Қазақстан облысы)|Қызылоба]] кенті (Красногорское, Қызылоба)
** [[Пятимар|Бесоба]] кенті (Пятимарское, Пятимар)
** [[Жаңақала (Батыс Қазақстан облысы)|Қисыққамыс]] кенті (Жаңақала)
* 11. Глиненская станицасы
** ''1-ші Глиненский кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/27550761/ru/Урочище-Глиненский 1-ші Глиненский қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Мәстексай|2-ші Глиненский]] кенті (Ленинское, Мәстексай)
** '''[[Сарыкөл (Батыс Қазақстан облысы)|Бородин]] кенті (Факеево, Сарыкөл)'''
** [[Мұқыр (Батыс Қазақстан облысы)|Мухорский]] кенті (Мұқыр)
** [[Жаңажол (Жаңақала ауданы)|Мокринский]] кенті (Жаңажол)
* 12. Сламихин станицасы
** '''[[Жалпақтал|Сламихин]] кенті (Фурманово, Жалпақтал)'''
** [[Қайыңды (Казталов ауданы)|Берёзов]] кенті (Берёзино, Қайыңды)
** [[Ащысай (Қайыңды ауылдық округі)|Талов]] кенті (Русская Таловка, Ащысай)
** [[Көктерек (Казталов ауданы)|Үлкеноба]] кенті (Көктерек)

=== 3-ші Гурьев әскери бөлімі ===
* 1. Кулагин станицасы
** [[Шабдаржап|Харькин]] кенті (Шабдаржап)
** [[Аққала (Атырау облысы)|Горы]] кенті (Аққала)
** [[Ынтымақ (Атырау облысы)|Гребенщиков]] кенті (Ынтымақ)
** '''[[Есбол (Индер ауданы)|Кулагин]] кенті (Есбол)'''
* 2. Орлов станицасы
** '''[[Өрлік|Орлов]] кенті (Өрлік)'''
** [[Көктоғай (Атырау облысы)|Зелёный]] кенті (Көктоғай)
** [[Өтешқали Атамбаев ауылы|Топайлы]] кенті (Ө. Атамбаев)
* 3. Жаманқала станицасы
** [[Кеңөріс|Карманов]] кенті (Кеңөріс)
** [[Ақтоғай (Атырау облысы)|Бақсай]] кенті (Ақтоғай)
** '''[[Махамбет (Атырау облысы)|Жаманқала]] кенті (Махамбет)'''
* 4. Сарайшық станицасы
** '''[[Ескі Сарайшық|Сарайшық]] кенті (Ескі Сарайшық)'''
** [[Аққайың (Атырау облысы)|Сорочинский]] кенті (Аққайың)
** [[Талдыкөл (Атырау облысы)|Редут]] кенті (Талдыкөл)
** [[Алмалы (Атырау облысы)|Кандауров]] кенті (Алмалы)
** [[Хамит Ерғалиев ауылы|Новобогат]] кенті (Х. Ерғалиев)
* 5. Гурьев станицасы
** '''[[Атырау|Гурьев]] қаласы (Атырау)'''

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{бастама}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ресей империясы тарихы]]
[[Санат:Казактар]]</text>
      <sha1>d8o40aqzsckz2om9q4j8h66o2ymvehu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683637</id>
      <parentid>3683636</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T13:20:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3683637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15796" sha1="6653h46utz4jeeztow1kt6cc3rypq6q" xml:space="preserve">{{Біріктірілсін|Жетісу казак-орыстары}}
'''Жайық казак-орыс әскері''' — [[Ресей]]дің оңтүстік аудандарынан қашып-пысқан босқындардан [[Жайық]] бойында 16 ғ-дың 2-жартысында қазақ жерін ашықтан-ашық [[отарлау]] үшін құралған құрамалар. 
Билік толығымен [[казактар|казак]]-орыс қолында болды. Казактар алғашқы кезде негізінен балық аулаумен, 18 ғ-дан бастап мал бағумен де айналысты. Бірақ, бойлары үйренгеннен кейін, яғни 19 ғ-дан бастап олар қорғансыз [[Жайық бойын казак-орыстардың отарлауы|Жайық қазақтарының]] шұрайлы жайылымдық жерін, өрістегі малын тартып ала бастады, ауылдарға тұтқиылдан шабуыл жасап, адамдарды қырды. 1919 ж. таратылды.&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;

Жайық казак әскерлері 1591 жылы құрылды, патша үкіметінің осы аймақтағы отарлық саясат жүргізудегі ең басты тірегіне, қазақ, қалмақ, башқұрт халықтарының азаттық күресіне қарсы құралына айналды. Территориясы шамамен 6,4 млн. десятина. 1917 жылғы Ақпан революциясы қарсаңында Жайық казак әскерлері үш бөлімнен Орал, Калмыково, Гурьев) және 33 станицадан құралды. 
Гурьев уезінің құрамына, бес казак станицасы кірді, олар: Гурьев, Сарайшық, Жаманқала, Орлово, Кулагино. Жайықтың оң жағасындағы ең шұрайлы жерлерді тартып алған казактар, бір жағынан, өздерінің сословиелік ерекшеліктерін сақтауға тырысып, тек патшаға ғана қызмет етеміз деген желеумен, тіпті, қарапайым орыс шаруаларына да жоғарыдан қарап, әрі олардың мүдделеріне қарсы келіп отырса, екінші жағынан, осы жерлердің шын мәніндегі иелері қазақтармен жайылымдық жер, шабындық үшін, балық аулауда, тұз өндіруде, сауда-саттықта үнемі қақтығысқа барып, өз өктемдіктерін жүргізуге тырысты. 
Патша үкіметінің қазақ даласында жүргізген отарлық саясаты туралы айта отырып, академик С.Зиманов оның кейбіреулеріне ерекше тоқталды:
*жергілікті жерлердегі басқарудың жауапты орындарына орыс шенеунікт көбінесе, әскери адамдар тағайындалды… Жергілікті халық болса екінші кезең техникалық міндеттерге тартылды…;
* үкімет өлкеде ерекше жеңілдіктерге ие казак станицаларын жаңа станицаларын құрды және дамытты…
*отаршылдық әкімшілік жергілікті халықтың игі-жақсыларын өз жағына тарту арқылы отарлық саясатты жүргізу құралына айналдырды, сөйтіп олар болыстық және ауылдық басқару жүйесіне енгізілді; 
*царизм орыс, украин тұрғындарын, казактарды жергілікті халыққа қарсы бағытталған шовинистік күйде ұстауға және оны жандандыруға тырысқан саясат ұстады…, 
*үкімет жергілікті халықтың өз құқтары үшін қандай да болмасын қарсылығын тұтанбай жатып, асқан қаталдықпен басып тастауға тырысты…;
*патша үкіметі қазақ халқының ауызбірлігіне жол бермеу мақсатында рулар, әртүрлі топтар арасындағы кикілжіңдерді, қақтығыстарды қоздыра түсті…; 
*қазақ жерінде едәуір тұрақты әскери күштер орналасты, олар өз «жаттығуларында» қазақтарды басты «нысана» ретінде алып, ауылдарға қарсы үнемі жазалау шараларын жүргізіп отырды, кінәсіз халықты қырып жойды, мүлкін тонауға салды».&lt;ref&gt; Зиманов С.З. В.И.Ленин и советская национальная государственность в Казахстане Алма-Ата: Наука, 1970. -12-б.&lt;/ref&gt;

== Елді мекендері ==
=== 1-ші Орал әскери бөлімі ===
* 1. Кирсанов станицасы
** '''[[Кирсаново (Батыс Қазақстан облысы)|Кирсанов]] кенті'''
** Елтышев кенті
** [[Январцев]] кенті
* 2. Рубежин станицасы
** '''[[Рубёжинское|Рубежин]] кенті (Рубежинское)'''
** [[Красноармейское (Батыс Қазақстан облысы)|Требушин]] кенті (Красноармейское)
** [[Озёрное (Батыс Қазақстан облысы)|Дьяков]] кенті (Озёрное)
** Серпутов кенті
** [[Ақбидай (ауыл)|Курноскин]] кенті (Красный Свет, Ақбидай)
** Савичев кенті
** [[Құрманғазы (Батыс Қазақстан облысы)|Чеботарёв]] кенті (Құрманғазы)
** Полварин кенті
* 3. Трёкин станицасы
** '''[[Байқоныс (Батыс Қазақстан облысы)|Трёкин]] кенті'''
** [[Володарское (Батыс Қазақстан облысы)|Гнилой]] кенті (Володарское)
** [[Дарьинское|Дарьинск]] кенті
** Голицын кенті (Галицино)
** [[Новенькое (Батыс Қазақстан облысы)|Новенький]] кенті
* 4. Орал станицасы
** '''[[Орал]] қаласы'''
** Ревун кенті (Зашаған, Коминтерн ш/а)
** [[Подстёпное (Батыс Қазақстан облысы)|Подстёпный]] кенті
** [[Жамбыл (Бәйтерек ауданы)|Ново-Деркульский]] кенті (Жамбыл)
** [[Садовое (Батыс Қазақстан облысы)|Садовый]] кенті
** [[Маштаково|Маштаков]] кенті
* 5. Круглоозёрная станицасы
** '''[[Круглоозёрное|Круглоозёрный]] кенті'''
** [[Серебряково|Серебряков]] кенті
** [[Щапов]] кенті
** [[Ливкино|Ливкин]] кенті
** [[Деркөл (кент)|Деркөл]] кенті
** [[Гремячее (Батыс Қазақстан облысы)|Верхне-Гремячий]] кенті
** Широкий кенті
** [[Қайнар (Батыс Қазақстан облысы)|Перемётный]] кенті (Новенькое, Қайнар)
** [[Перемётное|Ново-Перемётный]] кенті (Перемётное)
** [[Атамекен (Бәйтерек ауданы)|Железнов]] кенті (Атамекен)

=== 2-ші Калмыков әскери бөлімі ===
* 1. Шаған станицасы
** '''[[Үлкен Шаған|1-ші Шаған]] кенті (Үлкен Шаған)'''
** [[Кіші Шаған|2-ші Шаған]] кенті (Кіші Шаған)
** [[Көшім (ауыл)|Көшім]] кенті
* 2. Скворкин станицасы
** [[Ақсу (Бәйтерек ауданы)|Владимир]] кенті (Владимировка, Ақсу)
** '''[[Скворкино|Скворкин]] кенті'''
** [[Янайкино|Янайкин]] кенті
** [[Богатск]] кенті
** [[Тоғайлы (Батыс Қазақстан облысы)|Жемшин]] кенті (Тоғайлы)
* 3. Бударин станицасы
** ''Прорва кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/36954138/ru/пос-Прорвинский-Бударинской-станицы Прорва қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Коловертное|Коловертной]] кенті
** '''[[Бударин]] кенті'''
** [[Самал|Баранов]] кенті (Самал)
* 4. Ілбішін станицасы
** [[Жаңабұлақ|Кожехаров]] кенті (Жаңабұлақ)
** '''[[Чапаев (Батыс Қазақстан облысы)|Ілбішін]] қаласы (Чапаев)'''
* 5. Мергенев станицасы
** [[Мойылды (Батыс Қазақстан облысы)|Горячин]] кенті (Горячкино, Мойылды)
** '''[[Мерген (Батыс Қазақстан облысы)|Мергенев]] кенті'''
** ''Қаршы кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.802541&amp;lon=51.458588&amp;z=11&amp;m=b&amp;show=/27546933/ru/ Қаршы қонысы]&lt;/ref&gt;
* 6. Сахарная станицасы
** '''''Сахарный кенті'''''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.693397&amp;lon=51.497726&amp;z=11&amp;m=b Сахарная қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Ақбұлақ (Ақжайық ауданы)|Калёный]] кенті (Ақбұлақ)
** ''Лебяжин кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.437324&amp;lon=51.633682&amp;z=11&amp;m=b Лебедок қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Атамекен (Ақжайық ауданы)|Антонов]] кенті (Атамекен)
* 7. Калмыков станицасы
** ''Круглый кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.274525&amp;lon=51.856842&amp;z=11&amp;m=b&amp;show=/27546162/ru/ Круглое қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Алмалы (Ақжайық ауданы)|Котельный]] кенті (Котельниково, Алмалы)
** '''[[Тайпақ (Батыс Қазақстан облысы)|Калмыков]] кенті (Тайпақ)'''
** [[Томпақ|Краснояр]] кенті (Томпақ)
* 8. Каменская станицасы
** '''[[Тасқала (Батыс Қазақстан облысы)|Каменка]] кенті (Тасқала)'''
** ''Ассеричев кенті (Асерчево)''
** [[Зелёное (Зелёнов ауылдық округі)|Зелёный]] кенті
** [[Бастау (Батыс Қазақстан облысы)|Вавилин]] кенті (Бастау)
** [[Ақтау (Тасқала ауданы)|Паника]] кенті (Ақтау)
** [[Егіндібұлақ (Батыс Қазақстан облысы)|Цыганов]] кенті (Егіндібұлақ)
* 9. Шежін станицасы
** [[Шежін-1|1-ші Шежін]] кенті
** '''[[Шежін-2|2-ші Шежін]] кенті'''
** [[Еменжар|Ермоличев]] кенті (Ермольчево, Еменжар)
** [[Алмалы (Тасқала ауданы)|Ширяев]] кенті (Кирово, Алмалы)
** [[Мереке (Тасқала ауданы)|Подтяжки]] кенті (Мереке)
** [[Аққурай (ауыл)|Шильная Балка]] кенті (Аққурай)
** [[Болашақ (Казталов ауданы)|Богатырёв]] кенті (Болашақ)
* 10. Карманов станицасы
** '''[[Қырқопа|Карманов]] кенті (Қырқопа)'''
** [[Қызылоба (Батыс Қазақстан облысы)|Қызылоба]] кенті (Красногорское, Қызылоба)
** [[Пятимар|Бесоба]] кенті (Пятимарское, Пятимар)
** [[Жаңақала (Батыс Қазақстан облысы)|Қисыққамыс]] кенті (Жаңақала)
* 11. Глиненская станицасы
** ''1-ші Глиненский кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/27550761/ru/Урочище-Глиненский 1-ші Глиненский қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Мәстексай|2-ші Глиненский]] кенті (Ленинское, Мәстексай)
** '''[[Сарыкөл (Батыс Қазақстан облысы)|Бородин]] кенті (Факеево, Сарыкөл)'''
** [[Мұқыр (Батыс Қазақстан облысы)|Мухорский]] кенті (Мұқыр)
** [[Жаңажол (Жаңақала ауданы)|Мокринский]] кенті (Жаңажол)
* 12. Сламихин станицасы
** '''[[Жалпақтал|Сламихин]] кенті (Фурманово, Жалпақтал)'''
** [[Қайыңды (Казталов ауданы)|Берёзов]] кенті (Берёзино, Қайыңды)
** [[Ащысай (Қайыңды ауылдық округі)|Талов]] кенті (Русская Таловка, Ащысай)
** [[Көктерек (Казталов ауданы)|Үлкеноба]] кенті (Көктерек)

=== 3-ші Гурьев әскери бөлімі ===
* 1. Кулагин станицасы
** [[Шабдаржап|Харькин]] кенті (Шабдаржап)
** [[Аққала (Атырау облысы)|Горы]] кенті (Аққала)
** [[Ынтымақ (Атырау облысы)|Гребенщиков]] кенті (Ынтымақ)
** '''[[Есбол (Индер ауданы)|Кулагин]] кенті (Есбол)'''
* 2. Орлов станицасы
** '''[[Өрлік|Орлов]] кенті (Өрлік)'''
** [[Көктоғай (Атырау облысы)|Зелёный]] кенті (Көктоғай)
** [[Өтешқали Атамбаев ауылы|Топайлы]] кенті (Ө. Атамбаев)
* 3. Жаманқала станицасы
** [[Кеңөріс|Карманов]] кенті (Кеңөріс)
** [[Ақтоғай (Атырау облысы)|Бақсай]] кенті (Ақтоғай)
** '''[[Махамбет (Атырау облысы)|Жаманқала]] кенті (Махамбет)'''
* 4. Сарайшық станицасы
** '''[[Ескі Сарайшық|Сарайшық]] кенті (Ескі Сарайшық)'''
** [[Аққайың (Атырау облысы)|Сорочинский]] кенті (Аққайың)
** [[Талдыкөл (Атырау облысы)|Редут]] кенті (Талдыкөл)
** [[Алмалы (Атырау облысы)|Кандауров]] кенті (Алмалы)
** [[Хамит Ерғалиев ауылы|Новобогат]] кенті (Х. Ерғалиев)
* 5. Гурьев станицасы
** '''[[Атырау|Гурьев]] қаласы (Атырау)'''

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{бастама}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ресей империясы тарихы]]
[[Санат:Казактар]]</text>
      <sha1>6653h46utz4jeeztow1kt6cc3rypq6q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683638</id>
      <parentid>3683637</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T13:22:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3683638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16277" sha1="0rxk3lk8owczxf3nyofae4lltj3232m" xml:space="preserve">{{Біріктірілсін|Жетісу казак-орыстары}}
'''Жайық казак-орыс әскері''' — [[Ресей]]дің оңтүстік аудандарынан қашып-пысқан босқындардан [[Жайық]] бойында 16 ғ-дың 2-жартысында қазақ жерін ашықтан-ашық [[отарлау]] үшін құралған құрамалар. 
Билік толығымен [[казактар|казак]]-орыс қолында болды. Казактар алғашқы кезде негізінен балық аулаумен, 18 ғ-дан бастап мал бағумен де айналысты. Бірақ, бойлары үйренгеннен кейін, яғни 19 ғ-дан бастап олар қорғансыз [[Жайық бойын казак-орыстардың отарлауы|Жайық қазақтарының]] шұрайлы жайылымдық жерін, өрістегі малын тартып ала бастады, ауылдарға тұтқиылдан шабуыл жасап, адамдарды қырды. 1919 ж. таратылды.&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;

Жайық казак әскерлері 1591 жылы құрылды, патша үкіметінің осы аймақтағы отарлық саясат жүргізудегі ең басты тірегіне, қазақ, қалмақ, башқұрт халықтарының азаттық күресіне қарсы құралына айналды. Территориясы шамамен 6,4 млн. десятина. 1917 жылғы Ақпан революциясы қарсаңында Жайық казак әскерлері үш бөлімнен Орал, Калмыково, Гурьев) және 33 станицадан құралды. 
Гурьев уезінің құрамына, бес казак станицасы кірді, олар: Гурьев, Сарайшық, Жаманқала, Орлово, Кулагино. Жайықтың оң жағасындағы ең шұрайлы жерлерді тартып алған казактар, бір жағынан, өздерінің сословиелік ерекшеліктерін сақтауға тырысып, тек патшаға ғана қызмет етеміз деген желеумен, тіпті, қарапайым орыс шаруаларына да жоғарыдан қарап, әрі олардың мүдделеріне қарсы келіп отырса, екінші жағынан, осы жерлердің шын мәніндегі иелері қазақтармен жайылымдық жер, шабындық үшін, балық аулауда, тұз өндіруде, сауда-саттықта үнемі қақтығысқа барып, өз өктемдіктерін жүргізуге тырысты. 
Патша үкіметінің қазақ даласында жүргізген отарлық саясаты туралы айта отырып, академик С.Зиманов оның кейбіреулеріне ерекше тоқталды:
*жергілікті жерлердегі басқарудың жауапты орындарына орыс шенеунікт көбінесе, әскери адамдар тағайындалды… Жергілікті халық болса екінші кезең техникалық міндеттерге тартылды…;
* үкімет өлкеде ерекше жеңілдіктерге ие казак станицаларын жаңа станицаларын құрды және дамытты…
*отаршылдық әкімшілік жергілікті халықтың игі-жақсыларын өз жағына тарту арқылы отарлық саясатты жүргізу құралына айналдырды, сөйтіп олар болыстық және ауылдық басқару жүйесіне енгізілді; 
*царизм орыс, украин тұрғындарын, казактарды жергілікті халыққа қарсы бағытталған шовинистік күйде ұстауға және оны жандандыруға тырысқан саясат ұстады…, 
*үкімет жергілікті халықтың өз құқтары үшін қандай да болмасын қарсылығын тұтанбай жатып, асқан қаталдықпен басып тастауға тырысты…;
*патша үкіметі қазақ халқының ауызбірлігіне жол бермеу мақсатында рулар, әртүрлі топтар арасындағы кикілжіңдерді, қақтығыстарды қоздыра түсті…; 
*қазақ жерінде едәуір тұрақты әскери күштер орналасты, олар өз «жаттығуларында» қазақтарды басты «нысана» ретінде алып, ауылдарға қарсы үнемі жазалау шараларын жүргізіп отырды, кінәсіз халықты қырып жойды, мүлкін тонауға салды».&lt;ref&gt; Зиманов С.З. В.И.Ленин и советская национальная государственность в Казахстане Алма-Ата: Наука, 1970. -12-б.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=367-368|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Елді мекендері ==
=== 1-ші Орал әскери бөлімі ===
* 1. Кирсанов станицасы
** '''[[Кирсаново (Батыс Қазақстан облысы)|Кирсанов]] кенті'''
** Елтышев кенті
** [[Январцев]] кенті
* 2. Рубежин станицасы
** '''[[Рубёжинское|Рубежин]] кенті (Рубежинское)'''
** [[Красноармейское (Батыс Қазақстан облысы)|Требушин]] кенті (Красноармейское)
** [[Озёрное (Батыс Қазақстан облысы)|Дьяков]] кенті (Озёрное)
** Серпутов кенті
** [[Ақбидай (ауыл)|Курноскин]] кенті (Красный Свет, Ақбидай)
** Савичев кенті
** [[Құрманғазы (Батыс Қазақстан облысы)|Чеботарёв]] кенті (Құрманғазы)
** Полварин кенті
* 3. Трёкин станицасы
** '''[[Байқоныс (Батыс Қазақстан облысы)|Трёкин]] кенті'''
** [[Володарское (Батыс Қазақстан облысы)|Гнилой]] кенті (Володарское)
** [[Дарьинское|Дарьинск]] кенті
** Голицын кенті (Галицино)
** [[Новенькое (Батыс Қазақстан облысы)|Новенький]] кенті
* 4. Орал станицасы
** '''[[Орал]] қаласы'''
** Ревун кенті (Зашаған, Коминтерн ш/а)
** [[Подстёпное (Батыс Қазақстан облысы)|Подстёпный]] кенті
** [[Жамбыл (Бәйтерек ауданы)|Ново-Деркульский]] кенті (Жамбыл)
** [[Садовое (Батыс Қазақстан облысы)|Садовый]] кенті
** [[Маштаково|Маштаков]] кенті
* 5. Круглоозёрная станицасы
** '''[[Круглоозёрное|Круглоозёрный]] кенті'''
** [[Серебряково|Серебряков]] кенті
** [[Щапов]] кенті
** [[Ливкино|Ливкин]] кенті
** [[Деркөл (кент)|Деркөл]] кенті
** [[Гремячее (Батыс Қазақстан облысы)|Верхне-Гремячий]] кенті
** Широкий кенті
** [[Қайнар (Батыс Қазақстан облысы)|Перемётный]] кенті (Новенькое, Қайнар)
** [[Перемётное|Ново-Перемётный]] кенті (Перемётное)
** [[Атамекен (Бәйтерек ауданы)|Железнов]] кенті (Атамекен)

=== 2-ші Калмыков әскери бөлімі ===
* 1. Шаған станицасы
** '''[[Үлкен Шаған|1-ші Шаған]] кенті (Үлкен Шаған)'''
** [[Кіші Шаған|2-ші Шаған]] кенті (Кіші Шаған)
** [[Көшім (ауыл)|Көшім]] кенті
* 2. Скворкин станицасы
** [[Ақсу (Бәйтерек ауданы)|Владимир]] кенті (Владимировка, Ақсу)
** '''[[Скворкино|Скворкин]] кенті'''
** [[Янайкино|Янайкин]] кенті
** [[Богатск]] кенті
** [[Тоғайлы (Батыс Қазақстан облысы)|Жемшин]] кенті (Тоғайлы)
* 3. Бударин станицасы
** ''Прорва кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/36954138/ru/пос-Прорвинский-Бударинской-станицы Прорва қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Коловертное|Коловертной]] кенті
** '''[[Бударин]] кенті'''
** [[Самал|Баранов]] кенті (Самал)
* 4. Ілбішін станицасы
** [[Жаңабұлақ|Кожехаров]] кенті (Жаңабұлақ)
** '''[[Чапаев (Батыс Қазақстан облысы)|Ілбішін]] қаласы (Чапаев)'''
* 5. Мергенев станицасы
** [[Мойылды (Батыс Қазақстан облысы)|Горячин]] кенті (Горячкино, Мойылды)
** '''[[Мерген (Батыс Қазақстан облысы)|Мергенев]] кенті'''
** ''Қаршы кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.802541&amp;lon=51.458588&amp;z=11&amp;m=b&amp;show=/27546933/ru/ Қаршы қонысы]&lt;/ref&gt;
* 6. Сахарная станицасы
** '''''Сахарный кенті'''''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.693397&amp;lon=51.497726&amp;z=11&amp;m=b Сахарная қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Ақбұлақ (Ақжайық ауданы)|Калёный]] кенті (Ақбұлақ)
** ''Лебяжин кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.437324&amp;lon=51.633682&amp;z=11&amp;m=b Лебедок қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Атамекен (Ақжайық ауданы)|Антонов]] кенті (Атамекен)
* 7. Калмыков станицасы
** ''Круглый кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=49.274525&amp;lon=51.856842&amp;z=11&amp;m=b&amp;show=/27546162/ru/ Круглое қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Алмалы (Ақжайық ауданы)|Котельный]] кенті (Котельниково, Алмалы)
** '''[[Тайпақ (Батыс Қазақстан облысы)|Калмыков]] кенті (Тайпақ)'''
** [[Томпақ|Краснояр]] кенті (Томпақ)
* 8. Каменская станицасы
** '''[[Тасқала (Батыс Қазақстан облысы)|Каменка]] кенті (Тасқала)'''
** ''Ассеричев кенті (Асерчево)''
** [[Зелёное (Зелёнов ауылдық округі)|Зелёный]] кенті
** [[Бастау (Батыс Қазақстан облысы)|Вавилин]] кенті (Бастау)
** [[Ақтау (Тасқала ауданы)|Паника]] кенті (Ақтау)
** [[Егіндібұлақ (Батыс Қазақстан облысы)|Цыганов]] кенті (Егіндібұлақ)
* 9. Шежін станицасы
** [[Шежін-1|1-ші Шежін]] кенті
** '''[[Шежін-2|2-ші Шежін]] кенті'''
** [[Еменжар|Ермоличев]] кенті (Ермольчево, Еменжар)
** [[Алмалы (Тасқала ауданы)|Ширяев]] кенті (Кирово, Алмалы)
** [[Мереке (Тасқала ауданы)|Подтяжки]] кенті (Мереке)
** [[Аққурай (ауыл)|Шильная Балка]] кенті (Аққурай)
** [[Болашақ (Казталов ауданы)|Богатырёв]] кенті (Болашақ)
* 10. Карманов станицасы
** '''[[Қырқопа|Карманов]] кенті (Қырқопа)'''
** [[Қызылоба (Батыс Қазақстан облысы)|Қызылоба]] кенті (Красногорское, Қызылоба)
** [[Пятимар|Бесоба]] кенті (Пятимарское, Пятимар)
** [[Жаңақала (Батыс Қазақстан облысы)|Қисыққамыс]] кенті (Жаңақала)
* 11. Глиненская станицасы
** ''1-ші Глиненский кенті''&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/27550761/ru/Урочище-Глиненский 1-ші Глиненский қонысы]&lt;/ref&gt;
** [[Мәстексай|2-ші Глиненский]] кенті (Ленинское, Мәстексай)
** '''[[Сарыкөл (Батыс Қазақстан облысы)|Бородин]] кенті (Факеево, Сарыкөл)'''
** [[Мұқыр (Батыс Қазақстан облысы)|Мухорский]] кенті (Мұқыр)
** [[Жаңажол (Жаңақала ауданы)|Мокринский]] кенті (Жаңажол)
* 12. Сламихин станицасы
** '''[[Жалпақтал|Сламихин]] кенті (Фурманово, Жалпақтал)'''
** [[Қайыңды (Казталов ауданы)|Берёзов]] кенті (Берёзино, Қайыңды)
** [[Ащысай (Қайыңды ауылдық округі)|Талов]] кенті (Русская Таловка, Ащысай)
** [[Көктерек (Казталов ауданы)|Үлкеноба]] кенті (Көктерек)

=== 3-ші Гурьев әскери бөлімі ===
* 1. Кулагин станицасы
** [[Шабдаржап|Харькин]] кенті (Шабдаржап)
** [[Аққала (Атырау облысы)|Горы]] кенті (Аққала)
** [[Ынтымақ (Атырау облысы)|Гребенщиков]] кенті (Ынтымақ)
** '''[[Есбол (Индер ауданы)|Кулагин]] кенті (Есбол)'''
* 2. Орлов станицасы
** '''[[Өрлік|Орлов]] кенті (Өрлік)'''
** [[Көктоғай (Атырау облысы)|Зелёный]] кенті (Көктоғай)
** [[Өтешқали Атамбаев ауылы|Топайлы]] кенті (Ө. Атамбаев)
* 3. Жаманқала станицасы
** [[Кеңөріс|Карманов]] кенті (Кеңөріс)
** [[Ақтоғай (Атырау облысы)|Бақсай]] кенті (Ақтоғай)
** '''[[Махамбет (Атырау облысы)|Жаманқала]] кенті (Махамбет)'''
* 4. Сарайшық станицасы
** '''[[Ескі Сарайшық|Сарайшық]] кенті (Ескі Сарайшық)'''
** [[Аққайың (Атырау облысы)|Сорочинский]] кенті (Аққайың)
** [[Талдыкөл (Атырау облысы)|Редут]] кенті (Талдыкөл)
** [[Алмалы (Атырау облысы)|Кандауров]] кенті (Алмалы)
** [[Хамит Ерғалиев ауылы|Новобогат]] кенті (Х. Ерғалиев)
* 5. Гурьев станицасы
** '''[[Атырау|Гурьев]] қаласы (Атырау)'''

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{бастама}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ресей империясы тарихы]]
[[Санат:Казактар]]</text>
      <sha1>0rxk3lk8owczxf3nyofae4lltj3232m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ат-Таклид</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100969</id>
    <revision>
      <id>3684018</id>
      <parentid>2064058</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T09:05:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3684018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3180" sha1="suh29ojsqcdm1gmwdiffgnwysvl9fe3" xml:space="preserve">{{Біріктірілсін|Тақлид}}
'''Ат-Таклид''' («жолын қуу», «еліктеу»)- [[фикһ]]тардың жеке мәселелерін талдауға байланысты әлдебір жеке мазһабтың муджтахидтер беделіне ден қоюшылығы.

VIII ғасырда ат-Таклид Мүхаммедтің пікірлестерінің бірінің тобына жататындықты білдірсе, кейін сондай пікірлестерінің жолын қуушылар
тобына жататындықты білдірді.

X ғасырда ортасынан бастап «ыждағаттар есігі» біртіндеп жабыла бастап, оның дәрежелеріне қол жеткізу аса қиындаған кезде, ат-Таклид «муд-
жтахидтерге жатпайтын факихтер беделінің өлшемі болып танылды. ат-Таклид«әл-хасс» (ғалымдықтың деңгейі) және «Т. әл-әмм» (жай
білімділіктің деңгейі) болып бөлінеді.

'''Таклид «әл-хасс» үш дәрежеге бөлінеді:'''

*1) Таклид ат- тахридж - муджтахидтердің талдауларына сүйене отырып, өз мазһабтарын негіздеу арқылы, шариғаттың түсініксіз жерлерін
сол адамның өзінің түсіндіріп беру қабілеті;
*2) Таклид  ат-тарджих - муджтахидтер сарабынан өткеннен кейінгінің ең дұрысынтаңдап ала білу қабілеті; 
*3) Т. ат-такдир - өзінің алдындағылардың еңбегін жақсы меңгеріп, олардың дәлелдеу жолдарын әбден қаныққан адамның сол еңбектерді
өз жанынан ештеңе қоспай мазмұндан шыға алуы, түсініктеме жазу қабілеті, ат-Таклидның қай дәрежесінде үміткер адам өзінің
пікірталасын ғылыми жиында немесе жазба еңбектерімен дәлелдеуі қажет.

Жоғары діни училищелер мен дін ілімі факультеттерін бітірушілер емтихан тапсырғаннан кейін Таклид ат-такдир дәрежесіне ие болады.

Ззаманның қоғамдық-саяси әде-биеттерінде ат-Таклид термит «[[консерватизм]]», ал [[Ислам]]ды жетілдірушілер еңбегінде
«тоқырау» мағынасын білдіреді.

&lt;ref&gt;Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС,
2010 ISBN 9965-26-322-1&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Дін]]
[[Санат:Ислам]]


{{Islam-stub}}</text>
      <sha1>suh29ojsqcdm1gmwdiffgnwysvl9fe3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Раиса Құдайбергенқызы Садықова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101626</id>
    <revision>
      <id>3684077</id>
      <parentid>3607927</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T11:14:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tuttiorchestra687</username>
        <id>173049</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3684077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1469" sha1="sjpvnfrbgeazjnph94btbiuugn8s1c3" xml:space="preserve">'''Раиса Құдайбергенқызы Садықова''' (18.7.[[1944 жыл|1944]], [[Алматы облысы]], Мүқыр-Мұсабек ауданы) — қазақтан шыққан тұңғыш кәсіби әйел [[дирижер]], Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. [[1963]] жылдан Алматы музыкалық училищесін, [[1969]] жылдан Алматы консерваториясын (қазіргі Құрманғазы атындағы қазақ ұлттық консерваториясы) [[1975]] жылдан Ленинград (қазіргі [[Санкт-Петербург]]) консерваториясында И.А. Мусинның дирижёрлік сыныбын бітірген. [[1964]] жылдан Қазақ ұлт аспаптар оркестрінің құрамында әртіст, [[1975]] жылдан Абай атындағы Қазақ опера және балет театрында дирижер.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8 -

534 бет&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Stub:Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қазақстан дирижерлері]]
[[Санат:Баяншылар]]</text>
      <sha1>sjpvnfrbgeazjnph94btbiuugn8s1c3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Құмай тазы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110255</id>
    <revision>
      <id>3683783</id>
      <parentid>3683474</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T19:51:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-46472-89</username>
        <id>184991</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тазы иттің бітімі туралы */</comment>
      <origin>3683783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77898" sha1="a11uvzi0qej3xaxe8q3wa9kmrmqeubo" xml:space="preserve">{{cleanup}}
{{wikify}}
{{Ит тұқымы
|name       = Құмай тазы
|image      = Тазы040.jpg
|image_caption = Құмай тазы
|height     = 20см - 1м
|weight     = 600гр - 70кг
|country    = Қазақстан
|year       = 
|fcigroup   = 
|fcisection = 
|fcinum     = 
|fcistd     = 
|category   = 
|commons    = Tazi (dog)
|wikisource = 
}}
'''Құмай тазы''' — қазақтың дәстүрлі ит түрі, ұлттық, жеті қазынаға жататын жануар.

== Иттің таралуы мен түрі ==
Мезолит дәуірінде қолға үйретілген ит екі түрлі жабайы
тұқымнан: оңтүстікте шиебөріден, солтүстікте қасқырдан
шығып, жер бетіне тегіс тараған хайуан дейді қазіргі ғылым.
Иттің шығу тегі туралы бір ғана ортақ ит тұқымынан бастау алған және түрлі тұқымдар ұзақ эволюциялық тарихи
дамудың нәтижесі деп қарайтын монофилетикалық және көп
негізден шықты дейтін полифилетикалық теориялар бар. Жартас бетіне салынған суреттерді есептемегенде тазыға ұқсас
кейіптегі бейнелер Мысыр перғауындарының [[ескерткіш]]терінде бейнеленген. Осыдан 3400 жыл бұрынғы деректерде ұзын
сирақты тұрықты, тұмсығы үшкіл, құлақтары тік, құйрықтары
иректеліп дөңгеленген иттер бейнеленген. Қысқасы олардың
сұлбасы тазыға көбірек келіңкірейді (ат пен иттің басқа
тұқымдары бұдан көп кейін бейнеленген, яғни кешірек қолға
үйретілген). Тазының шыққан жері, мекені туралы мәселе аса
тартысты болғанымен қазір адамзаттың көбі [[Солтүстік Африка]] мен Оңтүстік-Батыс Азияның үстіртті даласы деп түсінеді.
Қазіргі кезде тазының таралған аймағында оған жақын
тұқымдас деп айтуға келетін екі түрлі ит тұқымы бар: ол Абиссиния иті (бірақ оның 6 азу тісі бар, әрі шиебөріге жақын. Күллі
ит тұқымдасының азу тісі 8) және үнділердің дол (колсун) иті.
Соңғы тұқым тазы тәрізді аңды үндемей баспалап келіп алады, көп үрмейді, әрі батыл, түсі түлкіге ұқсас. Бірақ олар ну
орманды мекендейді, қимылы баяу, аяқтары шомбал. Мысыр
перғауындарының итіне ұқсайтын, Судан мен Кордофанда тағылау, кесек бітімді иттерді тазының ең көне &quot;туысқаны&quot;
деп долбарланады. Бірақ [[Ніл]] дариясы аңғары қолға үйретілген
тазының шыққан жері деп саналады. Ол аумақтан Араб түбегіне, ары қарай [[Кіші Азия]] мен Парсы жеріне, онан әлемге жаппай таралған делінеді. Осылай таралған иттер бірнеше ондаған
ғасырлар барысында жергілікті жердің аумалы-төкпелі ауа
райына үйлесіп, түрленіп сұрыпталып отырды.

[[Еуропа]]ға қарай арийлермен келген тазы тұқымды иттер
кеңінен таралып, аңшылық пен күн көрудің негізгі арқауына
айналды, солтүстікте Балтық теңізі жағалауына таралды. Ал тазылар бұлардан кейінірек батыс [[Африка]]дан көне [[Испания]] (Иберия) жері арқылы кельттерге, Галлиялықтарға жетіп, солардың
атымен аталатын тазы тұқымдары пайда болғандығын Ұрым
заманындағы жазбаларында жазылған, онан әрі [[Ирландия]],
[[Шотландия]]ға дейін таралған. Соның айғағы қазіргі әлемдегі
көптеген ит тұқымдарының аталған қарт құрлықтан кездесуі. Орта ғасырда тазымен аң аулау, тазыны тарту ету еуропалықтарда үлкен қызығушылыққа ие болған. Әсіресе, ағылшындарда таза қанды тазы иттерді сұрыптау, белгілі мақсаттарға
пайдалану кеңінен етек алған.

Ал араб бәдеуилерінің ермегі болған тазылар арабтардың
дін тарату жорығы кезеңінде [[Азия]]ға кеңінен таралған дейді зерттеушілер. Дін таратумен тазы да бірге келді деуінің себебі [[ислам]]
діні таралған аумақта, дәлірек айтқанда [[Алтай]], [[Гималай]] тауларына дейінгі аралықта (батыста [[Испания]] жерінедейін) арабы тазыға
ұқсас иттер ұшырасады. [[Орта Азия]]ның қатал табиғатына үйлесу
үшін тазыларды ғұндардың итінің сипатына ұқсайтын ұзын
сабалақ жүнді, салпаң құлақты жергілікті тұқыммен будандастырып, жаңа сұрып - шығыстың салпаң құлақ тазысы дүниеге
келді. Оның құйрығы мен шонданайы ұзындау, сабалақ жүнді
иттер еді және оның пайда болған және таралған аймағы тарихи
кезеңіне қарай бұл тұқымды &quot;турік-татар тазысы&quot; деп атауға
болады дейді. Батысқа қарай ығысқан түрік халықтары өзімен
бірге салпаң құлақ тазысын ала келіп, оңтүстік орыс даласы мен
күңгей шығыс [[Еуропа]]да тазыға ұқсас жаңа ит тұқымдарының
пайда болуына негіз етті...

Ал [[мұсылман]] емес халықтарда тазы мүлде беймәлім деуге
келеді. Атақты [[Марко Поло]] моңғол императорларында аушы
құстар мен басы қазандай, кесек тұлғалы иттер туралы тамсана
жазады. [[Монах Иакинф]] қытайлар [[Шығыс Түркістан]]ды иеленгеннен соң ғана тазымен етене таныса бастаған дейді.

[[Махмұд Қашқари]]дің &quot;Диуани лұғат ат-түрік&quot; сөздігінде
(ХІғ.) &quot;тайған&quot; сөзін келтіріп, оған &quot;тазы, алғыр ит&quot; деген
анықтама берді (Қашғари М., Түрік сөздігі, А., 1998, 3-том, 238-бет). Қырғыздар осы күнге дейін тазыны &quot;тайған&quot; деп атайды, ал,
өзге түркілерде тазыны &quot;тазы&quot;, &quot;тази&quot; деп атау қалыптасқан. Қазақтар иттің еркегі - төбет немесе арлан, ұрғашысы - қаншық,
бірге туғаны - ұялас, кішкенесін күшік дейді

==&quot;Ит жақсысы - тазы&quot; туралы түсінік==
&quot;Ит жақсысы - тазы&quot; туралы түсінік. Жақсы иттер жайлы қазақта ертегі, аңыздар көп. Қазақтың ұғымында ең жақсы ит-құмайды иттен емес, &quot;италақаз&quot; дейтін ала құстың жұмыртқасынан шығыпты мыс, - дейді. Ол құс қасқыр мен аюдың ескі апандарын немесе таудың үңгірлерін мекендейді. Құмай тазы туралы аңыз-әфсаналарға зер салатын болсақ, иттің тотемдік табынуы (культі) және күнделікті өмірдегі таза практикалық пайдасынан болса керек.

Ит табынуы (культі) аңшылық дәуірінде шарықтау шегіне жетіп дәріптеліп, түркі-моңғол халықтарының арасына ителгі,
италақаз, құмай тазы туралы аңыздар (мифтер) кеңінен таралған. Құмай
ит туралы аңызды кезінде Ә.Диваевта жазып алған. &quot;Қазалы,
Перовск, [[Шымкент]] уездерінің қазақтарынан өзінің лақап аты
бойынша бірегей құс - италақаз жөнінде біздің әлденеше рет
естуімізге тура келді. Италақаз жұмыртқасын елсіз және биік
төбелердегі ескі, айдаладағы мазарларға салады, ол үшін сол
жерден әр түрлі аң және басқалар тастап кеткен інді пайдаланады. Жұмыртқадан &quot;құмай&quot; деген лақап атқа ие болатын тазы
ит шығады. Олар титімдей болып жарық дүниеге келеді, төстері
қара ала болады, керемет шапшаңдығымен, батылдық және ептілігімен ерекшеленеді. Құмай қуған аңшылықта одан бірде-бір құрбаны қашып құтыла алмайды. Кейбір қазақтардың нық сенімі бойынша, италақаздың етеккірі келеді, осы себепті бұл құстың еті тағамға пайдаланылмайды.&quot;[[Сурет:Тазы050.jpg|left|thumb|300px]]
Осыған ұқсас аңызды [[Сәкен Сейфуллин|С.Сейфуллин]] да жазады: &quot;Сары ала
қаздың жүмыртқасынан кейде күшік туады екен. Сол құмай
болады. Оны тәңір берейін деген адамға кез қылады. Сары алақ аздың ай сайын әйелше айызы келеді&quot;. Бұл аңыздардан ит пен
қаздың бір тұқымнан тарайтындығы көрінеді.

[[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Зайсан ауданы]], Кендірлік
өзенінің Сайхан және Сауыр тауларын жарып өтетін тік жартастың
кемерінде &quot;құмай ұясы&quot; деген, орны күркенің орнындай құстың
ұясы бар. Ағаш бұтақтарынан, сарғайған шөп қалдықтарынан
салынған ұя әлі тұр. &quot;Ұясы осындай үлкен болғанда, жұмыртқасы
қандай болды екен?&quot; - деп таңғалысады. Тазы ит осы ұяны мекендеген алып құс - құмайдың жұмыртқасынан шығыпты.
Қазақта &quot;құмай тазы&quot; деген сөз бар, жақсы, жүйрік, алғыр тазыларды &quot;нағыз құмай тазы&quot;, - деп жатады.

==Құмай тазылардың тұқымы, түрі==
Тазы қазақ даласына сақ заманында келген деп шамалауға
болады. Шамамен 2000-2500 жылдар бұрын болса керек. Кейбір
тасқа қашалған петроглифтердегі тазыға ұқсас аңшы иттерінің
бейнесіне қарап, бұдан да ертерек замандарда да болған ба деп
болжам жасауға да болады. Дегенмен тақыр тазылар осыдан
бес-алты мың жыл бұрын перғауындар заманында өмір сүрген.
Әйгілі Тутанхамон қабірінің ішінде ажал құдайы Анубис - қара
түсті тазы бейнесінде бейнеленген.

&quot;Қазақ тазысының түп атасы арабтың салюкиі, ол қазақ
даласына [[ислам]] дінін таратқан араб жауынгерлерімен бірге келді&quot;,— деген нұсқаны ұсынады. Шынымен, салюки [[Орталық Азия]]
мен [[Кавказ]]ға, Таяу Шығыс пен [[Иран]] арқылы таралған. Қазіргі
салюки тұқымдары қазақ тазысына өте жақын, тек тұрқы сәл
ұзын, бойы сәл сұңғақ, бірақ пошымы мен сымбаты өте жақын
келуі олардың туыстығын қуаттайтындай. Төрт мың жылдай
тарихы бар ол иттердің атауы құм астында қалған Арабтың
Салюк қаласының атымен байланысты туған атау. Дегенмен
ол тұста шумерлерге, ассириялықтарға да таралып үлгергенге
ұқсайды.

[[Сурет:Тазы030.jpg|left|thumb|300px]]
Аң қағатын итін қазақтар &quot;тазы&quot; атауының мәні парсының
&quot;таза, алғыр, жүйрік&quot; деген мағынадағы сөзінен шыққан. Бәлкім
тазы - таза - таза қанды деген мағынадағы сөзінен туған,
ықшамдалу заңдылығына байланысты тазыға ауысуы мүмкін
деп жорамалдайтындар да бар. Қазақ тазысы мен ауған тазысы
[[Орталық Азия]]ға парсы тазысымен бір дәуірде келіп, оны сақтар
мен ауғандар жергілікті табиғи жағдайдың ерекшеліктеріне
сай жетілдіріп, қолдан сұрыптап өткізгенге ұқсайды.

Дегенмен соңғы кездегі зерттеулер [[Орта Азия]]да таралған
тазыларды арабтың слюгги (слугги) аңшы иттерімен будандасудан пайда болған жергілікті тұқым деп есептейді. Тазының
отаны [[Қазақстан]] және [[Түркменстан]] (әредік [[Өзбекстан]] жерінде де өсіріледі) деп есептеледі. Түркмен тазысы қазақ тазысына қарағанда бітімі ұсақтау келеді. Тазы итті Орта Азияның көз
жетпес кең даласының тұрғындары арабы иттерді жергілікті тұқыммен будандастыра отырып, сұрыптау нәтижесінде
шыққан ат үстінде аң аулайтын бекзадалар мен дегдарлардың
ермегіне және малшы-бақташылардың күн көрісі үшін қызмет
еткен тұқым деп есептейді.

Қалай дегенмен VII-VIII ғасырларда қазақ жеріне дін тарата келген арабтармен келген тазы тұқымынан аңшы иттер тарихы басталады. Сонымен бірге жергілікті жерде қалыптасқан
тұқым деген тазының пайда болуы туралы екі түрлі көзқарас
бар. Кезінде орыс отаршылдары көптеп келе бастаған
замандағы зерттеу нәтижелеріне қарасақ (Я.Полферов пікірінше) қазақ жерінде [[Орта Азия]] тазысының өзіндік бір тармағы
көбірек таралған. Оның бойында таулық және қырымдық
тазыларға жақындығы басым болған. Қолдану жағдайына байланысты тазыларды далалық және таулық деп бөлген: далалығы
бойы сұңғақ, жазықта алғыр болса, таулық тазы бітімі кішкене,
қия жартастарда жақсы жүгірген. Қазақ тазысына өте жақын
туыс болып есептелетін ауған тазысының да тақыр жүндісі
жазық аумақта, ал үлпілдек жүндісі суықтау солтүстік аймақта
таралған. Ал қазақ тазысы орыстың аңшы тазысының пайда
болуына септігін тигізген.

Алайда, қазақ жеріне тазы тұқымы онан да бұрын, дәлірек
айтқанда сақ заманында келген. Оның дәлелі тазы пошымды иттердің жартасқа салынған бейнелері, атаудың өзінің
көне парсы тілінен туындауы тегін емес, оның таралуы перғауын
иті - салюки - парсы тазысы, ауған тазысы және қазақ (сақ) тазысы деген болжамды ұсынады.

Қазақтар тазыны жарғақ құлақ тазы және шашақ құлақ
тазы деп екіге бөледі. Оның бірін салюкиден, екіншісін слюггиден таралған тұқым дейтіндіктен біріншісіінің құлағының жарғағы
үлкен, екіншісінің құлағында көп жүн өскен. Шынымен-ақ
жарғақ құлақ тазының құлағында ешқандай жүн болмайды, ал шашақ құлақ тазының құлағының жүні үзын, шашақ
тәрізді болады. Ал бұған қоса &quot;дүрек&quot; (дүрегей тазы) деп аталатын тазы мен қазақы иттердің будандасуынан шыққан терісі
қалың, суыққа шыдамды, денесі кесек, қасқырды алатын батыл
тұқымы да кездеседі. (Дүрек немесе дүрегей тазы қасқырдың
аяқ тарамысын қиып жібереді.)

Тазы - орташа ғана бойы бар жүйрік ит, жүні тықыр, оның
есесіне, құйрығы мен салпаң құлағының ұшын ұзын шашақты
жүн басқан. Басқа аңшы иттерге қарағанда бұлар ақылдырақ,
иесіне шын берілген, адамға жұғысқыш, ал өзге иттерге
өшпенділеу келеді. Өздері өте батыл әрі орасан жүйрік болады.
Тазылар күшті болмайды, бірақ денелері сидам, арық, жеңіл,
жүйрік әрі өжет келеді. Олар қуса жетеді де, қашса құтылады.
Қоян, түлкі сияқты ұсақ аңдарды олар құтқармайды. Айлаға
икемділігі сондай, тазылар аяғын сындыру, қайыру, мойнын
шығару деген кінаратқа ұрынбайды.

Тазыларды тұқымына қарай қазақтар құмай, құмай тазы;
таза қандылығы мен түгіне қарай құны, құны тазы; будандасқан болса дүрегей, дүрегей тазы, қайың, қайың қаптал деп
бөледі. Мұның соңғылары қасқыр алатын күшті иттер. Олар
жалғыз-жарым да, екеулеп немесе тобымен жүріп, &quot;ұтылап&quot;
аң алады, ал үйретілген болса, аушы құспен де тізе қосып
қимылдайды. Тазы иттердің түгі салыстырмалы түрде аз,
сұйықтау келеді. Ал кескін-сымбатына қарай таулы, орманды
өңірдегі аңшыл иттер ірі сүйекті, шомбал денелі болса, далалы,
құмды өңірлерде дене бітімі шағын, шарғылау келеді.

==Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар==
Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар. Мысалы, самарқанның тазысы - аласа бойлы, бірақ
мүше-мүшесі әсем де сүйкімді болған. Жем бойы мен [[Aтыpay]]
бойындағы қазақтардың тазылары - табан жүні мен
құлағындағы шашағының ұзындығымен ерекшеленеді. Ең
соңында, [[Оңтүстік Сібір]] тазыларына келер болсақ, олар
табанының сүйірленіп бітісімен, сондай-ақ өздерінің өте күштілігімен дараланады. Бұлар [[Ертіс]] бойында таралған. Ал орыс
деректерінде [[Түркістан]] тазысы аталған тазылар қазақ жерінің
оңтүстік пен солтүстік-батыс өңірлерінде көптеп таралған.
[[Сібір]] тазылары қазақ жерінде ғана емес, батысқа дейін жеткен
таңдаулы аң алғыш тұқым. 1889 ж. Сібірде самоед тайпалары
арасында үш ай болған британ зоологы Ернст Килбурн, онан
кейін [[Орал]] бойына және Батыс Сібірден әкелген ит тұқымын
лайкаға ұқсас самоед тазысы атаған тұқым осы атпен [[Еуропа]]да
таралған.

Қазақ жерінде тазының құмай, қайың қаптал, ауған, орыс,
түрікмен деген түрлері ұшырасқан. Қазақы тазыны тау тазысы
және дала тазысы деп бөлген. Шоқтығының биіктігі 80-85 см
аралығында.

Ал қазақ тазысына ең жақын деп айтып өткен ауған тазысы әлемдегі ең дегдар тұқымға саналады, бойы 70-74 см, мінезі
қатаңдау болғанымен иесіне шексіз берілген, тамаққа талғампаз, жеке емес, иесімен бірге үйде тұрғанды сүйетін тұқым. Ол
өз олжасын көзімен торуылдап, жіті бақылау арқылы алады.
Тіпті иесінің көмегінсіз өз бетімен аң аулайтын тұқым. Оның
әлемге кеңінен таралып, үлкен қызығушылыққа ие болуы - батыс елдерінің әскери жорықтарымен тура байланысты. XIX ғ.
екінші жартысынан батыс әлеміне белгілі болған ауған тазысын
британ әскерилері алып келген, 1907 жылдан тіптен көптеп келіп
тазының түрлі желілерін (линияларын) [[Еуропа]]да дүниеге әкелген. Дегенмен онан сәл бұрын 1809 ж. салынған сүрет, 1813 ж. [[Лондон]]да
жарық көрген болатын. 1920 ж. Ауғанстанның оңтүстігіндегі
Балукыстаннан апарған тазы [[Шотландия]]да, солтүстіктен
апарғаны [[Англия]]да, онан әрі [[Америка]] құрлығына таралып, дербес желіні (линияны) дүниеге әкелген. Теңдесі жоқ сұлу бітімге ие ауған
тазысы мен араб салюкиін өсіретіндер арасында 1960 жылдардан бастап Dog World кәсіби журналының бетінде басталған
дау әлі бір мәмілеге жеткен жоқ. Бір тобы (Waters бастаған)
тазыны салюкиден шыққан дейді де ежелгі Мысыр мен [[Месопотамия]], парсы жерінде табылған б.з.д. 4 мың жыл бұрынғы
ит қаңқалары Ауғанстан жерінен ұшыраспайтындығын алға
тартады. Сауда-саттық арқасында ауған жеріне әкелінген иттер жергілікті ортаға бейімделген дейді. Оған қоса салюкидің
иығы мен санына, кейде басына қарай үлпілдек, мақта тәрізді
жүн ұшырасуы сирек кездеспейді деген уәжді алға тартады.
Ауған жеріне жеткен салюки биік таулы өңірге бейімделуден жүні қалың, жүндес болып, ұзара түскен, тіптен жағы, арқа
жота, құйрығына дейін түк біткен. Ауған тазысының 6 бірдей
сұрпы бар болғанымен климаттық негізінен екі түрге бөледі:
күнгей, батыс өңірдегілері жүндері сұйықтау әрі ашық түсті
болса, солтүстіктегілері баран түсті, қою жүндес.

Кезінде қазақ жерінде кең таралған тазы иттердің Кеңес өкіметі жылдарында санының күрт кемуіне алаңдаған осы тақырыпты арнайы зерттеген А.А.Слудский дабыл қағып, оларды қорғауға алу қажеттігін ескерткен еді. Алайда Кеңес өкіметі кезіндегі отарлаушылық саясат жергілікті жердегі елдің бет бейнесі мен жердің экологиясына ғана зардабын тигізіп қойған жоқ, тіптен ит пен тазының тұқымына да салқынын тигізді. &quot;Әр кезеңде қазақ жеріне келген бөгде ұлт-ұлыс өкілдерінің өздерімен бірге ала келген иттерімен араласып, будандасқан соң небір түрлі дүрегей тұқымдар пайда болып, тазы мен төбеттің тұқымы азып кетті&quot;,- дейді итбегі (кинолог) мамандар. Қолда қалай болса солай ұсталған тазылар осылай дүрегейленді, мылтықтың көбірек қолданылуы олардың аңға пайдалану парқын азайтты.
Осы мәселе дер кезінде көтеріліп, [[Түркістан облысы]], [[Түркістан ауданы]], [[Бәйдібек ауданы]], тазыларын көптеп әкеліп қан жаңғырту, тазы тұқымын сақтап қалу шаралары жүрілген-ді. Тазылардың түр-түсіне тоқталар болсақ, қазақ жерінде кездескен тазылар туралы деректерде оның қара, сары, көкшіл сұр болады. Көк тазылар өте жоғары бағаланады.

Егемендіктен соңғы жылдардағы кәсібилер мен әуесқойлардың тізе қосып қимылдап, ұлттың дәстүрлі мәдениетін замана талабына сай ермек ісіне (хоббиына) айналдырған азаматтардың қолдауымен қазір тазы тұқымын сақтап қалу, санын өсіру, асылдандыру, түрлі кәсіптік шаралар ұйымдастыру арқасында қазір
[[Қазақстан]]да таза тұқымды тазылардың саны жарты мыңнан ғана асты...

[[Сурет:Тазы020.jpg|thumb|350px]]
Қасқыр мен түлкіні қатар алатын қазақ (қыпшақ) тазыларымен будандастырып, тұқымын асылдандыра отырып Орталық Россияда аң қағатын орыс тазысының (борзая) кейінгі орта ғасырда дүниеге келгендігі тарихтан белгілі. XI ғ. француз Генрик I үйленген орыстың Мудрый Ярославтың қызы некесі кезінде орыс тазысы борзая туралы алғашқы дерек жазылған.
Олар аң қаққыш, әрі суыққа төзімді, ұзақта суыт жүріске шыдамды, жүріске мықты келетін борзаямен аң аулау 1861 ж.
басыбайлылықты жойғанға дейін жақсы дамыды. Өздерімен
бірге батысқа қарай алып жеткен ит тұқымдарын сақтап қалған
Анадолы түріктерінде қаңғал (қаңлы), ақбас, қарабас деп аталатын, ал мадьярларда (венгрлерде) кувас, комондор (құмандұр) аталатын иттің тамаша тұқымдары бүгіндері әлемге әйгілі.

==Тазы иттің бітімі туралы==
Тазының екі аяғы дене тұрқымен салыстырғанда ұзын
болуы, оның қозғалысына қолайлылық тудырады. Оған қоса
артқы аяқтары мен ондағы бұлшық еттер өте жақсы дамығаны,
ал құрсағы жіңішке болып қазақтар &quot;қаншырдай&quot; қатқан деп
атайтын іші жотасына қарай жақын бітуі тазының қозғалысын
өте қолайлы етеді. Биіктігі сиырдың бұзауындай, көсілгенде
есік пен төрдей жерге жететін келісті қазақ тазысының адымы
ұзын, қимылы ширақ, ұмтылған жерден шабан-шалағай аңды
құтқармайтын алғыр келеді.

Тазының жылдам, ширақ қозғалуына оның сүйек қаңқаларының берік жетілгендігі, шеміршек, жұлын-тұтасының,
сүйектер мен сіңір-тарамысының бір-бірінің қимыл-қозғалысын икемдей, шапшаңдыққа келтіре алатындығымен
тура байланысты. Мойын омыртқа жетеу, ауыз омыртқасы
қанаты жұқа, жалпақ, артқа қарай көсіле жатқан, үстінде
шүйделі төмпегі болмайды. Арқа омыртқа он үш, олардың
жоталық өсінділері жуан, алдыңғы омыртқалар да иіле келген.
Оған ұштасқан он үш жұп қабырғаның тоғызы дөңгеленіп, иіліп
тұрады. Олардың ұшы бір-бірімен біте қайнасып кеткендіктен, төстің етегінде бар болғаны сегіз (!) өскін байқалады.
Көкірек қуысының тереңдігі қабырғалардың ұзындығына тікелей байланысты. Шоқтығы денесінің артқы жағынан
биіктеу келеді. Иттің бел омыртқасы жетеу, қанаттары алға
сүйірлене жантайған, ұштары жуандау. Арқа жон тұсы төмен
қарай ойысып, қайқы белденіп келеді де, бел тұсынан жоғары
қарай томпайып кетеді.

Тұрық тұтасының ең қозғалмалы бөлігі болып саналатын
құйрық омыртқалар саны итте 18-22, артқа қарай кішірейе береді. Дегенмен бұлшықеттің омыртқалық басы алғашқы құйрық
омыртқаларынан басталады.

Төс сүйегі бір-бірімен шеміршек арқылы байланысқан,
пішіні төрт қырлы сегіз буынтықтан (сегменттен) тұрады. Оның дөңгелек
жиектігі, тұтқасы мен семсер тәрізді шеміршегі мөлшері жағынан
кішілеу және жалпақ болып келеді.

Итте жауырын қыры буын ойысына дейін созылған,
құстұмсық өсіндісі шодырайып шыққан, оған сіңірлі еттер берік
бекіген. Иттің ортан жілігі жіңішке, асықты жілігі иіліп келген,
ал тоқпақ жілігі жіңішке, төменгі басы сәл иіліңкіреп тұрады,
бас жағында тесігі көрінеді. Ит тізесінің төменгі қатарында кәрі
жілік және ортаңғы сүйектер қосылып кеткен, әрі сәл ғана иіліңкі келеді (кәндек иттерде ол өте иілген). Ал жіліншік сүйектері
жақсы дамыған. Олардың шеткісі қысқа, ортасындағы екеуі
ұзын болғандықтан, ортадағысының (үшінші, төртіншісінің)
ізі анық түседі. Бірінші башпайы (ол көп иттерде болмайды немесе екінші башпаймен ұстасып кеткен) қысқа болғандықтан
ізі жерге басылмайды. Бақайдың ұзын жазғыш бұлшықеті
алдыңғы асықты жілік бұлшықетін жауып жатады және екінші
және шеткі бақайларға бекиді.

Иттің бөксесі мен саны өте күшті әрі қуатты келеді. Олар денені алға лақтырып, тазылардың қозғалысына екпін беретін, алға қарай серпінді итермелейтін қызмет атқарады. Сонымен бірге, әсіресе тазының
мойын, арқа және жамбастың жалпақ еттері, мықынды бүгетін және
құйымшақ еттері, құрсақ қабырғасының айқыш-ұйқыш келген еттері мен төс бұлшықеттерінің жақсы дамуы - оның шапшаң
қозғалысының бірден-бір кепілі. Бұлшық етіндегі талшықтары
басқа жануарларға қарағанда салыстырмалы түрде көп. Итте
өкше бұлшықеті болмайды, тек тобық сүйегінің сыртқы байламымен асықты жіліктің айдаршығынан басталады.

Иттің басындағы ми сауыты мен бет көлемі бір-біріне
пара-пар, яғни 1:1 шамасында. Бас сүйегі екі-үш қабат қабыршақшадан тұрады, орталары ауаға толы келеді. Итте сүт тісі 28,
ересектерінде 42 тіс болады, олар қысқасауытты тістерге жатады.
Тұрақты тістердің жанасу беттерінде үш-үштен өткір тісшелер
болады. Сойдақ тістер конус тәрізді, бір ғана тісшесі бар, көлемі
кішілеу тісті &quot;ит тіс&quot; дейді. Тістер қабу, қорғану, ұсату міндетін
атқарады. Жақсы тазылардың астыңғы, үстіңгі тіс қатары бір-бірімен жымдасып тұрады, яғни жоғарғы маңдай тіс сыртынан
1/3 бөлігіне дейін айқасып келеді. Ондайда артқы азу тістер
бір-бірімен беттесіп келеді.

Аң алатын иттің жотасы, жоны кейін толық бұлшық етті
нығыз болып келеді. Терең келген төс жағынан құрсағы артқа
қарай дөңгеленіп келіп құйымшақтың тұсына неғұрлым
жақын орналасқан. Ондай кейіпті қазақтар арыстанның
ұрғашысының құрсағына теңеп, &quot;қаншырдай қатқан&quot; құрсақ
деп есептейді.

Қарын мен ішектердің сыртынан шарбы жауып тұратындықтан, құрсақты суық тиюден сақтайды. Сондықтан иттер
суық сазды жерлерде бауырын төсеп жата береді. Ит бауырының салыстырмалы мөлшері басқа жануарларға қарағанда
көлемді келеді. Итте жүрек 3-ші қабырға мен 7-ші қабырға
аралығында жантая орналасқан.

[[Сурет:Саяхатшалық010.jpg|left|thumb|450px]]
Иттің еріндері жұқа және нашар қозғалады. Ауыз саңылауы ұзынынан созылып, оның езулері үшінші-төртінші азу
тістерінің қатарына дейін жетеді. Төменгі ерні алға салпиып
озып шығып тұрады. Иттің өңеші орасан үлкен болып кеңи алады, оның асқазанға ұласқан тұсында жауып тұратын &quot;қақпақ&quot;
тәрізді өскіні болмайды. Сондықтан да ит өте оңай құсып
тастайды. Саятта итті тамақтандырмай шығуға тырысатындығы соған байланысты. Құрсақ пен кеуде қуыстарының арасындағы
көк ет тыныс алуда қосымша міндет атқарады. Итте күрек тістері жақсы жетілген, сойдақ тістері жіңішке әрі иіліп келген,
ал азу тістері доғал әрі шайнауға бейімделген. Иттің астыңғы,
үстіңгі тіс қатары жақсы жымдасып, үстіңгі жағы астыңғы
қатарының 1/3-ін жауып тұрса жақсылықтың нышаны дейді.
Tic қатары жымдаспаған, озық шыққан немесе кемиек болып
жетпей тұрса, ондай иттер тазы бола алмайды.

Иттің үш қабаттан тұратын терісінің арасында май
шығаратын бездер терінің түгін майлап тұратындықтан, түгі
жылтырап тұрады, суықта дене жылуынан айырылмай аязға
төзімді келетін себебі сондықтан.

Қазақтар &quot;есті жануар&quot; деп қасиет тұтатын иттің миы мен
сезім қабілетін зерттеу нәтижелері оның миында әрбір әрекетті басқаратын (есту, көру, сезу, қимыл, тепе-теңдік, дәм сезу,
сипау және т.б.) орталықтары өте күрделі байланыста екендігін айтады. Әсіресе, өте жақсы дамыған иіс сезу мүшесінің
көмегімен он литр суға еріген бір шөкім тұздың иісін де сезе
алады дейді. Неміс қойшы итіне жүргізілген зерттеулер оның
өн бойы мен миындағы иіс сезу аумағы 1,5x1,5 метрлік (үлкен
кілемдей) аумақты алатындығын анықтаған. Бұл көрсеткіш
адамда 5x5 см. Иттер &quot;танауымен&quot; ұйықтайды, яғни ұйықтап
жатқан кезде не болғандығын, иіске қатысты оқиға болса, ол
дереу ажыратып, іске кіріседі екен. Иттің бұл қабілеті тазыда
иіс пен із &quot;сезу&quot; үдерісінде маңызды міндет атқарады. Ол туабітті
иісшілдігіне қоса, үйрету барысында көндіктіруге тура байланысты болады дейді бүгінгі күнгі тазы ұстаушылар.

Сондай-ақ көз жанарының ойнақшып қозғалуы мен
көзінің қырағылығы да ширақ қимылдауына үлкен көмек
көрсетеді, көзқарасы өткір, байқампаздығы жоғары, қараңғыда да жақсы көреді, өң-түсті жақсы ажырата алатындығы белгілі
болып отыр (бұрындар иттің көру қабілеті осал деп келгенді).
Ал есту жағына келсек, ит өте сақ, ол секундына 30-40 мың тербелісті, тіптен 70-100 мың тербелісті қабылдап, ажырата алады
екен ([[адам]]да бұл көрсеткіш 16-18 мың аралығында). Иттерді сабау немесе жекіп ұрсу олардың агрессив әрекетін, қарсыласуын
арттыра түседі. Танауындағы &quot;мұрты&quot; мен &quot;сақалы&quot; түнде адастырмайтын бағдар нұсқаушы қызметін атқарады.

[[Сурет:Тазы011.jpg|thumb|250px]]
Иттің ерекше қимылы мен шұғыл қозғалысы, соның ішінде тазының ересен қозғалысы оның дене бітімінің сипатымен
тура байланысты: атап айтсақ, өзінше бір ерекше механикалық
тетікке, яки аспалы көпірге ұқсайды. Мұндағы көпірдің екі
жағындағы таянышы - алдыңғы және артқы аяқтар, ал оның
арасындағы параболалық торланған құрылмасының (конструкциясының) орнында
қаңқаның қозғалмайтын (статикалық) бөлігі жүреді. Ал бас, мойын, құйрық пен
құйымшақ - көпірдің екі жақ шетіндегі кіреберіс рөлінде.
Жотадағы еттер мен сіңірлер, құрсақ, төс қуысындағы ет, шеміршек, қабырға, тері - барлығы жайшылықта және жүгірген кездегі дене массасын тең бөле отырып, омыртқалар қаңқасының
бүгіліп-жазылуын, кинематикалық үйлесімді қимыл, ширақ
қозғалыс жасауын қамтамасыз етеді.

Иттің омыртқа қаңқасы өте қозғалмалы болғандықтан,
жүгірген кезде артқы аяғы денесінің &quot;жалғасы&quot; тәрізді үйлесе
қимылдайды. Ит жай жүрген кезде төрт аяғы қайшылай (диагональды түрде) қимылдай отырып, дененің салмағын екі аяғы
&quot;алып жүреді&quot;, ізі бір сызық бойына түседі. Сирақтарының
дұрыс бітпеуі мен олардың өзара сәйкестігі (пропорциясы), сәйкес келмеген
мүшелер қимылды тежейтіндігі белгілі. Сондықтан да тазы денесінің сипаты мен өлшемдері ''&lt;u&gt;стандарт&lt;/u&gt;'' іспетті
қабылданады.

Тазы денесінің шұғыл, ширақ қозғалысы дененің ауырлық
нүктесімен байланыста болады: қазан толмас шеміршегінің
артында «тұрған» (басқа жануарларда алға қарай) нүкте басын көтеріп, құйрығын жазған кезде артқа жылжиды. Яғни,
көсіліп жүгірген кезде тазы денесінің дәл ортасында ауырлық
нүктесі түседі де, тепе-теңдігін тауып, алдыңғы және артқы
аяқтарға (қол мен санға) біркелкі күш қысым түседі. Ол жылдам
қозғалуға әрі ұзақ уақыт мүшелердің шаршамауын қамтамасыз
етеді. Ал жайшылықта тұрғанда иттің дене салмағының 2/3
бөлігі алдыңғы аяққа түседі.

Айталық, тұрқы қысқа иттің ауырлық нүктесі алға кетеді,
жүгірген кезде аяқтарын &quot;кісе басып&quot; алады, яки артқы аяғы
алдыңғы аяғын өкшесінен басып отырады. Мұндайда ит артқы
аяғын баяу тастайды, көсіле алмай, аңның артынан жүгірген
кезде баяулап, шабандап қалады. Бүлкілдеп желген кезде денесі
селкілдеп, алдыңғы оң аяқтың қозғалысымен сол жақ артқы аяқ
бірге жүрген кездегі қимылы тәрізді &quot;қайшылай&quot; қимылдайды.
Артқы аяқтың күші алға итермелеп отырады. Тазының сымбатты келіскен бітімі желген кезде алдыңғы аяқ ізіне артқы аяқ дөп
келеді. Ал денесі қиралаңдап, ізі ирелеңдей түссе, ол тазыға тән
емес, дүрегей иттің қозғалысы саналады.
[[Сурет:Тазы 010.jpg|thumb|250px]]

Итке тән жылдам қозғалыс, секеңдеп көсіле шабу. Қозғалысқа икемді омыртқа тұтасы, мықты бұлшық етті ит артқы
аяғынан үлкен екпінмен алдыңғы аяғына қарай секіреді, жотасы домалана бүкірейіп, артқы аяғын алға қарай жазады. Жерге
артқы аяғы алдыңғысынан озып жетеді. Иттің көсіле жүгіруіне
жалпақ, қиғаш біткен жауырын, кең иық, бұлшық етке толы
ұзын сан, сәл ғана дөңес пружина тәрізді созылған арқа мен
құймышақ, барлығы үйлесе икемделіп үлкен мүмкіндік тудырады. Қазақтар айтатын: аса үлкен жылдамдықпен көсіле
жүгіруіне - &quot;ұшуына&quot; жоғарыдағы етпен, сүйекпен қатар
құрсақтың бұлшық еттері тізе, артқы аяқтың секіретін еттері
араласады. Қартайған немесе болдырған иттер &quot;жорғалайды&quot;,
яғни бір жағының алдыңғы, артқы аяқтары қатар қозғалады.
Мұндайда ит қисалаңдап, тепе-теңдігін әрең табады.

Иттің қолы немесе алдыңғы аяғына жанынан қарағанда
ені қысқа жауырыны артқа қарай сәл қисая кеткен ортан жілігі
қолдың бойымен алға сәл ғана еңкейген болса түзу бітіс деп санайды (Жіліктік жауырын артқа кеткен болса ол дұрыс емес).
Жауырын қабырғаға жымдасып, жабысып алдынан қарағанда
тіп-тік жерді басып тұрса жақсы. Иттің сирағы етсіз, тарамысты, шертіп керіп тұрады. Алдыңғы аяқтың басқан ізі бір-бірінен алшақ талтақ, немесе шалыс басса, аяғының басы екі
жағын ақсиып тұрса немесе маймақ болса ол жақсылықтың
нысаны емес. Ал құрықтың түбінің төменгі тұсы артқы аяқтың
жайшылықта тұрғанда маңдайына дөп келіп тұрса, ол иттің
қозғалысы аяқ алысын жақсы деп жатады қазақтар. Артқы
аяқ дұрыс бітпесе ит аяғын сиырша сүйреп талтаңдап немесе
маймылша тойтаңдап жүреді, ондайлар аң қуған кезде алысқа
жүгіре алмайды.

Жайшылықта тұрған иттің бұлшық еттері барлығы жұмыс
жасайтындықтан оңай шаршайды да жерге бір қырынан жата
кетіп дем алады. Бұлайша қырындап жатқан иттің бұлшық
еттері күш түспейді ал жанбасымен шоқиып отырған иттің
бұлшық еттері де жақсы дем алады. Сондықтан тазыны үйрет-
кен баулыған кезде оны шоқитып отырғызу немесе қырынан
жатқызуға көп көңіл бөледі.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: &quot;Алматыкітап&quot;, 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3&lt;/ref&gt;

== Құмай тазыларға қатысты наным-сенім==
Қазақта баланы қырқынан шығысымен [[ақын]], [[шешен]], [[батыр]] тәрізді атақты адамның (т.б.) үзеңгісінен өткізіп алу ғұрпы
сияқты иттің күшігін де белгілі адамдардың [[үзеңгі]]сінен өткізіп
алатын ырым бар.

''&quot;Бала мен күшікті [[үзеңгі]]ден өткізу ғұрпы б.з.б. II ғасырларда [[Көшпенді халықтар|көшпенділердің]] үзеңгіні ойлап тауып, салтаттылық мәдениетті жоғары сатыға көтеріп, қаһарлы күшке айыалдырған дәуірден бастау алады&quot;'', - дейді зерттеуші А.Тоқтабаев. Адамзат тарихында [[садақ]] пен жақ, дөңгелек сияқты айтулы бетбұрыс жасаған үзеңгіні қаттылық пен беріктіктің, алысқа жорту мен
шабуылдың тиянағы дегеннен осы ырым туған дейді ол.
Иттің бағзы замандардағы тотем-бабаға айналғандығының белгісі ит жейде салтынан байқаймыз. Ол тек қазақта ғана
емес көптеген түрік халықтарына ортақ салт: қазақ, қырғыз,
өзбек және татарларда сақталып қалған &quot;ит жейде&quot;, &quot;ит көйлек&quot;, &quot;эт кулмәк&quot; ғұрпының мәні ортақ. Оны нәресте туғанда
кигізеді. Ит көйлекті (ит жейдені) көп жасаған адамның киімінің қалдығынан жеңі мен бойын тұтас пішіп, жағасын ойып,
шетін бүкпей, екі жаны тіккен жас баланың [[нәзік]] етіне батпауы үшін тігісті сыртына қарата тепшіп тігеді. Сәби қырқыңа
толысымен ит көйлегін шешіп, оны әр түрлі [[қант]], [[кәмпит]], [[өрік]]-[[мейіз]] сияқты тәттілерге толтырып, иттің мойнына байлап қоя
берген.

Балалар итті қуып, тәттілерді алып мәз-мейрам болады,
итжейдені иесіне әкеліп тапсырады. Бұл ғұрып &quot;ит қуу&quot; деп аталады, мәні сәбидің пәле қаласын қырық жаны бар хайуан - ит
өзімен бірге алып кетеді-мыс деп сенген. Ал керісінше балаға
иттің жүйрік, ақылы озық алғыр қасиеттері дариды, сәби
күшікше бауырын тез көтеріп, тәні сау, жаны берік &quot;итжанды&quot;
(иттің қырық жаны бар дейді қазақ) деп ырымдайды. Баланың,
ит көйлегін сақтап, жолға, сапарға шыққанда өзімен бірге алып
жүрсе пәле-жаладан сақтап, жолын ашады, &quot;баланың періштесі
қағып, аман апарып, есен әкеледі сапардан&quot; деп сенген.

Адамның басына қонған құт пен шаңыраққа келген ырыс
кебіне ит болып келеді: сол үйге құтпан ит немесе алғыр тазы бітеді де ол адамның барлық тілеуін жүзеге асырып, мұратына
жеткізеді дейді қазақ сенімінде. Жаңа үйленген жастарға
үбірлі-шүбірлі, дені сау, берік болсым (итше күшіктесін) деген
ырыммен (магия) жас келіннің көйлегінің етегінен итке жем
бергізеді. Аяғы ауыр әйел жерігі қанғанша итке &quot;кет&quot; деп айтуға
тыйым салынған.

Қазақ қартайып, алжыған иттің аузына май тығып, басын күн батысқа (құбылаға) қаратып, малша бауыздап өлтіріп,
көметін болған. Манси мен угрлерде және алтайлықтарда
итті ағаш [[науа]]ларға жерлеп, бір аяғына қызыл, екінші аяғына
қара таспа жіп байлап, иттің денесін әсемдеген. [[Моңғолдар]]
[[қазақтар]]ға ұқсас жолмен өлтірілген иттің құйрығын кесіп басына жастайтын және түскен келінді итке тағзым еткізеді. Ол
үшін жас келін қайын атасына сәлем етіп, отқа май құйған соң,
үлкен үйдің итіне тәу етеді. Үйге ит енгізіледі де [[келін]] етегіне
салып ет беріп, сүт жалатып, арнайы тілек айтады.

Қазақта бұған ұқсас [[салт]] ұрын барған күйеуге &quot;ит ырылдатар&quot; салты. Қалыңдыққа келе жатқан күйеу үйге таянғанда
алдынан шыққан бір әйел жүресінен отыра қап ит боп ырылдап, кәде алады. Халық [[театр]]ының бір көрінісіне айналған бұл
салттың арғы тегі көне наным-сеніммен астарлас.
Осы бір хайуанға қатысты өте ертеде қалыптасқан
нанымның бірі бағзыда [[ғұндар]] өлікті жерлегенде &quot;Онгонды
(аруақты) көкке ертіп шығады&quot; деген иланыммен итті де ертіп баратын болса, көне түркі тайпаларында тарихын, атауын, [[тотем]]ін барақпен (итпен) байланыстырады. Қазақта да
мұндай руларды, жер-су атауларын ондап кездестіреміз. (қазақ
генеологиясындағы Ителгі, Итемген, Ителі, Барақ т.с.с. атаулар). Иттің етін жайшылықта басқа халықтардағыдай (корей,
қытай) жемегенімен, зәрушілікте өкпе құртына, көз шымылдықтанып, бас айналғанға, жазылмайтын жараларға қарсы
ем, дәрі ретінде қолданады. Іште өлген баланы түсіруге иттің
ені мен шыбығын қатар қолданған жағдайлар ел арасында
ұшырасқан екен. Бұл дом шығыстық көрші жұрттардан ауысқан
болуы ықтимал.

Тазы иттің алғаш өз бетімен аң алуын''' &quot;тырнақалды&quot;'''
құрметіне ауылдастары жиналып, қайырлы болсын айтып,
қуанышқа кішігірім той жасайды.
Аңшылармен бірге [[саят]]қа шығып аң олжасын, әсіресе
түлкі байланған кісінің өзі қуанышына ауылдастарын ортақтастырып, тілек жасайтын жоралғысы бойынша бүкіл ауыл
аңшы үйіне жиналып, қыстың ұзақ сары таңын ойын-күлкі,
өлең-жырмен өткізеді.

Аңшы [[олжа]]сының етінен аяғы ауыр әйелдер ауыз тисе,
мылтық пен қақпаны қырсығып қалады. Өйткені жүкті
ананың арғы әлеммен байланысы бар, [[құрсақ]]тағы ұрпақ бергі
әлемге әлі үлгеріп келмеген. Бұндай сәтсіздікке душар болған
аяғы ауыр әйел аңның етіне аңсары ауып, жерік болып тұрса,
аңшы құралына &quot;акрпык,&quot; деп аталатын ақ түсті матадан байлап, аңшыға кәдесін беріп барып еттен ауыз тиеді. Егер олай
етпесе, аңшы құралы мен сайманы қырсығып аң алмай қалса,
аңшы оны аптайды. Ол үшін сайманға ([[мылтық]], [[қақпан]]) үш
дана ширатылған жіп байлап, үш мәрте жерге ұрған соң, сумен
шайып жібереді де &quot;''Ата (қақпанға қаба) алмасаң саған серт, Атылмасаң ( қаба алмасаң) маған серт, Аңның етін жеген, Жүкті әйелге қоса серт&quot;'' деп &quot;серттескен&quot; соң шоқпен сырықтап тазалайды.

Тазымен болсын, бүркітпен болсын саятқа шыққан кезде
бөгде кісімен кездесе қалған аңшылар тобының адамы &quot;Байлансын-ақ&quot; дейді. Ал: Байлансын-ақ&quot;, - деп ол бқрын айтса, сендер: &quot;Майлы шұжық айлансын-ақ&quot;,- деп тілектестік білдіреді.
Саятта келе жатқанда алдынан шыққан көлденең адамның тіл-көзі тазы мен құсқа тимесін деген ниеттен туған. Сондықтан
да аңшы басқа сөзбен емес, &quot;Байлансын-ақ&quot; деп айқай салып
амандасып, қаскөй рухтарды осы құдіретті сөзбен матап, аңды
да буып, шырмап тастауды ойласа керек.

''&quot;Соңғы түйенің жугі ауыр...&quot;'' деудің итке қатыстылығы туралы. Қазақ ұғымында: &quot;Ит жеті ырыстың біреуі&quot;,
''&quot;Итті тепкен ырысты тебеді&quot;'' деп шаңырақтың құт-берекесі,
ырысы итпен сабақтаса жүреді деп сенген. Ауызекі тілде күніне
сан қайталанатын, мәтелге айналған &quot;соңғы түйенің жүгі ауыр&quot;
тіркесі итке қатысты, онымен үйдің ырысы-берекесі, ырыздығы
сабақтасып жүреді деген сенімнен туындаған.

Далалықтар үшін көш салтанатынан асқан қызық аз. Жететін жері шалғай болғандықтан, әрі жаңа қонысқа ерте жетіп,
ісін жайғап алу үшін көшуге белгіленген сәтті күн азаннан көш
қамына кірісетін. Абыр-сабыр болған ауылдар үйлерін жығып,
түйеге жүгін тиегенде ең соңына қарай шаңырақты және ескі
жұртта қалған дүние-мүлікті тиейтіні белгілі. Олар тезек, оның жабуы, сырық, бақан, арқан, көген т.б. Әрине, үйге әсте енгізілмейтін тыстажататын ауылдың қүтына саналатын сырттанның &quot;итаяғы&quot; да соңында қалады. Олар жайшылықта көзге елене
бермесе де көш салтанатында ерекше сый-құрметке ие болады. &quot;Итаяқты май басқан құрым шоқпыттың біріне орайды да, жегінге, жүк артуға жаңадан үйретіліп жүрген торым, я буыршыының біріне ұсақ-түйек жүкпен бірге арта салады. Немесе ең соңғы түйенің бірінің теңіне іле салады. Осылайша жүк
әбден тиеліп болған соң &quot;соңғы түйенің жүгі ауыр&quot; дегенді айтып, көш ескі жүрттан қозғалады. Осылайша бұл тіркес жүктің
ауыр, жеңілдігіне қарай емес, ауылдың ырысына деген [[ілтипат]]
пен қүрметтің үлкендігіне сай туындаған деседі.

Иттің ас-су ішетін итаяғы тек ағаштың безінен ойып,
әшекейлеп жасалады, темірдегі болса ырыс кетеді деп ырымдайды қазақ [[дәстүр]]інде. Әбден ескіріп тозған итаяқты отқа
жақпайды, жаңғыртып жаңаламайды. Ұзаққа дейін тілі
шықпаған немесе кекеш, тұтықпа, быдық болып жүрген балаға
&quot;итаяқтан&quot; су ішкізсе кінаратынан арылады деп сенген. Сауын
малының желіні ісінсе итаяқты отқа қыздырады да, онымен
ауру желінді ұрып домдайды. Алайда итаяқты үйге кіргізуге
оған ожаумен ас-су қүюға қатаң тыйым саланады.

&quot;Ит итаяғын жаламай көңілі көншімес&quot; деп тойып тұрса
да кешкісін үйдің әйелі итаяқ бірдеңе салып беруі шарт.
Өйткені, &quot;аш ит үреген де өреген&quot; деп аш ит табаны қышып керуенге ерсе немесе ауыл аралап жүрсе үйдің құтын өзгеге аударып жіберуі мүмкін деп қауіпсінген.

Итті ем-дом жасауға да жиі пайдаланған. Өлі тиген
[[жылқы]]ның екі бүйіріне бірдей [[айран]] құйып итке жалатады.
Күйек кезінде туған төлдер марқая бастаған кезінде көбірек
өле бастаса, көгеннің бір бұршағын алып иттің мойнына тағып
қойса, төлдің шығыны caп тыйылады деп сенген. &quot;Ит тию&quot;
(мешел-рахит) ауруына шалдыққан сәбидін; төсіне сүт тамызып, итке жалатса, ауру да иттің; тілімен бірге кетіп, аурудан
айығады дейді. Ал &quot;ит ауруына&quot; ұшырағаң көз тиген баланы иттің қылынан алып, өртеп ауру балаға иіскетеді де, күйесін
баланың беті, маңдайына жағып домдаған. Ал көз тиген балаға
сол үйдің итінің құлағын кесіп, соның қанын жақса аурудан
айығады дейді халық медицинасында&quot; Аталған &quot;ит тию&quot; және
&quot;ит ауру&quot; сырқаттарын бойында &quot;ит жыны бар&quot; (ит бейнесіндегі жын) адамның көзі жас балаға тиюден болады деп санайды.
Онымен ауырған баланы иттің бас сүйегі салынған суға шомылдырады, иттің басын есіктің босаға таянышына іліп қояды,
немесе ірімшіктің сары суына салады. Сондай-ақ бес [[зират]]тан
бес уыс топырақ алып кесеге салып екінші кесеге баланы салып 3 немесе 7 күн қатарынан өлшеп отырған. Мүндай домнан
басқа аталғаи аурудан сақтанудың жолы қасқыр мен аюдың
тісін баланың киіміне тағып қою деп көрген.

Қазақ [[бақсы]]ларының арасынан &quot;ит жыны&quot; барлары иттің
қылығын көрсетіп &quot;бақсылық&quot; ойнаған. Сонымен бірге олар
дертті иттің бас сүйегіне көшірген. Ондай бақсылар мықты
болады. Өйткені итке ұқсаған жүйрік, оның үстіне қабаған
болғандықтан аурудың әр түрлі иелерін иттің рухы талап, қуып
жібереді деп нанған.&quot;
Сонымен қатар ауылдың алжып, өздігінен жүре алмай
қалған құтпаны мен сырттаны болса жұртқа тастамай &quot;кебежеге салып, түйеге артып алып жүретін болған&quot;, - дейді
көзқарақты ақсақалдар.

Ит иесі, итін күшік күнінен асыраған ең жақыны, сол үшін
итін өлімге қиып, қолы батпайды. ''&quot;Ит өлтірген мұсылман қажыға баратын құқынан айырылады, Мекке топырағын басуға тиіс емес&quot;,''- деп көрілетін қағида бар. Итті қорлауды, азаптау, мазақ
еткен адамның басына жаманшылық әкеледі деп көреді халық.
Итті атып өлтірген адам &quot;иттің қарғысына&quot; қалады, ұзақ жасамайды, кедейленіп, жарлылыққа, тапшылыққа, жоқшылықтың
қаріне ұшырайды деп сенген.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;
'''&quot;Ат жақсысы - бозы, ит жақсысы - тазы&quot;''' деген атам [[қазақ]]
тазыны ер жігіттің үш жолдасының бірі дейді: жүйрік ат, құмай
тазы, қыран [[бүркіт]]. Ол үшеуін де біреулер алғанда үлкен көлемде
сый төлемақысын беріп алады. Жақсы иттердің күшігін алғанда
[[қарғыбау ақы]]сын беріп, күшікке сүт жалатып алады. Көпке
әйгілі тұқымның және тазының &quot;қарғыбауы&quot; да қымбатқа
түсері сөзсіз. Ағайын адамдар, сондай-ақ құдандалы жегжаттар
арасынан күшік асырап алуға тыйым салынады. Себебі &quot;итше
ырылдасып&quot;, &quot;араз болып кетеді&quot; деп сақтандырады.
&quot;Иттің шені - қарғыбау&quot; дейтін қазақтар иелі күшіктің
мойнына асыл тұқымнан шыққандығы мен иесінің шені мен
салтанаты, дәулет дәрежесіне қарай қарғыбауын тағады. Ол екі
бөліктен тұрады: мойнына тағылатын ені 3 -4 елідей жалпақ безекті әсем бұлдан,тіпті [[Жібек|жібек матадан]] таққан таспаны &quot;арғы&quot;, ал
оған байланғанын &quot;бау&quot; дейді. Ішкі бетінетжұмсақ мата мен [[киіз]] салып, сыртын қайыспен құрсаулап, арасын қабыстыра тіккен
қарғыбауға күмістен [[құйма]] салып, көз орнатып әшекейлейді.

Бау қарғыға тағылған қысқа тұйық бау болып келеді де
оған екі-үш құлаш ұзын қайыс бау, [[шылбыр]] тағылады. Оның
ұшын тіліп немесе тұйықтап тобыршақ тиек салып қояды да ат
үстінде жетектеген кезде оған қосымша бау жалғап, ұзындығын
5-6 [[құлаш]]тан кем етпейді.

Тазы иттерді той, ас, үлкен басқосуларға жүйрік ат,
алғыр қыранымен бірге алып барады. Мұндайда әлбетте
тазының қарғыбауын жаңалап алмастырады. Онымен бірге ит
&quot;сыбағасына&quot; қарық болатыны белгілі. Әйгілі тазы күшігіне ақ
отаудың сол жағынан мамық төсектен орын бергені жайында
әңгімелер кездеседі. Оған тіптен құлынды бие беріп алады. Оны
барынша мәпелеп өсіріп, арасында кәнігі тазымен аңға қосып
&quot;ауыздандырып&quot; баулып бір сонарда өзгелермен жарысып аңға
қосады. Алғаш аң алған кезінде &quot;тырнақ алды&quot; деп аталатын
той жасайды.

1910 жылдары [[Зайсан]] елінде Шәкен болыс деген аңшы
Марқакөл жақтағы Қаратай елінің бір жылда жетпістен асқан
түлкі, оннан астам қасқыр алған Сартұйғын деген тазыға
қызығып жүреді екен. Шәкеннің немере інісі сол жылдары
қатты боранда жылқы бағып жүріп үсіп өледі, жаңа үйленген
ажарлы Бағди есімді қалыңдығы қалады. Бағдиға Қаратай
елінің биінің баласының жасырын келіп жүргенін сезіп қалған
болыс: ''&quot;Жесір ерден кетсе де, елден кетпейді&quot;'',- деген заңға
қарамастан, дереу келісім жасап, өзінің келінін Сарытұйғын
тазыға айырбастап алады.

Тазы мәселесін алғашқылардың бірі болып зерттеген А.Слудский дерегі бойынша қазақтар Қараталда тазыны
қалыңдыққа берілетін [[құн]]ға, яғни 47 [[байтал]]ға сатып алатын
болған. Жақсы тазының құны аттың құнынан да кем түспеген.
Таза қанды тазылар [[Бөкей Ордасы]]нда да өсірілген және құны
өте қымбат сол кездегі ақшамен 50 сомға тең келген. Кейінде
ел кедейленген кезде аң алатын иттің қарапайым күшігін бір
құлынды [[бие]]ге сатып алған жайлар кездескен.

Атақты жүйрік аттармен қоса тазы иттер де ру мен ел
арасындағы мәмілеге, бітімгершілікке себеп болған. ''&quot;[[Кенесары|Кенесары хан]] қырғыздармен алғашқы ұрыстардың бірінде Ақыртөбе
деген жерде Бүрге батырдың Қалша деген ұлы бастаған 700 жігітін жеңіліске ұшыратып Қалшаны тұтқынға алады.
Қырғыздың Солты, Сарбағыш, Құсшы рулары кеңесіп, Қалығұл батырды басшы қылып елші жібереді. Кенесары әрі-бері ойланып: &quot;Мақұл, мен Қалшаларыңды босатып берейін, сендер Солты Есқожаның баласы Баястанның Көкдауыл деген тазысын беріңдер,- дейді. Сол уақытта Көкдауыл тоғыз қасқыр алып, қазақ-қырғызға аты шыққан ит екен. Тазыны көріп Кенесары сүйінгеннен хан тәжін Қалшаға кигізіп жіберген деген қырғызда әңгіме бар&quot;.''

Арыс маңында [[Байғабыл бай]] (1870-1953 жж.) [[конфискация]]ға ұшырап, қолында Ұшар, Алғыр атты қос тазысы мен 7-8
қақпаны қалғанда ашаршылық жылдарында (1929-1931 жж.)
солармен аң аулап, елді асыраған. Бұл туралы бір ауылды
ашаршылықтан құтқарған тазыны халық:
&lt;poem&gt;'''Құмай тазы Ұшар-ай, Киік көрсе ұшар-ай,'''&lt;/poem&gt; - деп ілтипатпен еске алып отырады.

[[Қазан төңкерісі]]нің алдында орыс зерттеушілері қазақ даласында 10 мыңға жуық тазы бар деп жазады, қазір тазылардың саны қайта жаңғыра отырып, шамамен 500-ге жетті деседі [[Интернет]] материалдары дерегі.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Ит тұқымдары]]</text>
      <sha1>a11uvzi0qej3xaxe8q3wa9kmrmqeubo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1932 жыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124477</id>
    <revision>
      <id>3683751</id>
      <parentid>3683561</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T18:09:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3683751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3813" sha1="bz6313a9wc81kmpwiktsw7wu7qzs6xd" xml:space="preserve">{{alsonumber|1932}}
{{Жыл үшін навигация|1932}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1932}}
{{Жыл туралы|1932}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===
[[Сурет:Japanese soldiers defending a position on the Woosung front.jpg|нобай|Жапон сарбаздары минометтерден оқ атып жатыр.]]
* [[4 қаңтар]] – Үндістандағы британ билігі [[Махатма Ганди|Махатма Гандиді]] тұтқындап, қамауға алды.
* [[25 қаңтар]] — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] мен [[Польша]] өзара шабуыл жасамау туралы пактке қол қойды
* [[28 қаңтар]] — Жапондықтар               [[Шаңхай|Шаңхайды]] басып алуды көздеген әскери операция бастады.

=== Ақпан ===
* [[2 ақпан]] — [[Женева конвенциялары|Женева қарусыздану конференциясы]] [[Швейцария|Швейцарияның]] Женева қаласында өз жұмысын бастады.
* [[4 ақпан]] - [[Нью-Йорк]] штатындағы Лейк-Плэсидте [[1932 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|1932 жылғы қысқы Олимпиада ойындарының]] ашылуы.
* [[25 ақпан]] – [[Адольф Гитлер]] [[натурализация]] арқылы [[Веймар Республикасы|Германия]] азаматтығын алды, бұл оған 1932 жылғы Германия президенттік сайлауына қатысуға жол ашты.

=== Наурыз ===
* [[10 наурыз]] - [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АССР-та]] - облыстық бөлініс енгізілді. [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе]], [[Алматы облысы|Алматы]], [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан]], [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан]], [[Қарағанды облысы|Қарағанды]] және [[Оңтүстік Қазақстан]] облыстары құрылды.

=== Сәуір ===
* [[10 сәуір]] - [[Пауль фон Гинденбург]] [[Веймар Республикасы|Веймар Республикасының]] басшысының сайлауында жеңіске жетті.

=== Мамыр ===

=== Маусым ===

=== Шілде ===

=== Тамыз ===

=== Қыркүйек ===
* [[Қыркүйек]] - [[Таяу Шығыс|Таяу Шығыста]] жаңа мемлекет - [[Сауд Арабиясы]] пайда болды.

=== Қазан ===

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Нақты күндері жоқ ===
*Ұлы нәубет жылы.
*позитрон – алғашқы антибөлшек, оны 1932 ж. Американ физигі Карл Андерсон (1905 – 1991) ғарыштық сәуле құрамынан тапты.
*Аллисон Фрэд 1932 ж. астатиннің  болатынын дәлелдеген.
== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1932 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1932 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1932}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Жыл күнтізбесі|1932}}

[[Санат:1932 жыл|*]]</text>
      <sha1>bz6313a9wc81kmpwiktsw7wu7qzs6xd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чак Норрис</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137616</id>
    <revision>
      <id>3683672</id>
      <parentid>3576249</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:04:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherhan daurenbay</username>
        <id>187271</id>
      </contributor>
      <origin>3683672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8622" sha1="7tb1r889k6p30p0fhh6d9faogeocpo1" xml:space="preserve">{{Кинематограф
|есімі                     = Чак Норрис
|шынайы есімі              = Chuck Norris
|сурет                     = ChuckNorris200611292256.jpg
|сурет ені                 = 
|сурет атауы               = Норрис, 2006 жыл
|туған кездегі есімі       = Карлос Рэй Норрис
|туған күні                = 10.03.1940
|туған жері                = {{туғанжері|Райан (Оклахома){{!}}Райан|Джефферсон округінде (Оклахома)}}, [[Оклахома]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
|қайтыс болған күні        = 19.03.2026
|қайтыс болған жері        = {{қайтысболғанжері|Кауаи|Кауаи округінде}}, [[Гавайи]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
|мамандығы                 = {{актер|АҚШ}}
|азаматтығы                = {{USA}}
|белсенді жылдары          = 1969–2026
|бағыты                    = 
|киностудия                = 
|марапаттары               = 
|imdb_id                   = 0001569
|сайты                     = [http://www.chucknorris.com/ www.chucknorris.com]
}}
'''Чак Норрис''' ({{lang-en|Chuck Norris}}) атымен белгілі '''кіші Карлос Рэй Норрис''' ({{lang-en|Carlos Ray Norris Jr.}}; [[10 наурыз]] [[1940 жыл|1940]], [[Райан (Оклахома)|Райан]], [[Оклахома]] – [[19 наурыз]] [[2026 жыл|2026]], [[Кауаи]], [[Гавайи]]) — америкалық киноактёр.

[[Голливуд]] жұлдызы, өзінің туған ағасы Аарон Норристің танымал боевик-фильмдерінде басты рөлдерді сомдаған. [[Каратэ]]ден қара белдіктің иегері 1963 жылы алғашқы каратэ мектебін ашады. 1965 жылы [[Лос-Анджелес]]те өткен чемпионатқа қатысып, жеңімпаз атанады. 1968 жылы бірнеше каратэ мектебін ашады (барлығы 32). 

Кино әлеміне оны актер [[Стив МакКуин]] алып келеді. Алғашқы рөлін Брюс Лидің қатысуымен түсірілген «Айдаһар жолы» фильмінде сомдаған. Осыдан кейін оның мансабы шарықтай түседі.

==Өмірбаяны==
кіші Карлос Рей Норрис 1940 жылғы 10 наурызда [[Райан (Оклахома)|Райан]] желбіре қалашықта, [[Оклахома]] штатында дүниеге келді. Әкесі автомеханик, ал анасының ұлты [[чероки]] болды. Чактың атасы ирландық болды.

Норрис 2026 жылғы 19 наурызда қайтыс болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/2026/03/20/entertainment/chuck-norris-death |title=Chuck Norris, action hero and ‘Walker, Texas Ranger’ star, has died |accessdate=2026-04-03 |last=Riess |first=Rebekah |publisher=[[CNN]] |date=2026-03-20 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Чак Норрис түскен кинолар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жыл
!Түрі
!Қазақша атауы
!Түпнұсқа атауы
!Рөлі
|-
|1968
|Фильм
|Қиратушылар тобы
|The Wrecking Crew
|«Жеті рақат үйіндегі» адам
|-
|1972
|Фильм
|Айдаһар жолы
|Meng long guo jiang
|Кольт
|-
|1973
|Фильм
|Көшелердегі айқай
|A Scream in the Streets
|Каратэ нұсқаушысы (титрде көрсетілмеген)
|-
|1973
|Фильм
|Студент қыздар-практиканттар
|The Student Teachers
|Каратэ нұсқаушысы
|-
|1974
|Фильм
|Сан-Францискодағы қақтығыс
|Huang mian lao hu
|Чак Слотер / Чак Норрис
|-
|1977
|Фильм
|Заң бұзушы
|Breaker! Breaker!
|Джон Дэвид «Джей Ди» Доус
|-
|1978
|Фильм
|Қара киім киетін жақсы жігіттер
|Good Guys Wear Black
|Джон Т. Букер
|-
|1979
|Фильм
|Жалғыздың күші
|A Force of One
|Мэтт Логан
|-
|1980
|Фильм
|Сегізбұрыш
|The Octagon
|Скотт Джеймс
|-
|1981
|Фильм
|Көзге көз
|An Eye for an Eye
|Шон Кейн
|-
|1982
|Фильм
|Үнсіз ашу
|Silent Rage
|Шериф Дэн Стивенс
|-
|1982
|Фильм
|Мәжбүрлі кек
|Forced Vengeance
|Джош Рэнделл
|-
|1983
|Фильм
|Жалғыз қасқыр Маккуэйд
|Lone Wolf McQuade
|Джей Джей Маккуэйд
|-
|1984
|Фильм
|Із-түзсіз жоғалғандар
|Missing in Action
|Полковник Джеймс Брэддок
|-
|1985
|Фильм
|Із-түзсіз жоғалғандар 2: Басы
|Missing in Action 2: The Beginning
|Полковник Джеймс Брэддок
|-
|1985
|Фильм
|Үнсіздік кодексі
|Code of Silence
|Эдди Кьюзак
|-
|1985
|Фильм
|АҚШ-қа басып кіру
|Invasion U.S.A.
|Мэтт Хантер
|-
|1986
|Фильм
|«Дельта» жасағы
|The Delta Force
|Майор Скотт Маккой
|-
|1986
|Фильм
|Отпен жүруші
|Firewalker
|Макс Донигэн
|-
|1988
|Фильм
|Брэддок: Із-түзсіз жоғалғандар 3
|Braddock: Missing in Action III
|Полковник Джеймс Брэддок
|-
|1988
|Фильм
|Батыр және үрей
|Hero and the Terror
|Дэнни О’Брайен
|-
|1990
|Фильм
|«Дельта» жасағы 2
|Delta Force 2: The Colombian Connection
|Полковник Скотт Маккой
|-
|1991
|Фильм
|Жалдамалы өлтіруші
|The Hitman
|Клифф Гарретт / Дэнни Гроган
|-
|1992
|Фильм
|Жұптасқан соққы
|Sidekicks
|Чак Норрис
|-
|1993–2001
|Телехикая
|Уокер: Техастағы әділдік сақшысы
|Walker, Texas Ranger
|Корделл Уокер
|-
|1993
|Телевизиялық фильм
|Сымдардағы жел
|Wind in the Wire
|Чак Норрис
|-
|1994
|Фильм
|Тозақтан келген мақұлық
|Hellbound
|Фрэнк Шаттер
|-
|1994
|Фильм
|Уокер: Техастағы әділдік сақшысы 3 — Өлімге әкелетін татуласу
|Walker Texas Ranger 3: Deadly Reunion
|Корделл Уокер
|-
|1995
|Фильм
|Үздік ізкесуші
|Top Dog
|Джейк Уайлдер
|-
|1996
|Бейнефильм
|Орман жауынгері
|Forest Warrior
|Маккенна
|-
|1998
|Телевизиялық фильм
|Логанның соғысы
|Logan's War: Bound by Honor
|Джейк Фэллон
|-
|1999
|Телехикая
|Найзағай ұлдары
|Sons of Thunder
|Корделл Уокер
|-
|2000
|Телехикая
|Қытай полицейі
|Martial Law
|Корделл Уокер
|-
|2000
|Телевизиялық фильм
|Президенттің адамы
|The President's Man
|Джошуа Маккорд
|-
|2002
|Телевизиялық фильм
|Президенттің адамы: Қызыл сызық
|The President's Man: A Line in the Sand
|Джошуа Маккорд
|-
|2003
|Фильм
|Ібілістің мекені
|Bells of Innocence
|Мэттью
|-
|2004
|Фильм
|Доппен соққы
|DodgeBall: A True Underdog Story
|Камео
|-
|2005
|Телевизиялық фильм
|Уокер: Техастағы әділдік сақшысы — От сынағы
|Walker, Texas Ranger: Trial by Fire
|Корделл Уокер
|-
|2005
|Бейнефильм
|Алмас кесуші
|The Cutter
|Джон Шеферд
|-
|2012
|Фильм
|Жойылмайтындар 2
|The Expendables 2
|Букер
|-
|2020
|Телехикая
|Гавайи 5.0
|Hawaii Five-0
|Ли Филлипс
|-
|2024
|Фильм
|Барлау агенті
|Agent Recon
|Аластер
|-
|2025
|Фильм
|Зомби ұшағы
|Zombie Plane
|Командир Чак Норрис
|}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{DEFAULTSORT:Норрис, Чак}}
[[Санат:Алфавит бойынша каратэшілер]]</text>
      <sha1>7tb1r889k6p30p0fhh6d9faogeocpo1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Брюс Ли</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137671</id>
    <revision>
      <id>3683677</id>
      <parentid>3659626</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:11:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherhan daurenbay</username>
        <id>187271</id>
      </contributor>
      <comment>бұл екі кинода брюс ли түспеген себебі ол одан бұрын қайтыс болған</comment>
      <origin>3683677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5273" sha1="bp8cxavvhp57lndcec8arybfqefxiuf" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Брюс Ли
 |Шынайы есімі          = Bruce Lee, 李振藩
 |Сурет                 = Bruce Lee as Kato 1967.jpg
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = Ли Сяолун
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 27.11.1940
 |Туған жері            = {{USA}}, [[Сан-Франциско]]
 |Қайтыс болған күні    = 20.07.1973
 |Қайтыс болған жері    = [[Сурет:Flag_of_Hong_Kong_(1959–1997).svg|24px|]] [[Гонконг]]
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = 
 |Әкесі                 = Ли Хойчэнь
 |Анасы                 = Грейс Хо
 |Жұбайы                = Линда Эмери
 |Балалары              = Брэндон Ли, Шеннон Ли
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = Signature of Bruce Lee.svg
 |Сайты                 = https://brucelee.com/ 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = Bruce Lee
}}
'''Брюс Ли''' ({{lang-en|Bruce Lee}}); туған кезіндегі аты — '''Ли Сяолун''' ({{lang-zh|李小龙}}, {{lang-en|Li Xiaolong}}, ересек кезіндегі аты — '''Ли Чжэньфань''' ({{lang-zh|李振藩}}, {{lang-en|Lee Jun-fan}}); [[27 қараша]] [[1940 жыл]], [[Сан-Франциско]] — [[20 шілде]] [[1973 жыл]], [[Гонконг]]) — шығыс жекпе-жегінің шебері, [[АҚШ]] және [[Гонконг]] киноактёрі, сондай-ақ [[кинорежиссёр]], [[продюсер]] және сценарийші.

==Өмірбаяны==
[[1940 жыл]]ы 27 қарашада [[АҚШ]]-тың [[Калифорния]] штатындағы [[Сан-Франциско]] қаласында дүниеге келген. [[Қытай]]да Ли Сяо Лун, Ли Дженфан есімдерімен де танымал. Бала кезінен фильмдерге түсе бастаған.

Кино мансабында 36 фильмге түскен. Батысқа Шығыс жекпе-жегін танытқан. Оның өмірі мен шығармашылығы жайлы 30-ға тарта фильм түсірілген. 
[[XX ғасыр]]дың екінші жартысында [[Еуропа]] елдері мен АҚШ-та шығыс жекпе-жегінің жұлдызы ретінде кеңінен танылған. [[Кунг-фу]] және [[тайцзицюань]] өнерін меңгерген. Сонымен қатар [[бокс]]пен және [[дзюдо]]мен айналысқан. «Джит Кун-до» деген атпен кунг-фудың өзіндік стилін жасап шығарған. [[1971 жыл]]ы отбасымен Гонконгқа көшіп келеді. [[1973 жыл]]ы 20 шілдеде Гонконгта 32 жасында қайтыс болған.

==Фильмография==
[[Сурет:Bruce_Lee_2001_Tajikistan_stamp3.jpg|нобай|160px|«Өліммен ойын» фильміндегі кадр]]
[[Сурет:Bruce_Lee_Walk_of_fame.jpg|нобай|160px|Голливудтағы актёрдің жұлдызы]]
*1941	— Алтын қақпадағы қыз (сәби)
*1948	— Байлық туралы арман	
*1949	— Sai See in the Dream (Сэй Си) 
*1950	— Балақай Чунг	
*1951	— Бүлдіршін (/менің ұлым А Чунг)	
*1951	— Балалық шақ	
*1953	— A Myriad Homes	
*1953	— Әкейдің кінәсі		
*1953	— Ананың көз жасы	
*1953	— In the Face of Demolition
*1955	— Махаббат
*1955	— Махаббат (2 бөлім)	
*1955	— Жетімнің қасіреті	
*1955	— Адал әйел	
*1955	— Жетімнің әні	
*1955	—	
*1956	— Ажырасуға кештік қылады	
*1957	— Нөсер	
*1957	— Аяулы қыз 
*1958	— Жетім	(А Сан)
*1966—1967	— Жасыл шершень	(Като)
*1968	— Марлоу	(эпизодтық роль)
*1971	— Үлкен босс	(Чжэн Чаоань)
*1972	— Тентектің жұдырығы	(Чэнь Чжэнь)
*1972	— Айдаһардың жолы	(Тан Лунг)
*1973	— Айдаһардың шығуы	(Ли)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==
*[[Жүз жыл ішіндегі Қытай киносының үздік актерлері]]

== Сілтемелер ==
{{Portal|Жекпе-жек}}
*[http://www.bruceleefoundation.com/ Брюс Ли қоры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091001092945/http://www.bruceleefoundation.com/ |date=2009-10-01 }}
*[http://www.wolfreactor.ru/?p=6481 Брюс Лимен сұқбат]
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Кунг фу шеберлері]]
[[Санат:Гонконг актерлері]]
[[Санат:1940 жылы туғандар]]
[[Санат:1973 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Жекпе-жек өнерінің шеберлері]]</text>
      <sha1>bp8cxavvhp57lndcec8arybfqefxiuf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683680</id>
      <parentid>3683677</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:13:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherhan daurenbay</username>
        <id>187271</id>
      </contributor>
      <origin>3683680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5267" sha1="t7zwj783mxjbki9lt8z78nxx0hx6eks" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Брюс Ли
 |Шынайы есімі          = Bruce Lee, 李振藩
 |Сурет                 = Bruce Lee as Kato 1967.jpg
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = Ли Сяолун
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 27.11.1940
 |Туған жері            = {{USA}}, [[Сан-Франциско]]
 |Қайтыс болған күні    = 20.07.1973
 |Қайтыс болған жері    = [[Сурет:Flag_of_Hong_Kong_(1959–1997).svg|24px|]] [[Гонконг]]
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = 
 |Әкесі                 = Ли Хойчэнь
 |Анасы                 = Грейс Хо
 |Жұбайы                = Линда Эмери
 |Балалары              = Брэндон Ли, Шеннон Ли
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = Signature of Bruce Lee.svg
 |Сайты                 = https://brucelee.com/ 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = Bruce Lee
}}
'''Брюс Ли''' ({{lang-en|Bruce Lee}}); туған кезіндегі аты — '''Ли Сяолун''' ({{lang-zh|李小龙}}, {{lang-en|Li Xiaolong}}, ересек кезіндегі аты — '''Ли Чжэньфань''' ({{lang-zh|李振藩}}, {{lang-en|Lee Jun-fan}}); [[27 қараша]] [[1940 жыл]], [[Сан-Франциско]] — [[20 шілде]] [[1973 жыл]], [[Гонконг]]) — шығыс жекпе-жегінің шебері, [[АҚШ]] және [[Гонконг]] киноактёрі, сондай-ақ [[кинорежиссёр]], [[продюсер]] және сценарийші.

==Өмірбаяны==
[[1940 жыл]]ы 27 қарашада [[АҚШ]]-тың [[Калифорния]] штатындағы [[Сан-Франциско]] қаласында дүниеге келген. [[Қытай]]да Ли Сяо Лун, Ли Дженфан есімдерімен де танымал. Бала кезінен фильмдерге түсе бастаған.

Кино мансабында 36 фильмге түскен. Батысқа Шығыс жекпе-жегін танытқан. Оның өмірі мен шығармашылығы жайлы 30-ға тарта фильм түсірілген. 
[[XX ғасыр]]дың екінші жартысында [[Еуропа]] елдері мен АҚШ-та шығыс жекпе-жегінің жұлдызы ретінде кеңінен танылған. [[Кунг-фу]] және [[тайцзицюань]] өнерін меңгерген. Сонымен қатар [[бокс]]пен және [[дзюдо]]мен айналысқан. «Джит Кун-до» деген атпен кунг-фудың өзіндік стилін жасап шығарған. [[1971 жыл]]ы отбасымен Гонконгқа көшіп келеді. [[1973 жыл]]ы 20 шілдеде Гонконгта 32 жасында қайтыс болған.

==Фильмография==
[[Сурет:Bruce_Lee_2001_Tajikistan_stamp3.jpg|нобай|160px|«Өліммен ойын» фильміндегі кадр]]
[[Сурет:Bruce_Lee_Walk_of_fame.jpg|нобай|160px|Голливудтағы актёрдің жұлдызы]]
*1941	— Алтын қақпадағы қыз (сәби)
*1948	— Байлық туралы арман	
*1949	— Sai See in the Dream (Сэй Си) 
*1950	— Балақай Чунг	
*1951	— Бүлдіршін (/менің ұлым А Чунг)	
*1951	— Балалық шақ	
*1953	— A Myriad Homes	
*1953	— Әкейдің кінәсі		
*1953	— Ананың көз жасы	
*1953	— In the Face of Demolition
*1955	— Махаббат
*1955	— Махаббат (2 бөлім)	
*1955	— Жетімнің қасіреті	
*1955	— Адал әйел	
*1955	— Жетімнің әні	
*1955	—	
*1956	— Ажырасуға кештік қылады	
*1957	— Нөсер	
*1957	— Аяулы қыз 
*1958	— Жетім	(А Сан)
*1966—1967	— Жасыл шершень	(Като)
*1968	— Марлоу	(эпизодтық роль)
*1971	— Үлкен босс	(Чжэн Чаоань)
*1972	— ашудың жұдырығы	(Чэнь Чжэнь)
*1972	— Айдаһардың жолы	(Тан Лунг)
*1973	— Айдаһардың шығуы	(Ли)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==
*[[Жүз жыл ішіндегі Қытай киносының үздік актерлері]]

== Сілтемелер ==
{{Portal|Жекпе-жек}}
*[http://www.bruceleefoundation.com/ Брюс Ли қоры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091001092945/http://www.bruceleefoundation.com/ |date=2009-10-01 }}
*[http://www.wolfreactor.ru/?p=6481 Брюс Лимен сұқбат]
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Кунг фу шеберлері]]
[[Санат:Гонконг актерлері]]
[[Санат:1940 жылы туғандар]]
[[Санат:1973 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Жекпе-жек өнерінің шеберлері]]</text>
      <sha1>t7zwj783mxjbki9lt8z78nxx0hx6eks</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683682</id>
      <parentid>3683680</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:14:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherhan daurenbay</username>
        <id>187271</id>
      </contributor>
      <origin>3683682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5267" sha1="tkljck2mgeufj8ylpsq3smpn5v4yh42" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Брюс Ли
 |Шынайы есімі          = Bruce Lee, 李振藩
 |Сурет                 = Bruce Lee as Kato 1967.jpg
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = Ли Сяолун
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 27.11.1940
 |Туған жері            = {{USA}}, [[Сан-Франциско]]
 |Қайтыс болған күні    = 20.07.1973
 |Қайтыс болған жері    = [[Сурет:Flag_of_Hong_Kong_(1959–1997).svg|24px|]] [[Гонконг]]
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = 
 |Әкесі                 = Ли Хойчэнь
 |Анасы                 = Грейс Хо
 |Жұбайы                = Линда Эмери
 |Балалары              = Брэндон Ли, Шеннон Ли
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = Signature of Bruce Lee.svg
 |Сайты                 = https://brucelee.com/ 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = Bruce Lee
}}
'''Брюс Ли''' ({{lang-en|Bruce Lee}}); туған кезіндегі аты — '''Ли Сяолун''' ({{lang-zh|李小龙}}, {{lang-en|Li Xiaolong}}, ересек кезіндегі аты — '''Ли Чжэньфань''' ({{lang-zh|李振藩}}, {{lang-en|Lee Jun-fan}}); [[27 қараша]] [[1940 жыл]], [[Сан-Франциско]] — [[20 шілде]] [[1973 жыл]], [[Гонконг]]) — шығыс жекпе-жегінің шебері, [[АҚШ]] және [[Гонконг]] киноактёрі, сондай-ақ [[кинорежиссёр]], [[продюсер]] және сценарийші.

==Өмірбаяны==
[[1940 жыл]]ы 27 қарашада [[АҚШ]]-тың [[Калифорния]] штатындағы [[Сан-Франциско]] қаласында дүниеге келген. [[Қытай]]да Ли Сяо Лун, Ли Дженфан есімдерімен де танымал. Бала кезінен фильмдерге түсе бастаған.

Кино мансабында 36 фильмге түскен. Батысқа Шығыс жекпе-жегін танытқан. Оның өмірі мен шығармашылығы жайлы 30-ға тарта фильм түсірілген. 
[[XX ғасыр]]дың екінші жартысында [[Еуропа]] елдері мен АҚШ-та шығыс жекпе-жегінің жұлдызы ретінде кеңінен танылған. [[Кунг-фу]] және [[тайцзицюань]] өнерін меңгерген. Сонымен қатар [[бокс]]пен және [[дзюдо]]мен айналысқан. «Джит Кун-до» деген атпен кунг-фудың өзіндік стилін жасап шығарған. [[1971 жыл]]ы отбасымен Гонконгқа көшіп келеді. [[1973 жыл]]ы 20 шілдеде Гонконгта 32 жасында қайтыс болған.

==Фильмография==
[[Сурет:Bruce_Lee_2001_Tajikistan_stamp3.jpg|нобай|160px|«Өліммен ойын» фильміндегі кадр]]
[[Сурет:Bruce_Lee_Walk_of_fame.jpg|нобай|160px|Голливудтағы актёрдің жұлдызы]]
*1941	— Алтын қақпадағы қыз (сәби)
*1948	— Байлық туралы арман	
*1949	— Sai See in the Dream (Сэй Си) 
*1950	— Балақай Чунг	
*1951	— Бүлдіршін (/менің ұлым А Чунг)	
*1951	— Балалық шақ	
*1953	— A Myriad Homes	
*1953	— Әкейдің кінәсі		
*1953	— Ананың көз жасы	
*1953	— In the Face of Demolition
*1955	— Махаббат
*1955	— Махаббат (2 бөлім)	
*1955	— Жетімнің қасіреті	
*1955	— Адал әйел	
*1955	— Жетімнің әні	
*1955	—	
*1956	— Ажырасуға кештік қылады	
*1957	— Нөсер	
*1957	— Аяулы қыз 
*1958	— Жетім	(А Сан)
*1966—1967	— Жасыл Бөгелек	(Като)
*1968	— Марлоу	(эпизодтық роль)
*1971	— Үлкен босс	(Чжэн Чаоань)
*1972	— ашудың жұдырығы	(Чэнь Чжэнь)
*1972	— Айдаһардың жолы	(Тан Лунг)
*1973	— Айдаһардың шығуы	(Ли)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==
*[[Жүз жыл ішіндегі Қытай киносының үздік актерлері]]

== Сілтемелер ==
{{Portal|Жекпе-жек}}
*[http://www.bruceleefoundation.com/ Брюс Ли қоры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091001092945/http://www.bruceleefoundation.com/ |date=2009-10-01 }}
*[http://www.wolfreactor.ru/?p=6481 Брюс Лимен сұқбат]
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Кунг фу шеберлері]]
[[Санат:Гонконг актерлері]]
[[Санат:1940 жылы туғандар]]
[[Санат:1973 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Жекпе-жек өнерінің шеберлері]]</text>
      <sha1>tkljck2mgeufj8ylpsq3smpn5v4yh42</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683683</id>
      <parentid>3683682</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:15:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherhan daurenbay</username>
        <id>187271</id>
      </contributor>
      <origin>3683683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5269" sha1="olqt9f37f6exyqobzs47bxr5etmlxoh" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Брюс Ли
 |Шынайы есімі          = Bruce Lee, 李振藩
 |Сурет                 = Bruce Lee as Kato 1967.jpg
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = Ли Сяолун
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 27.11.1940
 |Туған жері            = {{USA}}, [[Сан-Франциско]]
 |Қайтыс болған күні    = 20.07.1973
 |Қайтыс болған жері    = [[Сурет:Flag_of_Hong_Kong_(1959–1997).svg|24px|]] [[Гонконг]]
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = 
 |Әкесі                 = Ли Хойчэнь
 |Анасы                 = Грейс Хо
 |Жұбайы                = Линда Эмери
 |Балалары              = Брэндон Ли, Шеннон Ли
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = Signature of Bruce Lee.svg
 |Сайты                 = https://brucelee.com/ 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = Bruce Lee
}}
'''Брюс Ли''' ({{lang-en|Bruce Lee}}); туған кезіндегі аты — '''Ли Сяолун''' ({{lang-zh|李小龙}}, {{lang-en|Li Xiaolong}}, ересек кезіндегі аты — '''Ли Чжэньфань''' ({{lang-zh|李振藩}}, {{lang-en|Lee Jun-fan}}); [[27 қараша]] [[1940 жыл]], [[Сан-Франциско]] — [[20 шілде]] [[1973 жыл]], [[Гонконг]]) — шығыс жекпе-жегінің шебері, [[АҚШ]] және [[Гонконг]] киноактёрі, сондай-ақ [[кинорежиссёр]], [[продюсер]] және сценарийші.

==Өмірбаяны==
[[1940 жыл]]ы 27 қарашада [[АҚШ]]-тың [[Калифорния]] штатындағы [[Сан-Франциско]] қаласында дүниеге келген. [[Қытай]]да Ли Сяо Лун, Ли Дженфан есімдерімен де танымал. Бала кезінен фильмдерге түсе бастаған.

Кино мансабында 36 фильмге түскен. Батысқа Шығыс жекпе-жегін танытқан. Оның өмірі мен шығармашылығы жайлы 30-ға тарта фильм түсірілген. 
[[XX ғасыр]]дың екінші жартысында [[Еуропа]] елдері мен АҚШ-та шығыс жекпе-жегінің жұлдызы ретінде кеңінен танылған. [[Кунг-фу]] және [[тайцзицюань]] өнерін меңгерген. Сонымен қатар [[бокс]]пен және [[дзюдо]]мен айналысқан. «Джит Кун-до» деген атпен кунг-фудың өзіндік стилін жасап шығарған. [[1971 жыл]]ы отбасымен Гонконгқа көшіп келеді. [[1973 жыл]]ы 20 шілдеде Гонконгта 32 жасында қайтыс болған.

==Фильмография==
[[Сурет:Bruce_Lee_2001_Tajikistan_stamp3.jpg|нобай|160px|«Өліммен ойын» фильміндегі кадр]]
[[Сурет:Bruce_Lee_Walk_of_fame.jpg|нобай|160px|Голливудтағы актёрдің жұлдызы]]
*1941	— Алтын қақпадағы қыз (сәби)
*1948	— Байлық туралы арман	
*1949	— Sai See in the Dream (Сэй Си) 
*1950	— Балақай Чунг	
*1951	— Бүлдіршін (/менің ұлым А Чунг)	
*1951	— Балалық шақ	
*1953	— A Myriad Homes	
*1953	— Әкейдің кінәсі		
*1953	— Ананың көз жасы	
*1953	— In the Face of Demolition
*1955	— Махаббат
*1955	— Махаббат (2 бөлім)	
*1955	— Жетімнің қасіреті	
*1955	— Адал әйел	
*1955	— Жетімнің әні	
*1955	—	
*1956	— Ажырасуға кештік қылады	
*1957	— Нөсер	
*1957	— Аяулы қыз 
*1958	— Жетім	(А Сан)
*1966—1967	— Жасыл Бөгелек	(Като)
*1968	— Марлоу	(эпизодтық роль)
*1971	— Үлкен босс	(Чжэн Чаоань)
*1972	— Қаһарлы жұдырығы	(Чэнь Чжэнь)
*1972	— Айдаһардың жолы	(Тан Лунг)
*1973	— Айдаһардың шығуы	(Ли)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==
*[[Жүз жыл ішіндегі Қытай киносының үздік актерлері]]

== Сілтемелер ==
{{Portal|Жекпе-жек}}
*[http://www.bruceleefoundation.com/ Брюс Ли қоры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091001092945/http://www.bruceleefoundation.com/ |date=2009-10-01 }}
*[http://www.wolfreactor.ru/?p=6481 Брюс Лимен сұқбат]
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Кунг фу шеберлері]]
[[Санат:Гонконг актерлері]]
[[Санат:1940 жылы туғандар]]
[[Санат:1973 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Жекпе-жек өнерінің шеберлері]]</text>
      <sha1>olqt9f37f6exyqobzs47bxr5etmlxoh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683684</id>
      <parentid>3683683</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:15:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherhan daurenbay</username>
        <id>187271</id>
      </contributor>
      <origin>3683684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5267" sha1="6fdy29gxs9ide4j84r53zd9bq8pdfbp" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Брюс Ли
 |Шынайы есімі          = Bruce Lee, 李振藩
 |Сурет                 = Bruce Lee as Kato 1967.jpg
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = Ли Сяолун
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 27.11.1940
 |Туған жері            = {{USA}}, [[Сан-Франциско]]
 |Қайтыс болған күні    = 20.07.1973
 |Қайтыс болған жері    = [[Сурет:Flag_of_Hong_Kong_(1959–1997).svg|24px|]] [[Гонконг]]
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = 
 |Әкесі                 = Ли Хойчэнь
 |Анасы                 = Грейс Хо
 |Жұбайы                = Линда Эмери
 |Балалары              = Брэндон Ли, Шеннон Ли
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = Signature of Bruce Lee.svg
 |Сайты                 = https://brucelee.com/ 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = Bruce Lee
}}
'''Брюс Ли''' ({{lang-en|Bruce Lee}}); туған кезіндегі аты — '''Ли Сяолун''' ({{lang-zh|李小龙}}, {{lang-en|Li Xiaolong}}, ересек кезіндегі аты — '''Ли Чжэньфань''' ({{lang-zh|李振藩}}, {{lang-en|Lee Jun-fan}}); [[27 қараша]] [[1940 жыл]], [[Сан-Франциско]] — [[20 шілде]] [[1973 жыл]], [[Гонконг]]) — шығыс жекпе-жегінің шебері, [[АҚШ]] және [[Гонконг]] киноактёрі, сондай-ақ [[кинорежиссёр]], [[продюсер]] және сценарийші.

==Өмірбаяны==
[[1940 жыл]]ы 27 қарашада [[АҚШ]]-тың [[Калифорния]] штатындағы [[Сан-Франциско]] қаласында дүниеге келген. [[Қытай]]да Ли Сяо Лун, Ли Дженфан есімдерімен де танымал. Бала кезінен фильмдерге түсе бастаған.

Кино мансабында 36 фильмге түскен. Батысқа Шығыс жекпе-жегін танытқан. Оның өмірі мен шығармашылығы жайлы 30-ға тарта фильм түсірілген. 
[[XX ғасыр]]дың екінші жартысында [[Еуропа]] елдері мен АҚШ-та шығыс жекпе-жегінің жұлдызы ретінде кеңінен танылған. [[Кунг-фу]] және [[тайцзицюань]] өнерін меңгерген. Сонымен қатар [[бокс]]пен және [[дзюдо]]мен айналысқан. «Джит Кун-до» деген атпен кунг-фудың өзіндік стилін жасап шығарған. [[1971 жыл]]ы отбасымен Гонконгқа көшіп келеді. [[1973 жыл]]ы 20 шілдеде Гонконгта 32 жасында қайтыс болған.

==Фильмография==
[[Сурет:Bruce_Lee_2001_Tajikistan_stamp3.jpg|нобай|160px|«Өліммен ойын» фильміндегі кадр]]
[[Сурет:Bruce_Lee_Walk_of_fame.jpg|нобай|160px|Голливудтағы актёрдің жұлдызы]]
*1941	— Алтын қақпадағы қыз (сәби)
*1948	— Байлық туралы арман	
*1949	— Sai See in the Dream (Сэй Си) 
*1950	— Балақай Чунг	
*1951	— Бүлдіршін (/менің ұлым А Чунг)	
*1951	— Балалық шақ	
*1953	— A Myriad Homes	
*1953	— Әкейдің кінәсі		
*1953	— Ананың көз жасы	
*1953	— In the Face of Demolition
*1955	— Махаббат
*1955	— Махаббат (2 бөлім)	
*1955	— Жетімнің қасіреті	
*1955	— Адал әйел	
*1955	— Жетімнің әні	
*1955	—	
*1956	— Ажырасуға кештік қылады	
*1957	— Нөсер	
*1957	— Аяулы қыз 
*1958	— Жетім	(А Сан)
*1966—1967	— Жасыл Бөгелек	(Като)
*1968	— Марлоу	(эпизодтық роль)
*1971	— Үлкен босс	(Чжэн Чаоань)
*1972	— Қаһарлы жұдырық	(Чэнь Чжэнь)
*1972	— Айдаһардың жолы	(Тан Лунг)
*1973	— Айдаһардың шығуы	(Ли)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==
*[[Жүз жыл ішіндегі Қытай киносының үздік актерлері]]

== Сілтемелер ==
{{Portal|Жекпе-жек}}
*[http://www.bruceleefoundation.com/ Брюс Ли қоры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091001092945/http://www.bruceleefoundation.com/ |date=2009-10-01 }}
*[http://www.wolfreactor.ru/?p=6481 Брюс Лимен сұқбат]
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Кунг фу шеберлері]]
[[Санат:Гонконг актерлері]]
[[Санат:1940 жылы туғандар]]
[[Санат:1973 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Жекпе-жек өнерінің шеберлері]]</text>
      <sha1>6fdy29gxs9ide4j84r53zd9bq8pdfbp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683686</id>
      <parentid>3683684</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:17:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherhan daurenbay</username>
        <id>187271</id>
      </contributor>
      <origin>3683686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5268" sha1="r2s69l0t634n870ztr0hutk4cbb9im6" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Брюс Ли
 |Шынайы есімі          = Bruce Lee, 李振藩
 |Сурет                 = Bruce Lee as Kato 1967.jpg
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = Ли Сяолун
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 27.11.1940
 |Туған жері            = {{USA}}, [[Сан-Франциско]]
 |Қайтыс болған күні    = 20.07.1973
 |Қайтыс болған жері    = [[Сурет:Flag_of_Hong_Kong_(1959–1997).svg|24px|]] [[Гонконг]]
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = 
 |Әкесі                 = Ли Хойчэнь
 |Анасы                 = Грейс Хо
 |Жұбайы                = Линда Эмери
 |Балалары              = Брэндон Ли, Шеннон Ли
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = Signature of Bruce Lee.svg
 |Сайты                 = https://brucelee.com/ 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = Bruce Lee
}}
'''Брюс Ли''' ({{lang-en|Bruce Lee}}); туған кезіндегі аты — '''Ли Сяолун''' ({{lang-zh|李小龙}}, {{lang-en|Li Xiaolong}}, ересек кезіндегі аты — '''Ли Чжэньфань''' ({{lang-zh|李振藩}}, {{lang-en|Lee Jun-fan}}); [[27 қараша]] [[1940 жыл]], [[Сан-Франциско]] — [[20 шілде]] [[1973 жыл]], [[Гонконг]]) — шығыс жекпе-жегінің шебері, [[АҚШ]] және [[Гонконг]] киноактёрі, сондай-ақ [[кинорежиссёр]], [[продюсер]] және сценарийші.

==Өмірбаяны==
[[1940 жыл]]ы 27 қарашада [[АҚШ]]-тың [[Калифорния]] штатындағы [[Сан-Франциско]] қаласында дүниеге келген. [[Қытай]]да Ли Сяо Лун, Ли Дженфан есімдерімен де танымал. Бала кезінен фильмдерге түсе бастаған.

Кино мансабында 36 фильмге түскен. Батысқа Шығыс жекпе-жегін танытқан. Оның өмірі мен шығармашылығы жайлы 30-ға тарта фильм түсірілген. 
[[XX ғасыр]]дың екінші жартысында [[Еуропа]] елдері мен АҚШ-та шығыс жекпе-жегінің жұлдызы ретінде кеңінен танылған. [[Кунг-фу]] және [[тайцзицюань]] өнерін меңгерген. Сонымен қатар [[бокс]]пен және [[дзюдо]]мен айналысқан. «Джит Кун-до» деген атпен кунг-фудың өзіндік стилін жасап шығарған. [[1971 жыл]]ы отбасымен Гонконгқа көшіп келеді. [[1973 жыл]]ы 20 шілдеде Гонконгта 32 жасында қайтыс болған.

==Фильмография==
[[Сурет:Bruce_Lee_2001_Tajikistan_stamp3.jpg|нобай|160px|«Өліммен ойын» фильміндегі кадр]]
[[Сурет:Bruce_Lee_Walk_of_fame.jpg|нобай|160px|Голливудтағы актёрдің жұлдызы]]
*1941	— Алтын қақпадағы қыз (сәби)
*1948	— Байлық туралы арман	
*1949	— Sai See in the Dream (Сэй Си) 
*1950	— Балақай Чунг	
*1951	— Бүлдіршін (/менің ұлым А Чунг)	
*1951	— Балалық шақ	
*1953	— A Myriad Homes	
*1953	— Әкейдің кінәсі		
*1953	— Ананың көз жасы	
*1953	— In the Face of Demolition
*1955	— Махаббат
*1955	— Махаббат (2 бөлім)	
*1955	— Жетімнің қасіреті	
*1955	— Адал әйел	
*1955	— Жетімнің әні	
*1955	—	
*1956	— Ажырасуға кештік қылады	
*1957	— Нөсер	
*1957	— Аяулы қыз 
*1958	— Жетім	(А Сан)
*1966—1967	— Жасыл есек ара	(Като)
*1968	— Марлоу	(эпизодтық роль)
*1971	— Үлкен босс	(Чжэн Чаоань)
*1972	— Қаһарлы жұдырық	(Чэнь Чжэнь)
*1972	— Айдаһардың жолы	(Тан Лунг)
*1973	— Айдаһардың шығуы	(Ли)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==
*[[Жүз жыл ішіндегі Қытай киносының үздік актерлері]]

== Сілтемелер ==
{{Portal|Жекпе-жек}}
*[http://www.bruceleefoundation.com/ Брюс Ли қоры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091001092945/http://www.bruceleefoundation.com/ |date=2009-10-01 }}
*[http://www.wolfreactor.ru/?p=6481 Брюс Лимен сұқбат]
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Кунг фу шеберлері]]
[[Санат:Гонконг актерлері]]
[[Санат:1940 жылы туғандар]]
[[Санат:1973 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Жекпе-жек өнерінің шеберлері]]</text>
      <sha1>r2s69l0t634n870ztr0hutk4cbb9im6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683695</id>
      <parentid>3683686</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:24:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Sherhan daurenbay|Sherhan daurenbay]] ([[User talk:Sherhan daurenbay|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3659626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5362" sha1="henmveh71aqpazxpv96n4hfk62y1l63" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Брюс Ли
 |Шынайы есімі          = Bruce Lee, 李振藩
 |Сурет                 = Bruce Lee as Kato 1967.jpg
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = Ли Сяолун
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 27.11.1940
 |Туған жері            = {{USA}}, [[Сан-Франциско]]
 |Қайтыс болған күні    = 20.07.1973
 |Қайтыс болған жері    = [[Сурет:Flag_of_Hong_Kong_(1959–1997).svg|24px|]] [[Гонконг]]
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = 
 |Әкесі                 = Ли Хойчэнь
 |Анасы                 = Грейс Хо
 |Жұбайы                = Линда Эмери
 |Балалары              = Брэндон Ли, Шеннон Ли
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = Signature of Bruce Lee.svg
 |Сайты                 = https://brucelee.com/ 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = Bruce Lee
}}
'''Брюс Ли''' ({{lang-en|Bruce Lee}}); туған кезіндегі аты — '''Ли Сяолун''' ({{lang-zh|李小龙}}, {{lang-en|Li Xiaolong}}, ересек кезіндегі аты — '''Ли Чжэньфань''' ({{lang-zh|李振藩}}, {{lang-en|Lee Jun-fan}}); [[27 қараша]] [[1940 жыл]], [[Сан-Франциско]] — [[20 шілде]] [[1973 жыл]], [[Гонконг]]) — шығыс жекпе-жегінің шебері, [[АҚШ]] және [[Гонконг]] киноактёрі, сондай-ақ [[кинорежиссёр]], [[продюсер]] және сценарийші.

==Өмірбаяны==
[[1940 жыл]]ы 27 қарашада [[АҚШ]]-тың [[Калифорния]] штатындағы [[Сан-Франциско]] қаласында дүниеге келген. [[Қытай]]да Ли Сяо Лун, Ли Дженфан есімдерімен де танымал. Бала кезінен фильмдерге түсе бастаған.

Кино мансабында 36 фильмге түскен. Батысқа Шығыс жекпе-жегін танытқан. Оның өмірі мен шығармашылығы жайлы 30-ға тарта фильм түсірілген. 
[[XX ғасыр]]дың екінші жартысында [[Еуропа]] елдері мен АҚШ-та шығыс жекпе-жегінің жұлдызы ретінде кеңінен танылған. [[Кунг-фу]] және [[тайцзицюань]] өнерін меңгерген. Сонымен қатар [[бокс]]пен және [[дзюдо]]мен айналысқан. «Джит Кун-до» деген атпен кунг-фудың өзіндік стилін жасап шығарған. [[1971 жыл]]ы отбасымен Гонконгқа көшіп келеді. [[1973 жыл]]ы 20 шілдеде Гонконгта 32 жасында қайтыс болған.

==Фильмография==
[[Сурет:Bruce_Lee_2001_Tajikistan_stamp3.jpg|нобай|160px|«Өліммен ойын» фильміндегі кадр]]
[[Сурет:Bruce_Lee_Walk_of_fame.jpg|нобай|160px|Голливудтағы актёрдің жұлдызы]]
*1941	— Алтын қақпадағы қыз (сәби)
*1948	— Байлық туралы арман	
*1949	— Sai See in the Dream (Сэй Си) 
*1950	— Балақай Чунг	
*1951	— Бүлдіршін (/менің ұлым А Чунг)	
*1951	— Балалық шақ	
*1953	— A Myriad Homes	
*1953	— Әкейдің кінәсі		
*1953	— Ананың көз жасы	
*1953	— In the Face of Demolition
*1955	— Махаббат
*1955	— Махаббат (2 бөлім)	
*1955	— Жетімнің қасіреті	
*1955	— Адал әйел	
*1955	— Жетімнің әні	
*1955	—	
*1956	— Ажырасуға кештік қылады	
*1957	— Нөсер	
*1957	— Аяулы қыз 
*1958	— Жетім	(А Сан)
*1966—1967	— Жасыл шершень	(Като)
*1968	— Марлоу	(эпизодтық роль)
*1971	— Үлкен босс	(Чжэн Чаоань)
*1972	— Тентектің жұдырығы	(Чэнь Чжэнь)
*1972	— Айдаһардың жолы	(Тан Лунг)
*1973	— Айдахар	(Ли)
*1978	— Өліммен ойын	(Билли Ло)
*1981	— Өлім мұнарасы	(Билли Ло)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==
*[[Жүз жыл ішіндегі Қытай киносының үздік актерлері]]

== Сілтемелер ==
{{Portal|Жекпе-жек}}
*[http://www.bruceleefoundation.com/ Брюс Ли қоры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091001092945/http://www.bruceleefoundation.com/ |date=2009-10-01 }}
*[http://www.wolfreactor.ru/?p=6481 Брюс Лимен сұқбат]
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Кунг фу шеберлері]]
[[Санат:Гонконг актерлері]]
[[Санат:1940 жылы туғандар]]
[[Санат:1973 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Жекпе-жек өнерінің шеберлері]]</text>
      <sha1>henmveh71aqpazxpv96n4hfk62y1l63</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жан Беро</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148595</id>
    <revision>
      <id>3683868</id>
      <parentid>3655171</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:42:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12269" sha1="0kpcosdx8fka11ze5r4day4pxpuri2y" xml:space="preserve">[[Сурет:Jean Béraud.jpg|thumb|right|180px|Жан Беро]]
'''Жан Беро''' ({{lang-fr|Jean Béraud}}; 31 желтоқсан 1848 (12 қаңтар 1849), [[Санкт-Петербург]] – 4 қазан 1935, [[Париж]]) — Париж өмірін (соның ішінде түнгі көрінісін) және париждік кеңестік қоғамын, әрі евангелдік сюжеттізаманауи қалыптағы картиналары арқылы әр алуан жанрлық жұмыстарымен танымал болған француз салондық суретшісы.

== Өмірі ==
==Шығармашылығы==
[[Сурет:Béraud - La pâtisserie Gloppe, 1889.jpg|thumb|Кондитерская Gloppe на Елисейских Полях (1889)]]
[[Сурет:Jean Beraud Simon the Pharisee.jpg|thumb|Магдалина в доме Симона фарисея (1891)&lt;br /&gt;''[[Музей Орсе]], Париж'']]

== Салондық суретшілер қатарында ==
[[Сурет:Jean Béraud Symphony in Red and Gold.jpg|thumb|170px|right|Симфония красного и золота (1895).&lt;br /&gt;&lt;SMALL&gt;''Частное собрание''&lt;/SMALL&gt;]]

== Беро сыны ==
[[Сурет:Lasset die Kindlein (Uhde).jpg|thumb|180px|right|''[[Уде, Фриц фон|Фриц Уде]]''. «Пустите детей приходить ко Мне» ({{lang-de|Lasset die Kindlein}}, ''ср.'' Мк.:10,14). 1883]]
[[Сурет:Jean Béraud Armand Sylvestre.jpg|thumb|180px|right|Арман Сильвестр (1894).&lt;br /&gt;[[:fr:Musée des Augustins|Музей августинцев]], [[Тулуза]]]]

== Жұмыстарының галереясы ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:BERAUD Jean,1900 - Après l'Office à l'Eglise de la Ste-Trinité.jpg|У церкви Святой Троицы (до 1900).&lt;br /&gt;''[[Карнавале|Музей Карнавале]]'', Париж. 
Сурет:Jean Béraud A Windy Day on the Pont des Arts.jpg|Ветреный день на Мосту Искусств (1880–1881).&lt;br /&gt;''[[Метрополитен-музей|Музей Метрополитен]]'', [[Нью-Йорк]] 
Сурет:Jean Béraud After the Misdeed.jpg|После ошибки (1885-90).&lt;br /&gt;''[[Лондонская Национальная галерея|Национальная галерея]]'', [[Лондон]]
Сурет:Jean Béraud - L'Attente.jpg|Ожидание.&lt;br /&gt;''[[Музей Орсе]], Париж.
&lt;!--Файл:Jean Béraud The Magdalen at the House of the Pharisees.jpg|Магдалина в доме Симона фарисея (1891, без оклада).&lt;br /&gt;&lt;SMALL&gt;''[[Музей Орсе]], Париж.&lt;/SMALL&gt;--&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Әлемдегі экспозициялық мұражайларда ==

== Париж көшелері..... ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Jean Béraud La Sortie Du Bourgeois.jpg|Выезд буржуа (1889).
Сурет:LyceeCondorcet.jpg|Выход из [[:fr:Lycée Condorcet|Лицея Кондорсе]].
Сурет:Jean Béraud Boulevard des capucines.jpg|Бульвар Капуцинов.
Сурет:Jean Béraud La Modiste Sur Les Champs Elysees.jpg|[[Модистка]] на [[Елисейские Поля|Елисейских Полях]].
&lt;/gallery&gt;
&lt;!--
Сурет:Jean Béraud Sortant De La Madeleine, Paris.jpg|Выход из храма Магдалины, Париж.&lt;br /&gt;&lt;SMALL&gt;''Частное собрание''&lt;/SMALL&gt;
Сурет:Jean Béraud Le Boulevard St. Denis, Paris.jpg|Бульвар Сан-Дени.&lt;br /&gt;&lt;SMALL&gt;''Частное собрание''&lt;/SMALL&gt;
Сурет:Jean Béraud Parisienne Au Rond-Point Des Champs-Elysees.jpg|Парижанка на Круглой площади Елисейских Полей.&lt;br /&gt;&lt;SMALL&gt;''Частное собрание''&lt;/SMALL&gt;
Сурет:Jean Béraud Jeune femme traversant le boulevard.jpg|Барышня, переходящая бульвар.&lt;br /&gt;&lt;SMALL&gt;''Частное собрание''&lt;/SMALL&gt;
Сурет:Jean Beraud, Parisienne place de la Concorde.jpg|Парижанка на Площади Согласия (1890).&lt;br /&gt;&lt;SMALL&gt;''Частное собрание''&lt;/SMALL&gt;
Сурет:Jean Béraud La Rue de la Paix.jpg|Улица Мира.&lt;br /&gt;&lt;SMALL&gt;''Частное собрание''&lt;/SMALL&gt;
--&gt;

== .... оның кафесі... ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Jean Béraud Au Café.jpg|В кафе.
Сурет:Jean Béraud Au Bistro.jpg|В бистро.
Сурет:Jean Béraud Le Cafe de Paris.jpg|Парижское кафе.
Сурет:Jean Béraud La Lettre.jpg|Письмо (1908).
&lt;/gallery&gt;

== ... және театрлар ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Jean Béraud Les Grands Boulevards Le Theatre Des Varietes.jpg|У входа в театр Варьете.
Сурет:Jean Béraud Representation at the Theatre des Varietes.jpg|Сценка в театре Варьете (1888).&lt;br /&gt;''[[Музей декоративного искусства (Париж)]]''
Сурет:Jean Béraud Personnages.jpg|Персонажи.
Сурет:Jean Béraud almy and Léa.jpg|Валми и Леа (1885–1895).
&lt;/gallery&gt;

== Портреттер ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Jean Béraud Portrait D'un Homme Elegant.jpg|Портрет элегантного мужчины.
Сурет:Jean Béraud La Pierrette.jpg|Пьеретта.
Сурет:Jean Béraud L'escrimeuse.jpg|Оруженосица.
Сурет:Jean Béraud Une escrimeuse.jpg|Оруженосица (вариант).
&lt;/gallery&gt;

== Париж өмірінің сахнасы ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Jean Béraud Le Mont-de-Piété.jpg|Ломбард.&lt;!--&lt;br /&gt;({{lang-fr|«Mont-de-Piété»}})--&gt;
Сурет:Jean Béraud Women Skating.jpg|Женщины, катающиеся на коньках.
Сурет:Jean Béraud Envole d'un Biplan Type Wright.jpg|Полёт биплана [[Братья Райт|братьев Райт]].
&lt;/gallery&gt;

== Библиография ==
{{commonscat|Jean Béraud}}
* {{кітап |авторы = Ревальд, Джон|тақырыбы= История импрессионизма |орны = Москва |баспа = |жыл = 1994|isbn=}}
* {{кітап |авторы = Вера Калмыкова, Виктор Темкин|тақырыбы= История мировой живописи. XIX век. Ориентализм и Салон. |серия= История мировой живописи| часть = Том 23 |орны = |баспа = Белый город |жыл = 2009|isbn= 978-5-7793-1658-3|allpages= 128}}
* {{ref-de}} {{кітап |авторы = Günter Meissner, K.G. Saur Verlag|тақырыбы= Allgemeines Künstlerlexikon: die bildenden Künstler aller Zeiten und Völker (AKL) |орны = Munich |баспа = Walter de Gruyter|жыл = 1983|url=http://books.google.de/books?id=q-ikR5havLgC|isbn=9782598227400}}
* {{ref-fr}} {{кітап |авторы = Balteau, J., M. Barroux, and M. Prévost, eds. |тақырыбы= Dictionnaire de biographie française |орны = Paris |баспа = Letouzey et Ané |жыл = 1933}}
* {{ref-fr}} {{кітап |авторы = Bénézit, Emmanuel, ed. |тақырыбы= Dictionnaire critique et documentaire des Peintres, Sculpteurs, Dessinateurs et Graveurs. |орны = Paris |баспа = Librairie Gründ |жыл = 1976 Первое издание в 1911—1923. |isbn = 3-7647-0444-6}}
* {{ref-de}} {{кітап |авторы = Ursula Bode, Villa Hèugel e.V., Kulturstiftung Ruhr, Ute Kleinmann, Jèurgen Schultze |тақырыбы= Paris, Belle Epoque, 1880–1914 |орны = Recklinghausen |баспа = Bongers |жыл = 1994 |isbn = 3-7647-0444-6}}
&lt;!--
* Patrick Offenstadt, ''The Belle Epoque : A Dream of Times Gone by Jean Béraud'', Taschen — Wildenstein Institute, Paris, 1999.
--&gt;
* {{ref-de}} {{кітап
 |авторы          = Thieme, Ulrich and Felix Becker, editors
 |бөлімі         = 
 |тақырыбы      = Allgemeines Lexikon der bildenden Künstler von der Antike bis zur Gegenwart.
 |оригинал       = 
 |сілтеме         = 
 |жауапты  = 
 |басылым        = Reprint of 1907 edition
 |орны          = Leipzig
 |баспа   = Veb E.A. Seemann Verlag
 |жыл            = 1980—1986
 |томы            = 
 |pages          = 
 |allpages       = 
 |серия          = 
 |isbn           = 
 |тираж          = 
}}
* {{ref-fr}} {{кітап
 |авторы          = Offenstadt, P.
 |бөлімі         = 
 |тақырыбы      = Jean Béraud (1849—1935), La Belle Epoque, une époque rêvée; catalogue raisonné
 |оригинал       = 
 |сілтеме         = 
 |жауапты  = 
 |басылым        = 
 |орны          = Köln
 |баспа   = Taschen Verlag
 |жыл            = 1999
 |томы            = 
 |pages          = 
 |allpages       = 
 |серия          = 
 |isbn           = 3-8228-6513-3
 |тираж          = 
}}
* {{ref-de}} {{кітап |авторы = Vollmer, Hans |тақырыбы= Allgemeines Lexikon des bildenden Künstler des XX. Jahrhunderts |орны = Leipzig |баспа = E. A. Seemann |жыл = 1953–1962 |томы = 6}}

== Интернет-қорлар ==
*{{cite web|url=http://www.artrenewal.org/pages/artist.php?artistid=310|title=''Artist Information for Jean Béraud''|publisher=Art Renewal Center Museum&amp;trade;|lang=en|accessdate=2010-06-19}}
*{{cite web|url=http://www.artcyclopedia.com/masterscans/l135.html|title=''Jean Béraud Masterscans''|publisher=Artcyclopedia|lang=en|accessdate=2010-06-19}}
* [http://cgfa.acropolisinc.com/b/b-5.htm#beraud Архив CGFA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117183336/http://cgfa.acropolisinc.com/b/b-5.htm#beraud |date=2010-01-17 }}
* [http://www.the-athenaeum.org/art/by_artist.php?Artist_ID=1360 The Athenaeum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150115111547/http://www.the-athenaeum.org/art/by_artist.php?Artist_ID=1360 |date=2015-01-15 }}
*{{cite web|url=http://arts-graphiques.louvre.fr/fo/visite?srv=mtr&amp;quicksearchinput=BERAUD+JEAN&amp;radiobutton=oeuvre|title=''Jean Béraud. École française''|publisher=Musée du Louvre. Inventaire du Département des Arts graphiques|lang=fr|accessdate=2010-06-19}}
*{{cite web|url=http://www.musee-orsay.fr/en/collections/index-of-works/resultat-collection.html?no_cache=1&amp;S=0&amp;zsz=1&amp;zs_r_2_z=3&amp;zs_r_2_w=beraud%2C%20jean&amp;zs_ah=oeuvre&amp;zs_rf=mos_a&amp;zs_mf=20&amp;zs_sf=0&amp;zs_send_x=1&amp;zs_liste_only=1|title=''Jean Béraud''|publisher=Musée d’Orsay: Collections catalogue|lang=en|accessdate=2010-06-19}}
* [http://www.augustins.org/en/collections/bdd/fiche.asp?num=RO+1044 Jean Beraud at Musée des Augustins, Toulouse, France]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20130421103743/http://www.histoire-image.org/site/rech/resultat.php?mot=&amp;auteur=BERAUD&amp;auteur_id=245 Jean Beraud in Réunion des Musées Nationaux, France]
*{{cite web|url=http://www.musee-beaux-arts-nice.org/francais/collections/beraud.html|title=''Jean Béraud''|publisher=Les collections du Musée des Beaux-Arts de Nice|lang=fr|accessdate=2010-06-19}}
* [http://nationalgallery.org.uk/artists/jean-beraud Jean Beraud at the National Gallery, London, UK]
*{{cite web|url=http://www.vlaamsekunstcollectie.be/collection.aspx?p=0848cab7-2776-4648-9003-25957707491a&amp;query=kunstenaar_sort=B%c3%a9raud,%20Jean|title=''Jean Béraud''|publisher=Vlaamse Kunstcollectie. Museum voor Schone Kunsten Gent|lang=nl|accessdate=2010-06-19}}
* [http://www.metmuseum.org/works_of_art/collection_database/all/listview.aspx?page=1&amp;sort=4&amp;sortdir=desc&amp;keyword=%22Jean%20Beraud%22&amp;fp=1&amp;dd1=0&amp;dd2=0&amp;lSort=4&amp;vw=1 Jean Beraud at the Metropolitan Museum of Art, New York City]
* [http://art.thewalters.org/viewartist.aspx?id=3025#results Jean Beraud at the The Walters Art Museum, Maryland, USA]{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.allposters.com/-st/Jean-Beraud-Posters_c22558_.htm Постеры с картин Жана Беро]

[[Санат:1849 жылы туғандар]]
[[Санат:1935 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Франция суретшілері]]
[[Санат:Импрессионизм]]</text>
      <sha1>0kpcosdx8fka11ze5r4day4pxpuri2y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кәдімгі жүзім</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163128</id>
    <revision>
      <id>3683888</id>
      <parentid>2407728</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:57:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3683888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1465" sha1="2r7pk0m19qe2ahhzctikcleecp0kx1u" xml:space="preserve">'''Кәдімгі жүзім''' (Vitis vinifera) — [[Жүзім тұқымдасы]]на жататын өсімдік. Қазақстанда сирек кездесетін түр. Жүзімнің шығу тегі туралы сұраққа Орта Азия ғалымдарының пікірі екіге бөлініп кетті. Біреулері оны олигоцен дәуірінің орманды ылғалды флорасының қалдығы десе, енді екіншілері ерте мәдени өсірілгеннен кейінгі жабайыланған түрі деп есептейді. Талас алатауының тау сайларында (Машат өзені арнасы), Қаратау (Берікқара,Боролдайтау) және Іле Алатауының шығыс бөлігінде (Жеті тау, Батыс Жіңішке өзені аңғары) кездеседі. Бұл лиана тәрәздә бұта көбіне ағаштарды орап, сирек шөгінді тастарға немесе төменгі белдеудегі шатқал астына төселіп өседі.

== Дереккөздер == 
* {{cite book |title=Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы |isbn=9965-24-750-1 }}

[[Санат:Жүзімдер]]
[[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]]</text>
      <sha1>2r7pk0m19qe2ahhzctikcleecp0kx1u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дайвинг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187362</id>
    <revision>
      <id>3683606</id>
      <parentid>3605272</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T12:02:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7453" sha1="6hhipfr15joa9h8q153w3yoxl0gw4ts" xml:space="preserve">[[File:Diver in kelp forest.jpg|thumb|right| Су астындағы фауна]]
'''Дайвинг''' (ағыл. ''diving'' ағыл. ''to dive'' —жүзу) — арнайы құрал-жабдықтары бар су астындағы жүзу болып табылады. Ағылшын тілінде «diving» сөзі  жай  «жүзу» және құрылғымен су астындағы жүзуді (ағыл. scuba diving) сипаттау үшін және құрылғысыз жүзуді (ағыл.  free diving), судағы істі және  жай суға секіруді білдіреді.

==Түрлері==

Талапты түрде 2 түрге бөлінеді:

'''Дайвинг''' – бұл су астындағы ауаның автономды запасы бар ( немесе газдық қоспа) аппараттармен су астында бірнеше минуттан 12минутқа дейін немесе одан да көп сағаттар бойы, тереңдігіне байланысты ауа жұту аппаратын пайдалануына байланысты болып табылады.

Дайвингті 3 классқа бөлуге болады:

[[File:Diving training -i.jpg|thumb|upright| Дайвинг жаттығулары]]

-	'''Рекреациялық дайвинг''' – демалу, қанағат үшін пайдаланылатын су астындағы жүзу болып табылады. Бұл түрі 40 м. тереңдікке жүзумен шектеледі. Сонымен қатар дайвингті подкласс сияқты түрі – техникалық дайвинг бар. ИАНТД (IANTD) бұл терминді «бас үстіндегі ортаға» түсу мен арнайы жарығы жоқ, 40 м. тереңдіктен әрі және декомпрессивтік аялдамаларды қажет ететін түрі деп қарастырады. Техникалық дайвингтің түрлері болып кейв-дайвинг және батпақтық дайвинг болып табылады.

-	'''Профессионалдық дайвинг''' ( немесе коммерциялық). Бұрынғы Кеңес одағының территориясында «су астындағы жұмыстар» термині ретінде қолданылады.

-	'''Спорттық дайвинг''' – CMAS, бұл ұйымның белсенді мүшелерінің бірі болып Ресей болып табылады. Ол спорттық туризм бойынша жарыстарды 2008 ж. бері жүргізіп келеді. Ең алғашқы  халықаралық жарыстар 24 мамыр күні Хургада өтті.Жарыстар бағдарламасы өзіне 300 м.  қашықтыққа жүзуді қарастырды.

==Қауіптері==

Су – адам баласы үшін қауіпті орта болып табылады, өйткені адамның өкпесі су астында жүзуге арналмағандықтан, оның өмірі мен денсаулығына қауіпті болып келеді. Негізгі қауіптері:

-	Су астына кету;

-	Декомпрессиондық ауру;

-	Барожаралар;

-	Газдармен улану: көміртек монооксидімен, көміртек диоксидімен, оттегімен, азотпен.

-	«Газ жоқ» жағдайы, OOG (out-of-gas), құрылғының дұрыс істемеуінен немесе демалу қоспасының таусылу мүмкіндігі.

Дайвинг – арнайы құрал-жабдықтарды пайдалана отырып немесе оларды пайдаланбай-ақ су астындағы жүзу болып табылатын экстремальді туризм түрі болып табылады.

Екінші түрі – '''фри-дайвинг''' – демді ұстап тұру арқылы су астында жүзу болып табылады. Дүниежүзілік рекорд – 11 мин. 35 сек. құрайды.&lt;ref&gt;http://www.vidpochivay.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120113230321/http://www.vidpochivay.com/ |date=2012-01-13 }}&lt;/ref&gt;

Дайвингпен айналысатын адамдарды көбінесе аквалангистер немесе қазіргі заманға сәйкес, «дайверлер» деп атайды. Дайвер болу үшін арнайы оқуды бітіріп, су астындағы су ассоциациясының сертификатын алу қажет. Осы оқуды аяқтау барысында кез-келген дайвер 18 м. тереңдікке дейін жүзе алады. Осы ретеңдікте флора мен фаунаның негізгі бөлігі орналасқан. Сәнді, немесе жай қарапайым курорттарда сертификат иесі болмай-ақ, су астындағы инструктажды өтуге болады. Оның барлығы тікелей инструктордың қатысуымен жүзеге асырылады. Мұны интро-дайвинг деп атап, 20 мен 50$ шамасында 40 м. аралығында өтуге болады.

==Құрал-жабдықтары==

[[File:Charging a spare air cylinder from a larger scuba cylinder PB048174.jpg|thumb|left|upright| Ауа қоспасы бар цилиндр]]

[[File:Druckausgleichsmaske.JPG|thumb|| Маска]]

[[File:Decompression Dive-Preparation.JPG|thumb| Гидрокостюм]]

Кез-келген дайверде:

-	Гидрокостюм, ластылар, маска, жүзу компенсаторы, акваланг, жүктер белбеуі, перчаткалар, шлем (егер де гидрокостюмде болмаса), сағаттар мен тереңдік өлшегіш (глубинометр) болуы қажет. Сонымен бірге, фонарь, пышақ және компас қажет болуы мүмкін.

Осылайша, атақты француз зерттеушісі Жак-Ив Кусто мен оның досы Эмилио Гальян екеуі су астынд жүзуге болатын аппаратты ойлап тауып, оны акваланг деп атайды. Азіргі таңда олардың арқасында дүние жүзі бойынша 20 млн.-ған дайверлер өздерінің сүйікті ісімен айналысады&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;http://www.vidpochivay.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120113230321/http://www.vidpochivay.com/ |date=2012-01-13 }}&lt;/ref&gt;.

==Медициналық қарсы көрсетулер==

-	Ішкі аурулар (созылмалы аурулар, туберкулез және т.б.;

-	Хирургиялық аурулар;

-	Құлақ, тамақ, мұрын, ауыз қуысы мен жақ аурулары;

-	Көз аурулары;

-	Әйел адам аурулары және т.б.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Спорт]]</text>
      <sha1>6hhipfr15joa9h8q153w3yoxl0gw4ts</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Замиокулькас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>195488</id>
    <revision>
      <id>3684062</id>
      <parentid>3518422</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T10:51:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3684062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5212" sha1="r024uzzmfx4asxmfvs949lk5e882acn" xml:space="preserve">{{Taxobox   
| name = Замиокулькас
| image =  Zamioculcas zamiifolia 1.jpg
| image_width = 
| image_length =    
| image_caption =    ''Zamioculcas zamiifolia''
|regnum = [[Өсімдіктер]]
|divisio = [[Гүлді өсімдіктер]]
|classis = [[Дара жарнақтылар]]
| ordo = [[Alismatales]]
|familia = [[Шаяноттар тұқымдасы|Araceae]]
|subfamilia = [[Aroideae]]
|tribus = [[Dieffenbachieae]]
| genus = '''''Zamioculcas'''''
| genus_authority = [[Heinrich Wilhelm Schott|Schott]]
| species = '''''Z. zamiifolia'''''
| binomial = ''Zamioculcas zamiifolia''
| binomial_authority = ([[Conrad Loddiges|Lodd.]]) [[Heinrich Gustav Adolf Engler|Engl.]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?313019 |title=Zamioculcas zamiifolia information from NPGS/GRIN |publisher=www.ars-grin.gov |accessdate=2008-03-24}}&lt;/ref&gt;
}}
'''Замиокулькас''' ({{lang-la|Zamioculcas}}) – [[Шаяноттар тұқымдасы|шаяноттар]] тұқымдасының {{lang-la|Araceae}} 113 тегінің бірі.

== Таралуы ==
Отаны – [[Африка]]ның шөлді аймақтары. Суккулентті өсімдіктерге жатады. Замиокулькас та басқа суккулентті  өсімдіктер  сияқты, шөлді жерлерде өсетіндіктен, бойына  суды  етті жапырағында, сабағында, тамырында жинау қасиеті қалыптасқан. Табиғатта ол бойына жинаған суды,  қуаңшылық уақыттарда пайдаланады. 

Бізде, Қазақстанда  бөлме гүлі ретінде өсіреді. 

== Биологиялық сипаттамасы ==
Сабақтары тік  ұзын, жуан етті  болып келеді  Жапырақтары қатты, балауыз жалатқандай жылтыр, сабағында қатарласып орналасқан.  Үй жағдайында өте сирек гүлдейді. Гүлі собыққа ұқсас, әрсіз. Өсімдіктің төмен жағында орналасқандықтан, аса байқалмайды. Замиокулькасты әдемі жапырақтары  үшін өсіреді.  Күтімі өте жеңіл. Тек оның суккулентті екендігін ескеріп,  байқап суғару қажет. Ауруларға аса шалдыға қоймайтын, төзімді өсімдік. 

== Күтімі ==
* Жарығы: Алакөлеңкеде  де, жарықта да жақсы өседі. Күннің көзіне де шыдамды, тек жаздың ыстық күндерінде ғана  тік түскен күн сәулесінен қалқалау  қажет.
* Жылуы: Бірқалыпты жылуды қалайды, қыста  120С төмен болмағаны абзал.
* Суғарылуы: Молынан бір рет суғарып алып, топырағын келесі суғарғанға дейін жақсылап құрғатып алу керек.
* Ылғалдылығы: Құрғақшылыққа шыдамды, бірақ жапырақтарын шаң-тозаңнан тазарту мақсатында су бүркіп тазалап тұру қажет.
* Қоректендірілуі: Кірпігүлге арналған тыңайтқышпен айына бір рет қоректендіріп тұруға болады. Қыста мүлдем қоректендірмейді.
* Аурулары: Артық суғарғанннан тамыры шіри бастайды.
* Көбейтілуі: Түбін бөлу  арқылы көбейтеді.

== Синонимдары ==
[[Синоним]]дары:
* {{btname|Caladium zamiaefolium|[[Lodd.]] [[et al.]]}} — Каладиум 
* {{btname|Zamioculcas loddigesii|[[Schott]]}} — Лоддиджес Замиокулькас 
* {{btname|Zamioculcas lanceolata|[[Peter (ботаник)|Peter]]}} — Замиокулькас ланцеттәрізді

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
PlantesFenetre2.jpg
Zamioculcas zamiifolia bluete1.jpg
Zamioculcas zamiifolia tuber.JPG
Zamikozelrol.jpg
&lt;/gallery&gt;

==  Сілтемелер == 
* [http://www.gulstan.kz/  Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120220104018/http://gulstan.kz/ |date=2012-02-20 }}
* [http://botane.ru/stati/komnatnye/zamiokulkas ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130219014151/http://botane.ru/stati/komnatnye/zamiokulkas |date=2013-02-19 }}{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20080523192855/http://members.chello.at/norbert.anderwald/Zamioculcas/index_e.htm «The Zamioculcas homepage»,]{{ref-en}}

{{Commons|Zamioculcas zamiifolia}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Ароид тұқымдасы]]

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;
&quot;Гүлстан&quot; республикалық ғылыми-танмыдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727
[[Санат:Шаяноттар]]</text>
      <sha1>r024uzzmfx4asxmfvs949lk5e882acn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ермек Маратұлы Нұрғалиев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201909</id>
    <revision>
      <id>3683828</id>
      <parentid>2955895</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T01:31:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3397" sha1="eg5ernedo193hd6r4fyb3km7rgv7jtp" xml:space="preserve">{{Футболшы
|есімі = Ермек Нұрғалиев
|туған күні = 8.08.1986
|туған жері = {{туғанжері|Қостанай|Қостанайда}} [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
|азаматтығы = {{KAZ}}
|бойы = 170 см
|салмағы = 65 кг
|позиция = жартылай қорғаушы
|қазіргі клуб = клубсыз
|номері = 
|клубтары = {{футбол карьерасы
|2004|{{ту|Қазақстан}} [[Торғай (футбол клубы)|Торғай]]|24 (0)
|2005|{{ту|Қазақстан}} [[Аят (футбол клубы)|Аят]]|23 (1)
|2005—2006|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл]]|1 (0)
|2007—2010| {{flagicon|Kazakhstan}} [[Оқжетпес (футбол клубы)|Оқжетпес ]]|60 (0)
|2011—2015|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл]]|13 (0)
}}
}}

'''Ермек Нұрғалиев''' ([[8 тамыз]] [[1986 жыл]], [[Қостанай]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — қазақстандық футболшы, қорғаушы. Карьерасында &quot;[[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл]]&quot;, &quot;[[Оқжетпес (футбол клубы)|Оқжетпес]]&quot; клубтарында доп тепті&lt;ref&gt;https://footballfacts.ru/person/games/89958-nurgalievermekmaratovich {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210107060206/https://footballfacts.ru/person/games/89958-nurgalievermekmaratovich |date=2021-01-07 }}&lt;/ref&gt;. 

== Карьерасы ==
Карьерасын &quot;[[Торғай (футбол клубы)|Торғай]]&quot; клубында 2004 жылы бастады. 2005 жылы екінші лиганың тағы бір клубы &quot;[[Аят (футбол клубы)|Аятқа]]&quot; ауысты.  

2005 жылдың соғында [[Тобыл (футбол клубы)|&quot;Тобыл]]&quot; футболшысы атанды. Қостанайлық клубта бір маусым ойнады. 

2007-10 жылдары &quot;[[Оқжетпес (футбол клубы)|Оқжетпес]]&quot; сапында доп тепті. 

2011 жылы &quot;Тобылға&quot; қайта оралды. Бірақ &quot;Тобыл&quot; сапында көбіне кубок ойындары мен ізбасарлар құрамында ойнады. 2015 жылы 29 жасында карьерасын аяқтады. 
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер == 

* [http://fc-tobol.kz/rus/command-main-nurgaliev_ermek «Тобол» ФК сайтындағы профиль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130901232017/http://fc-tobol.kz/rus/command-main-nurgaliev_ermek/ |date=2013-09-01 }}
{{бастама}}
{{суретсіз мақала}}
[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Торғай ФК ойыншылары]]
[[Санат:Аят ФК ойыншылары]]
[[Санат:Оқжетпес ФК ойыншылары]]
[[Санат:Тобыл ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>eg5ernedo193hd6r4fyb3km7rgv7jtp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бад-Шмидеберг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>209353</id>
    <revision>
      <id>3683886</id>
      <parentid>2946986</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:56:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Labintatlo</username>
        <id>51514</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>|елтаңба=</comment>
      <origin>3683886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4295" sha1="jrdyx5f25ewfk4g8w2xms5st5in61tm" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Бад-Шмидеберг 
 |шынайы атауы            = Bad Schmiedeberg 
 |сурет                   = [[Сурет:Bad_Schmiedeberg_town_gate.jpg|330px]] 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen Bad Schmiedeberg.png
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=41 |lat_sec=17 
  |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=44 |lon_sec=15 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Саксония-Анхальт 
 |кестедегі аймақ         = Саксония-Анхальт 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Виттенберг 
 |кестедегі аудан         = Виттенберг (аудан){{!}}Виттенберг 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Штефан Даммхайн 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 43,00 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 100 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 8993 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 034925 
 |пошта индексі           = 06905 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = WB 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 15 0 91 020 
 |ортаққордағы санаты     = Bad Schmiedeberg 
 |сайты                   = http://www.bad-schmiedeberg.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Бад-Шмидеберг''' ({{lang-de|Bad Schmiedeberg}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Саксония-Анхальт]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]].  [[Виттенберг (аудан)|Виттенберг]] ауданының құрамына енеді.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 8993 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010). Алып жатқан жер аумағы 43,00 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''15 0 91 020''. Қаланың басшысы — Штефан Даммхайн.


== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.bad-schmiedeberg.de/ Ресми сайты]

{{Саксония-Анхальт аудандары}}
{{Германия:Виттенберг ауданы:Қалалар}}
{{SaxonyAnhalt-geo-stub}}

[[Санат:Саксония-Анхальт елді мекендері]]</text>
      <sha1>jrdyx5f25ewfk4g8w2xms5st5in61tm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ротлебен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214524</id>
    <revision>
      <id>3683750</id>
      <parentid>3683378</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T18:09:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3683750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4262" sha1="hr2q812hkv8z7idv09yldo8y8kircz2" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Ротлебен 
 |шынайы атауы            = Rottleben 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Rottleben (Kyffhäuserland) COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=21 |lat_sec=46 
  |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=2 |lon_sec=42 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Тюрингия 
 |кестедегі аймақ         = Тюрингия 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Кифхойзер 
 |кестедегі аудан         = Кифхойзер (аудан){{!}}Кифхойзер 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Барбара Нестлер 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 9,15 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 145 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 633 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 034671 
 |пошта индексі           = 6567 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = KYF 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 16 0 65 062 
 |ортаққордағы санаты     = Rottleben 
 |сайты                   =  
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Ротлебен''' ({{lang-de|Rottleben}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Кифхойзер (аудан)|Кифхойзер]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 633 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 9,15 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 65 062''. Муниципалитеттің басшысы — Барбара Нестлер.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Германия:Кифхойзер ауданы:Қалалар}}
{{Thuringia-geo-stub}}

[[Санат:Тюрингия елді мекендері]]</text>
      <sha1>hr2q812hkv8z7idv09yldo8y8kircz2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зобот (Штирия)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>235704</id>
    <revision>
      <id>3684080</id>
      <parentid>3513984</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T11:24:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3684080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4530" sha1="dhm474gcqm4rhn7lw8ribyz4we12bas" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Зобот (Штирия) 
 |шынайы атауы            = Soboth (Steiermark) 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Аустрия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=46 |lat_min=40 |lat_sec=54 
  |lon_dir=E |lon_deg=15 |lon_min=4 |lon_sec=28 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Аустрия әкімшілік бөлінісі{{!}}Федералды жері 
 |аймағы                  = Штирия 
 |кестедегі аймақ         = Штирия 
 |аудан түрі              = Аустрия округтерінің тізімі{{!}}Округі 
 |ауданы                  = Дойчландсберг (округ){{!}}Дойчландсберг 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Бургомистрі
 |басшысы                  = Хуберт Коллер ([[Аустрия социалистік-демократиялық партиясы|АСДП]]) 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 42.38 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 1070 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = неміс тілі{{!}}немісше
  |тұрғыны                = 410 
  |санақ жылы             = 2005
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+43) 3460 
 |пошта индексі           = 8554 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = DL 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды
 |сандық идентификаторы   = 6 03 32 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = http://www.soboth.com 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Зобот (Штирия)''' ({{lang-de|Soboth (Steiermark)}}) — [[Аустрия]]дағы коммуна. [[Штирия]] [[Аустрия әкімшілік бөлінісі|федералды жеріне]] қарасты [[Дойчландсберг (округ)|Дойчландсберг]] округінің құрамына енеді.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 410 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 42.38 км² шамасында. Елді мекеннің [[Автомобиль нөмірлері|автомобиль коды]] — DL, [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми идентификациялық коды]] — ''6 03 32''.

[[2005]] жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Хуберт Коллер ([[Аустрия социалистік-демократиялық партиясы|АСДП]]) саналады.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20071006114050/http://www.soboth.com/ Ресми сайты]

{{Аустрия:Дойчландсберг округі:Қалалар}}
{{austria-geo-stub}}

[[Санат:Штирия елді мекендері]]</text>
      <sha1>dhm474gcqm4rhn7lw8ribyz4we12bas</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джейми Каррагер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>268448</id>
    <revision>
      <id>3683910</id>
      <parentid>3638504</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:17:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3683910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3749" sha1="9na69i21g37rhw9057iivfw20snapw8" xml:space="preserve">{{Футболшы
|есімі = Джейми Каррагер
|толық аты = Джеймс Ли Данкан Каррагер &lt;ref name=&quot;PFA 109&quot;&gt;{{cite book
 | last = Hugman
 | first = Barry J.
 | title = The PFA Premier &amp; Football League Players' Records 1946–2005
 | publisher = Queen Anne Press
 | year = 2005
 | page = 109
 | isbn = 1-85291-665-6 }}&lt;/ref&gt;
|лақап аты =  ''Темір Карра''
|сурет = Jamie Carragher Liverpool vs Bolton 2011 (cropped).jpg
|сурет ені = 200px
|атауы = 
|туған күні = 28.01.1978
|туған жері = [[Бутл]], [[Мерсисайд]]
|азаматтығы = {{flagicon|England}} [[Англия]]
|бойы = 185 см &lt;ref&gt;http://www.premierleague.com/en-gb/players/profile.overview.html/jamie-carragher {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140311050917/http://www.premierleague.com/en-gb/players/profile.overview.html/jamie-carragher |date=2014-03-11 }} Player Profile | Jamie Carragher&lt;/ref&gt;
|салмағы = 83 кг
|позиция =  қорғаушы
|қазіргі клуб = ''ойыншы мансабын аяқтады''
|номері = 
|жастар клубы = {{футбол карьерасы
|1992—1996|{{flagicon|England}} [[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]|
}}
|клубтары = {{футбол карьерасы
|1996—2013|{{flagicon|England}} [[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]|508 (4)
}}
|ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|1999—2010|{{flagicon|England}} [[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Англия]]|38 (0)
}}
|ағымдағы клуб туралы мағлұматтарын жаңарту = 23 қаңтар 2015
|ағымдағы құрама туралы мағлұматтарын жаңарту =  23 қаңтар 2015
}}


'''Джеймс (Джейми) Ли Данкан Каррагер''' ({{lang-en|James (Jamie) Lee Dunkan Carragher}}; [[28 қаңтар]] [[1978 жыл]],  [[Бутл]], [[Мерсисайд]]) — [[Ағылшындар|ағылшынның]] кәсіби [[футбол]]шысы. Тегі ирландық. 
== Мансабы ==
Ағылшын Премьер лигасында өнер көрсететін [[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]де қорғаушы ретінде ойнаған. 

Ливерпуль атынан алаңға 666-нші рет [[2011 жыл]]ы [[9 мамыр]] күні шықты. Бұл көрсеткіш бойынша екінші адам. [[2012 жыл]]ы [[2 тамыз]] күні Қызылдар үшін өзінің 700-нші ойынын өткізді. Сонымен қатар ол 8 рет өз қақпасына гол соққан. &lt;ref name=&quot;lf&quot;&gt;{{cite web
 | url         = http://liverpool-fan.ru/publ/6-1-0-1
 | title       = &quot;Ливерпуля&quot; фан сайтында Джимми Карагер профилі 
 | accessdate  = 21 қаңтар 
 | accessyear  = 2011
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/61B8QKVQ0
 | archivedate = 2011-08-24
}}&lt;/ref&gt;.

== Жетістіктері ==

=== Клубтық ===

* УЕФА кубогы: 2001
* УЕФА суперкубогы: 2001, 2005
* Чемпиондар лигасы: 2005
* Чемпиондар лигасының финалисі: 2005
* Клубтар әлем чемпионатының финалисі: 2005

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{England-footy-bio-stub}}
[[Санат:Англия футболшылары]]
[[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Ливерпуль ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>9na69i21g37rhw9057iivfw20snapw8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джулюница (Велико Тырново облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>292561</id>
    <revision>
      <id>3683934</id>
      <parentid>2954405</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:40:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Łukasz Winek</username>
        <id>8119</id>
      </contributor>
      <comment>- interwiki</comment>
      <origin>3683934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4242" sha1="h4b4c2r3mda0t0c4k3s59tihcxg0ks5" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = ауыл 
 |қазақша атауы           = Джулюница 
 |шынайы атауы            = Джулюница 
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Болгария 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=43 |lat_min=8 |lat_sec= 
  |lon_dir=E |lon_deg=25 |lon_min=54 |lon_sec= 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы 
 |ауданы                  = Велико Тырново облысы 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы 
 |қауым                   = Лясковец (қауым) 
 |кестедегі қауым         = Лясковец (қауым){{!}}Лясковец 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Кмет
 |басшысы                 = Янко Янков 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              =  
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 106 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1977 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+359) 619 
 |пошта индексі           = 5146 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = ВТ 
 |идентификатор түрі      = ЕКАТТЕ коды 
 |сандық идентификаторы   = 20835 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}} 
'''Джулюница''' ({{lang-bg|Джулюница}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Велико Тырново облысы]]на қарасты [[Лясковец (қауым)|Лясковец]] қауымының құрамына кіреді.

[[2010 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1977 адамды құрайды.

Пошта индексі — ''5146''.&amp;nbsp;Телефон коды — ''0619''.&amp;nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''20835''.

== Картада ==
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Dzhulyunitsa_2&amp;goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Dzhulyunitsa_2&amp;goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Dzhulyunitsa_2&amp;goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}}

{{bulgaria-geo-stub}}
{{Лясковец қауымының елді мекендері}}

[[Санат:Велико Тырново облысының елді мекендері]]</text>
      <sha1>h4b4c2r3mda0t0c4k3s59tihcxg0ks5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Козаревец (Велико Тырново облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>292612</id>
    <revision>
      <id>3683935</id>
      <parentid>3039006</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:41:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Łukasz Winek</username>
        <id>8119</id>
      </contributor>
      <comment>- interwiki</comment>
      <origin>3683935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4157" sha1="be0m713b1bjjzv98dbjpnnt6k3acd40" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = ауыл 
 |қазақша атауы           = Козаревец 
 |шынайы атауы            = Козаревец 
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Болгария 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=43 |lat_min=7 |lat_sec=57 
  |lon_dir=E |lon_deg=25 |lon_min=49 |lon_sec=23 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы 
 |ауданы                  = Велико Тырново облысы 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы 
 |қауым                   = Лясковец (қауым) 
 |кестедегі қауым         = Лясковец (қауым){{!}}Лясковец 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Кмет
 |басшысы                 = Парашкев Парашкевов 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              =  
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    =  
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 924 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+359) 619 
 |пошта индексі           = 5148 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = ВТ 
 |идентификатор түрі      = ЕКАТТЕ коды 
 |сандық идентификаторы   = 37664 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}} 
'''Козаревец''' ({{lang-bg|Козаревец}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. Велико Тырново облысына қарасты Лясковец қауымының құрамына кіреді.

[[2010 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 924 адамды құрайды.

Пошта индексі — ''5148''.&amp;nbsp;Телефон коды — ''0619''.&amp;nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''37664''.

== Картада ==
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=&amp;goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=&amp;goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=&amp;goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}}

{{bulgaria-geo-stub}}
{{Лясковец қауымының елді мекендері}}

[[Санат:Велико Тырново облысының елді мекендері]]</text>
      <sha1>be0m713b1bjjzv98dbjpnnt6k3acd40</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Висока-Поляна (Кырджали облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293555</id>
    <revision>
      <id>3683782</id>
      <parentid>2899599</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T19:51:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Łukasz Winek</username>
        <id>8119</id>
      </contributor>
      <comment>- interwiki</comment>
      <origin>3683782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4227" sha1="2k16yxw48i99vvrxjh46k80d13ahhl2" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = ауыл 
 |қазақша атауы           = Висока-Поляна 
 |шынайы атауы            = Висока поляна 
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Болгария 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=41 |lat_min=40 |lat_sec= 
  |lon_dir=E |lon_deg=25 |lon_min=31 |lon_sec= 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы 
 |ауданы                  = Кырджали облысы 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы 
 |қауым                   = Кырджали (қауым) 
 |кестедегі қауым         = Кырджали (қауым){{!}}Кырджали 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Кмет
 |басшысы                 = Наил Адем 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              =  
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    =  
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 305 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+359) 3624 
 |пошта индексі           = 6678 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = К 
 |идентификатор түрі      = ЕКАТТЕ коды 
 |сандық идентификаторы   = 11243 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}} 
'''Висока-Поляна''' ({{lang-bg|Висока поляна}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Кырджали облысы]]на қарасты [[Кырджали (қауым)|Кырджали]] қауымының құрамына кіреді.

[[2010 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 305 адамды құрайды.

Пошта индексі — ''6678''.&amp;nbsp;Телефон коды — ''03624''.&amp;nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''11243''.

== Картада ==
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Visoka_Polyana&amp;goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Visoka_Polyana&amp;goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Visoka_Polyana&amp;goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}}

{{bulgaria-geo-stub}}
{{Кырджали қауымының елді мекендері}}

[[Санат:Кырджали облысының елді мекендері]]</text>
      <sha1>2k16yxw48i99vvrxjh46k80d13ahhl2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дрангово (Кырджали облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293620</id>
    <revision>
      <id>3683766</id>
      <parentid>2954976</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T19:34:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Łukasz Winek</username>
        <id>8119</id>
      </contributor>
      <comment>- interwiki</comment>
      <origin>3683766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4179" sha1="dcan1kayacktc98axtgpjyoox486cjo" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = ауыл 
 |қазақша атауы           = Дрангово 
 |шынайы атауы            = Дрангово 
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Болгария 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=41 |lat_min=20 |lat_sec= 
  |lon_dir=E |lon_deg=25 |lon_min=15 |lon_sec= 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы 
 |ауданы                  = Кырджали облысы 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы 
 |қауым                   = Кирково (қауым) 
 |кестедегі қауым         = Кирково (қауым){{!}}Кирково 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Кмет
 |басшысы                 = Севда Димитрова 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              =  
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    =  
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1136 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+359) 3677 
 |пошта индексі           = 6860 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = К 
 |идентификатор түрі      = ЕКАТТЕ коды 
 |сандық идентификаторы   = 23577 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}} 
'''Дрангово''' ({{lang-bg|Дрангово}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Кырджали облысы]]на қарасты [[Кирково (қауым)|Кирково]] қауымының құрамына кіреді.

[[2010 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1136 адамды құрайды.

Пошта индексі — ''6860''.&amp;nbsp;Телефон коды — ''03677''.&amp;nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''23577''.

== Картада ==
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Drangovo&amp;goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Drangovo&amp;goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Drangovo&amp;goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}}

{{bulgaria-geo-stub}}
{{Кирково қауымының елді мекендері}}

[[Санат:Кырджали облысының елді мекендері]]</text>
      <sha1>dcan1kayacktc98axtgpjyoox486cjo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зорница (Кырджали облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293663</id>
    <revision>
      <id>3683786</id>
      <parentid>2901085</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T19:52:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Łukasz Winek</username>
        <id>8119</id>
      </contributor>
      <comment>- interwiki</comment>
      <origin>3683786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4105" sha1="0bolq75xz0dwheykj1zksfwx17e6n06" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = ауыл 
 |қазақша атауы           = Зорница 
 |шынайы атауы            = Зорница 
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Болгария 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=41 |lat_min=38 |lat_sec= 
  |lon_dir=E |lon_deg=25 |lon_min=28 |lon_sec= 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы 
 |ауданы                  = Кырджали облысы 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы 
 |қауым                   = Кырджали (қауым) 
 |кестедегі қауым         = Кырджали (қауым){{!}}Кырджали 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Кмет
 |басшысы                 =  
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              =  
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 223 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+359)  
 |пошта индексі           = 6650 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = К 
 |идентификатор түрі      = ЕКАТТЕ коды 
 |сандық идентификаторы   = 31348 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}} 
'''Зорница''' ({{lang-bg|Зорница}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Кырджали облысы]]на қарасты [[Кырджали (қауым)|Кырджали]] қауымының құрамына кіреді.

[[2010 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1 адамды құрайды.

Пошта индексі — ''6650''.&amp;nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''31348''.

== Картада ==
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Zornitsa_4&amp;goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Zornitsa_4&amp;goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Zornitsa_4&amp;goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}}

{{bulgaria-geo-stub}}
{{Кырджали қауымының елді мекендері}}

[[Санат:Кырджали облысының елді мекендері]]</text>
      <sha1>0bolq75xz0dwheykj1zksfwx17e6n06</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каравелово (Шумен облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>294549</id>
    <revision>
      <id>3683953</id>
      <parentid>2958220</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:59:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Łukasz Winek</username>
        <id>8119</id>
      </contributor>
      <comment>- interwiki</comment>
      <origin>3683953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4257" sha1="3m2ngcma5iag68mu4ny9q7ebjk6dcg9" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = ауыл 
 |қазақша атауы           = Каравелово 
 |шынайы атауы            = Каравелово 
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Болгария 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=43 |lat_min=32 |lat_sec= 
  |lon_dir=E |lon_deg=27 |lon_min=18 |lon_sec= 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы 
 |ауданы                  = Шумен облысы 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы 
 |қауым                   = Никола-Козлево (қауым) 
 |кестедегі қауым         = Никола-Козлево (қауым){{!}}Никола-Козлево 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Кмет
 |басшысы                 = Хилми Хасан 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              =  
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    =  
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 372 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+359) 5320 
 |пошта индексі           = 9942 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = Н 
 |идентификатор түрі      = ЕКАТТЕ коды 
 |сандық идентификаторы   = 36194 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}} 
'''Каравелово''' ({{lang-bg|Каравелово}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Шумен облысы]]на қарасты [[Никола-Козлево (қауым)|Никола-Козлево]] қауымының құрамына кіреді.

[[2010 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 372 адамды құрайды.

Пошта индексі — ''9942''.&amp;nbsp;Телефон коды — ''05320''.&amp;nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''36194''.

== Картада ==
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Karavelovo_3&amp;goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Karavelovo_3&amp;goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Karavelovo_3&amp;goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}}

{{bulgaria-geo-stub}}
{{Никола-Козлево қауымының елді мекендері}}

[[Санат:Шумен облысының елді мекендері]]</text>
      <sha1>3m2ngcma5iag68mu4ny9q7ebjk6dcg9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Васил-Левски (Стара Загора облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295083</id>
    <revision>
      <id>3684019</id>
      <parentid>2951416</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T09:05:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Łukasz Winek</username>
        <id>8119</id>
      </contributor>
      <comment>- interwiki</comment>
      <origin>3684019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4174" sha1="r0ulvi1jkql3g1ngjqxr1phdi0kpkcf" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = ауыл 
 |қазақша атауы           = Васил-Левски 
 |шынайы атауы            = Васил Левски 
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Болгария 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=6 |lat_sec= 
  |lon_dir=E |lon_deg=25 |lon_min=47 |lon_sec= 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы 
 |ауданы                  = Стара Загора облысы 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы 
 |қауым                   = Опан (қауым) 
 |кестедегі қауым         = Опан (қауым){{!}}Опан 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Кмет
 |басшысы                 =  
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              =  
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    =  
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 261 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+359) 4108 
 |пошта индексі           = 6068 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = СТ 
 |идентификатор түрі      = ЕКАТТЕ коды 
 |сандық идентификаторы   = 10224 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}} 
'''Васил-Левски''' ({{lang-bg|Васил Левски}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Стара Загора облысы]]на қарасты [[Опан (қауым)|Опан]] қауымының құрамына кіреді.

[[2010 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 261 адамды құрайды.

Пошта индексі — ''6068''.&amp;nbsp;Телефон коды — ''04108''.&amp;nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''10224''.

== Картада ==
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Vasil_Levski&amp;goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Vasil_Levski&amp;goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Vasil_Levski&amp;goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}}

{{bulgaria-geo-stub}}
{{Опан қауымының елді мекендері}}

[[Санат:Стара Загора облысының елді мекендері]]</text>
      <sha1>r0ulvi1jkql3g1ngjqxr1phdi0kpkcf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Венец (Стара Загора облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295085</id>
    <revision>
      <id>3684021</id>
      <parentid>2951558</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T09:07:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Łukasz Winek</username>
        <id>8119</id>
      </contributor>
      <comment>- interwiki</comment>
      <origin>3684021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4124" sha1="iomunzvvmhw1sy5zdeb06ap12ugvlf4" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = ауыл 
 |қазақша атауы           = Венец 
 |шынайы атауы            = Венец 
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Болгария 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=11 |lat_sec= 
  |lon_dir=E |lon_deg=25 |lon_min=44 |lon_sec= 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы 
 |ауданы                  = Стара Загора облысы 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы 
 |қауым                   = Опан (қауым) 
 |кестедегі қауым         = Опан (қауым){{!}}Опан 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Кмет
 |басшысы                 = Динё Илев 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              =  
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    =  
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 132 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+359) 41019 
 |пошта индексі           = 6078 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = СТ 
 |идентификатор түрі      = ЕКАТТЕ коды 
 |сандық идентификаторы   = 10639 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}} 
'''Венец''' ({{lang-bg|Венец}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Стара Загора облысы]]на қарасты [[Опан (қауым)|Опан]] қауымының құрамына кіреді.

[[2010 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 132 адамды құрайды.

Пошта индексі — ''6078''.&amp;nbsp;Телефон коды — ''041019''.&amp;nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''10639''.

== Картада ==
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Venets&amp;goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Venets&amp;goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Venets&amp;goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}}

{{bulgaria-geo-stub}}
{{Опан қауымының елді мекендері}}

[[Санат:Стара Загора облысының елді мекендері]]</text>
      <sha1>iomunzvvmhw1sy5zdeb06ap12ugvlf4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зимница (Стара Загора облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295125</id>
    <revision>
      <id>3683950</id>
      <parentid>2957092</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:55:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Łukasz Winek</username>
        <id>8119</id>
      </contributor>
      <comment>- interwiki</comment>
      <origin>3683950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4145" sha1="rs9a8ejtc0twn346tqzr9lky5ofsiye" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = ауыл 
 |қазақша атауы           = Зимница 
 |шынайы атауы            = Зимница 
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Болгария 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=35 |lat_sec= 
  |lon_dir=E |lon_deg=25 |lon_min=41 |lon_sec= 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы 
 |ауданы                  = Стара Загора облысы 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы 
 |қауым                   = Мыглиж (қауым) 
 |кестедегі қауым         = Мыглиж (қауым){{!}}Мыглиж 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Кмет
 |басшысы                 = Марина Бонева Андреева 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              =  
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    =  
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 847 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+359)  
 |пошта индексі           = 6177 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = СТ 
 |идентификатор түрі      = ЕКАТТЕ коды 
 |сандық идентификаторы   = 30870 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}} 
'''Зимница''' ({{lang-bg|Зимница}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Стара Загора облысы]]на қарасты [[Мыглиж (қауым)|Мыглиж]] қауымының құрамына кіреді.

[[2010 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 847 адамды құрайды.

Пошта индексі — ''6177''.&amp;nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''30870''.

== Картада ==
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Zimnitsa&amp;goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Zimnitsa&amp;goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Zimnitsa&amp;goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}}

{{bulgaria-geo-stub}}
{{Мыглиж қауымының елді мекендері}}

[[Санат:Стара Загора облысының елді мекендері]]</text>
      <sha1>rs9a8ejtc0twn346tqzr9lky5ofsiye</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Градец (София облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295353</id>
    <revision>
      <id>3683767</id>
      <parentid>2953627</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T19:38:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Łukasz Winek</username>
        <id>8119</id>
      </contributor>
      <comment>- interwiki</comment>
      <origin>3683767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4189" sha1="4dyfnzwjbfkau16bwzu0z0h6g5q7bsp" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = ауыл 
 |қазақша атауы           = Градец 
 |шынайы атауы            = Градец 
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Болгария 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=53 |lat_sec= 
  |lon_dir=E |lon_deg=23 |lon_min=12 |lon_sec= 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы 
 |ауданы                  = София облысы 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы 
 |қауым                   = Костинброд (қауым) 
 |кестедегі қауым         = Костинброд (қауым){{!}}Костинброд 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Кмет
 |басшысы                 = Христина Иванова 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              =  
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 730 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 261 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+359) 7117 
 |пошта индексі           = 2239 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = СО 
 |идентификатор түрі      = ЕКАТТЕ коды 
 |сандық идентификаторы   = 17449 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}} 
'''Градец''' ({{lang-bg|Градец}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[София облысы]]на қарасты [[Костинброд (қауым)|Костинброд]] қауымының құрамына кіреді.

[[2010 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 261 адамды құрайды.

Пошта индексі — ''2239''.&amp;nbsp;Телефон коды — ''07117''.&amp;nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''17449''.

== Картада ==
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Gradets_3&amp;goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Gradets_3&amp;goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Gradets_3&amp;goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}}

{{bulgaria-geo-stub}}
{{Костинброд қауымының елді мекендері}}

[[Санат:София облысының елді мекендері]]</text>
      <sha1>4dyfnzwjbfkau16bwzu0z0h6g5q7bsp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Живково (София облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295386</id>
    <revision>
      <id>3683728</id>
      <parentid>2956600</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T17:26:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Łukasz Winek</username>
        <id>8119</id>
      </contributor>
      <comment>- interwiki</comment>
      <origin>3683728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4147" sha1="ex416dj6d6ufi80etdgo2ck43x1e65s" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = ауыл 
 |қазақша атауы           = Живково 
 |шынайы атауы            = Живково 
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Болгария 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=27 |lat_sec= 
  |lon_dir=E |lon_deg=23 |lon_min=45 |lon_sec= 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы 
 |ауданы                  = София облысы 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы 
 |қауым                   = Ихтиман (қауым) 
 |кестедегі қауым         = Ихтиман (қауым){{!}}Ихтиман 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Кмет
 |басшысы                 = Иван Сугарев 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              =  
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    =  
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 547 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+359) 7149 
 |пошта индексі           = 2065 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = СО 
 |идентификатор түрі      = ЕКАТТЕ коды 
 |сандық идентификаторы   = 29338 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}} 
'''Живково''' ({{lang-bg|Живково}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[София облысы]]на қарасты [[Ихтиман (қауым)|Ихтиман]] қауымының құрамына кіреді.

[[2010 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 547 адамды құрайды.

Пошта индексі — ''2065''.&amp;nbsp;Телефон коды — ''07149''.&amp;nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''29338''.

== Картада ==
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Zhivkovo&amp;goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Zhivkovo&amp;goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Zhivkovo&amp;goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}}

{{bulgaria-geo-stub}}
{{Ихтиман қауымының елді мекендері}}

[[Санат:София облысының елді мекендері]]</text>
      <sha1>ex416dj6d6ufi80etdgo2ck43x1e65s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каменица (София облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295399</id>
    <revision>
      <id>3683947</id>
      <parentid>2957991</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:50:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Łukasz Winek</username>
        <id>8119</id>
      </contributor>
      <comment>- interwiki</comment>
      <origin>3683947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4145" sha1="4xrpinpvknj3r65ipfghhpovhtiu6we" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = ауыл 
 |қазақша атауы           = Каменица 
 |шынайы атауы            = Каменица 
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Болгария 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=35 |lat_sec= 
  |lon_dir=E |lon_deg=23 |lon_min=56 |lon_sec= 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы 
 |ауданы                  = София облысы 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы 
 |қауым                   = Мирково (қауым) 
 |кестедегі қауым         = Мирково (қауым){{!}}Мирково 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Кмет
 |басшысы                 =  
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              =  
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 1000 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 107 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+359) 7182 
 |пошта индексі           = 2072 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = СО 
 |идентификатор түрі      = ЕКАТТЕ коды 
 |сандық идентификаторы   = 35821 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}} 
'''Каменица''' ({{lang-bg|Каменица}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[София облысы]]на қарасты [[Мирково (қауым)|Мирково]] қауымының құрамына кіреді.

[[2010 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 107 адамды құрайды.

Пошта индексі — ''2072''.&amp;nbsp;Телефон коды — ''07182''.&amp;nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''35821''.

== Картада ==
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Kamenitsa_2&amp;goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Kamenitsa_2&amp;goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Kamenitsa_2&amp;goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}}

{{bulgaria-geo-stub}}
{{Мирково қауымының елді мекендері}}

[[Санат:София облысының елді мекендері]]</text>
      <sha1>4xrpinpvknj3r65ipfghhpovhtiu6we</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Петырч (София облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295457</id>
    <revision>
      <id>3683768</id>
      <parentid>1854235</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T19:39:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Łukasz Winek</username>
        <id>8119</id>
      </contributor>
      <origin>3683768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4063" sha1="gr89gbm6c29j9zrfuhiv6v29364s69b" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = ауыл 
 |қазақша атауы           = Петырч 
 |шынайы атауы            = Петърч 
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Болгария 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=50 |lat_sec= 
  |lon_dir=E |lon_deg=23 |lon_min=8 |lon_sec= 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы 
 |ауданы                  = София облысы 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы 
 |қауым                   = Костинброд (қауым) 
 |кестедегі қауым         = Костинброд (қауым){{!}}Костинброд 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Кмет
 |басшысы                 = Албена Василева{{Биография Инфо 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              =  
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 570 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2 156 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+359) 7116 
 |пошта индексі           = 2234 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = СО 
 |идентификатор түрі      = ЕКАТТЕ коды 
 |сандық идентификаторы   = 56215 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}} 
'''Петырч''' ({{lang-bg|Петърч}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[София облысы]]на қарасты [[Костинброд (қауым)|Костинброд]] қауымының құрамына кіреді.

[[2010 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2 156 адамды құрайды.

Пошта индексі — ''2234''.&amp;nbsp;Телефон коды — ''07116''.&amp;nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''56215''.

== Картада ==
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Peturch&amp;goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Peturch&amp;goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Peturch&amp;goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}}

{{bulgaria-geo-stub}}
{{Костинброд қауымының елді мекендері}}

[[Санат:София облысының елді мекендері]]</text>
      <sha1>gr89gbm6c29j9zrfuhiv6v29364s69b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683769</id>
      <parentid>3683768</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T19:40:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Łukasz Winek</username>
        <id>8119</id>
      </contributor>
      <comment>[[Арнайы:Үлесі/Łukasz Winek|Łukasz Winek]] ([[Қатысушы талқылауы:Łukasz Winek|талқылауы]]) істеген нөмір 3683768 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]]</comment>
      <origin>3683769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4048" sha1="6xwucwefrxjd3bt4kan0yj404lyetye" xml:space="preserve">{{ЕМ
 |статусы                 = ауыл 
 |қазақша атауы           = Петырч 
 |шынайы атауы            = Петърч 
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Болгария 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=50 |lat_sec= 
  |lon_dir=E |lon_deg=23 |lon_min=8 |lon_sec= 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы 
 |ауданы                  = София облысы 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы 
 |қауым                   = Костинброд (қауым) 
 |кестедегі қауым         = Костинброд (қауым){{!}}Костинброд 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Кмет
 |басшысы                 = Албена Василева{{Биография Инфо 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              =  
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 570 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2 156 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+359) 7116 
 |пошта индексі           = 2234 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = СО 
 |идентификатор түрі      = ЕКАТТЕ коды 
 |сандық идентификаторы   = 56215 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}} 
'''Петырч''' ({{lang-bg|Петърч}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[София облысы]]на қарасты [[Костинброд (қауым)|Костинброд]] қауымының құрамына кіреді.

[[2010 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2 156 адамды құрайды.

Пошта индексі — ''2234''.&amp;nbsp;Телефон коды — ''07116''.&amp;nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''56215''.

== Картада ==
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Peturch&amp;goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Peturch&amp;goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Peturch&amp;goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}}

{{bulgaria-geo-stub}}
{{Костинброд қауымының елді мекендері}}

[[Санат:София облысының елді мекендері]]</text>
      <sha1>6xwucwefrxjd3bt4kan0yj404lyetye</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Градец (Сливен облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295780</id>
    <revision>
      <id>3683770</id>
      <parentid>2900008</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T19:40:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Łukasz Winek</username>
        <id>8119</id>
      </contributor>
      <comment>- interwiki</comment>
      <origin>3683770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4131" sha1="qzmyjcq4pfed8f88skm0jxvyk45y1zl" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = ауыл 
 |қазақша атауы           = Градец 
 |шынайы атауы            = Градец 
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Болгария 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=47 |lat_sec= 
  |lon_dir=E |lon_deg=26 |lon_min=32 |lon_sec= 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы 
 |ауданы                  = Сливен облысы 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы 
 |қауым                   = Котел (қауым) 
 |кестедегі қауым         = Котел (қауым){{!}}Котел 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Кмет
 |басшысы                 = Андон Вандаков 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              =  
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 680 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 4 089 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+359) 4582 
 |пошта индексі           = 8990 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = СН 
 |идентификатор түрі      = ЕКАТТЕ коды 
 |сандық идентификаторы   = 17436 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}} 
'''Градец''' ({{lang-bg|Градец}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Сливен облысы]]на қарасты [[Котел (қауым)|Котел]] қауымының құрамына кіреді.

[[2010 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 4 089 адамды құрайды.

Пошта индексі — ''8990''.&amp;nbsp;Телефон коды — ''04582''.&amp;nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''17436''.

== Картада ==
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Gradets_2&amp;goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Gradets_2&amp;goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Gradets_2&amp;goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}}

{{bulgaria-geo-stub}}
{{Котел қауымының елді мекендері}}

[[Санат:Сливен облысының елді мекендері]]</text>
      <sha1>qzmyjcq4pfed8f88skm0jxvyk45y1zl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Еленово (Сливен облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295786</id>
    <revision>
      <id>3683961</id>
      <parentid>2955544</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:04:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Łukasz Winek</username>
        <id>8119</id>
      </contributor>
      <comment>- interwiki</comment>
      <origin>3683961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4196" sha1="hr5rhgokwiz4vp24drvtgfsadfwfb0y" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = ауыл 
 |қазақша атауы           = Еленово 
 |шынайы атауы            = Еленово 
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Болгария 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=22 |lat_sec= 
  |lon_dir=E |lon_deg=26 |lon_min=9 |lon_sec= 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы 
 |ауданы                  = Сливен облысы 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы 
 |қауым                   = Нова-Загора (қауым) 
 |кестедегі қауым         = Нова-Загора (қауым){{!}}Нова-Загора 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Кмет
 |басшысы                 = Донё Колев 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              =  
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 178 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 497 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+359) 4526 
 |пошта индексі           = 8943 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = СН 
 |идентификатор түрі      = ЕКАТТЕ коды 
 |сандық идентификаторы   = 27245 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}} 
'''Еленово''' ({{lang-bg|Еленово}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Сливен облысы]]на қарасты [[Нова-Загора (қауым)|Нова-Загора]] қауымының құрамына кіреді.

[[2010 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 497 адамды құрайды.

Пошта индексі — ''8943''.&amp;nbsp;Телефон коды — ''04526''.&amp;nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''27245''.

== Картада ==
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Elenovo_3&amp;goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Elenovo_3&amp;goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Elenovo_3&amp;goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}}

{{bulgaria-geo-stub}}
{{Нова-Загора қауымының елді мекендері}}

[[Санат:Сливен облысының елді мекендері]]</text>
      <sha1>hr5rhgokwiz4vp24drvtgfsadfwfb0y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Конёво (Сливен облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295802</id>
    <revision>
      <id>3683963</id>
      <parentid>2901996</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:05:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Łukasz Winek</username>
        <id>8119</id>
      </contributor>
      <comment>- interwiki</comment>
      <origin>3683963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4144" sha1="oudv0g0rp5ld8ynkat9xgdi9g1l3eez" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = ауыл 
 |қазақша атауы           = Конёво 
 |шынайы атауы            = Коньово 
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Болгария 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=31 |lat_sec=21 
  |lon_dir=E |lon_deg=26 |lon_min=10 |lon_sec=1 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы 
 |ауданы                  = Сливен облысы 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы 
 |қауым                   = Нова-Загора (қауым) 
 |кестедегі қауым         = Нова-Загора (қауым){{!}}Нова-Загора 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Кмет
 |басшысы                 = Пенё Митев 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              =  
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    =  
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 919 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+359) 4520 
 |пошта индексі           = 8920 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = СН 
 |идентификатор түрі      = ЕКАТТЕ коды 
 |сандық идентификаторы   = 38426 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}} 
'''Конёво''' ({{lang-bg|Коньово}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Сливен облысы]]на қарасты [[Нова-Загора (қауым)|Нова-Загора]] қауымының құрамына кіреді.

[[2010 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 919 адамды құрайды.

Пошта индексі — ''8920''.&amp;nbsp;Телефон коды — ''04520''.&amp;nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''38426''.

== Картада ==
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=&amp;goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=&amp;goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=&amp;goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}}

{{bulgaria-geo-stub}}
{{Нова-Загора қауымының елді мекендері}}

[[Санат:Сливен облысының елді мекендері]]</text>
      <sha1>oudv0g0rp5ld8ynkat9xgdi9g1l3eez</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Омарчево (Сливен облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295820</id>
    <revision>
      <id>3683965</id>
      <parentid>2904290</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:06:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Łukasz Winek</username>
        <id>8119</id>
      </contributor>
      <comment>- interwiki</comment>
      <origin>3683965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4159" sha1="2fiujyfopdgcbnm7dgrhcmhxz5dnzbp" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = ауыл 
 |қазақша атауы           = Омарчево 
 |шынайы атауы            = Омарчево 
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Болгария 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=27 |lat_sec= 
  |lon_dir=E |lon_deg=26 |lon_min=8 |lon_sec= 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы 
 |ауданы                  = Сливен облысы 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы 
 |қауым                   = Нова-Загора (қауым) 
 |кестедегі қауым         = Нова-Загора (қауым){{!}}Нова-Загора 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Кмет
 |басшысы                 = Ганчо Ганчев 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              =  
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 200 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 423 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+359) 4525 
 |пошта индексі           = 8921 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = СН 
 |идентификатор түрі      = ЕКАТТЕ коды 
 |сандық идентификаторы   = 53518 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}} 
'''Омарчево''' ({{lang-bg|Омарчево}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Сливен облысы]]на қарасты [[Нова-Загора (қауым)|Нова-Загора]] қауымының құрамына кіреді.

[[2010 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 423 адамды құрайды.

Пошта индексі — ''8921''.&amp;nbsp;Телефон коды — ''04525''.&amp;nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''53518''.

== Картада ==
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=&amp;goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=&amp;goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=&amp;goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}}

{{bulgaria-geo-stub}}
{{Нова-Загора қауымының елді мекендері}}

[[Санат:Сливен облысының елді мекендері]]</text>
      <sha1>2fiujyfopdgcbnm7dgrhcmhxz5dnzbp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сокол (Сливен облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295838</id>
    <revision>
      <id>3683967</id>
      <parentid>2720016</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:07:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Łukasz Winek</username>
        <id>8119</id>
      </contributor>
      <comment>- interwiki</comment>
      <origin>3683967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4055" sha1="effomzymycim5ivlematukglek2dr0e" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = ауыл 
 |қазақша атауы           = Сокол 
 |шынайы атауы            = Сокол 
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Болгария 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=24 |lat_sec=22 
  |lon_dir=E |lon_deg=26 |lon_min=5 |lon_sec=40 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы 
 |ауданы                  = Сливен облысы 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы 
 |қауым                   = Нова-Загора (қауым) 
 |кестедегі қауым         = Нова-Загора (қауым){{!}}Нова-Загора 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Кмет
 |басшысы                 = Янка Георгиева 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              =  
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    =  
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 217 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+359) 4526 
 |пошта индексі           = 8945 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = СН 
 |идентификатор түрі      = ЕКАТТЕ коды 
 |сандық идентификаторы   = 67831 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
{{мағына|Сокол}} 
'''Сокол''' ({{lang-bg|Сокол}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Сливен облысы]]на қарасты [[Нова-Загора (қауым)|Нова-Загора]] қауымының құрамына кіреді.

[[2010 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 217 адамды құрайды.

Пошта индексі — ''8945''.&amp;nbsp;Телефон коды — ''04526''.&amp;nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''67831''.

== Картада ==
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Sokol&amp;goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Sokol&amp;goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Sokol&amp;goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}}

{{bulgaria-geo-stub}}
{{Нова-Загора қауымының елді мекендері}}

[[Санат:Сливен облысының елді мекендері]]</text>
      <sha1>effomzymycim5ivlematukglek2dr0e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дыбова (Сливен облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295861</id>
    <revision>
      <id>3683771</id>
      <parentid>2955100</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T19:41:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Łukasz Winek</username>
        <id>8119</id>
      </contributor>
      <comment>- interwiki</comment>
      <origin>3683771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4096" sha1="1fi7ebmkcx8mv86trc9217m0o59jl0i" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = ауыл 
 |қазақша атауы           = Дыбова 
 |шынайы атауы            = Дъбова 
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Болгария 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=58 |lat_sec= 
  |lon_dir=E |lon_deg=26 |lon_min=15 |lon_sec= 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы 
 |ауданы                  = Сливен облысы 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы 
 |қауым                   = Котел (қауым) 
 |кестедегі қауым         = Котел (қауым){{!}}Котел 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Кмет
 |басшысы                 =  
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              =  
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    =  
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 50 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+359) 4580 
 |пошта индексі           = 8996 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = СН 
 |идентификатор түрі      = ЕКАТТЕ коды 
 |сандық идентификаторы   = 24270 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}} 
'''Дыбова''' ({{lang-bg|Дъбова}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Сливен облысы]]на қарасты [[Котел (қауым)|Котел]] қауымының құрамына кіреді.

[[2010 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 50 адамды құрайды.

Пошта индексі — ''8996''.&amp;nbsp;Телефон коды — ''04580''.&amp;nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''24270''.

== Картада ==
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Dubova_2&amp;goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Dubova_2&amp;goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Dubova_2&amp;goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}}

{{bulgaria-geo-stub}}
{{Котел қауымының елді мекендері}}

[[Санат:Сливен облысының елді мекендері]]</text>
      <sha1>1fi7ebmkcx8mv86trc9217m0o59jl0i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каменово (Разград облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>296086</id>
    <revision>
      <id>3683774</id>
      <parentid>2957996</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T19:45:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Łukasz Winek</username>
        <id>8119</id>
      </contributor>
      <comment>- interwiki</comment>
      <origin>3683774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4166" sha1="6u46hhyefzkd0favf6ajsch7oopclh8" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = ауыл 
 |қазақша атауы           = Каменово 
 |шынайы атауы            = Каменово 
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Болгария 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=43 |lat_min=43 |lat_sec= 
  |lon_dir=E |lon_deg=26 |lon_min=28 |lon_sec= 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы 
 |ауданы                  = Разград облысы 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы 
 |қауым                   = Кубрат (қауым) 
 |кестедегі қауым         = Кубрат (қауым){{!}}Кубрат 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Кмет
 |басшысы                 = Стефко Михнев 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              =  
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 182 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 418 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+359) 8327 
 |пошта индексі           = 7295 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = РР 
 |идентификатор түрі      = ЕКАТТЕ коды 
 |сандық идентификаторы   = 35897 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}} 
'''Каменово''' ({{lang-bg|Каменово}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Разград облысы]]на қарасты [[Кубрат (қауым)|Кубрат]] қауымының құрамына кіреді.

[[2010 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 418 адамды құрайды.

Пошта индексі — ''7295''.&amp;nbsp;Телефон коды — ''08327''.&amp;nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''35897''.

== Картада ==
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Kamenovo_2&amp;goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Kamenovo_2&amp;goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Kamenovo_2&amp;goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}}

{{bulgaria-geo-stub}}
{{Кубрат қауымының елді мекендері}}

[[Санат:Разград облысының елді мекендері]]</text>
      <sha1>6u46hhyefzkd0favf6ajsch7oopclh8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кула (Видин облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>296494</id>
    <revision>
      <id>3683776</id>
      <parentid>2902166</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T19:46:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Łukasz Winek</username>
        <id>8119</id>
      </contributor>
      <comment>- interwiki</comment>
      <origin>3683776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4074" sha1="8o14igzzf2x4gkj9ikspbefscrphsfn" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Кула 
 |шынайы атауы            = Кула 
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Болгария 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=43 |lat_min=53 |lat_sec= 
  |lon_dir=E |lon_deg=22 |lon_min=31 |lon_sec= 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 250 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы 
 |ауданы                  = Видин облысы 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы 
 |қауым                   = Кула (қауым) 
 |кестедегі қауым         = Кула (қауым){{!}}Кула 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Кмет
 |басшысы                 = Марко Петров 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              =  
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 204 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 3158 
  |санақ жылы             = 2012 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+359) 938 
 |пошта индексі           = 3800 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = ВН 
 |идентификатор түрі      = ЕКАТТЕ коды 
 |сандық идентификаторы   = 40525 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}} 
'''Кула''' ({{lang-bg|Кула}}) — [[Болгария]]дағы қала. [[Видин облысы]]на қарасты [[Кула (қауым)|Кула]] қауымының құрамына кіреді.

[[2012 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3158 адамды құрайды.

Пошта индексі — ''3800''.&amp;nbsp;Телефон коды — ''0938''.&amp;nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''40525''.

== Картада ==
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Kula&amp;goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Kula&amp;goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Kula&amp;goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}}

{{bulgaria-geo-stub}}
{{Кула қауымының елді мекендері}}

[[Санат:Видин облысының елді мекендері]]</text>
      <sha1>8o14igzzf2x4gkj9ikspbefscrphsfn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вильнев-Сен-Сальв</title>
    <ns>0</ns>
    <id>427886</id>
    <revision>
      <id>3684027</id>
      <parentid>2952202</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T09:44:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>135972</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3684027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6082" sha1="tpp9ctjwko2o19p15wiakr8m1ro1bhb" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Вильнев-Сен-Сальв
 |шынайы атауы            = Villeneuve-Saint-Salves
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = Blason ville fr Villeneuve-Saint-Salves (Yonne).svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=47.8555555556 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=3.65166666667 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(252)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Бургундия
 |кестедегі аймақ         = Бургундия
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Йонна
 |кестедегі аудан         = Йонна (департамент){{!}}Йонна
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Оксерр (округ){{!}}Оксерр
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Линьи-ле-Шатель (кантон)|Линьи-ле-Шатель]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Jean-François Flèche-Loisy ([[2001]]-[[2008]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 7,04
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 123—260
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 252
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 35,8
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 89230
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 89463
 |ортаққордағы санаты     = Villeneuve-Saint-Salves
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Вильнев-Сен-Сальв''' ({{lang-fr|Villeneuve-Saint-Salves}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Бургундия]] аймағына қарасты [[Йонна (департамент)|Йонна]] департаментінде орналасқан. [[Оксерр (округ)|Оксерр]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 7,04 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] — ''89463'', [[пошта индексі]] — ''89230''.

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 252 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 35,8 адам/км².

{{Демография/FRA/Villeneuve-Saint-Salves}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=24 | барлығы=244
 | е0=0 | ә0=0
 | е5=16 | ә5=8
 | е10=4 | ә10=8
 | е15=16 | ә15=16
 | е20=12 | ә20=4
 | е25=4 | ә25=0
 | е30=8 | ә30=8
 | е35=8 | ә35=16
 | е40=16 | ә40=12
 | е45=12 | ә45=8
 | е50=20 | ә50=24
 | е55=4 | ә55=0
 | е60=8 | ә60=4
 | е65=0 | ә65=0
 | е70=0 | ә70=0
 | е75=0 | ә75=8
 | е80=0 | ә80=0
 | е85=0 | ә85=0
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Йонна департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Villeneuve-Saint-Salves|Вильнев-Сен-Сальв}}

* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=89463-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121015030852/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=89463-COM |date=2012-10-15 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=47.8555555556,3.65166666667&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{France-geo-stub}}
{{Йонна департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Йонна департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>tpp9ctjwko2o19p15wiakr8m1ro1bhb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шатель-Морон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>430972</id>
    <revision>
      <id>3684020</id>
      <parentid>2973953</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T09:06:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>135972</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3684020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6129" sha1="rfvsu51ogzrvo6mwpokq0q9y5wb549r" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Шатель-Морон
 |шынайы атауы            = Châtel-Moron
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = Blason fr Châtel-Moron (Saône-et-Loire).svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=46.7941666667 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=4.64777777778 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(82)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Бургундия
 |кестедегі аймақ         = Бургундия
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Сона және Луара
 |кестедегі аудан         = Сона және Луара (департамент){{!}}Сона және Луара
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Шалон-сюр-Сон (округ){{!}}Шалон-сюр-Сон
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Живри (кантон)|Живри]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Pascal Galland ([[2008]]-[[2014]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 6,54
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 294—497
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 82
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 12,54
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 71510
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 71115
 |ортаққордағы санаты     = Châtel-Moron
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Шатель-Морон''' ({{lang-fr|Châtel-Moron}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Бургундия]] аймағына қарасты [[Сона және Луара (департамент)|Сона және Луара]] департаментінде орналасқан. [[Шалон-сюр-Сон (округ)|Шалон-сюр-Сон]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 6,54 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] — ''71115'', [[пошта индексі]] — ''71510''.

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 82 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 12,54 адам/км².

{{Демография/FRA/Châtel-Moron}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=8 | барлығы=60
 | е0=8 | ә0=0
 | е5=4 | ә5=0
 | е10=0 | ә10=0
 | е15=0 | ә15=0
 | е20=0 | ә20=0
 | е25=8 | ә25=8
 | е30=0 | ә30=0
 | е35=0 | ә35=4
 | е40=0 | ә40=0
 | е45=4 | ә45=4
 | е50=0 | ә50=4
 | е55=4 | ә55=0
 | е60=0 | ә60=0
 | е65=0 | ә65=0
 | е70=4 | ә70=4
 | е75=0 | ә75=4
 | е80=0 | ә80=0
 | е85=0 | ә85=0
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Сона және Луара департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Châtel-Moron|Шатель-Морон}}
* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=71115-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022195431/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=71115-COM |date=2012-10-22 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=46.7941666667,4.64777777778&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{Сона және Луара департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Сона және Луара департаментінің коммуналары]]


{{France-geo-stub}}</text>
      <sha1>rfvsu51ogzrvo6mwpokq0q9y5wb549r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тильк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>435716</id>
    <revision>
      <id>3683645</id>
      <parentid>2971779</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T14:14:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>135972</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3683645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5988" sha1="tbv6ica5bqmucfgidmeaqu9rafd9ykx" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Тильк
 |шынайы атауы            = Tilques
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = Blason ville fr 62 Tilques.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=50.7780555556 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=2.205 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(1083)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Нор-Па-де-Кале
 |кестедегі аймақ         = Нор-Па-де-Кале
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Па-де-Кале
 |кестедегі аудан         = Па-де-Кале (департамент){{!}}Па-де-Кале
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Сент-Омер (округ){{!}}Сент-Омер
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Сент-Омер-Нор (кантон)|Сент-Омер-Нор]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Patrick Bédague ([[2008]]-[[2014]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 7,29
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 1—72
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1083
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 148,56
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 62500
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 62819
 |ортаққордағы санаты     = Tilques
 |сайты                   = http://www.tilques.fr
 |сайт тілі               = 
}}
'''Тильк''' ({{lang-fr|Tilques}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Нор-Па-де-Кале]] аймағына қарасты [[Па-де-Кале (департамент)|Па-де-Кале]] департаментінде орналасқан. [[Сент-Омер (округ)|Сент-Омер]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 7,29 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] — ''62819'', [[пошта индексі]] — ''62500''.

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1083 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 148,56 адам/км².

{{Демография/FRA/Tilques}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=58 | барлығы=1023
 | е0=42 | ә0=58
 | е5=33 | ә5=21
 | е10=17 | ә10=42
 | е15=17 | ә15=33
 | е20=25 | ә20=33
 | е25=42 | ә25=33
 | е30=33 | ә30=46
 | е35=46 | ә35=42
 | е40=38 | ә40=21
 | е45=21 | ә45=38
 | е50=33 | ә50=58
 | е55=42 | ә55=42
 | е60=21 | ә60=8
 | е65=13 | ә65=4
 | е70=17 | ә70=25
 | е75=8 | ә75=21
 | е80=17 | ә80=13
 | е85=4 | ә85=16
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Па-де-Кале департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Tilques|Тильк}}
* [http://www.tilques.fr Ресми сайты]
* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=62819-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.mapquest.com/?q=50.7780555556,2.205&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{France-geo-stub}}
{{Па-де-Кале департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Па-де-Кале департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>tbv6ica5bqmucfgidmeaqu9rafd9ykx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қоянды (Ақмола облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>488462</id>
    <revision>
      <id>3683831</id>
      <parentid>3678960</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T02:28:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3683831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9001" sha1="nb57wnopxckoi5wt84pp0mgrx3rzqd3" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан 
|статусы                 =Ауыл
|атауы                 =Қоянды
|сурет               =Qoyandy Al-Farabi.jpg   
|әкімшілік күйі          = Ауылдық әкімдік орталығы 
|елтаңба                 = 
|ту                      =  
|елтаңба сипаттамасы     = 
|ту сипаттамасы          = 
|елтаңба ені             = 
|ту ені                  =    
  |lat_deg =51 |lat_min = 16|lat_sec = 26
 |lon_deg =71|lon_min = 38|lon_sec =52
  |CoordAddon             = type:city(1226000)_region:KZ
   |CoordScale             =
|ел картасы              = 
|облыс картасы           = 
|аудан картасы           = 
|ел картасының өлшемi    = 
|облыс картасының өлшемi = 
|аудан картасының өлшемi = 
|облысы                  = Ақмола облысы
|кестедегі облыс         = Ақмола облысы{{!}}Ақмола
|ауданы                  = Целиноград ауданы
|кестедегі аудан         = Целиноград ауданы{{!}}Целиноград 
|мекен түрі              = ауыл{{!}}Ауылдық әкімдігі
|мекені                  = Қоянды ауылдық әкімдігі{{!}}Қоянды
|ішкі бөлінісі           = 
|әкімі                   =Хавжалел Хасамхан 
|құрылған уақыты         = 1906  
|алғашқы дерек           = 1907 
|бұрынғы атаулары        =
* Қоянды-Өзек (..–1906 ж.)
* Боговяленское (1906–1935 жж.)
* Кояндинское (1954—1963 жж.)
* №4 совхоз (1963—1990 жж.)  
|статус алуы               = 
|жер аумағы                  = 
|климаты                 = 
  |тұрғыны         =        {{өсім}}25000 
  |санақ жылы             = [[2023 жыл|2023]]
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
|телефон коды            = 
|пошта индексі           = 
|пошта индекстері        = 
|ортаққордағы санаты     = 
|сайты                   =
|сайт тілі               =
|сурет атауы=Мұхамедрақым Жүнісов көшесінен сол жағындағы Әл-Фараби көшесінің суреті}}
{{мағына|Қоянды}} 
'''Қоянды''' — [[Ақмола облысы]] [[Целиноград ауданы]]на 1906 жылы құрылған, кейін қайттан 1954 жылы құрылған қарасты ауыл. [[2007 жыл]]ы 7–ші мамырдан бастап, құрылған [[Қоянды ауылдық әкімдігі]] орталығы.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V07B0003219 Ерейментау және Целиноград аудандары бойынша Ақмола облысының әкімшілік-аумақтық құрылысына өзгерістер енгізу туралы]&lt;/ref&gt;

== Географиялық орны ==
[[Астана]] қаласынан солтүстік–шығыс бағытта 18 шақырым қашықтықта орналасқан.

== Тарихы ==
1906 жылы, Ақмоланың жаныңда Қоянды-Өзек өзенінің маңында Богоявленское ауылы құрылды&lt;ref&gt;Ақмола уезінің картасы — 1910 жыл&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Бүкілодақтық карта — 1927 жыл&lt;/ref&gt;. 1930 жылдары ауыл жабылып, тұрғындары Софиевкамен Апполоновкаға көшірлді.&lt;ref&gt;[https://bilim-all.kz/article/24542 Қоянды ауылының тарихы]{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Миллиондық-Бүкілодақтық карта — 1937 жыл&lt;/ref&gt; Кейіннен 1954 жылы [[Мұхамедрақым Жүнісов]] күшімен Қоянды ауылы деп қайта құралады.

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Саны (1999, 2009, 2021)&lt;ref name=&quot;source122&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
!1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
||319||{{өсім}}2954 ||{{өсім}}12674 ||323,1 ||1537 ||{{өсім}}7762 ||309,8 ||1417 ||{{өсім}}4912 ||337,5
|}

'''Оралмандар легi Қояндыға шоғырлануы'''&lt;br&gt;2003 жылы Нұқ Оразханның басшылығымен оралмандар легi Қояндыға шоғырлана бастаған. 2003–2008 жылдарда ауыл әкiмдiгiнде жер телiмiн алуға 5013 арыз тiркелiптi. Жер телiмiн алған 1313 адамның 861-i&lt;br&gt; оралмандар. Жер құжатын ала алмай жүрген 134 адам. &quot;Қояндыдағы даудың басы 2004 жылы сол кездегi &quot;Көшi-қон және демография&quot; агенттiгiнiң төрайымы, қазiр &quot;Руханият&quot; партиясының жетекшiсi А.Жағанова&lt;br&gt; мен сол кездегi Астана қаласы әкiмiнiң орынбасары болған, қазiргi Мәжiлiс депутаты Т. Мұхамеджановтардың арнайы ат басын бұрып, оралмандарға арналған 96 гектар жердiң қазығын қағудан басталды&quot; – дейдi&lt;br&gt; жергiлiктi халық.

'''Ауылдың жағдайы'''&lt;br&gt;
Ауылда жергiлiктi әкiмдiк пен мектептен басқа әлеуметтiк ғимарат жоқ. 50 оқушыға арналған мектепте 212 бала оқиды. Мектеп тоғызжылдық. Бұрынғы балабақшаның ғимараты. Ескi ғимаратта оқушылар&lt;br&gt; сығылысып, бiр партада үш-төрттен оқып келiптi. 2009–2011 жылдары 900 орындық мектеп салынады деп жоспарланған екен. Халықты қинайтын автобус қатынасы, медициналық көмек көрсету, ауызсу, жарық,&lt;br&gt; бiлiм алу, жер мәселелерi. №38 қалалық автобусының Қояндыға қатынай бастағанына бiр айдан асты. Қалалық емхананың дәрiгерлерi де айына бiр рет келiп, медициналық қызмет көрсете бастаған. Таяуда&lt;br&gt; дәрiхана ашылмақшы. Ауызсу мәселесi мүлдем шешiлмеген. Суды қаладағысы қаладан, даладағы жұрт даладан тасиды. Ауыл әкiмдiгiнiң жанында елдi электрмен қамтамасыз ететiн трансформатор орналасқан.&lt;br&gt; Қалтасы қалың халық 80000–120000 теңгеге электр жарығын тарттырып алса, күнкөрiсi төмендер арзан бағаға заңсыз тартылған электрмен күн көруде. Заңсыздықтың соңы жақсылыққа әкелмейтiнiн жақында 29&lt;br&gt; жасар келiншектiң токқа соғылып қайтыс болғаны дәлелдеп отыр. Ауыл әкiмiнiң сөзiне сенсек, жарты жылда үлкен трансформатор салынбақ екен. Ауылда 40-тан аса телефон тетiгi бар.

== Суреттер ==
[[File:Qoyandy Gabdullin.jpg|thumb|[[Мәлік Ғабдуллин]] көшесі]]
[[File:Qoyandy 3 school.jpg|thumb|Қоянды ауылының №3 мектеп-лицейі]]
[[File:Qoyandy Junusov.jpg|thumb|[[Мұхамедрақым Жүнісов]] көшесі]]
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Целиноград ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Целиноград ауданы елді мекендері]]</text>
      <sha1>nb57wnopxckoi5wt84pp0mgrx3rzqd3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Максимовка (Сандықтау ауданы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>490216</id>
    <revision>
      <id>3683646</id>
      <parentid>3332556</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T14:21:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3683646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4617" sha1="ni2xr1m1wf5r4eg2v5gnq5i1ajunikt" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан 
|статусы                 =Ауыл
|атауы                   =Максимовка
|сурет                   =   
|әкімшілік күйі          = Ауылдық округ орталығы 
|елтаңба                 = 
|ту                      =  
|елтаңба сипаттамасы     = 
|ту сипаттамасы          = 
|елтаңба ені             = 
|ту ені                  =  
   |lat_deg =52 |lat_min = 23|lat_sec = 52
   |lon_deg =68|lon_min = 37|lon_sec =44
  |CoordAddon             = type:city(1226000)_region:KZ
   |CoordScale             =
|ел картасы              = 
|облыс картасы           = 
|аудан картасы           = 
|ел картасының өлшемi    = 
|облыс картасының өлшемi = 
|аудан картасының өлшемi = 
|облысы                  = Ақмола облысы
|кестедегі облыс         = Ақмола облысы{{!}}Ақмола
|ауданы                  = Сандықтау ауданы
|кестедегі аудан         = Сандықтау ауданы{{!}}Сандықтау 
|мекен түрі              = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі
|мекені                  = Максимов ауылдық округі{{!}}Максимов 
|ішкі бөлінісі           = 
|әкімі                   = 
|құрылған уақыты         =   1883
|алғашқы дерек           = 
|бұрынғы атаулары        = 
|статус алуы             = 
|жер аумағы              = 
|климаты                 = 
  |тұрғыны                = {{құлдырау}}1001
  |санақ жылы             = [[2021 жыл|2021]]
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
|телефон коды            = 
|пошта индексі           = 
|пошта индекстері        = 
|ортаққордағы санаты     = 
|сайты                   =
|сайт тілі               =
}} 
{{мағына|Максимовка}}
'''Максимовка''' — [[Ақмола облысы]] [[Сандықтау ауданы]]ндағы ауыл, [[Максимов ауылдық округі]] орталығы. Іргесі 1883 жылы қаланған.

== Географиялық орны ==
Аудан орталығы – [[Балкашино]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 12 км-дей жерде.

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Саны (1999, 2009, 2021)&lt;ref name=&quot;source122&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
!1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
||1268||{{құлдырау}}1072 ||{{құлдырау}}1001 ||93,4 ||498 ||{{құлдырау}}471 ||94,6 ||574 ||{{құлдырау}}530 ||92,3
|}

== Инфрақұрылымы ==
Орта мектеп, балабақша, балалар музыкалық мектебінің филиалы, мәдениет үйі, кітапхана, дәрігерлік амбулатория, қарттар үйі, пошта байланысы бөлімшесі, жекеменшік дүкендер желісі, наубайхана, асхана, монша бар. 2-дүниежүзілік соғыста қаза тапқан жауынгерлерге ескерткіш орнатылған. Максимовка арқылы [[Атбасар]]– [[Көкшетау]] автомобиль жолы өтеді. Жақын темір жол станциясы – Атбасар (76 км).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сандықтау ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Сандықтау ауданы елді мекендері]]</text>
      <sha1>ni2xr1m1wf5r4eg2v5gnq5i1ajunikt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683647</id>
      <parentid>3683646</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T14:22:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3683647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4631" sha1="iv6kvq118uflw5dopzm3zae6g4fno8y" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан 
|статусы                 =Ауыл
|атауы                   =Максимовка
|сурет                   =   
|әкімшілік күйі          = Ауылдық округ орталығы 
|елтаңба                 = 
|ту                      =  
|елтаңба сипаттамасы     = 
|ту сипаттамасы          = 
|елтаңба ені             = 
|ту ені                  =  
   |lat_deg =52 |lat_min = 23|lat_sec = 52
   |lon_deg =68|lon_min = 37|lon_sec =44
  |CoordAddon             = type:city(1226000)_region:KZ
   |CoordScale             =
|ел картасы              = 
|облыс картасы           = 
|аудан картасы           = 
|ел картасының өлшемi    = 
|облыс картасының өлшемi = 
|аудан картасының өлшемi = 
|облысы                  = Ақмола облысы
|кестедегі облыс         = Ақмола облысы{{!}}Ақмола
|ауданы                  = Сандықтау ауданы
|кестедегі аудан         = Сандықтау ауданы{{!}}Сандықтау 
|мекен түрі              = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі
|мекені                  = Максимов ауылдық округі{{!}}Максимов 
|ішкі бөлінісі           = 
|әкімі                   = 
|құрылған уақыты         =   1883
|алғашқы дерек           = 
|бұрынғы атаулары        = 
|статус алуы             = 
|жер аумағы              = 
|климаты                 = 
  |тұрғыны                = {{құлдырау}}1001
  |санақ жылы             = [[2021 жыл|2021]]
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
|телефон коды            = 
|пошта индексі           = 
|пошта индекстері        = 
|ортаққордағы санаты     = 
|сайты                   =
|сайт тілі               =
}} 
{{мағына|Максимовка}}
'''Максимовка''' — [[Ақмола облысы]] [[Сандықтау ауданы]]ндағы ауыл, [[Максимов ауылдық округі]] орталығы. Іргесі 1883 жылы қаланған.

== Географиялық орны ==
Аудан орталығы – [[Балкашино]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 12 км-дей жерде.

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Саны (1999, 2009, 2021)&lt;ref name=&quot;source122&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
!1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
||1268||{{құлдырау}}1072 ||{{құлдырау}}1001 ||93,4 ||498 ||{{құлдырау}}471 ||94,6 ||574 ||{{құлдырау}}530 ||92,3
|}

== Инфрақұрылымы ==
Орта мектеп, балабақша, балалар музыкалық мектебінің филиалы, мәдениет үйі, кітапхана, дәрігерлік амбулатория, қарттар үйі, пошта байланысы бөлімшесі, жекеменшік дүкендер желісі, наубайхана, асхана, монша бар. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]та қаза тапқан жауынгерлерге ескерткіш орнатылған. Максимовка арқылы [[Атбасар]]–[[Көкшетау]] автомобиль жолы өтеді. Жақын темір жол станциясы — Атбасар (76 км).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сандықтау ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Сандықтау ауданы елді мекендері]]</text>
      <sha1>iv6kvq118uflw5dopzm3zae6g4fno8y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683648</id>
      <parentid>3683647</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T14:22:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3683648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4631" sha1="qnep7qekggo6nozwiou2yyy017s7opd" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан 
|статусы                 =Ауыл
|атауы                   =Максимовка
|сурет                   =   
|әкімшілік күйі          = Ауылдық округ орталығы 
|елтаңба                 = 
|ту                      =  
|елтаңба сипаттамасы     = 
|ту сипаттамасы          = 
|елтаңба ені             = 
|ту ені                  =  
   |lat_deg =52 |lat_min = 23|lat_sec = 52
   |lon_deg =68|lon_min = 37|lon_sec =44
  |CoordAddon             = type:city(1226000)_region:KZ
   |CoordScale             =
|ел картасы              = 
|облыс картасы           = 
|аудан картасы           = 
|ел картасының өлшемi    = 
|облыс картасының өлшемi = 
|аудан картасының өлшемi = 
|облысы                  = Ақмола облысы
|кестедегі облыс         = Ақмола облысы{{!}}Ақмола
|ауданы                  = Сандықтау ауданы
|кестедегі аудан         = Сандықтау ауданы{{!}}Сандықтау 
|мекен түрі              = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі
|мекені                  = Максимов ауылдық округі{{!}}Максимов 
|ішкі бөлінісі           = 
|әкімі                   = 
|құрылған уақыты         =   1883
|алғашқы дерек           = 
|бұрынғы атаулары        = 
|статус алуы             = 
|жер аумағы              = 
|климаты                 = 
  |тұрғыны                = {{құлдырау}}1001
  |санақ жылы             = [[2021 жыл|2021]]
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
|телефон коды            = 
|пошта индексі           = 
|пошта индекстері        = 
|ортаққордағы санаты     = 
|сайты                   =
|сайт тілі               =
}} 
{{мағына|Максимовка}}
'''Максимовка''' — [[Ақмола облысы]] [[Сандықтау ауданы]]ндағы ауыл, [[Максимов ауылдық округі]] орталығы. Іргесі 1883 жылы қаланған.

== Географиялық орны ==
Аудан орталығы — [[Балкашино]] ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 12 км-дей жерде.

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Саны (1999, 2009, 2021)&lt;ref name=&quot;source122&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
!1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
||1268||{{құлдырау}}1072 ||{{құлдырау}}1001 ||93,4 ||498 ||{{құлдырау}}471 ||94,6 ||574 ||{{құлдырау}}530 ||92,3
|}

== Инфрақұрылымы ==
Орта мектеп, балабақша, балалар музыкалық мектебінің филиалы, мәдениет үйі, кітапхана, дәрігерлік амбулатория, қарттар үйі, пошта байланысы бөлімшесі, жекеменшік дүкендер желісі, наубайхана, асхана, монша бар. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]та қаза тапқан жауынгерлерге ескерткіш орнатылған. Максимовка арқылы [[Атбасар]]–[[Көкшетау]] автомобиль жолы өтеді. Жақын темір жол станциясы — Атбасар (76 км).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сандықтау ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Сандықтау ауданы елді мекендері]]</text>
      <sha1>qnep7qekggo6nozwiou2yyy017s7opd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі</title>
    <ns>4</ns>
    <id>491233</id>
    <revision>
      <id>3684017</id>
      <parentid>3683526</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T09:00:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3684017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17099" sha1="4xcvxfprnkqrymcdpre04aiav348p5j" xml:space="preserve">{{ambox
 |type       = notice
 |text       = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. &lt;br /&gt;

&lt;small&gt;Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&amp;uselang=kk X!'s Tools]-тан  алынған.&lt;/small&gt;
}}
{{StatInfo}}
== Шартты белгілер ==
[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген;
[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген;
[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Админ әрекеттері
|-
| Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары ||
|-
| Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары ||
|-
| Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері
|-
| Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары  ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері 
|-
| [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы
|-
|}

== Тізім ==
&lt;!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --&gt;
{|class=&quot;wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader&quot; style=&quot;text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff&quot;
|-
!&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;#&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;Админ аты&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]
|-
|align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35737]||624||26||18||263||28||3||34591||8||0||176||0||0||0||0
|-
|align=center|2||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28572]||275||6||9||1309||42||7||26222||22||7||300||21||7||328||17
|-
|align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0
|-
|align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0
|-
|align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0
|-
|align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0
|-
|align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0
|-
|align=center|8||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 3265]||307||7||6||424||8||15||2481||0||6||10||0||0||0||1
|-
|align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0
|-
|align=center|10||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0
|-
|align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0
|-
|align=center|13||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1279]||70||0||3||6||2||1||1174||0||0||7||16||0||0||0
|-
|align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1204]||38||0||0||12||17||0||1125||0||0||12||0||0||0||0
|-
|align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0
|-
|align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1
|-
|align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 829]||116||89||10||13||13||2||560||0||0||22||3||0||1||0
|-
|align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0
|-
|align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0
|-
|align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0
|-
|align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 528]||15||0||7||55||6||1||427||0||0||17||0||0||0||0
|-
|align=center|22||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 460]||1||0||0||16||3||2||418||1||0||13||6||0||0||0
|-
|align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0
|-
|align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0
|-
|align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 78]||1||0||0||5||0||0||65||5||0||2||0||0||0||0
|-
|align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0
|}
&lt;!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --&gt;
{{clear}}


== Администраторлардың_нақты_белсенділіктері ==
Белсенділіктердің түспен белгіленуі:

* &lt;span style=&quot;background-color:#00ff33&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180])
* &lt;span style=&quot;background-color:#00ccff&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180])
* &lt;span style=&quot;background-color:#ff3300&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360&lt;])


{{Wikistats}}

[[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]]</text>
      <sha1>4xcvxfprnkqrymcdpre04aiav348p5j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Белсенді қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>492279</id>
    <revision>
      <id>3683605</id>
      <parentid>3683175</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T12:01:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>36112</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Рейтингті жаңарту</comment>
      <origin>3683605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11286" sha1="rdpohd9a79cbpi3a53ip6cywhbnwd5z" xml:space="preserve">{{/begin|200}}
|-
| 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:3273}}]] || {{Permissions|1nter pares}}
|-
| 2 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:1669}}]] || {{Permissions|JigildikBot}}
|-
| 3 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1518}}]] || {{Permissions|Мағыпар}}
|-
| 4 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:801}}]] || {{Permissions|Орел Карл}}
|-
| 5 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:757}}]] || {{Permissions|Sagzhan}}
|-
| 6 || [[User:Marksscheider|Marksscheider]] || [[Special:Contributions/Marksscheider|{{formatnum:488}}]] || {{Permissions|Marksscheider}}
|-
| 7 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:350}}]] || {{Permissions|Wikuiser}}
|-
| 8 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:328}}]] || {{Permissions|Aldogarov}}
|-
| 9 || [[User:Unknown Alash|Unknown Alash]] || [[Special:Contributions/Unknown Alash|{{formatnum:308}}]] || {{Permissions|Unknown Alash}}
|-
| 10 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:266}}]] || {{Permissions|Kasymov}}
|-
| 11 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:259}}]] || {{Permissions|Casserium}}
|-
| 12 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:241}}]] || {{Permissions|Nurken}}
|-
| 13 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:235}}]] || {{Permissions|ShadZ01}}
|-
| 14 || [[User:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] || [[Special:Contributions/Yessentaikyzy|{{formatnum:156}}]] || {{Permissions|Yessentaikyzy}}
|-
| 15 || [[User:Łukasz Winek|Łukasz Winek]] || [[Special:Contributions/Łukasz Winek|{{formatnum:146}}]] || {{Permissions|Łukasz Winek}}
|-
| 16 || [[User:Kontributor 2K|Kontributor 2K]] || [[Special:Contributions/Kontributor 2K|{{formatnum:141}}]] || {{Permissions|Kontributor 2K}}
|-
| 17 || [[User:OrtNvdke|OrtNvdke]] || [[Special:Contributions/OrtNvdke|{{formatnum:130}}]] || {{Permissions|OrtNvdke}}
|-
| 18 || [[User:Рақымжан Курманали|Рақымжан Курманали]] || [[Special:Contributions/Рақымжан Курманали|{{formatnum:129}}]] || {{Permissions|Рақымжан Курманали}}
|-
| 19 || [[User:Талшын Ауел|Талшын Ауел]] || [[Special:Contributions/Талшын Ауел|{{formatnum:120}}]] || {{Permissions|Талшын Ауел}}
|-
| 20 || [[User:Шынар Бахытбекқызы|Шынар Бахытбекқызы]] || [[Special:Contributions/Шынар Бахытбекқызы|{{formatnum:102}}]] || {{Permissions|Шынар Бахытбекқызы}}
|-
| 21 || [[User:Сабырдан Кәусар|Сабырдан Кәусар]] || [[Special:Contributions/Сабырдан Кәусар|{{formatnum:83}}]] || {{Permissions|Сабырдан Кәусар}}
|-
| 22 || [[User:~2026-46472-89|~2026-46472-89]] || [[Special:Contributions/~2026-46472-89|{{formatnum:82}}]] || {{Permissions|~2026-46472-89}}
|-
| 23 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:79}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 24 || [[User:Aigerim Tlepova|Aigerim Tlepova]] || [[Special:Contributions/Aigerim Tlepova|{{formatnum:77}}]] || {{Permissions|Aigerim Tlepova}}
|-
| 25 || [[User:~2026-52058-82|~2026-52058-82]] || [[Special:Contributions/~2026-52058-82|{{formatnum:64}}]] || {{Permissions|~2026-52058-82}}
|-
| 26 || [[User:Вмуд|Вмуд]] || [[Special:Contributions/Вмуд|{{formatnum:62}}]] || {{Permissions|Вмуд}}
|-
| 27 || [[User:Lbbousey|Lbbousey]] || [[Special:Contributions/Lbbousey|{{formatnum:60}}]] || {{Permissions|Lbbousey}}
|-
| 28 || [[User:Sleepycatinacap|Sleepycatinacap]] || [[Special:Contributions/Sleepycatinacap|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|Sleepycatinacap}}
|-
| 29 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:55}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}}
|-
| 30 || [[User:AlinaPolites|AlinaPolites]] || [[Special:Contributions/AlinaPolites|{{formatnum:54}}]] || {{Permissions|AlinaPolites}}
|-
| 31 || [[User:Sagyndykova Nurgul|Sagyndykova Nurgul]] || [[Special:Contributions/Sagyndykova Nurgul|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Sagyndykova Nurgul}}
|-
| 32 || [[User:Raisa1982|Raisa1982]] || [[Special:Contributions/Raisa1982|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Raisa1982}}
|-
| 33 || [[User:Бану Сембиева|Бану Сембиева]] || [[Special:Contributions/Бану Сембиева|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Бану Сембиева}}
|-
| 34 || [[User:Madeniet2026!|Madeniet2026!]] || [[Special:Contributions/Madeniet2026!|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Madeniet2026!}}
|-
| 35 || [[User:Алтай Көкше|Алтай Көкше]] || [[Special:Contributions/Алтай Көкше|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Алтай Көкше}}
|-
| 36 || [[User:Seitzhanova Ulzhan|Seitzhanova Ulzhan]] || [[Special:Contributions/Seitzhanova Ulzhan|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Seitzhanova Ulzhan}}
|-
| 37 || [[User:Akmaral090|Akmaral090]] || [[Special:Contributions/Akmaral090|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Akmaral090}}
|-
| 38 || [[User:QazaqMathEditor26|QazaqMathEditor26]] || [[Special:Contributions/QazaqMathEditor26|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|QazaqMathEditor26}}
|-
| 39 || [[User:L.sarkytbekova|L.sarkytbekova]] || [[Special:Contributions/L.sarkytbekova|{{formatnum:43}}]] || {{Permissions|L.sarkytbekova}}
|-
| 40 || [[User:Султабаева Гульнара|Султабаева Гульнара]] || [[Special:Contributions/Султабаева Гульнара|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Султабаева Гульнара}}
|-
| 41 || [[User:Бекбол Мамбетов|Бекбол Мамбетов]] || [[Special:Contributions/Бекбол Мамбетов|{{formatnum:37}}]] || {{Permissions|Бекбол Мамбетов}}
|-
| 42 || [[User:Sherniyaz boran|Sherniyaz boran]] || [[Special:Contributions/Sherniyaz boran|{{formatnum:33}}]] || {{Permissions|Sherniyaz boran}}
|-
| 43 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}}
|-
| 44 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:29}}]] || {{Permissions|Coffee86}}
|-
| 45 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Almatrkh}}
|-
| 46 || [[User:Алтын Адам|Алтын Адам]] || [[Special:Contributions/Алтын Адам|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Алтын Адам}}
|-
| 47 || [[User:Akniet Berdigaliev|Akniet Berdigaliev]] || [[Special:Contributions/Akniet Berdigaliev|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Akniet Berdigaliev}}
|-
| 48 || [[User:KaBfect|KaBfect]] || [[Special:Contributions/KaBfect|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|KaBfect}}
|-
| 49 || [[User:Еділбай Дәмелі|Еділбай Дәмелі]] || [[Special:Contributions/Еділбай Дәмелі|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Еділбай Дәмелі}}
|-
| 50 || [[User:Minorax|Minorax]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 51 || [[User:Құдайбергенова Айнагүл|Құдайбергенова Айнагүл]] || [[Special:Contributions/Құдайбергенова Айнагүл|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Құдайбергенова Айнагүл}}
|-
| 52 || [[User:Арманбекқызы Еркежан НЗМ|Арманбекқызы Еркежан НЗМ]] || [[Special:Contributions/Арманбекқызы Еркежан НЗМ|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Арманбекқызы Еркежан НЗМ}}
|-
| 53 || [[User:Есенгелді Інжу|Есенгелді Інжу]] || [[Special:Contributions/Есенгелді Інжу|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Есенгелді Інжу}}
|-
| 54 || [[User:Ashina|Ashina]] || [[Special:Contributions/Ashina|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Ashina}}
|-
| 55 || [[User:Вилюс М|Вилюс М]] || [[Special:Contributions/Вилюс М|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Вилюс М}}
|-
| 56 || [[User:Амина Жанаковна|Амина Жанаковна]] || [[Special:Contributions/Амина Жанаковна|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Амина Жанаковна}}
|-
| 57 || [[User:Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] || [[Special:Contributions/Акмарал Абдрашидовна|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Акмарал Абдрашидовна}}
|-
| 58 || [[User:Qarakesek|Qarakesek]] || [[Special:Contributions/Qarakesek|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Qarakesek}}
|-
| 59 || [[User:Айакеш|Айакеш]] || [[Special:Contributions/Айакеш|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Айакеш}}
|-
| 60 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Ziv}}
|-
| 61 || [[User:TbsloOi|TbsloOi]] || [[Special:Contributions/TbsloOi|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|TbsloOi}}
|-
| 62 || [[User:Muzeologist|Muzeologist]] || [[Special:Contributions/Muzeologist|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Muzeologist}}
|-
| 63 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Gliwi}}
|-
| 64 || [[User:Ұлан Тұрсынбек|Ұлан Тұрсынбек]] || [[Special:Contributions/Ұлан Тұрсынбек|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Ұлан Тұрсынбек}}
|-
| 65 || [[User:Bekbulatova Gulsara|Bekbulatova Gulsara]] || [[Special:Contributions/Bekbulatova Gulsara|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Bekbulatova Gulsara}}
|-
| 66 || [[User:Aisford|Aisford]] || [[Special:Contributions/Aisford|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Aisford}}
|-
| 67 || [[User:Зилола Садирханова|Зилола Садирханова]] || [[Special:Contributions/Зилола Садирханова|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Зилола Садирханова}}
|-
| 68 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}}
|-
| 69 || [[User:Aidana Turkpenbaeva|Aidana Turkpenbaeva]] || [[Special:Contributions/Aidana Turkpenbaeva|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Aidana Turkpenbaeva}}
|-
| 70 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}}
|-
| 71 || [[User:NomadAlshyn|NomadAlshyn]] || [[Special:Contributions/NomadAlshyn|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|NomadAlshyn}}
|-
| 72 || [[User:Zama.Dana|Zama.Dana]] || [[Special:Contributions/Zama.Dana|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Zama.Dana}}
|-
| 73 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Kaiyr}}
{{/end}}</text>
      <sha1>rdpohd9a79cbpi3a53ip6cywhbnwd5z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Посткеңестік кеңістік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>504050</id>
    <revision>
      <id>3683939</id>
      <parentid>3678741</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:43:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>эстони президен</comment>
      <origin>3683939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14869" sha1="8nvxtropkjy9v7qtn01fyvchahacaf2" xml:space="preserve">[[File:USSR Republics Numbered Alphabetically.png|350px|thumb|right|Ағылшын алфавиті бойынша реттелген посткеңестік мемлекеттер:&lt;br&gt;1.{{байрақ|Армения}}; 2. {{Байрақ|Әзербайжан}}; 3. {{Байрақ|Беларусь}}; 4. {{Байрақ|Эстония}}; 5. {{Байрақ|Грузия}}; 6. {{Байрақ|Қазақстан}}; 7.{{Байрақ|Қырғызстан}}; 8. {{Байрақ|Латвия}}; 9. {{байрақ|Литва}}; 10. {{Байрақ|Молдова}}; 11. {{Байрақ|Ресей}}; 12. {{байрақ|Тәжікстан}}; 13. {{Байрақ|Түрікменстан}}; 14. {{Байрақ|Украина}}; 15. {{Байрақ|Өзбекстан}}]]
'''Посткеңестік кеңістік''', немесе сондай-ақ '''бұрынғы [[КСРО]] құрамындағы республикалар, [[ТМД]] және Балтық маңы ([[Балтық теңізі]] жағалауындағы елдер) елдері''' — бұл КСРО-ның ыдыру кезеңінде, яғни, [[1991 жыл]]ы тәуелсіздіктерін алған [[мемлекет]]тер.

== Мемлекеттер және географиялық аймақтар ==
[[Сурет:PostSoviet Regions Map.png|250px|thumb|right|Посткеңестік елдер:&lt;br&gt;{{легенда|#f2553e|[[Ресей]]}}&lt;br&gt;{{легенда|#0065c8|[[Балтық елдері]]}}&lt;br&gt;{{легенда|#ffc600|[[Шығыс Еуропа]]}}&lt;br&gt;{{легенда|#f18cbf|[[Оңтүстік Кавказ]]}}&lt;br&gt;{{легенда|#688856|[[Орталық Азия]]}}]]

Негізінен посткеңестік мемлекеттерді келесі бес топқа бөледі:

{{columns
|col1 = '''[[Балтық елдері]]'''
*{{байрақ|Эстония}}
*{{байрақ|Латвия}}
*{{байрақ|Литва}}
|col2 = '''[[Шығыс Еуропа]]'''
*{{байрақ|Беларусь}}
*{{байрақ|Молдова}}
*{{байрақ|Украина}}
|col3 = '''[[Оңтүстік Кавказ]]'''

*{{байрақ|Армения}}
*{{байрақ|Әзербайжан}}
*{{байрақ|Грузия}}


}}
{{columns
|col1 = '''[[Орталық Азия]]'''
*{{байрақ|Қазақстан}}
*{{байрақ|Қырғызстан}}
*{{байрақ|Тәжікстан}}
*{{байрақ|Түрікменстан}}
*{{байрақ|Өзбекстан}}
|col2 = '''[[Ресей]]'''
*{{байрақ|Ресей}}
}}

=== Тарихи байланыстар ===
Ресей шығыс-славян посткеңестік мемлекеттерімен тарихи тығыз байланыста, себебі Ресейдің мемлекеттілігі олардың шекарасында құрылды. Олардың түпкі тамыры — [[Киев Русі]].

[[Орталық Азия]] және [[Оңтүстік Кавказ]] [[Ресей империясы|Ресей империясына]] тек [[XVIII ғасыр|XVIII]] және [[XIX ғасыр|XIX ғасырларда]] ғана қосылды.

=== ТМД және Балтық елдері ===
2009 жылға дейін «''ТМД және Балтық маңы елдері''» шекарасы ұғымы «''посткеңестік кеңістік''» атты ұғыммен тең болған. 2009 жылы Грузия ТМД құрамынан шығып кетті, ал 2018 жылы соның ізінше Украина да шықты.

Бұл тіркес 1991 жылдың желтоқсанынан кейін, [[Балтық елдері|Балтық жағалауы республикалары]] (Латвия, Литва, Эстония) [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]]на (ТМД) кіруден бас тартқан кезде пайда болды. Бұл елдер тәуелсіз мемлекеттер арасындағы қатынастарды реттеуге арналған аймақтық халықаралық ұйымға кіруден бас тартты.

== Мемлекеттердің қазіргі басшылары ==
=== Мемлекет басшылары ===
&lt;gallery&gt;
Сурет:Vahagn Khachaturyan portrait (cropped).jpg|'''{{Байрақ|Армения}}'''&lt;br&gt;'''[[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]]'''&lt;br&gt;[[Армения президенті]]
Сурет:Ilham Aliyev 2022 (cropped).jpg|'''{{Байрақ|Әзербайжан}}'''&lt;br&gt;'''[[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]]'''&lt;br&gt;[[Әзербайжан президенті]]
Сурет:Александр Лукашенко (13-04-2023) 2.jpg|'''{{Байрақ|Беларусь}}'''&lt;br&gt;'''[[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]]'''&lt;br&gt;[[Беларусь президенті]]
Сурет:Mikheil Kavelashvili - President of Georgia (cropped).jpg|'''{{Байрақ|Грузия}}'''&lt;br&gt;'''[[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]]'''&lt;br&gt;[[Грузия президенті]]{{efn|[[Грузиядағы президент сайлауы (2025)|2025 жылғы сайлау]]дан бері Грузия президенттігі [[Саломе Зурабишвили]] мен Кавелашвили арасында таласты}}
Сурет:President Masato Kanda meets with Kazakhstan President Kassym-Jomart Tokayev (cropped).jpg|'''{{Байрақ|Қазақстан}}'''&lt;br&gt;'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]'''&lt;br&gt;[[Қазақстан президенті]]
Сурет:Official Photo of the President of the Kyrgyz Republic H.E. Mr. Sadyr Zhaparov.jpg|'''{{Байрақ|Қырғызстан}}'''&lt;br&gt;'''[[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]]'''&lt;br&gt;[[Қырғызстан президенті]]
Сурет:Edgars Rinkēvičs, Ministry Of Foreign Affairs of Estonia on 1 April 2022 (cropped 2).jpg|'''{{Байрақ|Латвия}}'''&lt;br&gt;'''[[Эдгарс Ринкевичс]]'''&lt;br&gt;[[Латвия президенті]]
Сурет:Gitanas Nauseda crop.png|'''{{Байрақ|Литва}}'''&lt;br&gt;'''[[Гитанас Науседа]]'''&lt;br&gt;[[Литва президенті]]
Сурет:EPP Congress Rotterdam - Day 1 (52112998530) (cropped).jpg|'''{{Байрақ|Молдова}}'''&lt;br&gt;'''[[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]]'''&lt;br&gt;[[Молдова президенті]]
Сурет:Vladimir Putin and Shavkat Mirziyoyev (2025-05-09) (Shavkat Mirziyoyev 1).jpg|'''{{Байрақ|Өзбекстан}}'''&lt;br&gt;'''[[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]]'''&lt;br&gt;[[Өзбекстан президенті]]
Сурет:Владимир Путин (14-12-2023).jpg|'''{{Байрақ|Ресей}}'''&lt;br&gt;'''[[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]'''&lt;br&gt;[[Ресей президенті]]
Сурет:Vladimir Putin and Emomali Rahmon made statements for the press (cropped).jpg|'''{{Байрақ|Тәжікстан}}'''&lt;br&gt;'''[[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]]'''&lt;br&gt;[[Тәжікстан президенті]]
Сурет:Serdar Berdimuhamedov on December 20, 2025 (cropped).jpg|'''{{Байрақ|Түрікменстан}}'''&lt;br&gt;'''[[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]]'''&lt;br&gt;[[Түрікменстан президенті]]{{efn|Премьер-министр лауазымының жойылуы нәтижесінде Түрікменстан президенті елдің мемлекеттінің де, үкіметінің де басшысы болып келеді|name=turkmen}}
Сурет:Volodymyr Zelensky (51941720577) (cropped).jpg|'''{{Байрақ|Украина}}'''&lt;br&gt;'''[[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]'''&lt;br&gt;[[Украина президенті]]
Сурет:Visit of Ülle Madise to Latvia, 13 October 2026 - 03 (cropped).jpg|'''{{Байрақ|Эстония}}'''&lt;br&gt;'''[[Юлле Мадизе]]'''&lt;br&gt;[[Эстония президенті]]
&lt;/gallery&gt;

=== Үкімет басшылары ===
&lt;gallery&gt;
Сурет:Pashinyan 2026 IAEA Meeting.jpg|'''{{Байрақ|Армения}}'''&lt;br&gt;'''[[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]]'''&lt;br&gt;[[Армения премьер-министрі]]
Сурет:Али Асадов (25-08-2022).jpg|'''{{Байрақ|Әзербайжан}}'''&lt;br&gt;'''[[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]]'''&lt;br&gt;[[Әзербайжан премьер-министрі]]
Сурет:Александр Турчин (07-04-2025).jpg|'''{{Байрақ|Беларусь}}'''&lt;br&gt;'''[[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]]'''&lt;br&gt;[[Беларусь премьер-министрі]]
Сурет:Irakli Kobakhidze and Volodymyr Groysman 01 cropped.jpg|'''{{байрақ|Грузия}}'''&lt;br&gt;'''[[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]]'''&lt;br&gt;[[Грузия премьер-министрі]]
Сурет:Oljas Bektenov (2024-02-06, cropped).jpg|'''{{Байрақ|Қазақстан}}'''&lt;br&gt;'''[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]]'''&lt;br&gt;[[Қазақстан премьер-министрі]]
Сурет:Adylbek Kasymaliev (2024-14-05).jpg|'''{{Байрақ|Қырғызстан}}'''&lt;br&gt;'''[[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]]'''&lt;br&gt;[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы]]
Сурет:Andris Kulbergs 2026.jpg|'''{{Байрақ|Латвия}}''' &lt;br&gt;'''[[Андрис Кулбергс]]'''&lt;br&gt;[[Латвия премьер-министрі]]
Сурет:Mindaugas Sinkevičius in August 2026.jpg|'''{{Байрақ|Литва}}''' &lt;br&gt;'''[[Миндаугас Синкявичюс]]'''&lt;br&gt;[[Литва премьер-министрі]]
Сурет:Vasile Tofan official portrait (cropped).jpg|'''{{байрақ|Молдова}}'''&lt;br&gt;'''[[Василий Андреевич Тофан|Василий Тофан]]'''&lt;br&gt;[[Молдова премьер-министрі]]
Сурет:Abdulla Aripov (2019-05-30).jpg|'''{{Байрақ|Өзбекстан}}'''&lt;br&gt;'''[[Абдулла Ниғматұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]]'''&lt;br&gt;[[Өзбекстан премьер-министрі]]
Сурет:Михаил Мишустин (30-03-2022) (cropped).jpg|'''{{Байрақ|Ресей}}'''&lt;br&gt;'''[[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]]'''&lt;br&gt;[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Ресей Үкіметінің Төрағасы]]
Сурет:Kokhir Rasulzoda (2018-04-19).jpg|'''{{Байрақ|Тәжікстан}}'''&lt;br&gt;'''[[Қоһир Абдурасулұлы Расулзода|Қоһир Расулзода]]'''&lt;br&gt;[[Тәжікстан премьер-министрі]]
Сурет:Serdar Berdimuhamedov on December 20, 2025 (cropped).jpg|'''{{Байрақ|Түрікменстан}}'''&lt;br&gt;'''[[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]]'''&lt;br&gt;[[Түрікменстан президенті]]{{efn|name=turkmen}}
Сурет:Serhiy Koretsky in July 2026.jpg|'''{{Байрақ|Украина}}'''&lt;br&gt;'''[[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]]'''&lt;br&gt;[[Украина премьер-министрі]]
Сурет:Kristen Michal in 2024 (cropped).jpg|'''{{Байрақ|Эстония}}'''&lt;br&gt;'''[[Кристен Михал]]'''&lt;br&gt;[[Эстония премьер-министрі]]
&lt;/gallery&gt;

== Экономикасы ==
1991–2007 жылдардағы Посткеңестік кеңістіктегі жалпы ішкі өнімдегі ([[ЖІӨ]]) өзгерістер:&lt;ref name=worldbank&gt;[http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG World Bank data]&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Мемлекет!!1991*!!1996!!2001!!2006!!2011!!Айналымдағы&lt;br&gt; жыл**
|-
|''[[Шығыс Еуропа|Шығыс Еуропа елдері]]''|| ||  ||  ||  || ||
|-
|[[Ресей]]||100 || 63.1 || 74.5 ||103.3  ||118.3 || 1997
|-
|[[Украина]]||100 || 47.2 || 51.8 || 73.7 ||75.9 || 2000
|-
|[[Беларусь]]||100 || 67.9 || 94.0 || 141.5 ||192.5 || 1996
|-
|[[Молдова]]||100 || 45.2 || 45.0 || 62.5 ||74.5 || 1997
|-
|''[[Балтық елдері]]''||  ||  ||  ||  ||  ||
|-
|[[Эстония]]||100 || ? || ? || ? || ? || ?
|-
|[[Латвия]]||100 || 67.8 || 92.9 || 143.1 ||130.1 || 1993
|-
|[[Литва]]||100 ||  64.6 || 81.5 || 119.8 ||123.9 || 1995
|-
|''[[Орталық Азия]]''||  ||  ||  ||  ||    ||
|-
|[[Қазақстан]]||100 || 69.3 || 88.5 || 141.4 ||185.7 || 1996
|-
|[[Қырғызстан]]||100 || 58.9 || 76.1 || 89.6 ||114.4 || 1996
|-
|[[Тәжікстан]]||100 || 34.1 || 45.2 || 56.0 ||98.1 || 1997
|-
|[[Түрікменстан]]||100 || 68.4 || 107.7 ||215.5 ||351.8 || 1998
|-
|[[Өзбекстан]]||100 || 82.9 || 102.6 || 137.5 ||208.4 || 1996
|-
|''[[Оңтүстік Кавказ]]''|| ||  ||  ||  || ||
|-
|[[Армения]]||100 || 63.3 || 84.2 || 154.7 ||172.5 || 1994
|-
|[[Әзербайжан]]||100 || 42.7 || 65.2 || 150.2 ||241.1 || 1996
|-
|[[Грузия]]||100 || 39.8  || 49.8 || 74.1 ||93.2 || 1995
|}
== Дамуы ==
Адам даму индексі бойынша реттеліп жазылған посткеңестік елдер тізімі:

'''Өте жоғарғы индекс:'''

*{{байрақ|Эстония}}: 0.846
*{{байрақ|Литва}}: 0.818
*{{байрақ|Латвия}}: 0.814

'''Жоғарғы индекс:'''

*{{байрақ|Беларусь}}: 0.793
*{{байрақ|Ресей}}: 0.788
*{{байрақ|Қазақстан}}: 0.754
*{{байрақ|Грузия}}: 0.745
*{{байрақ|Украина}}: 0.740
*{{байрақ|Әзербайжан}}: 0.734
*{{байрақ|Армения}}: 0.729

'''Орташа адам даму индексі'''

*{{байрақ|Түрікменстан}}: 0.698
*{{байрақ|Молдова}}: 0.660
*{{байрақ|Өзбекстан}}: 0.654
*{{байрақ|Қырғызстан}}: 0.622
*{{байрақ|Тәжікстан}}: 0.622

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:КСРО]]
[[Санат:Посткеңестік елдер| ]]</text>
      <sha1>8nvxtropkjy9v7qtn01fyvchahacaf2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ұржар ханшайымы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>506390</id>
    <revision>
      <id>3684081</id>
      <parentid>3660027</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T11:30:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>L.sarkytbekova</username>
        <id>184246</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ұржар емес Үржар болуы керек!</comment>
      <origin>3684081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2846" sha1="gf4wkk5425djdftyase1fwadp908h3p" xml:space="preserve">==Үржар ханшайымы==
Қазақстандық археологтар [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Үржар]] ауданындағы Таскескен–Бақты автожолын қалпына келтіру кезінде оның аймағында қалған обалардың бірінен таң қаларлық олжа тапты. Зерттеу жұмыстарын '''Ә.Х. Марғұлан''' атындағы Археология институты жүргізді.Оба үйіндісі астындағы тас табыттан, яғни 1,7 м тереңдіктегі үлкен мәрмәр тас тақтаның астынан ақсүйек текті жас әйелдің сүйектері табылды. Қабір шұңқырынан қыш және ағаш ыдыстар мен құрбандыққа шалынған малдың – қойдың сүйектері шықты. [[Адам]] қаңқасының сүйектерінде көк және жасыл түсті киімнің мата қалдықтары сақталған. Қаңқаның бас жағынан табылған алтын сырға мен құрбандық шалатын тас – сол уақыттағы әйелдерді жерлеудегі міндетті атрибут.

Айтарлықтай құнды заттарға өсімдікті мәнермен және зооморфты өрнектермен бай әшекейленген шошақты (сүйір) алтын бас киімді жатқызуға болады. Бас киімнің оқ тәрізді ұшы алтын сымдардан шиыршықталып әшекейленіп аяқталған. Төменгі жағындағы бұйымды ежелгі зергерлер бетін кедір-бұдырландырған ілмектермен әшекейлеген. Пішіні мен өрнектердің орындалуы бойынша бұйым қазақ әйелдерінің халықтық бас киімі – сәукеле мен бөрікті еске түсіреді. Осы сияқты бас киімді Қазақстан сақтарының салтанатты киімдерінің жарақтарынан кездестіруге болады. Осыған ұқсас олжалар Қазақстанда осы уақытқа жататын атақты Есік обасынан белгілі. Үржар «ханшайымы» шамамен б.з.д. 4-3 ғасырларға жатады.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақ Энциклопедиясы, республикалық ғылыми-танымыдық, 2010 жыл ISSN 2078-6727&lt;/ref&gt;
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Тарих]]


{{stub}}</text>
      <sha1>gf4wkk5425djdftyase1fwadp908h3p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақ рулары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>525782</id>
    <revision>
      <id>3683775</id>
      <parentid>3649822</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T19:45:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abo thauvin</username>
        <id>187282</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3683775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32993" sha1="o8a84p6fkqz0cxvs9u69uof1h3fwty1" xml:space="preserve">[[File:Жуз.svg|thumb|right|20-шы ғасырдың басындағы Қазақстандағы үш жүздің таралуы: қызылмен Ұлы жүз, қызғылт сарымен Орта жүз, жасылмен Кіші жүз көрсетілген]]
'''Қазақ рулары''' — қазақ халқының негізін құраушы ру-тайпалар. Бір атадан өрбіген туыстас адамдардың жиынтығы. 

'''''[[Ұлы жүз]]''''': [[Жалайыр|Жалайырлар]] (110 мың), [[Ошақты]] (20 мың), [[Дулат|Дулаттар]] (250 мың), [[Суан|Суандар]] (30 мың), [[Албан руы|Албандар]] (81 мың), [[Қаңлы (тайпа)|Қаңлылар]] (әдетте шанышқылымен қосып есептеледі) (50 мың), [[Сарыүйсін|Сары үйсіндер]] (10 мың), [[Шапырашты]] (60 мың), [[Сіргелі]] (80 мың) және [[Ысты]] (45 мың). Шамамен XIX ғасырдың аяғында ұлы жүз халқы 700 мыңдай болса, 1989 – 2 милиондай болған. Дулат, Жалайыр және Суандарды ұлы жүздің саны көп рулары деп атауға болады. 

'''''[[Орта жүз]]''''': XIX ғасырдың аяғында 1 милион 300 мың болған, ал 1989 – 3.1 милион. Соның ішінде: [[Арғын|Арғындар]] 510 мың, [[Наймандар]] 430 мың, [[Қыпшақтар]] 150 мың, [[Керей (тайпа)|Керейлер]] 110 мың, [[Уақ]]тар 60 мың, [[Тарақты]] 10 мың және [[Қоңырат|Қоңыраттар]] 45 мың. Орта жүздің ірі рулары деп Арғындар, Наймандар, Қыпшақтар және Керейлерді айтуға болады. 

'''''[[Кіші жүз]]''''': XIX ғасырдың аяғында 1 милион 100 мың адам болды. Кіші жүз үш бірлестіктен тұрады: Әлімұлы, Байұлы және Жетіру. Соның ішінде Әлімұлы жалпы 350 мың, Әлімнің рулары [[Шекті]]лер 80 мың, [[Шөмекей]]лер 100 мың, [[Төртқара]] 60 мың, [[Кете (ру)|Кете]] 60 мың, [[Қаракесек (Әлімұлы)|Қаракесек]] 25 мың және [[Қарасақал]] 15 мың құрайды. 
Байұлының жалпы саны 550 мың. Байұлының ішінде: [[Адай|Адайлар]] 100 мың, [[Байбақты]]лар 40 мың, [[Беріш]]тер 40 мың, [[Таз|Таздар]] 20 мың, [[Шеркеш]]тер 45 мың, [[Масқар]] 20 мың, Тана 25 мың, [[Қызылқұрт]] – 40 мың, Алтын – 30 мың, [[Жаппас]] – 50 мың, [[Ысық]] – 20 мың, Есентемір 20 мың, Алаша – 40 мың. 
Жетірудің жалпы саны 300 мың. Соның ішінде: Табын 80 мың, [[Жағалбайлы (ру)|Жағалбайлы]] 70 мың, [[Керейіт|Керейт]] 33 мың, [[Тама]] – 45 мың, [[Телеу]] - 20 мың, [[Кердері]] 20 мың және [[Рамадан]] 5 мыңға жуық, ''[[Ноғай-Қазақ|Ноғай-Қазақ cоның ішінде]]: [[қос таңбалы|үйсін-ноғай]], [[қояс]], [[қазан құлақ|қазанқұлақ]], [[қос таңбалы|қостаңбалы]] 34 мын''. 1989 жылы кіші жүз шамамен 1,4 милион адам болды. &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.zakon.kz/4595527-v-socsetjakh-podschitali-chislennost.html | title=В соцсетях подсчитали численность казахских родов: самый многочисленный - это Аргын}}&lt;/ref&gt;
Кіші жүздің ірі рулары деп Шөмекейлер мен Адайларды айтуға болады. 

Саны 200 мыңнан асатын руларды қарасақ, жалпы қазақ халқындағы ең ірі рулар деп Арғын, Найман, Дулаттарды айтуға болады. 

{{rodovid|937577}}
== Деңгейлері ==
Қазақ руларының 4 деңгейі бар:
# Бірінші деңгей (Ел) - [[Арғын]], [[Наймандар|Найман]] және т.б. Барлығы 20 шақты ру.
# Екінші деңгей (Тайпа, округтік, уездік деңгей) - [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]], [[Қуандық]] және т.б. Барлығы 200 шақты ру. Жарты немесе бір округ, уезді құрады. Сыртқы округті [[аға сұлтан]]дар, ал уезді орыс уезд бастықтары басқарды.
# Үшінші деңгей (Ру, болыстық деңгей) - [[Ақшатау болысы (Семей облысы)|Керней]], [[Қызылтау болысы (Қарқаралы уезі)|Қояншы тағай]], [[Нұра болысы (Семей облысы)|Сарым]], [[Шерубай-Нұра болысы|Қареке]] және т.б. Жарты, бір, екі болысты құрады. Болыс басқармасы басқарды.
# Төртінші деңгей (Ата, ауылық деңгей) - Жарты, бір, екі административты ауылды құрады. Ауыл старшындарымен, 1868 жылдан сон билермен басқарылды.
==Атаулары==
Ру атауларының шығу тегі:
# Адам аты. Арғы атасының атанан немесе оның лақап атынан. Ең көп таралған.
# Халық, ел атауы. Кейде кірме рулар. Көбенесе қазір үлкен тайпалар атауы: Найман, Қыпшақ, Қаңлы, Дулат, Қырғыз, Қалмақ
# Таңба атауы: Тарақты, Шекті, Ошақты, Бағаналы, Ойық. Кіретін тайпасынан гені бойынша айырмашылық болады. Кейде құрама ру болады.
# Әйел адам атынан: Түрікпен Адай, Айбике Шаншар, Алтын, Татыран

== Ұлы жүз рулары ==
{| class=&quot;wide&quot;
!Тайпа бірлестігі
! colspan=&quot;9&quot; |[[Үйсін руы]]
|-
! class=&quot;bright&quot; |Тайпа&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.brif.kz/blog/?p=1122|title=Деление казахов на жузы: карта расселения, анализ. &amp;#124; BRIF Research Group BLOG - блог о маркетинговых исследованиях|accessdate=2013-02-21|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EiI7Z0Uw|archivedate=2013-02-26}}&lt;/ref&gt;
 !''[[Албан руы|Албан]]'' ?
 !''[[Дулат]]'' +
 !''[[Ошақты]]'' +
 !''[[Суан]]'' +
 !''[[Шапырашты]]''
 !''[[Ысты]]''
 !''[[Сарыүйсін]]''
 !''[[Сіргелі]]''?
 !''[[Шақшам]]'' ?
|-
 !class=&quot;bright&quot;|Рулар
 |
# ''[[Сары (Албан)|Сары]]'':
## ''[[Шоған]]''
## ''[[Досалы]]''
## ''[[Қожбанбет]]''
## ''[[Жарты]]''
## ''[[Алжан]]''
## ''[[Құрман]]''
## ''[[Айт руы|Айт]]''
## ''[[Бозым (Ұлы жүз)|Бозым]]''
## ''[[Қыстық]]''
# ''[[Шыбыл]]'':
## ''[[Қоңырбөрік]]''
## ''[[Қызылбөрік]]''

 |
# ''[[Ботбай]]''
# ''[[жаныс]]''
# ''[[сиқым]]''
# ''[[шымыр]]''

 |
# ''[[аталық руы|аталық]]''
# ''[[Байыл]]''
# ''[[қоңыр руы|қоңыр]]''
# ''[[тасжүрек]]''

 |
# ''[[байтүгей]]''
# ''[[тоқарыстан]]''
# ''[[бағыс]]''
# ''[[сартай]]''
# ''[[нартай]]''

 |
# ''[[айқым]]''
# ''[[асыл]]''
# ''[[екей]]''
# ''[[еміл]]''
# ''[[кебенек руы|кебенек]]''
# ''[[шыбыл]]''

 |
# ''[[ойық руы|ойық]]''
# ''[[тiлiк]]''

|
# ''[[Қалша]]''
# ''[[Жақып руы|Жақып]]''
|
# ''[[Байұлы (Ұлы жүз)|Байұлы]]''
## ''[[айтбозым]]''
## ''[[Жаңабай (Сіргелі)|жаңабай]]''
## ''[[елібай]]''
## ''[[Батыр руы|батыр]]''
## ''[[қарабатыр]]''
## ''[[шалдар руы|шалдар]]''
## ''[[жайдақ]]''
## ''[[Байжігіт (Сіргелі)|байжігіт]]''
# ''[[Үштаңбалы]]'' ( ''[[Төрттаңбалы]]'')
## ''[[тутаңбалы]]''
## ''[[қайшылы]]''
## ''[[кеңірдек руы|кеңірдек]]'' (көңірдек)
 |}


{| class=&quot;wide&quot;
!Тайпа
! rowspan=&quot;1&quot; |''[[Қаңлы]]''
! rowspan=&quot;1&quot; |''[[Жалайыр]]'' +
! rowspan=&quot;1&quot; |''[[Шанышқылы]]'' +
|-
 !class=&quot;bright&quot;|Рулар
 |
# ''[[қара қаңлы]]''
# ''[[қызыл қаңлы]]''
# ''[[қапсан қаңлы]]''
# ''[[сары қаңлы]]''
 |
# ''[[Сырманақ]]'':
## ''[[Ақбұйым]]''
## ''[[арықтыным]]''
## ''[[Байшегір]]''
## ''[[балғалы]]''
## ''[[қайшылы]]''
## ''[[күшік руы|күшік]]''
# ''[[Шуманақ]]'':
## ''[[андас]]''
## ''[[қалпе руы|қалпе]]''
## ''[[қарашапан]]''
## ''[[мырза руы|мырза]]''
## ''[[орақты]]''
## ''[[сыпатай]]''
# ''[[Бірманақ]]'':
## ''[[Сиыршы (ру)|сиыршы]]''

 |
# ''[[Құрбақа руы|Құрбақа]]''
## ''[[Балық руы|Балық]]''
## ''[[Саңырау (Ру)|Саңырау]]''
## ''[[Мамыт руы|Мамыт]]''
# ''[[Дархан (ру)|Дархан]]''
# ''[[Қырықсадақ]]''
# ''[[Бектау руы|Бектау]]''
## ''[[Қырпық]]''
## ''[[Арапшы руы|Арапшы]]''
## ''[[Сырдым]]''
# ''[[Жойсын]]''
# ''[[Бағыс]]''
|}

== Орта жүз рулары ==
{| class=&quot;wide&quot;
 !class=&quot;bright&quot;|Тайпа&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;
 !''[[Арғын]]''+
 !''[[Қыпшақтар|Қыпшақ]]''
 !''[[Наймандар|Найман]]''+
 !''[[Қоңырат]]''
 !''[[Керей (тайпа)|Керей]] ''
 !'' [[Уақ]]''
 |-
 !class=&quot;bright&quot;|Рулар
 |
#''[[Мейрам]]''
## ''[[Қуандық]]''
## ''[[Сүйіндік (Орта жүз)|Сүйіндік]]''
## ''[[Бегендік]]''
## ''[[Шегендік]]''
## ''[[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]]''
#''[[Момын]]''
## ''[[Атығай]]''
## ''[[Бәсентиін]]''
## ''[[Қанжығалы руы|Қанжығалы]]''
## ''[[Қарауыл руы|Қарауыл]]''
## ''[[Тобықты]]''
## ''[[Саржетім]]''
## ''[[Шақшақ]]''
# ''[[Тарақты]]'' (жиен)
# ''[[Жоғары шекті]]''
# ''[[Төмен шекті]]''

|
# ''[[құлан қыпшақ]]''
# ''[[сарықыпшақ]]''
# ''[[қытай қыпшақ]]''
# ''[[қарақыпшақ]]''
## ''[[қарабалық руы|қарабалық]]''
## ''[[көлденең руы|көлденең]]''
## ''[[бұлтың]]''
## ''[[ұзын]]''
## ''[[торы (ру)|торы]]''

|
# ''[[Саржомарт]] ([[Ергенекті]])''
## ''[[Бура (найман)|Бура]]''
## ''[[Қаратай (ру)|Қаратай]]''
## ''[[Көкжарлы]]''
# ''[[Төлегатай]]'' (Төлетай)
## ''[[Қаракерей]]''
## ''[[Матай (ру бірлестігі)|Матай]]''
## ''[[Садыр]]''
## ''[[Төртуыл]]''
# ''[[Терістаңбалы (ру)|Терістаңбалы]]''
## ''[[Бағаналы (ру)|Бағаналы]]''
## ''[[Балталы]]''

|
[[Көтенші]]ден:
# ''[[Саңғыл]] ''
# ''[[Божбан]] ''
# ''[[Жетімдер руы|Жетімдер]] ''
# ''[[Маңғытай]] ''
# ''[[Аманбай]] ''
# ''[[Жаманбай]] ''

[[Көктіңұлы]]нан:
# ''[[Алғи]] ''
# ''[[Байлар-Жандар|Байлар]] ''
# ''[[Байлар-Жандар|Жандар]] ''
# ''[[Қаракөсе]] ''
# ''[[Құлшығаш]] ''
# ''[[Оразкелді (Қоңырат)|Оразкелді]] ''
# ''[[Тоқболат]] ''


|
[[Тұрғақ]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qamshy.kz/article/55320-turghaq-kereydinh-bir-butaghy|title=ТҰРҒАҚ КЕРЕЙДІҢ БІР БҰТАҒЫ|website=qamshy.kz|access-date=2021-07-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Тұрғақ шежіресі. Зерттеулер және шежірелік деректер - Нұр-Сұлтан қаласы, Өрнек баспасы, 2020 ISBN 978-601-73-79-46-1&lt;/ref&gt;:
# Баба
# Тайшыбек
# Ораз
# Төртқара
# Бесқара
# Күбі
# Жолдыбай
# Жәпек
[[Абақ]]&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=11853&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=11853|title=Абақ Керей шежіресі}}&lt;/ref&gt;:
# ''[[Жәнтекей]]''
# ''[[Жәдік]]''
# ''[[Шимойын]]''
# ''[[Шұбарайғыр (ру)|Шұбарайғыр]]''
# ''[[Меркіт]]''
# ''[[Шеруші]]''
# ''[[Сарбас руы|Сарбас]]''
# ''[[Молқы]]''
# ''[[Ителі]]''
# ''[[Қарақас]] (Сидалы)''
# ''[[Көнсадақ]]''
# ''[[Жастабан]]''

[[Ашамайлы]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://suhbat.xalhar.net/kaz/forum.php?mod=viewthread&amp;tid=169217&amp;extra=page%3D1 | title=http://suhbat.xalhar.net/kaz/forum.php?mod=viewthread&amp;tid=169217&amp;extra=page%3D1}}&lt;/ref&gt;:
# ''[[Балта руы|Балта]]''
# ''[[Тарышы]]''
# ''[[Көшебе]]''
# ''[[Сибан]]''

|
# ''[[Сарман]]''
# ''[[Шоға]]''
# ''[[Еренші]]''
# ''[[Байназар (ру)|Байназар]]''
# ''[[Баржақы]]''
# ''[[Жансары]]''
# ''[[Шәйкөз]]''
# ''[[Бидалы]]''
|}

== Кіші жүз рулары ==
{| class=&quot;wide&quot;
 !Тайпа бірлестігі
! colspan=&quot;2&quot; |[[Алшын]]
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Жетіру]]
! rowspan=&quot;2&quot; |''[[Ноғай-Қазақ]]''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;http://alashainasy.kz/shezhire/shejre---nogay-kazak-57448/{{Deadlink|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
! class=&quot;bright&quot; |Тайпа&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;
  !''[[Әлімұлы]]''
 !''[[Байұлы]]''
 |-
 !class=&quot;bright&quot;|Рулар
 |
# ''[[шекті]]''
# ''[[қаракесек (Әлімұлы)| қаракесек]]''
# ''[[қарасақал]]''
# ''[[Кете (ру)|кете]]''
# ''[[төртқара]]''
# ''[[шөмекей]]''
 |
# ''[[шеркеш]]''
# ''[[адай]]''
# ''[[Алаша (ру)|алаша]]''
# ''[[алтын руы|алтын]]''
# ''[[байбақты]]''
# ''[[беріш]]''
# ''[[есентемір]]''
# ''[[жаппас]]''
# ''[[қызылқұрт]]''
# ''[[масқар]]''
# ''[[таз руы|таз]]''
# ''[[тана]]''
# ''[[ысық]]''
|
# ''[[тама]]''
# ''[[Табын]]''
# ''[[кердері]]''
# ''[[керейіт]]''
# ''[[телеу]]''
# ''[[рамадан (ру)|рамадан]]''
# ''[[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]''
|
#''[[қос таңбалы|үйсін-ноғай]]''
# ''[[қояс]]''
# ''[[қазан құлақ|қазанқұлақ]]''
# ''[[қос таңбалы|қостаңбалы]]''
|}

== '''[[Ақсүйек]]''' ==
{| class=&quot;wide&quot;
 !class=&quot;bright&quot;|Тайпа бірлестігі &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;
  ! colspan=&quot;5&quot; |''[[Төре]]''
 |-
!Тайпа
!''[[Абылай хан әулеті]]''
!''[[Әбілқайыр әулеті]]''
!''[[Бөкей әулеті]]''
!''[[Жәдік әулеті]]''
!''[[Қаратай әулеті]]''
|-
 ! class=&quot;bright&quot; |Рулар
 |'''30 ұлы болған:'''

# Уәли
# Қасым
# Әділ 
|
# [[Нұралы хан]]
# [[Ералы хан|Ералы]] 
# Қожахмет 
# Айшуақ 
# Әділ 
# Шыңғыс
|
# [[Тәуке хан|Тәуке]]
# [[Әділ]] 
# [[Жәңгір-Керей хан|Жәңгір]] 
# [[Меңдікерей]]
|
# [[Тоғым хан]] 
# Бөкей сұлтан 
# [[Шығай хан]] 
# Мәлік сұлтан
|[[Бақытжан Бейсәліұлы Қаратаев|Бақытжан Қаратаев]]
[[Мағзұм Қаратаев]]
|}
{| class=&quot;wide&quot;
 ! class=&quot;bright&quot; |Тайпа бірлестігі &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;
  ! colspan=&quot;5&quot; |''[[Қожа]]''&lt;ref name=&quot;М.М. Шибутов Казахское шежире&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.kazakh.ru/about/clan/zhuzy.jpg | title=М.М. Шибутов Казахское шежире}}&lt;/ref&gt;
 |-
!Тайпа
!''Сейіт қожа руы (тобы)''
!Қорасан (Шайбанидтер) руы (тобы)
!Бақсайыс немесе төре руы
!Жүсіп қожа руы (тобы)
!Турікпен қожа руы
|-
 ! class=&quot;bright&quot; |Рулар
 |
# ''Сейітқожа'' 
# [[Аққорған руы|''Аққожа'']] 
# [[Дуана руы|''Дуанақожа'']] 
# ''Кылыштыкожа'' 
# ''Қырықсадақ''
|
# Құрбан
# Жақып
# Қызылауыз
# Шайбанид
# Әзиз Махмұт
# ''[[Қылышты қожа|Қылышты]]''
|
# ''[[Бақсайыс қожа|Бақсайыс-Төре]]''
|
# Ұлан қожа
# Касым қожа 
# Құлтай кожа 
# ''[[Қарахан|Қарахан қожа]]'' 
# Көдей қожа
|
# Турікпен
|}

== Жүздерден тыс ==
{| class=&quot;wide&quot;
 !class=&quot;bright&quot;|Тайпа&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;
 !''[[Төлеңгіттер|Төлеңгіт]]''&lt;ref name=&quot;М.М. Шибутов Казахское шежире&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.kazakh.ru/about/clan/zhuzy.jpg | title=М.М. Шибутов Казахское шежире}}&lt;/ref&gt;
 !Қарағаш
 !''[[Қияттар]]''
 !''[[Қырғыз руы]]''
 !''[[Қарақалпақ руы|Қарақалпақ]]'' 
''[[Қарақалпақ руы|(Қалпақ) руы]]''
 !''[[Сунақ]]''
 
!''[[Құрама руы]]''
 |-
 !class=&quot;bright&quot;|Рулар
 |
# ''[[төре төлеңгіт]]''&lt;ref&gt;http://e-history.kz/kz/contents/view/2001 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150704180513/http://e-history.kz/kz/contents/view/2001 |date=2015-07-04 }}&lt;/ref&gt;
# ''[[қалмақ төлеңгіт]]''
# ''[[моңғол төлеңгіт]]''
# ''[[сіргелі төлеңгіт]]''
|
# Қарағаш

|

|[[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] '''қырғыздары (Қарағанды облысы)'''
* Жаңа қырғыз, Құсшы қырғыз, Сары қырғыз, Жүнді қырғыз
[[Атығай]] '''қырғыздары (Көкшетау облысы)'''
* Байқырғыз, Жаңақырғыз, Сару, Құсшы қырғыз 
[[Әлімұлы]] '''қырғыздары (Ақтөбе облысы)'''

|
# Қалпақ

|
# ''[[Қайғақтық ]]''
# ''[[Сыйық ]]''
# ''[[Аташ ]]''
# ''[[Бессары]]''
# ''[[Қалмырза-Тоқпан]]''
|
# ''[[Телеу]]''
# ''[[Жалайыр]]''
# ''[[Қатаған]]''
# [[Баршылық]]
# [[Қоңырат]]
# [[Маңғытай]]
# ''[[Барлас]]''
# Бока
# ''[[Керейіт]]''
# ''[[Тама]]''
# ''[[Сиқым]]''
# ''[[Қаңлы (тайпа)|Қанлы]]''
# ''[[Жағалбайлы (ру)|Жағабайлы]]''
# ''[[Тарақты]]''
# ''[[Байжігіт руы|Байжігіт]]'' (Бажигы)
# Баяут,
# ''[[Жаныс|Оймауыт]] (''Аймаут)
# ''[[Ноғай-Қазақ|Ноғайлы]]''
# ''[[Алтай-Қарпық]]''
# Аккурган
# ''[[Қара қойлы]] (''Каракойлы)
# ''[[Сіргелі|Қарасирақ]]''
# ''[[Қыпшақтар|Қыпшақ]] (''Кышлык)
# ''[[Дүрмен]] (''Дурманча)
# [[Моғолтай]]
|}

== [[Таңба]] және [[ұран]] ==
{| class=&quot;wide&quot;
 ! Ру
 ! Кіші ру
 ! Таңба
 ! Ұран
 |-
 ! [[Ұлы жүз]]
 !
 ! [[File:Kazakh Tamga 46.svg|30px]]
 !Нел
 |-
 | [[Қаңлы]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]] көсеу, [[File:Kazakh Tamga 05.svg|30px]] шылбыр
 | Байтерек
 |-
 | [[Жалайыр]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 03.svg|30px]] тарақ
 | Бақтияр, Қабылан
 |-
 | [[Дулат]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 02.svg|30px]] дөңгелек, [[File:Kazakh Tamga 74.svg|30px]] абақ
 | Бақтияр
 |-
 | rowspan=&quot;4&quot; |
 | Сиқым
 | [[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 63.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 64.svg|30px]]
 | Сиқым, Рысбек
 |-
| Жаныс
 
| [[File:Kazakh Tamga 65.svg|30px]]
 | Жаныс, Төле
 |-
| Ботбай
 
| [[File:Kazakh Tamga 64.svg|30px]]
 | Ботбай, Сәмен
 |-
| Шымыр
 
| [[File:Kazakh Tamga 01.svg|30px]]
 | Шымыр, Қойгелді
 |-
 | [[Албан руы|Албан]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 01.svg|30px]]
 | Райымбек
 |-
 | [[Суан]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 09.svg|30px]]
 | Байсуан
 |-
 | [[Сарыүйсін]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 08.svg|30px]]
 | Байтоқ
 |-
 | [[Шапырашты]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 13.svg|30px]] ай, [[File:Kazakh Tamga 14.svg|30px]] тумар, [[File:Kazakh Tamga 42.svg|30px]]
 | Қарасай
 |-
 | [[Ошақты]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 07.svg|30px]] тұмар
 | Бақтияр
 |-
 | [[Ысты]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]] көсеу, [[File:Kazakh Tamga 05.svg|30px]] шылбыр
 | Жауатар
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |
| Ойық
 | [[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]] көсеу, [[File:Kazakh Tamga 17.svg|30px]] көз
 | 
 |-
| Тілік
 
| [[File:Kazakh Tamga 66.svg|30px]] көсеу
 | 
 |-
 | [[Сіргелі]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 10.svg|30px]] сірге, [[File:Kazakh Tamga 11.svg|30px]] қурай, [[File:Kazakh Tamga 12.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 75.svg|30px]]
 | Туғаназ
 |-
 | [[Шанышқылы]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 15.svg|30px]] қол-таңба, [[File:Kazakh Tamga 16.svg|30px]]
 | Айырылмас
 |-
 ! [[Орта жүз]]
 !
 ! [[File:Kazakh Tamga 18.svg|30px]] босаға
 !
 |-
 | [[Арғын]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 17.svg|30px]] көз
 | Ақжол, Қара қожа
 |-
 | rowspan=&quot;3&quot; |
 | Тарақты
 | [[File:Kazakh Tamga 03.svg|30px]] тарақ, [[File:Kazakh Tamga 24.svg|30px]]
 | Жауқашар
 |-
| Жоғары шекті
 
| [[File:Kazakh Tamga 76.svg|30px]] жоғары шекті
 | 
 |-
| Төменгі шекті
 
| [[File:Kazakh Tamga 77.svg|30px]] төменгі шекті
 | 
 |-
 | [[Наймандар|Найман]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 22.svg|30px]] шөміш, [[File:Kazakh Tamga 23.svg|30px]]
 | Қаптағай
 |-
 | rowspan=&quot;6&quot; |
 | Балталы
 | [[File:Kazakh Tamga 71.svg|30px]] балта
 | 
 |-
| Бағаналы
 
| [[File:Kazakh Tamga 30.svg|30px]] бағана, [[File:Kazakh Tamga 20.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 73.svg|30px]]
 | 
 |-
| Бура
 
| [[File:Kazakh Tamga 81.svg|30px]]
 | 
 |-
| Қаракерей
 
| [[File:Kazakh Tamga 78.svg|30px]]
 | Қабанбай
 |-
| Матай
 
| [[File:Kazakh Tamga 79.svg|30px]]
 | Бөрібай
 |-
| Садыр
 
| [[File:Kazakh Tamga 02.svg|30px]][[File:Kazakh Tamga 35.svg|30px]]
 | Алдияр
 |-
 | [[Қыпшақтар|Қыпшақ]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 19.svg|30px]] қос әліп
 | Ойбас
 |-
 | [[Қоңырат]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 18.svg|30px]] босаға
 | Алатау
 |-
 | 
 | Саңғыл
 | [[File:Kazakh Tamga 18.svg|30px]] босаға
 | Мұлқамал
 |-
 | [[Уақ]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 25.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 20.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 26.svg|30px]]
 | Жаубасар, Бармақ
 |-
 | 
 | Ергенекті Уақ
 | [[File:Kazakh Tamga 75.svg|30px]] ергенек, [[File:Kazakh Tamga 80.svg|30px]] ай
 | Алға
 |-
 | [[Керей (тайпа)|Керей]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga Tortkara.svg|30px]]
 | Қара Қожа
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |
 | Ашамайлы
 | [[File:Kazakh Tamga 20.svg|30px]] ашамай
 | Ошыбай
 |-
 | Абақ
| [[File:Kazakh Tamga 21.svg|30px]] абақ
 | Жәнібек
|-
 ! [[Кіші жүз]]
 !
 !
 !
 |-
 | [[Байұлы]]
 | 
 | 
 | 
 |-
 | 
 | Адай
 | [[File:Kazakh Tamga 27.svg|30px]] садақ, [[File:Kazakh Tamga 28.svg|30px]] оқ
 | Бекет
 
|-
 |
 | Алтын
 | [[File:Kazakh Tamga 32.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 33.svg|30px]]
 | Баймұрат
 |-
 | 
 | Беріш
 | [[File:Kazakh Tamga 36.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 37.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 06.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 38.svg|30px]]
 | Ағатай
 
|-
 | 
 | Жаппас
 | [[File:Kazakh Tamga 41.svg|30px]] түйе мойын, [[File:Kazakh Tamga 42.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 20.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 43.svg|30px]]
 | Баймұрат
 
|-
 | 
 | Есентемір
 | [[File:Kazakh Tamga 44.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 45.svg|30px]]
 | Алдонғар
 |-
 | 
 | Таз
 | [[File:Kazakh Tamga 55.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 56.svg|30px]]
 | Бақай
 |-
 | 
 | Байбақты
 | [[File:Kazakh Tamga 72.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 02.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 34.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 35.svg|30px]]
 | Дауқара
 |-
 | 
 | Тана
 | [[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]] әліп, көсеу
 | Тана
 |-
 | 
 | Масқар
 | 
[[Сурет:Kazakh Tamga 60.svg|сүрмесіз|30x30 нүкте]]
| Қаратай
 |-
 | 
 | Алтыбас (Алаша)
 | [[File:Kazakh Tamga 29.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 30.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 31.svg|30px]]
 | Байбарақ
 |-
 | 
 | Қызылқұрт
 | [[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 49.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 19.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 50.svg|30px]]
 | Жиембай
 |-
 | 
 | Шеркеш
 | [[File:Kazakh Tamga 30.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 44.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 47.svg|30px]]
 | Шағырай
 |-
 | 
 | Ысық
 | [[File:Kazakh Tamga 44.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 45.svg|30px]]
 | Байтерек
 |-
 | [[Әлімұлы]]
 | 
 | 
 | 
 |-
 | 
 | Қарасақал
 | [[File:Kazakh Tamga 47.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 40.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 48.svg|30px]]
 | Алдажар
 |-
 | 
 | Қаракесек
 | [[File:Kazakh Tamga 18.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 46.svg|30px]]
 | Ақбан
 
|-
|
|Кете
|[[Сурет:Kazakh Tamga 68.svg|сүрмесіз|30x30 нүкте]]
|Тоққожа
|-
 |
 | Төртқара
 | 
[[Сурет:Kazakh Tamga 68.svg|сүрмесіз|30x30 нүкте]]
| Айыртау
 |-
 | 
 | Шекті
 | [[File:Kazakh Tamga 61.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 62.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 13.svg|30px]]
 | Бақтыбай, Жанқожа
 |-
 | 
 | Шөмекей (Шөмен)
 | 
[[Сурет:Kazakh Tamga 46.svg|сүрмесіз|30x30 нүкте]]
| Дөйт
 |-
 | [[Жетіру]]
 | 
 | 
 | 
 |-
 | 
 | Табын
 | [[File:Kazakh Tamga 54.svg|30px]] тостаған, [[File:Kazakh Tamga 57.svg|30px]] тарақ, [[File:Kazakh Tamga 58.svg|30px]] алып
 | Тостаған
 |-
 | 
 | Тама
 | [[File:Kazakh Tamga 19.svg|30px]] көсеу, [[File:Kazakh Tamga 59.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 05.svg|30px]]
 | Қарабура
 
|-
 |
 | Телеу
 | [[File:Kazakh Tamga 60.svg|30px]] шылбыр, [[File:Kazakh Tamga 20.svg|30px]]
 | Тұлпар, Арғымак
 |-
 | 
 | Жағалбайлы
 | [[File:Kazakh Tamga 39.svg|30px]] балта, [[File:Kazakh Tamga 40.svg|30px]] шеккіш
 | Малатау
 
|-
 | 
 | Кердері
 | [[File:Kazakh Tamga 53.svg|30px]] тостаған
 | Қожахмет
 
|-
 | 
 | Керейіт
 | [[File:Kazakh Tamga 51.svg|30px]] шылбыр, [[File:Kazakh Tamga 52.svg|30px]]
 | Ақсақал, Ойтым
 |-
 | 
 | Рамадан
 | [[File:Kazakh Tamga 54.svg|30px]] шөміш
 | Дулат, Қайғұлым
 
|-
|[[Ноғай-Қазақ]]
|
|[[File:Kazakh Tamga 40.svg|30px]] балта 
|Оразақай
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |
|Үйсін-ноғай
|[[File:Kazakh Tamga 81.svg|30px]] Қос-таңба
|
|-
|Қояс
|[[File:Kazakh Tamga 20.svg|30px]]Кірес 
|
|-
|Қазанқұлақ
|[[File:Kazakh Tamga 19.svg|30px]]Екі қабырға
|
|-
|Қостаңбалы
|[[File:Kazakh Tamga 19.svg|30px]]Екі таяқ
|
|-
 ! '''Ақсүйек'''
 !
 ! 
 !
 |-
 | [[Төре]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 57.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 70.svg|30px]] Арқар
 | Арқар, Абылай, Санқай
 |-
 |  [[Қожа]]
 |
 |
[[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]]'''&lt;big&gt;Ị&lt;/big&gt;''' [[File:Kazakh Tamga 69.svg|30px]] Әліп
|Қожа Ахмет
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |
|Сейіт қожа руы (тобы)
|
|Аллах
|-
|Қорасан тобы (Шайбанидтер)
|'''&lt;big&gt;(←&lt;/big&gt;''' Садақ
|Шайбани
|-
|Бақсайыс немесе төре тобы
|[[File:Kazakh Tamga 57.svg|30px]] Босаға
|Абылай
|-
|Жүсіп қожа руы
|
|Аллах
|-
|Түрікпен қожа руы
|
|Аллах
|-
!Жүзге кірмейді
!
!
!
|-
 | [[Төлеңгіттер|Төлеңгіт]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 03.svg|30px]]Тарақ, [[File:Kazakh Tamga 60.svg|30px]] көсеу
 | Орақ
|-
|[[Сунақ]]
|
|[[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]]Қаламсап
|Әбілғазы (Сунақ Ата)
|-
|Көлеген
|Көлеген
|&lt;big&gt;'''↑''' Найза&lt;/big&gt;
|Үршатай
|-
|[[Қырғыз руы]] (Қырғыз әлі)
|Қырғызәлі
|[[File:Kazakh Tamga 22.svg|30px]] Қомұз
|Шолпан Ата
|-
|Қараша
|Қараша
|'''&lt;big&gt;О І О&lt;/big&gt;'''  Көз
|Қарашық
|-
| rowspan=&quot;11&quot; |[[Құрама|Құрама руы]]
|
|
|Алаша
|-
|Қатаған
|[[File:Kazakh Tamga 22.svg|30px]] Домбыра
|Қатаған
|-
|Дүрмен-Барлас
|'''&lt;big&gt;(←&lt;/big&gt;''' &lt;big&gt;Садақ&lt;/big&gt;
|Темір
|-
|Баршылық
|[[File:Kazakh Tamga 28.svg|30px]]Найза
|Бахадүр
|-
|Маңғытай
|[[File:Kazakh Tamga 22.svg|30px]] Қобыз
|Қаратау
|-
|Моғалтай
|[[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]]Таяқ
|Қайрақты
|-
|Қоңырат
|'''&lt;big&gt;Ҁ&lt;/big&gt;''' &lt;big&gt;Орақ&lt;/big&gt;
|Алпамыс
|-
|Қыпшақ
|[[File:Kazakh Tamga 28.svg|30px]]'''&lt;big&gt;ᛙ&lt;/big&gt;''' Найза, Шоқпар
|Қобыланды
|-
|Тарақты
|'''&lt;big&gt;О І О&lt;/big&gt;'''  Көз
|Ақжол
|-
|Ноғайлы
|[[File:Kazakh Tamga 40.svg|30px]] Балға
|Айдархан
|-
|''[[Алтай-Қарпық]]''
|[[File:Kazakh Tamga 22.svg|30px]] '''&lt;big&gt;١&lt;/big&gt;'''Домбыра, Сырнай
|Алтай
|-
|''[[Қарақалпақ руы|Қарақалпақ]]'' ''[[Қарақалпақ руы|(Қалпақ) руы]]''
|Қалпақ
|'''&lt;big&gt;ʘ&lt;/big&gt;''' &lt;big&gt;Табақ&lt;/big&gt;
|Қарақат
|-
|Қарағаш руы
|Қарағаш
|[[File:Kazakh Tamga 03.svg|30px]] тарақ
|
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақ шежірелерінің тізімі]]
* [[Қазақ болыстары тізімі]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://zhety-ata.kz/ Қазақ руларының шежіресі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201023025744/https://zhety-ata.kz/ |date=2020-10-23 }}
* [http://tumalas.kz Бүкіл қазақ шежіресі]
* [http://www.nlrk.kz/data11/result/ebook_323/#ps Востров В. В. Муканов М. С. Родоплеменной состав и расселение казахов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150706030203/http://www.nlrk.kz/data11/result/ebook_323/#ps |date=2015-07-06 }}
* [http://www.brif.kz/blog/?p=1122 Подробная карта казахских родов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202201010/http://www.brif.kz/blog/?p=1122 |date=2014-02-02 }}
* [http://www.kazakh.ru/about/clan/kaztree.jpg Дерево казахских родов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220108232823/http://www.kazakh.ru/about/clan/kaztree.jpg |date=2022-01-08 }}
* http://www.senkazakh.com/kz/forum.php?mod=viewthread&amp;tid=17417 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110095136/http://www.senkazakh.com/kz/forum.php?mod=viewthread&amp;tid=17417 |date=2013-11-10 }}
* [http://kazahskieroda.kz/struktura-rodov.html Структура казахских родов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150816041439/http://kazahskieroda.kz/struktura-rodov.html |date=2015-08-16 }}
* [http://s50.radikal.ru/i127/1104/17/1a4ea8f5c713.jpg Количественный состав родов по данным М.Тынышбаева.]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 
* [https://www.facebook.com/groups/alashorda/permalink/2683448501940554/ Қазақтың рулық құрамы туралы сұрақнама] 

{{Қазақ рулары}}
[[Санат:Қазақ рулары]]</text>
      <sha1>o8a84p6fkqz0cxvs9u69uof1h3fwty1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683777</id>
      <parentid>3683775</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T19:46:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Abo thauvin|Abo thauvin]] ([[User talk:Abo thauvin|т]]) өңдемелерінен [[User:Kaiyr|Kaiyr]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3649822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32993" sha1="ktabhqpfwz36u1nbuv1vkqxi8eb67j7" xml:space="preserve">[[File:Жуз.svg|thumb|right|20-шы ғасырдың басындағы Қазақстандағы үш жүздің таралуы: қызылмен Ұлы жүз, қызғылт сарымен Орта жүз, жасылмен Кіші жүз көрсетілген]]
'''Қазақ рулары''' — қазақ халқының негізін құраушы ру-тайпалар. Бір атадан өрбіген туыстас адамдардың жиынтығы. 

'''''[[Ұлы жүз]]''''': [[Жалайыр|Жалайырлар]] (110 мың), [[Ошақты]] (20 мың), [[Дулат|Дулаттар]] (250 мың), [[Суан|Суандар]] (30 мың), [[Албан руы|Албандар]] (81 мың), [[Қаңлы (тайпа)|Қаңлылар]] (әдетте шанышқылымен қосып есептеледі) (50 мың), [[Сарыүйсін|Сары үйсіндер]] (10 мың), [[Шапырашты]] (60 мың), [[Сіргелі]] (40 мың) және [[Ысты]] (45 мың). Шамамен XIX ғасырдың аяғында ұлы жүз халқы 700 мыңдай болса, 1989 – 2 милиондай болған. Дулат, Жалайыр және Суандарды ұлы жүздің саны көп рулары деп атауға болады. 

'''''[[Орта жүз]]''''': XIX ғасырдың аяғында 1 милион 300 мың болған, ал 1989 – 3.1 милион. Соның ішінде: [[Арғын|Арғындар]] 510 мың, [[Наймандар]] 430 мың, [[Қыпшақтар]] 150 мың, [[Керей (тайпа)|Керейлер]] 110 мың, [[Уақ]]тар 60 мың, [[Тарақты]] 10 мың және [[Қоңырат|Қоңыраттар]] 45 мың. Орта жүздің ірі рулары деп Арғындар, Наймандар, Қыпшақтар және Керейлерді айтуға болады. 

'''''[[Кіші жүз]]''''': XIX ғасырдың аяғында 1 милион 100 мың адам болды. Кіші жүз үш бірлестіктен тұрады: Әлімұлы, Байұлы және Жетіру. Соның ішінде Әлімұлы жалпы 350 мың, Әлімнің рулары [[Шекті]]лер 80 мың, [[Шөмекей]]лер 100 мың, [[Төртқара]] 60 мың, [[Кете (ру)|Кете]] 60 мың, [[Қаракесек (Әлімұлы)|Қаракесек]] 25 мың және [[Қарасақал]] 15 мың құрайды. 
Байұлының жалпы саны 550 мың. Байұлының ішінде: [[Адай|Адайлар]] 100 мың, [[Байбақты]]лар 40 мың, [[Беріш]]тер 40 мың, [[Таз|Таздар]] 20 мың, [[Шеркеш]]тер 45 мың, [[Масқар]] 20 мың, Тана 25 мың, [[Қызылқұрт]] – 40 мың, Алтын – 30 мың, [[Жаппас]] – 50 мың, [[Ысық]] – 20 мың, Есентемір 20 мың, Алаша – 40 мың. 
Жетірудің жалпы саны 300 мың. Соның ішінде: Табын 80 мың, [[Жағалбайлы (ру)|Жағалбайлы]] 70 мың, [[Керейіт|Керейт]] 33 мың, [[Тама]] – 45 мың, [[Телеу]] - 20 мың, [[Кердері]] 20 мың және [[Рамадан]] 5 мыңға жуық, ''[[Ноғай-Қазақ|Ноғай-Қазақ cоның ішінде]]: [[қос таңбалы|үйсін-ноғай]], [[қояс]], [[қазан құлақ|қазанқұлақ]], [[қос таңбалы|қостаңбалы]] 34 мын''. 1989 жылы кіші жүз шамамен 1,4 милион адам болды. &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.zakon.kz/4595527-v-socsetjakh-podschitali-chislennost.html | title=В соцсетях подсчитали численность казахских родов: самый многочисленный - это Аргын}}&lt;/ref&gt;
Кіші жүздің ірі рулары деп Шөмекейлер мен Адайларды айтуға болады. 

Саны 200 мыңнан асатын руларды қарасақ, жалпы қазақ халқындағы ең ірі рулар деп Арғын, Найман, Дулаттарды айтуға болады. 

{{rodovid|937577}}
== Деңгейлері ==
Қазақ руларының 4 деңгейі бар:
# Бірінші деңгей (Ел) - [[Арғын]], [[Наймандар|Найман]] және т.б. Барлығы 20 шақты ру.
# Екінші деңгей (Тайпа, округтік, уездік деңгей) - [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]], [[Қуандық]] және т.б. Барлығы 200 шақты ру. Жарты немесе бір округ, уезді құрады. Сыртқы округті [[аға сұлтан]]дар, ал уезді орыс уезд бастықтары басқарды.
# Үшінші деңгей (Ру, болыстық деңгей) - [[Ақшатау болысы (Семей облысы)|Керней]], [[Қызылтау болысы (Қарқаралы уезі)|Қояншы тағай]], [[Нұра болысы (Семей облысы)|Сарым]], [[Шерубай-Нұра болысы|Қареке]] және т.б. Жарты, бір, екі болысты құрады. Болыс басқармасы басқарды.
# Төртінші деңгей (Ата, ауылық деңгей) - Жарты, бір, екі административты ауылды құрады. Ауыл старшындарымен, 1868 жылдан сон билермен басқарылды.
==Атаулары==
Ру атауларының шығу тегі:
# Адам аты. Арғы атасының атанан немесе оның лақап атынан. Ең көп таралған.
# Халық, ел атауы. Кейде кірме рулар. Көбенесе қазір үлкен тайпалар атауы: Найман, Қыпшақ, Қаңлы, Дулат, Қырғыз, Қалмақ
# Таңба атауы: Тарақты, Шекті, Ошақты, Бағаналы, Ойық. Кіретін тайпасынан гені бойынша айырмашылық болады. Кейде құрама ру болады.
# Әйел адам атынан: Түрікпен Адай, Айбике Шаншар, Алтын, Татыран

== Ұлы жүз рулары ==
{| class=&quot;wide&quot;
!Тайпа бірлестігі
! colspan=&quot;9&quot; |[[Үйсін руы]]
|-
! class=&quot;bright&quot; |Тайпа&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.brif.kz/blog/?p=1122|title=Деление казахов на жузы: карта расселения, анализ. &amp;#124; BRIF Research Group BLOG - блог о маркетинговых исследованиях|accessdate=2013-02-21|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EiI7Z0Uw|archivedate=2013-02-26}}&lt;/ref&gt;
 !''[[Албан руы|Албан]]'' ?
 !''[[Дулат]]'' +
 !''[[Ошақты]]'' +
 !''[[Суан]]'' +
 !''[[Шапырашты]]''
 !''[[Ысты]]''
 !''[[Сарыүйсін]]''
 !''[[Сіргелі]]''?
 !''[[Шақшам]]'' ?
|-
 !class=&quot;bright&quot;|Рулар
 |
# ''[[Сары (Албан)|Сары]]'':
## ''[[Шоған]]''
## ''[[Досалы]]''
## ''[[Қожбанбет]]''
## ''[[Жарты]]''
## ''[[Алжан]]''
## ''[[Құрман]]''
## ''[[Айт руы|Айт]]''
## ''[[Бозым (Ұлы жүз)|Бозым]]''
## ''[[Қыстық]]''
# ''[[Шыбыл]]'':
## ''[[Қоңырбөрік]]''
## ''[[Қызылбөрік]]''

 |
# ''[[Ботбай]]''
# ''[[жаныс]]''
# ''[[сиқым]]''
# ''[[шымыр]]''

 |
# ''[[аталық руы|аталық]]''
# ''[[Байыл]]''
# ''[[қоңыр руы|қоңыр]]''
# ''[[тасжүрек]]''

 |
# ''[[байтүгей]]''
# ''[[тоқарыстан]]''
# ''[[бағыс]]''
# ''[[сартай]]''
# ''[[нартай]]''

 |
# ''[[айқым]]''
# ''[[асыл]]''
# ''[[екей]]''
# ''[[еміл]]''
# ''[[кебенек руы|кебенек]]''
# ''[[шыбыл]]''

 |
# ''[[ойық руы|ойық]]''
# ''[[тiлiк]]''

|
# ''[[Қалша]]''
# ''[[Жақып руы|Жақып]]''
|
# ''[[Байұлы (Ұлы жүз)|Байұлы]]''
## ''[[айтбозым]]''
## ''[[Жаңабай (Сіргелі)|жаңабай]]''
## ''[[елібай]]''
## ''[[Батыр руы|батыр]]''
## ''[[қарабатыр]]''
## ''[[шалдар руы|шалдар]]''
## ''[[жайдақ]]''
## ''[[Байжігіт (Сіргелі)|байжігіт]]''
# ''[[Үштаңбалы]]'' ( ''[[Төрттаңбалы]]'')
## ''[[тутаңбалы]]''
## ''[[қайшылы]]''
## ''[[кеңірдек руы|кеңірдек]]'' (көңірдек)
 |}


{| class=&quot;wide&quot;
!Тайпа
! rowspan=&quot;1&quot; |''[[Қаңлы]]''
! rowspan=&quot;1&quot; |''[[Жалайыр]]'' +
! rowspan=&quot;1&quot; |''[[Шанышқылы]]'' +
|-
 !class=&quot;bright&quot;|Рулар
 |
# ''[[қара қаңлы]]''
# ''[[қызыл қаңлы]]''
# ''[[қапсан қаңлы]]''
# ''[[сары қаңлы]]''
 |
# ''[[Сырманақ]]'':
## ''[[Ақбұйым]]''
## ''[[арықтыным]]''
## ''[[Байшегір]]''
## ''[[балғалы]]''
## ''[[қайшылы]]''
## ''[[күшік руы|күшік]]''
# ''[[Шуманақ]]'':
## ''[[андас]]''
## ''[[қалпе руы|қалпе]]''
## ''[[қарашапан]]''
## ''[[мырза руы|мырза]]''
## ''[[орақты]]''
## ''[[сыпатай]]''
# ''[[Бірманақ]]'':
## ''[[Сиыршы (ру)|сиыршы]]''

 |
# ''[[Құрбақа руы|Құрбақа]]''
## ''[[Балық руы|Балық]]''
## ''[[Саңырау (Ру)|Саңырау]]''
## ''[[Мамыт руы|Мамыт]]''
# ''[[Дархан (ру)|Дархан]]''
# ''[[Қырықсадақ]]''
# ''[[Бектау руы|Бектау]]''
## ''[[Қырпық]]''
## ''[[Арапшы руы|Арапшы]]''
## ''[[Сырдым]]''
# ''[[Жойсын]]''
# ''[[Бағыс]]''
|}

== Орта жүз рулары ==
{| class=&quot;wide&quot;
 !class=&quot;bright&quot;|Тайпа&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;
 !''[[Арғын]]''+
 !''[[Қыпшақтар|Қыпшақ]]''
 !''[[Наймандар|Найман]]''+
 !''[[Қоңырат]]''
 !''[[Керей (тайпа)|Керей]] ''
 !'' [[Уақ]]''
 |-
 !class=&quot;bright&quot;|Рулар
 |
#''[[Мейрам]]''
## ''[[Қуандық]]''
## ''[[Сүйіндік (Орта жүз)|Сүйіндік]]''
## ''[[Бегендік]]''
## ''[[Шегендік]]''
## ''[[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]]''
#''[[Момын]]''
## ''[[Атығай]]''
## ''[[Бәсентиін]]''
## ''[[Қанжығалы руы|Қанжығалы]]''
## ''[[Қарауыл руы|Қарауыл]]''
## ''[[Тобықты]]''
## ''[[Саржетім]]''
## ''[[Шақшақ]]''
# ''[[Тарақты]]'' (жиен)
# ''[[Жоғары шекті]]''
# ''[[Төмен шекті]]''

|
# ''[[құлан қыпшақ]]''
# ''[[сарықыпшақ]]''
# ''[[қытай қыпшақ]]''
# ''[[қарақыпшақ]]''
## ''[[қарабалық руы|қарабалық]]''
## ''[[көлденең руы|көлденең]]''
## ''[[бұлтың]]''
## ''[[ұзын]]''
## ''[[торы (ру)|торы]]''

|
# ''[[Саржомарт]] ([[Ергенекті]])''
## ''[[Бура (найман)|Бура]]''
## ''[[Қаратай (ру)|Қаратай]]''
## ''[[Көкжарлы]]''
# ''[[Төлегатай]]'' (Төлетай)
## ''[[Қаракерей]]''
## ''[[Матай (ру бірлестігі)|Матай]]''
## ''[[Садыр]]''
## ''[[Төртуыл]]''
# ''[[Терістаңбалы (ру)|Терістаңбалы]]''
## ''[[Бағаналы (ру)|Бағаналы]]''
## ''[[Балталы]]''

|
[[Көтенші]]ден:
# ''[[Саңғыл]] ''
# ''[[Божбан]] ''
# ''[[Жетімдер руы|Жетімдер]] ''
# ''[[Маңғытай]] ''
# ''[[Аманбай]] ''
# ''[[Жаманбай]] ''

[[Көктіңұлы]]нан:
# ''[[Алғи]] ''
# ''[[Байлар-Жандар|Байлар]] ''
# ''[[Байлар-Жандар|Жандар]] ''
# ''[[Қаракөсе]] ''
# ''[[Құлшығаш]] ''
# ''[[Оразкелді (Қоңырат)|Оразкелді]] ''
# ''[[Тоқболат]] ''


|
[[Тұрғақ]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qamshy.kz/article/55320-turghaq-kereydinh-bir-butaghy|title=ТҰРҒАҚ КЕРЕЙДІҢ БІР БҰТАҒЫ|website=qamshy.kz|access-date=2021-07-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Тұрғақ шежіресі. Зерттеулер және шежірелік деректер - Нұр-Сұлтан қаласы, Өрнек баспасы, 2020 ISBN 978-601-73-79-46-1&lt;/ref&gt;:
# Баба
# Тайшыбек
# Ораз
# Төртқара
# Бесқара
# Күбі
# Жолдыбай
# Жәпек
[[Абақ]]&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=11853&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=11853|title=Абақ Керей шежіресі}}&lt;/ref&gt;:
# ''[[Жәнтекей]]''
# ''[[Жәдік]]''
# ''[[Шимойын]]''
# ''[[Шұбарайғыр (ру)|Шұбарайғыр]]''
# ''[[Меркіт]]''
# ''[[Шеруші]]''
# ''[[Сарбас руы|Сарбас]]''
# ''[[Молқы]]''
# ''[[Ителі]]''
# ''[[Қарақас]] (Сидалы)''
# ''[[Көнсадақ]]''
# ''[[Жастабан]]''

[[Ашамайлы]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://suhbat.xalhar.net/kaz/forum.php?mod=viewthread&amp;tid=169217&amp;extra=page%3D1 | title=http://suhbat.xalhar.net/kaz/forum.php?mod=viewthread&amp;tid=169217&amp;extra=page%3D1}}&lt;/ref&gt;:
# ''[[Балта руы|Балта]]''
# ''[[Тарышы]]''
# ''[[Көшебе]]''
# ''[[Сибан]]''

|
# ''[[Сарман]]''
# ''[[Шоға]]''
# ''[[Еренші]]''
# ''[[Байназар (ру)|Байназар]]''
# ''[[Баржақы]]''
# ''[[Жансары]]''
# ''[[Шәйкөз]]''
# ''[[Бидалы]]''
|}

== Кіші жүз рулары ==
{| class=&quot;wide&quot;
 !Тайпа бірлестігі
! colspan=&quot;2&quot; |[[Алшын]]
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Жетіру]]
! rowspan=&quot;2&quot; |''[[Ноғай-Қазақ]]''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;http://alashainasy.kz/shezhire/shejre---nogay-kazak-57448/{{Deadlink|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
! class=&quot;bright&quot; |Тайпа&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;
  !''[[Әлімұлы]]''
 !''[[Байұлы]]''
 |-
 !class=&quot;bright&quot;|Рулар
 |
# ''[[шекті]]''
# ''[[қаракесек (Әлімұлы)| қаракесек]]''
# ''[[қарасақал]]''
# ''[[Кете (ру)|кете]]''
# ''[[төртқара]]''
# ''[[шөмекей]]''
 |
# ''[[шеркеш]]''
# ''[[адай]]''
# ''[[Алаша (ру)|алаша]]''
# ''[[алтын руы|алтын]]''
# ''[[байбақты]]''
# ''[[беріш]]''
# ''[[есентемір]]''
# ''[[жаппас]]''
# ''[[қызылқұрт]]''
# ''[[масқар]]''
# ''[[таз руы|таз]]''
# ''[[тана]]''
# ''[[ысық]]''
|
# ''[[тама]]''
# ''[[Табын]]''
# ''[[кердері]]''
# ''[[керейіт]]''
# ''[[телеу]]''
# ''[[рамадан (ру)|рамадан]]''
# ''[[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]''
|
#''[[қос таңбалы|үйсін-ноғай]]''
# ''[[қояс]]''
# ''[[қазан құлақ|қазанқұлақ]]''
# ''[[қос таңбалы|қостаңбалы]]''
|}

== '''[[Ақсүйек]]''' ==
{| class=&quot;wide&quot;
 !class=&quot;bright&quot;|Тайпа бірлестігі &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;
  ! colspan=&quot;5&quot; |''[[Төре]]''
 |-
!Тайпа
!''[[Абылай хан әулеті]]''
!''[[Әбілқайыр әулеті]]''
!''[[Бөкей әулеті]]''
!''[[Жәдік әулеті]]''
!''[[Қаратай әулеті]]''
|-
 ! class=&quot;bright&quot; |Рулар
 |'''30 ұлы болған:'''

# Уәли
# Қасым
# Әділ 
|
# [[Нұралы хан]]
# [[Ералы хан|Ералы]] 
# Қожахмет 
# Айшуақ 
# Әділ 
# Шыңғыс
|
# [[Тәуке хан|Тәуке]]
# [[Әділ]] 
# [[Жәңгір-Керей хан|Жәңгір]] 
# [[Меңдікерей]]
|
# [[Тоғым хан]] 
# Бөкей сұлтан 
# [[Шығай хан]] 
# Мәлік сұлтан
|[[Бақытжан Бейсәліұлы Қаратаев|Бақытжан Қаратаев]]
[[Мағзұм Қаратаев]]
|}
{| class=&quot;wide&quot;
 ! class=&quot;bright&quot; |Тайпа бірлестігі &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;
  ! colspan=&quot;5&quot; |''[[Қожа]]''&lt;ref name=&quot;М.М. Шибутов Казахское шежире&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.kazakh.ru/about/clan/zhuzy.jpg | title=М.М. Шибутов Казахское шежире}}&lt;/ref&gt;
 |-
!Тайпа
!''Сейіт қожа руы (тобы)''
!Қорасан (Шайбанидтер) руы (тобы)
!Бақсайыс немесе төре руы
!Жүсіп қожа руы (тобы)
!Турікпен қожа руы
|-
 ! class=&quot;bright&quot; |Рулар
 |
# ''Сейітқожа'' 
# [[Аққорған руы|''Аққожа'']] 
# [[Дуана руы|''Дуанақожа'']] 
# ''Кылыштыкожа'' 
# ''Қырықсадақ''
|
# Құрбан
# Жақып
# Қызылауыз
# Шайбанид
# Әзиз Махмұт
# ''[[Қылышты қожа|Қылышты]]''
|
# ''[[Бақсайыс қожа|Бақсайыс-Төре]]''
|
# Ұлан қожа
# Касым қожа 
# Құлтай кожа 
# ''[[Қарахан|Қарахан қожа]]'' 
# Көдей қожа
|
# Турікпен
|}

== Жүздерден тыс ==
{| class=&quot;wide&quot;
 !class=&quot;bright&quot;|Тайпа&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;
 !''[[Төлеңгіттер|Төлеңгіт]]''&lt;ref name=&quot;М.М. Шибутов Казахское шежире&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.kazakh.ru/about/clan/zhuzy.jpg | title=М.М. Шибутов Казахское шежире}}&lt;/ref&gt;
 !Қарағаш
 !''[[Қияттар]]''
 !''[[Қырғыз руы]]''
 !''[[Қарақалпақ руы|Қарақалпақ]]'' 
''[[Қарақалпақ руы|(Қалпақ) руы]]''
 !''[[Сунақ]]''
 
!''[[Құрама руы]]''
 |-
 !class=&quot;bright&quot;|Рулар
 |
# ''[[төре төлеңгіт]]''&lt;ref&gt;http://e-history.kz/kz/contents/view/2001 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150704180513/http://e-history.kz/kz/contents/view/2001 |date=2015-07-04 }}&lt;/ref&gt;
# ''[[қалмақ төлеңгіт]]''
# ''[[моңғол төлеңгіт]]''
# ''[[сіргелі төлеңгіт]]''
|
# Қарағаш

|

|[[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] '''қырғыздары (Қарағанды облысы)'''
* Жаңа қырғыз, Құсшы қырғыз, Сары қырғыз, Жүнді қырғыз
[[Атығай]] '''қырғыздары (Көкшетау облысы)'''
* Байқырғыз, Жаңақырғыз, Сару, Құсшы қырғыз 
[[Әлімұлы]] '''қырғыздары (Ақтөбе облысы)'''

|
# Қалпақ

|
# ''[[Қайғақтық ]]''
# ''[[Сыйық ]]''
# ''[[Аташ ]]''
# ''[[Бессары]]''
# ''[[Қалмырза-Тоқпан]]''
|
# ''[[Телеу]]''
# ''[[Жалайыр]]''
# ''[[Қатаған]]''
# [[Баршылық]]
# [[Қоңырат]]
# [[Маңғытай]]
# ''[[Барлас]]''
# Бока
# ''[[Керейіт]]''
# ''[[Тама]]''
# ''[[Сиқым]]''
# ''[[Қаңлы (тайпа)|Қанлы]]''
# ''[[Жағалбайлы (ру)|Жағабайлы]]''
# ''[[Тарақты]]''
# ''[[Байжігіт руы|Байжігіт]]'' (Бажигы)
# Баяут,
# ''[[Жаныс|Оймауыт]] (''Аймаут)
# ''[[Ноғай-Қазақ|Ноғайлы]]''
# ''[[Алтай-Қарпық]]''
# Аккурган
# ''[[Қара қойлы]] (''Каракойлы)
# ''[[Сіргелі|Қарасирақ]]''
# ''[[Қыпшақтар|Қыпшақ]] (''Кышлык)
# ''[[Дүрмен]] (''Дурманча)
# [[Моғолтай]]
|}

== [[Таңба]] және [[ұран]] ==
{| class=&quot;wide&quot;
 ! Ру
 ! Кіші ру
 ! Таңба
 ! Ұран
 |-
 ! [[Ұлы жүз]]
 !
 ! [[File:Kazakh Tamga 46.svg|30px]]
 !Нел
 |-
 | [[Қаңлы]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]] көсеу, [[File:Kazakh Tamga 05.svg|30px]] шылбыр
 | Байтерек
 |-
 | [[Жалайыр]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 03.svg|30px]] тарақ
 | Бақтияр, Қабылан
 |-
 | [[Дулат]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 02.svg|30px]] дөңгелек, [[File:Kazakh Tamga 74.svg|30px]] абақ
 | Бақтияр
 |-
 | rowspan=&quot;4&quot; |
 | Сиқым
 | [[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 63.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 64.svg|30px]]
 | Сиқым, Рысбек
 |-
| Жаныс
 
| [[File:Kazakh Tamga 65.svg|30px]]
 | Жаныс, Төле
 |-
| Ботбай
 
| [[File:Kazakh Tamga 64.svg|30px]]
 | Ботбай, Сәмен
 |-
| Шымыр
 
| [[File:Kazakh Tamga 01.svg|30px]]
 | Шымыр, Қойгелді
 |-
 | [[Албан руы|Албан]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 01.svg|30px]]
 | Райымбек
 |-
 | [[Суан]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 09.svg|30px]]
 | Байсуан
 |-
 | [[Сарыүйсін]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 08.svg|30px]]
 | Байтоқ
 |-
 | [[Шапырашты]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 13.svg|30px]] ай, [[File:Kazakh Tamga 14.svg|30px]] тумар, [[File:Kazakh Tamga 42.svg|30px]]
 | Қарасай
 |-
 | [[Ошақты]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 07.svg|30px]] тұмар
 | Бақтияр
 |-
 | [[Ысты]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]] көсеу, [[File:Kazakh Tamga 05.svg|30px]] шылбыр
 | Жауатар
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |
| Ойық
 | [[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]] көсеу, [[File:Kazakh Tamga 17.svg|30px]] көз
 | 
 |-
| Тілік
 
| [[File:Kazakh Tamga 66.svg|30px]] көсеу
 | 
 |-
 | [[Сіргелі]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 10.svg|30px]] сірге, [[File:Kazakh Tamga 11.svg|30px]] қурай, [[File:Kazakh Tamga 12.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 75.svg|30px]]
 | Туғаназ
 |-
 | [[Шанышқылы]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 15.svg|30px]] қол-таңба, [[File:Kazakh Tamga 16.svg|30px]]
 | Айырылмас
 |-
 ! [[Орта жүз]]
 !
 ! [[File:Kazakh Tamga 18.svg|30px]] босаға
 !
 |-
 | [[Арғын]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 17.svg|30px]] көз
 | Ақжол, Қара қожа
 |-
 | rowspan=&quot;3&quot; |
 | Тарақты
 | [[File:Kazakh Tamga 03.svg|30px]] тарақ, [[File:Kazakh Tamga 24.svg|30px]]
 | Жауқашар
 |-
| Жоғары шекті
 
| [[File:Kazakh Tamga 76.svg|30px]] жоғары шекті
 | 
 |-
| Төменгі шекті
 
| [[File:Kazakh Tamga 77.svg|30px]] төменгі шекті
 | 
 |-
 | [[Наймандар|Найман]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 22.svg|30px]] шөміш, [[File:Kazakh Tamga 23.svg|30px]]
 | Қаптағай
 |-
 | rowspan=&quot;6&quot; |
 | Балталы
 | [[File:Kazakh Tamga 71.svg|30px]] балта
 | 
 |-
| Бағаналы
 
| [[File:Kazakh Tamga 30.svg|30px]] бағана, [[File:Kazakh Tamga 20.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 73.svg|30px]]
 | 
 |-
| Бура
 
| [[File:Kazakh Tamga 81.svg|30px]]
 | 
 |-
| Қаракерей
 
| [[File:Kazakh Tamga 78.svg|30px]]
 | Қабанбай
 |-
| Матай
 
| [[File:Kazakh Tamga 79.svg|30px]]
 | Бөрібай
 |-
| Садыр
 
| [[File:Kazakh Tamga 02.svg|30px]][[File:Kazakh Tamga 35.svg|30px]]
 | Алдияр
 |-
 | [[Қыпшақтар|Қыпшақ]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 19.svg|30px]] қос әліп
 | Ойбас
 |-
 | [[Қоңырат]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 18.svg|30px]] босаға
 | Алатау
 |-
 | 
 | Саңғыл
 | [[File:Kazakh Tamga 18.svg|30px]] босаға
 | Мұлқамал
 |-
 | [[Уақ]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 25.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 20.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 26.svg|30px]]
 | Жаубасар, Бармақ
 |-
 | 
 | Ергенекті Уақ
 | [[File:Kazakh Tamga 75.svg|30px]] ергенек, [[File:Kazakh Tamga 80.svg|30px]] ай
 | Алға
 |-
 | [[Керей (тайпа)|Керей]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga Tortkara.svg|30px]]
 | Қара Қожа
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |
 | Ашамайлы
 | [[File:Kazakh Tamga 20.svg|30px]] ашамай
 | Ошыбай
 |-
 | Абақ
| [[File:Kazakh Tamga 21.svg|30px]] абақ
 | Жәнібек
|-
 ! [[Кіші жүз]]
 !
 !
 !
 |-
 | [[Байұлы]]
 | 
 | 
 | 
 |-
 | 
 | Адай
 | [[File:Kazakh Tamga 27.svg|30px]] садақ, [[File:Kazakh Tamga 28.svg|30px]] оқ
 | Бекет
 
|-
 |
 | Алтын
 | [[File:Kazakh Tamga 32.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 33.svg|30px]]
 | Баймұрат
 |-
 | 
 | Беріш
 | [[File:Kazakh Tamga 36.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 37.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 06.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 38.svg|30px]]
 | Ағатай
 
|-
 | 
 | Жаппас
 | [[File:Kazakh Tamga 41.svg|30px]] түйе мойын, [[File:Kazakh Tamga 42.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 20.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 43.svg|30px]]
 | Баймұрат
 
|-
 | 
 | Есентемір
 | [[File:Kazakh Tamga 44.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 45.svg|30px]]
 | Алдонғар
 |-
 | 
 | Таз
 | [[File:Kazakh Tamga 55.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 56.svg|30px]]
 | Бақай
 |-
 | 
 | Байбақты
 | [[File:Kazakh Tamga 72.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 02.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 34.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 35.svg|30px]]
 | Дауқара
 |-
 | 
 | Тана
 | [[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]] әліп, көсеу
 | Тана
 |-
 | 
 | Масқар
 | 
[[Сурет:Kazakh Tamga 60.svg|сүрмесіз|30x30 нүкте]]
| Қаратай
 |-
 | 
 | Алтыбас (Алаша)
 | [[File:Kazakh Tamga 29.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 30.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 31.svg|30px]]
 | Байбарақ
 |-
 | 
 | Қызылқұрт
 | [[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 49.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 19.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 50.svg|30px]]
 | Жиембай
 |-
 | 
 | Шеркеш
 | [[File:Kazakh Tamga 30.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 44.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 47.svg|30px]]
 | Шағырай
 |-
 | 
 | Ысық
 | [[File:Kazakh Tamga 44.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 45.svg|30px]]
 | Байтерек
 |-
 | [[Әлімұлы]]
 | 
 | 
 | 
 |-
 | 
 | Қарасақал
 | [[File:Kazakh Tamga 47.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 40.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 48.svg|30px]]
 | Алдажар
 |-
 | 
 | Қаракесек
 | [[File:Kazakh Tamga 18.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 46.svg|30px]]
 | Ақбан
 
|-
|
|Кете
|[[Сурет:Kazakh Tamga 68.svg|сүрмесіз|30x30 нүкте]]
|Тоққожа
|-
 |
 | Төртқара
 | 
[[Сурет:Kazakh Tamga 68.svg|сүрмесіз|30x30 нүкте]]
| Айыртау
 |-
 | 
 | Шекті
 | [[File:Kazakh Tamga 61.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 62.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 13.svg|30px]]
 | Бақтыбай, Жанқожа
 |-
 | 
 | Шөмекей (Шөмен)
 | 
[[Сурет:Kazakh Tamga 46.svg|сүрмесіз|30x30 нүкте]]
| Дөйт
 |-
 | [[Жетіру]]
 | 
 | 
 | 
 |-
 | 
 | Табын
 | [[File:Kazakh Tamga 54.svg|30px]] тостаған, [[File:Kazakh Tamga 57.svg|30px]] тарақ, [[File:Kazakh Tamga 58.svg|30px]] алып
 | Тостаған
 |-
 | 
 | Тама
 | [[File:Kazakh Tamga 19.svg|30px]] көсеу, [[File:Kazakh Tamga 59.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 05.svg|30px]]
 | Қарабура
 
|-
 |
 | Телеу
 | [[File:Kazakh Tamga 60.svg|30px]] шылбыр, [[File:Kazakh Tamga 20.svg|30px]]
 | Тұлпар, Арғымак
 |-
 | 
 | Жағалбайлы
 | [[File:Kazakh Tamga 39.svg|30px]] балта, [[File:Kazakh Tamga 40.svg|30px]] шеккіш
 | Малатау
 
|-
 | 
 | Кердері
 | [[File:Kazakh Tamga 53.svg|30px]] тостаған
 | Қожахмет
 
|-
 | 
 | Керейіт
 | [[File:Kazakh Tamga 51.svg|30px]] шылбыр, [[File:Kazakh Tamga 52.svg|30px]]
 | Ақсақал, Ойтым
 |-
 | 
 | Рамадан
 | [[File:Kazakh Tamga 54.svg|30px]] шөміш
 | Дулат, Қайғұлым
 
|-
|[[Ноғай-Қазақ]]
|
|[[File:Kazakh Tamga 40.svg|30px]] балта 
|Оразақай
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |
|Үйсін-ноғай
|[[File:Kazakh Tamga 81.svg|30px]] Қос-таңба
|
|-
|Қояс
|[[File:Kazakh Tamga 20.svg|30px]]Кірес 
|
|-
|Қазанқұлақ
|[[File:Kazakh Tamga 19.svg|30px]]Екі қабырға
|
|-
|Қостаңбалы
|[[File:Kazakh Tamga 19.svg|30px]]Екі таяқ
|
|-
 ! '''Ақсүйек'''
 !
 ! 
 !
 |-
 | [[Төре]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 57.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 70.svg|30px]] Арқар
 | Арқар, Абылай, Санқай
 |-
 |  [[Қожа]]
 |
 |
[[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]]'''&lt;big&gt;Ị&lt;/big&gt;''' [[File:Kazakh Tamga 69.svg|30px]] Әліп
|Қожа Ахмет
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |
|Сейіт қожа руы (тобы)
|
|Аллах
|-
|Қорасан тобы (Шайбанидтер)
|'''&lt;big&gt;(←&lt;/big&gt;''' Садақ
|Шайбани
|-
|Бақсайыс немесе төре тобы
|[[File:Kazakh Tamga 57.svg|30px]] Босаға
|Абылай
|-
|Жүсіп қожа руы
|
|Аллах
|-
|Түрікпен қожа руы
|
|Аллах
|-
!Жүзге кірмейді
!
!
!
|-
 | [[Төлеңгіттер|Төлеңгіт]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 03.svg|30px]]Тарақ, [[File:Kazakh Tamga 60.svg|30px]] көсеу
 | Орақ
|-
|[[Сунақ]]
|
|[[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]]Қаламсап
|Әбілғазы (Сунақ Ата)
|-
|Көлеген
|Көлеген
|&lt;big&gt;'''↑''' Найза&lt;/big&gt;
|Үршатай
|-
|[[Қырғыз руы]] (Қырғыз әлі)
|Қырғызәлі
|[[File:Kazakh Tamga 22.svg|30px]] Қомұз
|Шолпан Ата
|-
|Қараша
|Қараша
|'''&lt;big&gt;О І О&lt;/big&gt;'''  Көз
|Қарашық
|-
| rowspan=&quot;11&quot; |[[Құрама|Құрама руы]]
|
|
|Алаша
|-
|Қатаған
|[[File:Kazakh Tamga 22.svg|30px]] Домбыра
|Қатаған
|-
|Дүрмен-Барлас
|'''&lt;big&gt;(←&lt;/big&gt;''' &lt;big&gt;Садақ&lt;/big&gt;
|Темір
|-
|Баршылық
|[[File:Kazakh Tamga 28.svg|30px]]Найза
|Бахадүр
|-
|Маңғытай
|[[File:Kazakh Tamga 22.svg|30px]] Қобыз
|Қаратау
|-
|Моғалтай
|[[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]]Таяқ
|Қайрақты
|-
|Қоңырат
|'''&lt;big&gt;Ҁ&lt;/big&gt;''' &lt;big&gt;Орақ&lt;/big&gt;
|Алпамыс
|-
|Қыпшақ
|[[File:Kazakh Tamga 28.svg|30px]]'''&lt;big&gt;ᛙ&lt;/big&gt;''' Найза, Шоқпар
|Қобыланды
|-
|Тарақты
|'''&lt;big&gt;О І О&lt;/big&gt;'''  Көз
|Ақжол
|-
|Ноғайлы
|[[File:Kazakh Tamga 40.svg|30px]] Балға
|Айдархан
|-
|''[[Алтай-Қарпық]]''
|[[File:Kazakh Tamga 22.svg|30px]] '''&lt;big&gt;١&lt;/big&gt;'''Домбыра, Сырнай
|Алтай
|-
|''[[Қарақалпақ руы|Қарақалпақ]]'' ''[[Қарақалпақ руы|(Қалпақ) руы]]''
|Қалпақ
|'''&lt;big&gt;ʘ&lt;/big&gt;''' &lt;big&gt;Табақ&lt;/big&gt;
|Қарақат
|-
|Қарағаш руы
|Қарағаш
|[[File:Kazakh Tamga 03.svg|30px]] тарақ
|
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақ шежірелерінің тізімі]]
* [[Қазақ болыстары тізімі]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://zhety-ata.kz/ Қазақ руларының шежіресі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201023025744/https://zhety-ata.kz/ |date=2020-10-23 }}
* [http://tumalas.kz Бүкіл қазақ шежіресі]
* [http://www.nlrk.kz/data11/result/ebook_323/#ps Востров В. В. Муканов М. С. Родоплеменной состав и расселение казахов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150706030203/http://www.nlrk.kz/data11/result/ebook_323/#ps |date=2015-07-06 }}
* [http://www.brif.kz/blog/?p=1122 Подробная карта казахских родов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202201010/http://www.brif.kz/blog/?p=1122 |date=2014-02-02 }}
* [http://www.kazakh.ru/about/clan/kaztree.jpg Дерево казахских родов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220108232823/http://www.kazakh.ru/about/clan/kaztree.jpg |date=2022-01-08 }}
* http://www.senkazakh.com/kz/forum.php?mod=viewthread&amp;tid=17417 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110095136/http://www.senkazakh.com/kz/forum.php?mod=viewthread&amp;tid=17417 |date=2013-11-10 }}
* [http://kazahskieroda.kz/struktura-rodov.html Структура казахских родов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150816041439/http://kazahskieroda.kz/struktura-rodov.html |date=2015-08-16 }}
* [http://s50.radikal.ru/i127/1104/17/1a4ea8f5c713.jpg Количественный состав родов по данным М.Тынышбаева.]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 
* [https://www.facebook.com/groups/alashorda/permalink/2683448501940554/ Қазақтың рулық құрамы туралы сұрақнама] 

{{Қазақ рулары}}
[[Санат:Қазақ рулары]]</text>
      <sha1>ktabhqpfwz36u1nbuv1vkqxi8eb67j7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ле Корбюзье</title>
    <ns>0</ns>
    <id>527736</id>
    <revision>
      <id>3683734</id>
      <parentid>3251133</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T17:36:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56002-44</username>
        <id>187278</id>
      </contributor>
      <comment>/* Стильдің ерекшелегі */</comment>
      <origin>3683734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6415" sha1="jcr62efo90pdh3acoca695rhwx5d5d6" xml:space="preserve">{{Сәулетші
 |есімі           =  Ле Корбюзье 
 |шынайы есімі    =  Le Corbusier
 |суреті         = Le Corbusier (1964).jpg
 |ені             = 
 |сурет тақырыбы  =
 |ұлты            = 
 |азаматтығы      = 
 |туған күні      =  6.10.1887   
 |туған жері      = Ла-Шо-де-Фон, [[Швейцария]]
 |қайтыс болған күні   = 27.08.1965
 |қайтыс болған жері   = Рокебрюн — Кап-Мартен, [[Франция]]
 |білімі          = Шо-де-Фондағы өнер мектебі
 |жұмыс істеген қалалар = 
 |стиль           = [[Функционализм (архитектура)|функционализм]], [[Архитектуралық модернизм|модернизм]]
 |басты құрылыстары     =  Савой вилласы (1931), Швейцария павильоны (1932), Марсельдегі кешен (1951), Роншан капелласы (1954), [[Чандигарх]] қаласындағы ([[Үндістан]]) Капитолий ғимараты (1951—1957) 
 |қала құрылыс жобалары =  [[Чандигарх]]
 |ескерткіштерді жаңғырту   = 
 |іске аспаған жобалары     = 
 |ғылыми жұмыстары      = 
 |марапаттары      = 
 |қолтаңбасы       = Le Corbusier signature.svg
 |ортаққор         = Category:Le Corbusier
}}
'''Ле Корбюзье''' ({{lang-fr|Le Corbusier}}; нағыз аты '''Шарль-Эдуар Жаннере-Гри''' ({{lang-fr|Charles-Edouard Jeanneret-Gris}}); 6 қазан 1887, Ла-Шо-де-Фон, Швейцария — 27 тамыз 1965, Рокебрюн — Кап-Мартен, Франция) — швейцардық текті француз архитекторы ,  [[Архитектуралық модернизм|модернизмнің]] және функционализмнің бастаушысы, архитектурадағы халықаралық стильдің өкілі, суретші және дизайнер.

== Жұмыстары ==
&lt;gallery&gt;
MESP4.jpg
La maison Dom-ino de Le Corbusier (Biennale d'architecture 2014, Venise) (14938729273).jpg
Sanskar Kendra Museum.JPG
Palace of Assembly Chandigarh 2007.jpg
Chandigarh High Court.jpg
Maison blanche 04.jpg
CF05.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Стильдің ерекшелегі ==
Ле Корбюзье - ХХ ғасырдың ең маңызды архитекторлардың бірі. Фрэнк Ллойрт Райт, Уольтер Групиос, Мис ван дер Роэ, сияқты архитектураның келбетін өзгерген атақты реформаторлардың қатарына кіреді. 

Оның жобалары Швейцария, Франция, Германия, АҚШ, Аргентина, Жапония, Ресей, Үндістан, Бразилия елдерінде салынған болатын.

1923 жылы Ле Корбюзье ''L'Esprit Nouveau'' журналында &quot;Архитектураның 5 түпкі түйіндері&quot; атты манифесті жариялады. Осы қарапайым қағидаларда замананауи архитектураның негізгі принциптері ұсынылған. Олар:

'''1. Пилотис'''. Темір бетоннан жасалған бағана-тіректер үйді жер деңгейінен көтереді де, пайда болған кеңістік саябақ немесе автотұрақ ретінде қолданылады.

'''2. Шатыр терраса''' Қарапайым шатырдың орнына, Ле Корбюзье жазық шатырды ұсынған. Жазық шатырда кіші саябақ немесе демалатын орынды салуға болады.

'''3. Ашық жайғасым''' Құрылыстағы жаңа технологияларының пайда болуы себебінен, үйдің салмағы оның қабырғаларына қысым тигізген жоқ. Үйдің ішкі жайғасымын үлкенде нәтижелекпен жоспарлауға мүмкіндік берді.

'''4. Кең терезелер''' Қасбетті бүкіл ұзындығы бойынша кесетін көлденең терезе бөлмелерді бірдей жарықтандырады.

'''5. Шатыр бақшалары'''  Ғимараттың сыртын оның құрылымдық қызметінен бөлу - қасбетті құрылымдық шектеулерден босатады
       
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.fondationlecorbusier.asso.fr/ Официальный сайт Фонда Ле Корбюзье в Париже] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100226073221/http://www.fondationlecorbusier.asso.fr/ |date=2010-02-26 }}
* [http://community.livejournal.com/corbusier/970.html История строительства штаб-квартиры ООН в Нью-Йорке]
* [http://community.livejournal.com/corbusier/38323.html Капелла в Роншане]
* [http://www.arth.upenn.edu/spr01/282/w6c2i29.htm ''Le Corbusier'', Bilder für die Ausschreibung zum Bau des Palastes der Sowjets, 1931.]{{ref-en}}
* [https://archive.is/20121128035148/community.livejournal.com/archi_plans/tag/%D0%9B%D0%B5%20%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B1%D1%8E%D0%B7%D1%8C%D0%B5 Планы построек Ле Корбюзье]
* [http://www.polit.ru/article/2012/11/10/lecorbusier/ дискуссия о Корбюзье в рамках российско-французского проекта «Мутирующая реальность»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130122054918/http://polit.ru/article/2012/11/10/lecorbusier/ |date=2013-01-22 }}
* {{cite web|url=http://newtimes.ru/articles/detail/57939/|title=Троянский конь большевизма. Великий и ужасный Корбюзье|author=Шаталов А.|date=8.10.2012|publisher=[[The New Times]]|accessdate=2013-02-19|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EhgMnH6j|archivedate=2013-02-25}}

[[Санат:Швейцария сәулетшілері]]</text>
      <sha1>jcr62efo90pdh3acoca695rhwx5d5d6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sea Eagle</title>
    <ns>0</ns>
    <id>528775</id>
    <revision>
      <id>3683759</id>
      <parentid>3129629</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T18:27:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wieralee</username>
        <id>36716</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Sea eagle sketch.svg]] → [[File:Sea Eagle profile view drawing.svg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) · To clarify type of image.</comment>
      <origin>3683759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2203" sha1="j0mzww94pf1ivarxomu88duie5lu0kk" xml:space="preserve">[[Сурет:Sea Eagle profile view drawing.svg|250px|нобай|оңға|Sea Eagle зымыранның сызбасы]]
'''Sea Eagle''' - [[Британия|британдық]] кемеге қарсы орта қашықтықта атуға арналған [[зымыран]]. Бастапқы атауы - Р3Т. Си Игл зымыраны кез келген ауа райында ұшуға арналған,кемеге қарсы әмбебеп [[қару]]. 1976 жылы кемеге қарсы зымыран жасау жұмысы басталды.1982 жылы Си Игл зымыраны топтамасымен шығарылды,1984 жылы әскери сынаққа жіберілді.1985 жылы кемеге қарсы зымыран қарулы күштер қатарына алынды.1986 жылы Си Игл зымыраны қолданысқа енді.Зымыран 130 шақырым аумақты қамтиды,жылдамдығы 0.3км\с.1996 жылы Үндістанда зымыранды қайыққа қарсы «Ту-142» және «ИЛ-38»  ұшақтарына орнату жұмыстары жүргізілген. «Бае Динамикс» фирмасы жасап шығарған (қазір МВДА концерні құрамына кіреді). «AS.37 Мартел» зымыранын алмастыру үшін жасалып, «Бакэнир», «Си Харриер», «Торнадо», GR.1 «Ягуар» ұшақтары мен «Си Кинг» тікұшағын қаруландыруға жабдықталған.Ұлыбританияның әскери әуе күштері және Үндістан мен Сауд Арабиясының қарулы күштері қатарында тұр.1973 жылы Ұлыбританияның Қорғаныс министрлігі зымыран ізбасарына «AJ.168 Мартел» деген атау берген.&lt;ref&gt;Қару жарақтар.-Алматы:&lt;Аруна баспасы&gt;.-208 бет.-Сер.:1100 қызықты деректер&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}
{{stub}}

[[Санат:Зымырандар]]</text>
      <sha1>j0mzww94pf1ivarxomu88duie5lu0kk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Уикидеңгей</title>
    <ns>4</ns>
    <id>537752</id>
    <revision>
      <id>3683837</id>
      <parentid>3683399</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:00:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3683837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61829" sha1="g3yhidwpoxzjzgn7vaqe9b3suzh0wf3" xml:space="preserve">'''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]&lt;/span&gt;)

== Деңгей сипаттамасы ==
[[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]]
[[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме)

[[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме)

[[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме)

[[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме)

[[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}}  — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме)

[[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме)

[[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме)

[[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар  (100 000+ өңдеме)

== Рейтинг ==
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
&lt;center&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!№
!Қатысушы аты
!Өңдеме саны
!Мақала тексеруі
!Тіркелген уақыты
![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]]
|-
|1
|{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}}
| data-sort-value=&quot;120022&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022]
| data-sort-value=&quot;109&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109]
|2012-12-28
|{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}}
|-
|2
|{{Қатысушы-түж6|Kasymov}}
| data-sort-value=&quot;97220&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 97 220]
| data-sort-value=&quot;1124&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1124]
|2011-10-03
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|3
|{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}}
| data-sort-value=&quot;89566&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 89 566]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2020-06-29
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|4
|{{Қатысушы-түж6|Салиха}}
| data-sort-value=&quot;86567&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 567]
| data-sort-value=&quot;170&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170]
|2012-07-28
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|5
|{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}}
| data-sort-value=&quot;84063&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 063]
| data-sort-value=&quot;194&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194]
|2017-08-21
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|6
|{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}}
| data-sort-value=&quot;55567&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 567]
| data-sort-value=&quot;64&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64]
|2012-03-14
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|7
|{{Қатысушы-түж6|Casserium}}
| data-sort-value=&quot;49914&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 49 914]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2017-06-26
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|8
|{{Қатысушы-түж6|1nter pares}}
| data-sort-value=&quot;41230&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 41 230]
| data-sort-value=&quot;65&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65]
|2023-12-17
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|9
|{{Қатысушы-түж6|Sibom}}
| data-sort-value=&quot;41112&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2010-01-17
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|10
|{{Қатысушы-түж6|Ulan}}
| data-sort-value=&quot;30436&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2007-12-01
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|11
|{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}}
| data-sort-value=&quot;25965&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 25 965]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2018-10-22
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|12
|{{Қатысушы-түж6|AlefZet}}
| data-sort-value=&quot;25095&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2006-05-18
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|13
|{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}}
| data-sort-value=&quot;24505&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505]
| data-sort-value=&quot;979&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979]
|2013-10-20
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|14
|{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}}
| data-sort-value=&quot;23953&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 23 953]
| data-sort-value=&quot;249&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 249]
|2014-01-01
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|15
|{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}}
| data-sort-value=&quot;21868&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|16
|{{Қатысушы-түж6|Nurken}}
| data-sort-value=&quot;20887&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 20 887]
| data-sort-value=&quot;36&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 36]
|2021-07-07
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|17
|{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}}
| data-sort-value=&quot;17280&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 280]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2009-06-18
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|18
|{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}}
| data-sort-value=&quot;16073&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 073]
| data-sort-value=&quot;173&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173]
|2010-05-14
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|19
|{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}}
| data-sort-value=&quot;14709&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709]
| data-sort-value=&quot;73&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73]
|2013-06-16
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|20
|{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}}
| data-sort-value=&quot;13769&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 769]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2014-09-25
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|21
|{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}}
| data-sort-value=&quot;12577&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|22
|{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}}
| data-sort-value=&quot;11695&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 695]
| data-sort-value=&quot;60&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 60]
|2009-09-23
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|23
|{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}}
| data-sort-value=&quot;11661&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-01-10
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|24
|{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}}
| data-sort-value=&quot;10239&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 239]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2012-02-12
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|25
|{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}}
| data-sort-value=&quot;8399&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8399]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2012-11-25
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|26
|{{Қатысушы-түж6|Тұран}}
| data-sort-value=&quot;8362&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8362]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2022-06-01
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|27
|{{Қатысушы-түж6|Kas77777}}
| data-sort-value=&quot;8251&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8251]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-07-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|28
|{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}}
| data-sort-value=&quot;8250&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8250]
| data-sort-value=&quot;42&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42]
|2022-05-13
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|29
|{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}}
| data-sort-value=&quot;8056&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 8056]
| data-sort-value=&quot;5&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5]
|2020-01-06
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|30
|{{Қатысушы-түж6|Daniyar}}
| data-sort-value=&quot;8001&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|31
|{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}}
| data-sort-value=&quot;7842&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|32
|{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}}
| data-sort-value=&quot;7596&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|33
|{{Қатысушы-түж6|Ashina}}
| data-sort-value=&quot;7510&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7510]
| data-sort-value=&quot;15&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15]
|2011-03-07
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|34
|{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}}
| data-sort-value=&quot;7451&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7451]
| data-sort-value=&quot;22&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22]
|2023-11-13
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|35
|{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}}
| data-sort-value=&quot;7012&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012]
| data-sort-value=&quot;12&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12]
|2010-04-22
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|36
|{{Қатысушы-түж6|SSE}}
| data-sort-value=&quot;6974&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|37
|{{Қатысушы-түж6|GaiJin}}
| data-sort-value=&quot;6707&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6707]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|—
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|38
|{{Қатысушы-түж6|Bekus}}
| data-sort-value=&quot;6528&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-03-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|39
|{{Қатысушы-түж6|Alamgir}}
| data-sort-value=&quot;6196&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2007-09-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|40
|{{Қатысушы-түж6|Аскаров}}
| data-sort-value=&quot;6193&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|41
|{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}}
| data-sort-value=&quot;6142&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-12-31
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|42
|{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}}
| data-sort-value=&quot;6101&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|43
|{{Қатысушы-түж6|Aghia7}}
| data-sort-value=&quot;6046&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|44
|{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}}
| data-sort-value=&quot;5455&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|45
|{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}}
| data-sort-value=&quot;5217&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5217]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-12-18
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|46
|{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}}
| data-sort-value=&quot;5000&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2021-05-11
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|47
|{{Қатысушы-түж6|Nick jan}}
| data-sort-value=&quot;4652&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-16
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|48
|{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}}
| data-sort-value=&quot;4536&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4536]
| data-sort-value=&quot;24&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24]
|2012-09-21
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|49
|{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}}
| data-sort-value=&quot;4522&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2015-03-06
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|50
|{{Қатысушы-түж6|Coffee86}}
| data-sort-value=&quot;4489&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4489]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-25
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|51
|{{Қатысушы-түж6|Makenzis}}
| data-sort-value=&quot;3890&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3890]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-11-08
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|52
|{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}}
| data-sort-value=&quot;3803&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3803]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2016-03-26
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|53
|{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}}
| data-sort-value=&quot;3759&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2020-09-28
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|54
|{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}}
| data-sort-value=&quot;3683&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-09-07
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|55
|{{Қатысушы-түж6|Majilis}}
| data-sort-value=&quot;3630&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-05-15
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|56
|{{Қатысушы-түж6|Esetok}}
| data-sort-value=&quot;3578&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-11-01
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|57
|{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}}
| data-sort-value=&quot;3545&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-10-22
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|58
|{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}}
| data-sort-value=&quot;3516&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|59
|{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}}
| data-sort-value=&quot;3398&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3398]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2022-11-22
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|60
|{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}}
| data-sort-value=&quot;3310&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|61
|{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}}
| data-sort-value=&quot;3273&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-18
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|62
|{{Қатысушы-түж6|Hardworking}}
| data-sort-value=&quot;3272&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|63
|{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}}
| data-sort-value=&quot;3227&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|64
|{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}}
| data-sort-value=&quot;3168&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|65
|{{Қатысушы-түж6|Qanattan}}
| data-sort-value=&quot;3148&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3148]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2024-02-23
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|66
|{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}}
| data-sort-value=&quot;3041&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|67
|{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}}
| data-sort-value=&quot;3023&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 3023]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2024-10-23
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|68
|{{Қатысушы-түж6|Meruyert}}
| data-sort-value=&quot;2952&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-30
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|69
|{{Қатысушы-түж6|Абылай}}
| data-sort-value=&quot;2950&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-02-15
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|70
|{{Қатысушы-түж6|Dauren}}
| data-sort-value=&quot;2871&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|71
|{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}}
| data-sort-value=&quot;2822&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2015-12-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|72
|{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}}
| data-sort-value=&quot;2700&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-01
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|73
|{{Қатысушы-түж6|Merey}}
| data-sort-value=&quot;2684&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|74
|{{Қатысушы-түж6|Магпар}}
| data-sort-value=&quot;2680&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-12-11
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|75
|{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}}
| data-sort-value=&quot;2532&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-07
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|76
|{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}}
| data-sort-value=&quot;2530&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|77
|{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}}
| data-sort-value=&quot;2475&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2016-10-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|78
|{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}}
| data-sort-value=&quot;2473&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2473]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|79
|{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}}
| data-sort-value=&quot;2471&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|80
|{{Қатысушы-түж6|G55}}
| data-sort-value=&quot;2468&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|81
|{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}}
| data-sort-value=&quot;2445&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|82
|{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}}
| data-sort-value=&quot;2424&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|83
|{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}}
| data-sort-value=&quot;2414&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2414]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2026-01-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|84
|{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}}
| data-sort-value=&quot;2338&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2338]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-03-26
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|85
|{{Қатысушы-түж6|Рахман999}}
| data-sort-value=&quot;2304&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2022-10-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|86
|{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}}
| data-sort-value=&quot;2247&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2014-02-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|87
|{{Қатысушы-түж6|Drift}}
| data-sort-value=&quot;2233&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-01-07
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|88
|{{Қатысушы-түж6|Egorkz}}
| data-sort-value=&quot;2232&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|89
|{{Қатысушы-түж6|Mira01}}
| data-sort-value=&quot;2229&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-30
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|90
|{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}}
| data-sort-value=&quot;2215&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|91
|{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}}
| data-sort-value=&quot;2208&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-07
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|92
|{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}}
| data-sort-value=&quot;2176&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 2176]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2025-08-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|93
|{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}}
| data-sort-value=&quot;2175&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-07-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|94
|{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}}
| data-sort-value=&quot;2036&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-04-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|95
|{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}}
| data-sort-value=&quot;1938&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2019-11-22
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|96
|{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}}
| data-sort-value=&quot;1857&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|97
|{{Қатысушы-түж6|Daneker}}
| data-sort-value=&quot;1857&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|98
|{{Қатысушы-түж6|Esen48}}
| data-sort-value=&quot;1808&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-04-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|99
|{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}}
| data-sort-value=&quot;1800&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-12-25
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|100
|{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}}
| data-sort-value=&quot;1795&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795]
| data-sort-value=&quot;101&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101]
|2015-11-17
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|101
|{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}}
| data-sort-value=&quot;1710&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-01-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|102
|{{Қатысушы-түж6|Nelli}}
| data-sort-value=&quot;1666&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|103
|{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}}
| data-sort-value=&quot;1623&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1623]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2018-05-19
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|104
|{{Қатысушы-түж6|Araichik}}
| data-sort-value=&quot;1622&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-14
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|105
|{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}}
| data-sort-value=&quot;1613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2019-08-27
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|106
|{{Қатысушы-түж6|Gliwi}}
| data-sort-value=&quot;1575&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1575]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-05-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|107
|{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}}
| data-sort-value=&quot;1564&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1564]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2025-10-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|108
|{{Қатысушы-түж6|2rk}}
| data-sort-value=&quot;1552&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|109
|{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}}
| data-sort-value=&quot;1540&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1540]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2022-04-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|110
|{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}}
| data-sort-value=&quot;1496&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-04-26
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|111
|{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}}
| data-sort-value=&quot;1490&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|112
|{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}}
| data-sort-value=&quot;1480&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-19
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|113
|{{Қатысушы-түж6|DinDK}}
| data-sort-value=&quot;1383&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|114
|{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}}
| data-sort-value=&quot;1371&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-04
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|115
|{{Қатысушы-түж6|Marksscheider}}
| data-sort-value=&quot;1352&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Marksscheider}} 1352]
| data-sort-value=&quot;21&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Marksscheider|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 21]
|2026-07-27
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|116
|{{Қатысушы-түж6|Tulya}}
| data-sort-value=&quot;1344&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|117
|{{Қатысушы-түж6|Ayauly}}
| data-sort-value=&quot;1337&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|118
|{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}}
| data-sort-value=&quot;1314&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-09-06
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|119
|{{Қатысушы-түж6|Tarih}}
| data-sort-value=&quot;1304&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-14
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|120
|{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}}
| data-sort-value=&quot;1283&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-05-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|121
|{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}}
| data-sort-value=&quot;1278&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2020-04-17
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|122
|{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}}
| data-sort-value=&quot;1277&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277]
| data-sort-value=&quot;65&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65]
|2016-06-23
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|123
|{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}}
| data-sort-value=&quot;1248&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-10-04
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|124
|{{Қатысушы-түж6|Шілде}}
| data-sort-value=&quot;1223&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-01-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|125
|{{Қатысушы-түж6|IL68}}
| data-sort-value=&quot;1219&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1219]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:IL68|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2017-05-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|126
|{{Қатысушы-түж6|Ziv}}
| data-sort-value=&quot;1202&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1202]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-12-09
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|127
|{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}}
| data-sort-value=&quot;1178&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|128
|{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}}
| data-sort-value=&quot;1156&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2021-01-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|129
|{{Қатысушы-түж6|Aimanber}}
| data-sort-value=&quot;1150&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|130
|{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}}
| data-sort-value=&quot;1136&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|131
|{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}}
| data-sort-value=&quot;1126&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2015-11-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|132
|{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}}
| data-sort-value=&quot;1119&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|133
|{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}}
| data-sort-value=&quot;1102&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102]
| data-sort-value=&quot;16&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16]
|2024-02-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|134
|{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}}
| data-sort-value=&quot;1096&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|135
|{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}}
| data-sort-value=&quot;1083&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|136
|{{Қатысушы-түж6|Kafarik}}
| data-sort-value=&quot;1075&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-12-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|137
|{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}}
| data-sort-value=&quot;1054&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-05-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|138
|{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}}
| data-sort-value=&quot;1049&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|139
|{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}}
| data-sort-value=&quot;1029&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 1029]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2008-08-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|140
|{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}}
| data-sort-value=&quot;993&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|141
|{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}}
| data-sort-value=&quot;987&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|142
|{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}}
| data-sort-value=&quot;976&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-11-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|143
|{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}}
| data-sort-value=&quot;973&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|144
|{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}}
| data-sort-value=&quot;964&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|145
|{{Қатысушы-түж6|Aselhan}}
| data-sort-value=&quot;948&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2011-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|146
|{{Қатысушы-түж6|Aldogarov}}
| data-sort-value=&quot;940&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aldogarov}} 940]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-03-02
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|147
|{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}}
| data-sort-value=&quot;931&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2024-09-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|148
|{{Қатысушы-түж6|Adiladil}}
| data-sort-value=&quot;906&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-09
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|149
|{{Қатысушы-түж6|NErnur98}}
| data-sort-value=&quot;880&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-19
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|150
|{{Қатысушы-түж6|Касымхан}}
| data-sort-value=&quot;866&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|151
|{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}}
| data-sort-value=&quot;865&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-09-18
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|152
|{{Қатысушы-түж6|Mukhin}}
| data-sort-value=&quot;850&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|153
|{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}}
| data-sort-value=&quot;830&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|154
|{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}}
| data-sort-value=&quot;820&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|155
|{{Қатысушы-түж6|Dambler}}
| data-sort-value=&quot;819&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|156
|{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}}
| data-sort-value=&quot;813&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|157
|{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}}
| data-sort-value=&quot;801&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-11-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|158
|{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}}
| data-sort-value=&quot;794&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-02-14
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|159
|{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}}
| data-sort-value=&quot;790&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-09-18
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|160
|{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}}
| data-sort-value=&quot;789&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|161
|{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}}
| data-sort-value=&quot;787&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|162
|{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}}
| data-sort-value=&quot;785&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-12-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|163
|{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}}
| data-sort-value=&quot;780&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|164
|{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}}
| data-sort-value=&quot;777&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2022-02-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|165
|{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}}
| data-sort-value=&quot;763&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-01-22
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|166
|{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}}
| data-sort-value=&quot;743&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2022-02-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|167
|{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}}
| data-sort-value=&quot;739&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 739]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2008-07-14
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|168
|{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}}
| data-sort-value=&quot;739&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|169
|{{Қатысушы-түж6|Mariko}}
| data-sort-value=&quot;734&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-06-26
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|170
|{{Қатысушы-түж6|Rake}}
| data-sort-value=&quot;726&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-02
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|171
|{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}}
| data-sort-value=&quot;723&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|172
|{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}}
| data-sort-value=&quot;722&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2015-04-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|173
|{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}}
| data-sort-value=&quot;720&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-05-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|174
|{{Қатысушы-түж6|Alfiya}}
| data-sort-value=&quot;719&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|175
|{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}}
| data-sort-value=&quot;713&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 713]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-05-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|176
|{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}}
| data-sort-value=&quot;698&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 698]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-02-03
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|177
|{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}}
| data-sort-value=&quot;695&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|178
|{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}}
| data-sort-value=&quot;693&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2023-01-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|179
|{{Қатысушы-түж6|Cekli829}}
| data-sort-value=&quot;690&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|180
|{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}}
| data-sort-value=&quot;684&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|181
|{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}}
| data-sort-value=&quot;676&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|182
|{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}}
| data-sort-value=&quot;674&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 674]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-07-06
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|183
|{{Қатысушы-түж6|Saken kun}}
| data-sort-value=&quot;673&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-01-31
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|184
|{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}}
| data-sort-value=&quot;671&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2018-08-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|185
|{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}}
| data-sort-value=&quot;658&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-03-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|186
|{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}}
| data-sort-value=&quot;656&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-10-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|187
|{{Қатысушы-түж6|Баха}}
| data-sort-value=&quot;654&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|188
|{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}}
| data-sort-value=&quot;651&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-03-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|189
|{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}}
| data-sort-value=&quot;645&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|190
|{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}}
| data-sort-value=&quot;642&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|191
|{{Қатысушы-түж6|IArhunI}}
| data-sort-value=&quot;641&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 641]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-12-15
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|192
|{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}}
| data-sort-value=&quot;639&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-03
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|193
|{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}}
| data-sort-value=&quot;632&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 632]
| data-sort-value=&quot;19&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19]
|2022-01-16
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|194
|{{Қатысушы-түж6|Aseke16}}
| data-sort-value=&quot;624&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 624]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2014-01-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|195
|{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}}
| data-sort-value=&quot;622&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-04-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|196
|{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}}
| data-sort-value=&quot;620&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2017-09-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|197
|{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}}
| data-sort-value=&quot;615&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 615]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2025-11-02
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|198
|{{Қатысушы-түж6|Makhanov}}
| data-sort-value=&quot;613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|199
|{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}}
| data-sort-value=&quot;601&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-01-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|200
|{{Қатысушы-түж6|Inkar}}
| data-sort-value=&quot;600&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|201
|{{Қатысушы-түж6|Mma}}
| data-sort-value=&quot;599&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|202
|{{Қатысушы-түж6|Юкке}}
| data-sort-value=&quot;599&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|203
|{{Қатысушы-түж6|Mary}}
| data-sort-value=&quot;597&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|204
|{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}}
| data-sort-value=&quot;587&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-03-31
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|205
|{{Қатысушы-түж6|Аскар}}
| data-sort-value=&quot;584&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2008-03-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|206
|{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}}
| data-sort-value=&quot;576&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 576]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2025-10-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|207
|{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}}
| data-sort-value=&quot;575&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-08-17
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|208
|{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-04-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|209
|{{Қатысушы-түж6|Badyroff}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|210
|{{Қатысушы-түж6|Нурия}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|211
|{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}}
| data-sort-value=&quot;565&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-04-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|212
|{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}}
| data-sort-value=&quot;562&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|213
|{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}}
| data-sort-value=&quot;555&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2022-08-21
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|214
|{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}}
| data-sort-value=&quot;555&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|215
|{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}}
| data-sort-value=&quot;547&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-10-17
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|216
|{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}}
| data-sort-value=&quot;541&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-19
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|217
|{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}}
| data-sort-value=&quot;534&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|218
|{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}}
| data-sort-value=&quot;533&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-06-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|219
|{{Қатысушы-түж6|Olkikz}}
| data-sort-value=&quot;529&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|220
|{{Қатысушы-түж6|Fornax}}
| data-sort-value=&quot;528&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-03-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|221
|{{Қатысушы-түж6|Dzhos}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|222
|{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2014-11-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|223
|{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-21
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|224
|{{Қатысушы-түж6|Arachn0}}
| data-sort-value=&quot;523&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-02-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|225
|{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}}
| data-sort-value=&quot;522&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|226
|{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|227
|{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-04-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|228
|{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2014-12-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|229
|{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}}
| data-sort-value=&quot;518&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2018-05-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|230
|{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}}
| data-sort-value=&quot;516&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 516]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-01-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|231
|{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}}
| data-sort-value=&quot;514&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-10-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|232
|{{Қатысушы-түж6|Almatrkh}}
| data-sort-value=&quot;511&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Almatrkh}} 511]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2025-10-15
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|233
|{{Қатысушы-түж6|Albergenius}}
| data-sort-value=&quot;510&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-03-30
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|234
|{{Қатысушы-түж6|Friction27}}
| data-sort-value=&quot;506&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-08-16
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|}
&lt;/center&gt;
&lt;!-- BOT:END --&gt;

{{Wikistats}}


[[Санат:Уикипедия:Анықтама]]
[[Санат:Уикипедия:Қауым]]</text>
      <sha1>g3yhidwpoxzjzgn7vaqe9b3suzh0wf3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Жаңалықтар/Техникалық</title>
    <ns>4</ns>
    <id>554792</id>
    <revision>
      <id>3683652</id>
      <parentid>3677108</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T14:37:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MediaWiki message delivery</username>
        <id>28897</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tech News: 2026-43 */ жаңа бөлім</comment>
      <origin>3683652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="228305" sha1="r4gsfuicunqajq0x9ntqe37igg62myq" xml:space="preserve">{{Мұрағат|2014 жылғы техникалық жаңалықтар|2015 жылғы техникалық жаңалықтар|2016 жылғы техникалық жаңалықтар|2017 жылғы техникалық жаңалықтар|2018 жылғы техникалық жаңалықтар|2019 жылғы техникалық жаңалықтар|2020 жылғы техникалық жаңалықтар|2021 жылғы техникалық жаңалықтар|2022 жылғы техникалық жаңалықтар|2023 жылғы техникалық жаңалықтар|2024 жылғы техникалық жаңалықтар|2025 жылғы техникалық жаңалықтар|2026 жылғы техникалық жаңалықтар}}

{{Жинақталған мазмұн|20|400}}

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-03&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W03&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product &amp; Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]].

'''Updates for editors'''
* As part of the current work of Community Tech team on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W372|Multiple watchlists]] project, the display of [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]] will be updated as a first step towards multiple watchlists. Additionally, the pagination on [[Special:Search|Search]] will be updated too, as a part of the work on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W186|Revamp pagination / page navigation]] wish. [https://phabricator.wikimedia.org/T411596]
* [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] is a MediaWiki [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that lets you see your watchlists from different wikis on the same page. It was recently updated to look more like the regular [[Special:Watchlist|Watchlist]], such as preparing it for temporary accounts in IP masking (including rerouting user links to contributions pages), making page titles bold, and opening links in edit summaries and tags in new browser tabs. [https://phabricator.wikimedia.org/T398361][https://phabricator.wikimedia.org/T298919][https://phabricator.wikimedia.org/T273526][https://phabricator.wikimedia.org/T286309]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where global blocks did not have the option to disable sending emails, has now been fixed, and will be available for use in the week of January 13. [https://phabricator.wikimedia.org/T401293]

'''Updates for technical contributors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Citation tool|VisualEditor citation tool]] and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] now support &quot;map&quot; as a reference type. [https://phabricator.wikimedia.org/T411083]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.10|MediaWiki]]/[[mw:MediaWiki 1.46/wmf.11|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W03&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 00:32, 2026 ж. қаңтардың 13 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29907192 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-04&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W04&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The tray shown on [[Special:Diff|Special:Diff]] in mobile view has been redesigned. It is now collapsed by default, and incorporates a link to undo the edit being viewed, making it easier for mobile editors and reviewers to take action while keeping the interface uncluttered. [https://phabricator.wikimedia.org/T402297] 
* [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now automatically determines the text direction (ensuring correct display of sites with unusual domain names) and shows detailed descriptions for log actions. Later this week, a new permanent link for page creations and CSS classes for each entry element will be added. [https://phabricator.wikimedia.org/T412505][https://phabricator.wikimedia.org/T287929][https://phabricator.wikimedia.org/T262768][https://phabricator.wikimedia.org/T414135]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the previously observed issue in Vector 2022, where anchor link targets were obscured by the sticky header, has now been addressed. [https://phabricator.wikimedia.org/T406114]

'''Updates for technical contributors'''
* As mentioned in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|October 2025 deprecation announcement]], MediaWiki Interfaces team will begin sunsetting all transform endpoints containing a trailing slash from the MediaWiki REST API the week of January 26. Changes are expected to roll out to all wikis on or before January 30th. All API users currently calling them are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. Both endpoint variations can be found, compared, and tested using the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox]. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in Phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board].
* Interactive reference documentation for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia REST API|Wikimedia REST API]] has moved. Requests to API docs previously hosted through [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase|RESTBase]] (e.g.: &lt;code dir=ltr&gt;https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/&lt;/code&gt;) are now redirected to the [[w:en:Special:RestSandbox|REST Sandbox]].
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|WMF Wikidata Platform team]] (WDP) has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|January 2026 newsletter]]. It includes updates on the legacy full-graph endpoint decommissioning, the User-Agent policy change, the monthly Blazegraph migration office hours, and efforts to reduce regressions caused by the legacy endpoint shutdown. As a reminder, you can [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/WDP team updates|subscribe to the WDP newsletter]]!
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.12|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* The [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026]] will take place on 13-14 March 2026 in Arnhem, the Netherlands. Applications opened mid-December and will close soon or when capacity is reached. It's a two-day, technically oriented hackathon bringing together Wikimedians from the region. Hope to see you there!

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W04&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 01:29, 2026 ж. қаңтардың 20 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29943403 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-05&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W05&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Wikimedia Foundation invites comments on [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Year1 Reflections and Proposed Way Forward 2026 Update|proposed future]] of the [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] until 28 February.
* All users with registered accounts can now use passkeys for [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA). Passkeys are a simple way to log in without using a second device. They verify the user's identity using a fingerprint, face scan, or a PIN code. To set up a passkey, first set up a regular 2FA method. Currently, to log in with a passkey, users must also use a password. Later this quarter, passwordless login will allow users to log in with a single click and a passkey. Users with advanced rights will also be required to have 2FA enabled. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project.
* Unregistered contributors on blocked IPs or blocked IP ranges can now interact on-wiki to appeal a block by creating a temporary account to appeal a block on the user talk page, unless the &quot;prevent this user from editing their own talk page&quot; is enabled. This solves the problem of logged-out users unable to use the default unblock process via user talk page. [https://phabricator.wikimedia.org/T398673]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Two-Factor Authentication (2FA) methods description on the management page has been updated. It is now clearer and easier for users to understand and make use of. [https://phabricator.wikimedia.org/T332385]

'''Updates for technical contributors'''
* A new AbuseFilter variable, &lt;code&gt;account_type&lt;/code&gt;, has been added to provide a reliable way to determine the account type being created in the &lt;code&gt;createaccount&lt;/code&gt; and &lt;code&gt;autocreateaccount&lt;/code&gt; actions. As part of this change, the variable &lt;code&gt;accountname&lt;/code&gt; has been renamed to &lt;code&gt;account_name&lt;/code&gt;, and &lt;code&gt;accountname&lt;/code&gt; is now deprecated. Edit filter managers should update any filters that use hardcoded account type checks or the deprecated variable. [https://phabricator.wikimedia.org/T414049]
* Image thumbnails that are requested in non-standard sizes, and using non-standard methods such as direct requests to &lt;code dir=ltr&gt;&lt;nowiki&gt;upload.wikimedia.org/…&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; will stop working in the near future. This change is to prevent ongoing external abuse by web-scrapers and bots. Some users with custom CSS/JS, Interface Admins who can fix gadgets and local skins, and Tool-authors, will need to update their code to use standard thumbnail sizes. [[phab:T414805|Details, search-links, and examples of how to fix them, are available in the task]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.13|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W05&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 02:16, 2026 ж. қаңтардың 27 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29969530 тізімін пайдаланып User:UOzurumba (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-06&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W06&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The &quot;{{int:pageinfo-toolboxlink}}&quot; feature, which gives validating information about a page ([{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=info}} example]), now automatically includes a table of contents. If there is a local [[{{ns:8}}:Pageinfo-header]] page created by individual users, it can now be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T363726]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, VisualEditor previously added bold or italic formatting inside link descriptions, making the wikicode complex. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T409669]

'''Updates for technical contributors'''
* There was no XML dump on 20 January. Additionally, from now on, dumps will be generated once per month only. [https://phabricator.wikimedia.org/T414389]
* The MediaWiki Interfaces team removed support for all transform endpoints containing a trailing slash from the [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/API:REST%20API MediaWiki REST API]. All API users currently calling those endpoints are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.14|MediaWiki]]

'''Weekly highlight'''
* Users are reminded that the Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product &amp; Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W06&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 22:43, 2026 ж. ақпанның 2 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30000986 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-07&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W07&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Logged-in contributors who manage large or complex watchlists can now organise and filter watched pages in ways that improve their workflows with the new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|Watchlist labels]] feature. By adding custom labels (for example: pages you created, pages being monitored for vandalism, or discussion pages) users can more quickly identify what needs attention, reduce cognitive load, and respond more efficiently. This improves watchlist usability, especially for highly active editors.
* A new feature available on [[Special:Contributions|Special:Contributions]] shows [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] that are likely operated by the same person, and so makes patrolling less time-consuming. Upon checking contributions of a temporary account, users with access to temporary account IP addresses can now see a view of contributions from the related temporary accounts. The feature looks up all the IPs associated with a given temporary account within the data retention period and shows all the contributions of all temporary accounts that have used these IPs. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts#February 2026: Improvements to the patroller tooling|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T415674] 
* When editors preview a wikitext edit, the reminder box that they are only seeing a preview (which is shown at the top), now has a grey/neutral background instead of a yellow/warning background. This makes it easier to distinguish preview notes from actual warnings (for example, edit conflicts or problematic redirect targets), which will now be shown in separate warning or error boxes. [https://phabricator.wikimedia.org/T414742]
* The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now properly supports more than one Wikibase site, for example both [[d:|Wikidata]] and [[testwikidata:|testwikidata]]. In addition, issues regarding text direction have been fixed for users who prefer Wikidata or other Wikibase sites in right-to-left (RTL) languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T415440][https://phabricator.wikimedia.org/T415458]
* The automatic &quot;magic links&quot; for ISBN, RFC, and PMID numbers have been [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic links|deprecated in wikitext since 2021]] due to inflexibility and difficulties with localization. Several wikis have successfully replaced RFC and PMID magic links with equivalent external links, but a template was often required to replace the functionality of the ISBN magic link. There is now a new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#isbn|built-in parser function]] &lt;code dir=ltr&gt;&lt;nowiki&gt;{{#isbn}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; available to replace the basic functionality of the ISBN magic link. This makes it easier for wikis who wish to migrate off of the deprecated magic link functionality to do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T145604]
* Two new wikis have been created: 
** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35401|Jju]] ([[w:kaj:|&lt;code&gt;w:kaj:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413283]
** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q1186896|Nawat]] ([[w:ppl:|&lt;code&gt;w:ppl:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413273]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. 

'''Updates for technical contributors'''
* A new global user group has been created: [[{{int:grouppage-local-bot}}|{{int:group-local-bot}}]]. It will be used internally by the software to allow community bots to bypass rate limits that are applied to abusive [[w:en:Web scraping|web scrapers]]. Accounts that are approved as bots on at least one Wikimedia wiki will be automatically added to this group. It will not change what user permissions the bot has. [https://phabricator.wikimedia.org/T415588]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.15|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Spring 2026|MediaWiki Users and Developers Conference, Spring 2026]] will be held March 25–27 in Salt Lake City, USA. This event is organized by and for the third-party MediaWiki community. You can propose sessions and register to attend. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/AZBWVI46SDEB65PGR5J6E4TYOQQEZXM7/]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W07&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 04:29, 2026 ж. ақпанның 10 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30026671 тізімін пайдаланып User:Quiddity (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-08&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W08&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|SRE Team]] will be performing a cleanup of Wikimedia's [[m:Special:MyLanguage/Etherpad|Etherpad]] instance, the web-based editor for real-time collaborative document editing. All pads will be permanently deleted after 30 April, 2026 – if there are still migration projects in progress at that point the team can revisit the date on a case by case basis. Please create local backups of any content you wish to keep, as deleted data cannot be recovered. This cleanup helps reduce database size and minimize infrastructure footprint. Etherpad will continue to support real-time collaboration, but long-term storage should not be expected. Additional cleanups may occur in the future without prior notice. [https://phabricator.wikimedia.org/T415237]

'''Updates for editors'''
* The Information Retrieval team will be launching an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|Android mobile app experiment]] that tests hybrid search capabilities which can handle both semantic and keyword queries. The improvement of on-platform search will enable readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. The experiment will first be launched on Greek Wikipedia in late February, followed by English, French, and Portuguese in March. [https://diff.wikimedia.org/2026/01/08/semantic-search-making-it-easier-to-find-the-information-readers-want/ Read more] on Diff blog. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Information_Retrieval]
* The Reader Growth team will run [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.10.2 Mobile Table of Contents|an experiment]] for mobile web users, that adds a table of contents and automatically expands all article sections, to learn more about navigation issues they face. The test will be available on Arabic, Chinese, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias.
* Previously, site notices ([[{{ns:8}}:Sitenotice]] and [[{{ns:8}}:Anonnotice]]) would only render on the desktop site. Now, they will render on all platforms. Users on mobile web will now see these notices and be informed. Site administrators should be prepared to test and fix notices on mobile devices to avoid interference with articles. To opt out, interface admins can add &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;#siteNotice { display: none; }&lt;/code&gt; to [[{{ns:8}}:Minerva.css]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T138572][https://phabricator.wikimedia.org/T416644]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue on [[Special:RecentChanges|Special:RecentChanges]] has been fixed. Previously, clicking hide in the active filters caused the &quot;view new changes since…&quot; button to disappear, though it should have remained visible. The button now behaves as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T406339]

'''Updates for technical contributors'''
* New documentation is now available to help editors debug on-site search features. It supports troubleshooting when pages do not appear in results, when ranking seems unexpected, and when you need to inspect what content is being indexed, helping make search behavior easier to understand and analyze. [[mw:Help:CirrusSearch/Debug|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T411169]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.16|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W08&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 00:16, 2026 ж. ақпанның 17 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30086330 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-09&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W09&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Reference Check|Reference Check]] has been deployed to English Wikipedia, completing its rollout across all Wikipedias. The feature prompts newcomers to add a citation before publishing new content, helping reduce common citation-related reverts and improve verifiability. In A/B testing, the impact was substantial: newcomers shown Reference Check were approximately 2.2 times more likely to include a reference on desktop and about 17.5 times more likely on mobile web. [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/reference_check_ab_test_report_final_2025.html]
'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:InterwikiSorting|InterwikiSorting extension]], which allowed for the [[m:Special:MyLanguage/Interwiki sorting order|sorting of interwiki links]], has been undeployed from Wikipedia. As a result, editors who had enabled interwiki link sorting in non-compact mode (full list format) will now see links reordered. The links moving forward will be listed in the alphabetical order of language code. [https://phabricator.wikimedia.org/T253764]
* Later this week, people who are editing a page-section using the mobile visual editor, will notice a new &quot;Edit full page&quot; button. When tapped, you will be able to edit the entire article. This helps when the change you want to make is outside the section you initially opened. [https://phabricator.wikimedia.org/T387175][https://phabricator.wikimedia.org/T409112]
* [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|The Reader Experience team]] is inviting editors to assess whether dark mode should still be considered &quot;beta&quot; on their wiki, based on their experience of how well it functions on desktop and mobile. If the feature is deemed mature, editors can update the interface messages in &lt;code dir=ltr&gt;MediaWiki:skin-theme-description&lt;/code&gt; and &lt;code dir=ltr&gt;MediaWiki:Vector-night-mode-beta-tag&lt;/code&gt; to indicate that dark mode is ready and no longer considered beta.
* The improved [[mw:Wikimedia_Apps/Team/iOS/Activity_Tab|Activity tab]] which displays user-insights is now available to all users of the Wikipedia iOS app (version 7.9.0 and later). Following earlier A/B testing that showed higher account creation among users with access to the feature, it has been rolled out to 100% of users along with some updates. The Activity tab now shows your edited articles in the timeline, offers editing impact insights like contribution counts and article view trends, and customization options to improve in-app experience for users.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug that prevented [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DiscussionTools|DiscussionTools]] from working on mobile has now been fixed, restoring full functionality. [https://phabricator.wikimedia.org/T415303]

'''Updates for technical contributors'''
* The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that makes this possible continues to improve. The latest upgrade is the inclusion of a [[mw:Extension:GlobalWatchlist#hook|new hook]], &lt;code dir=ltr&gt;ext.globalwatchlist.rebuild&lt;/code&gt;, which fires after each watchlist rebuild. This allows you to run gadgets and user scripts for the Special page. [https://phabricator.wikimedia.org/T275159]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.17|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W09&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 00:03, 2026 ж. ақпанның 24 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30119102 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-10&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W10&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Wikipedia 25 [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments|Birthday mode]] is now live on Betawi, Breton, Chinese, Czech, Dutch, English, French, Gorontalo, Indonesian, Italian, Luxembourgish, Madurese, Sicilian, Spanish, Thai, and Vietnamese Wikipedias! This limited-time campaign feature celebrates 25 years of Wikipedia with a birthday mascot, Baby Globe. When turned on, Baby Globe is shown on [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments/article configuration|~2,500 articles]], waiting to be discovered by readers. Communities can choose to turn Birthday mode on by getting consensus from their community and asking an admin to enable the feature and customize it via [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments#Community Configuration Demo|community configuration]] on the local wiki.

'''Updates for editors'''
* [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new feature to re-use references with different details has been released to Swedish Wikipedia, Polish Wikipedia and [[:phab:T418209|a couple of other wikis]]. You can [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|try the feature]] on these projects or on testwiki and [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing betawiki]. Learnings from the first pilot wiki German Wikipedia have been [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Learnings|published in a report]]. Reach out to the Wikimedia Deutschland team if you are [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|interested in becoming a pilot wiki]].
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste check|Paste Check]] will become available at all Wikipedias this week. The feature prompts newcomers who are pasting text they are not likely to have written into VisualEditor to consider whether doing so risks a copyright violation. Paste Check [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tags|tags]] all edits where it is shown for potential review. Local administrators can configure various aspects of the feature via [[{{#special:EditChecks}}]]. [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Paste Check#A/B Experiment|Research]] across 22 wikis found that Paste Check resulted in an 18% decrease in relative reverted-edits compared to the control group. Translators can [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=ext-visualeditor-ve-mw-editcheck&amp;filter=&amp;optional=1&amp;action=translate help to localize] this and related features.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] will be standardizing the user menu in the top right for all mobile users so that it is closer to the desktop experience. Currently this user menu is only visible to users with Advanced Mobile Controls (AMC) turned on. The only change is that a couple buttons previously in the left-side menu will move to the top right for users who do not have AMC turned on. This change is expected to go out March 9 and seeks to improve the user interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T413912]
* Starting in the week of March 2, the emails sent out when an email address was added, removed, or changed for an account will switch to a substantially nicer and clearer HTML email from the prior plaintext one. [https://phabricator.wikimedia.org/T410807]
* Notifications are currently limited to 2,000 historic entries per user, and extend back to 2013 when the feature was released. This is going to be changed to only store Notifications from the last 5 years, but up to 10,000 of them. This will help with long-term infrastructure health and help to prevent more recent notifications from disappearing too soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948]
* The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page continues to see improvements. The latest update improves label usage experience. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] now allows activating the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Language#Fallback languages|language fallback system]] for Wikidata items without labels in the viewed language, and showing those labels in the user’s preferred Wikidata language if no &lt;code dir=ltr&gt;uselang=&lt;/code&gt; URL parameter is provided. [https://phabricator.wikimedia.org/T373686][https://phabricator.wikimedia.org/T416111]
* The Wikipedia Android team has started a beta test of [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|hybrid search]] on Greek Wikipedia. Hybrid search capabilities can handle both semantic and keyword queries enabling readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily.
* For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Currently, 2FA is required to use the group, but not to be a member of it. Given that this model still has some vulnerabilities, the situation will [[phab:T418580|gradually change in March]]. Members of these groups will be unable to disable last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the second half of March, users without 2FA will be removed from these groups. This applies to: CentralNotice administrators, checkusers, interface administrators, suppressors, Wikidata staff, Wikifunctions staff, WMF Office IT and WMF Trust &amp; Safety. Nothing will change for other users. See the linked task for deployment schedule. [https://phabricator.wikimedia.org/T418580]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue preventing users from creating an instance in [https://www.wikibase.cloud/ Wikibase.cloud] has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416807]

'''Updates for technical contributors'''
* To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], over the next month the Wikimedia Foundation will implement global API rate limits across our APIs. In early March, stricter limits will be applied to unidentified requests from outside Toolforge/WMCS and API requests that are made from web browsers. In April, higher limits will be applied to identified traffic. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]].
* The Wikidata Query Service Linked Data Fragment (LDF) endpoint will be decommissioned in February. This endpoint served limited traffic, which was successfully migrated to other data access methods that were better suited to support existing use cases. The hardware used to support the LDF endpoint will be reallocated to support the ongoing backend migration efforts. [https://phabricator.wikimedia.org/T415696]
* The new Parsoid parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], improving platform sustainability and making it easier to introduce new reading and editing features. Parsoid is now the default parser on 488 WMF wikis (268 Wikipedias), now covering more than 10% of all Wikipedia page views.
* The process and criteria for [[Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise#Access|requesting exceptional access]] to the high volume feed of the ''Wikimedia Enterprise'' APIs (at no cost for mission-aligned usecases), [[m:Talk:Wikimedia Enterprise#Exceptional access criteria|have now been published]]. This is to provide more thorough and clearer documentation for users.
* [https://techblog.wikimedia.org/ Tech Blog], the blog dedicated to the Wikimedia technical community [https://techblog.wikimedia.org/2026/02/24/a-tech-blog-diff/ will be migrating] to [[diffblog:|Diff]], the community news and event blog. The migration should be complete in April 2026, after which new posts will be accepted for publishing. Readers will be able to access posts – old and new – on the landing page at https://diff.wikimedia.org/techblog.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.18|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W10&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 22:51, 2026 ж. наурыздың 2 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30137798 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-11&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W11&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies.
* Last week, all wikis had 2 hours of read-only time, and extended unavailability for user-scripts and gadgets. This was due to a security incident which has since been resolved. Work is ongoing to prevent re-occurrences. For current information please see the [[m:Steward's noticeboard#Statement on Meta about today's user script security incident|post on the Stewards' noticeboard]] ([[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Product Safety and Integrity/March 2026 User Script Incident|translations]]).

'''Updates for editors'''
* Users facing multiple blocks on mobile will now see the reasons for each block separately, instead of a generic message. This helps them understand why they are blocked and what steps they can take to resolve the issue. For example, users affected for using common VPNs (such as [[Special:MyLanguage/Apple iCloud Private Relay|iCloud Private Relay]]) will receive clearer guidance on what they need to do to start editing again. [https://phabricator.wikimedia.org/T357118]
* Later this week, [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] will become available as a beta feature within the visual editor at all Wikipedias. This feature proactively suggests various types of actions that people can consider taking to improve Wikipedia articles, and learn about related guidelines. The feature is locally configurable, and can also be locally expanded with custom Suggestions. Current settings can be seen at [[Special:EditChecks]] and there are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators %E2%80%93 local customization|instructions for how administrators can customize]] the links to point to local guidelines. The feature is connected to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit check]] which suggests improvements while someone is writing new content. In the future, the Editing team plans to evaluate the feature's impact with newcomers through a controlled experiment. [https://phabricator.wikimedia.org/T404600]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where the cursor became misaligned during the use of CodeMirror’s syntax highlighting, which makes wikitext and code easier to read, has now been fixed. This problem specifically affected users who defined a font rule in a custom stylesheet while creating a new topic with DiscussionTools. [https://phabricator.wikimedia.org/T418793]

'''Updates for technical contributors'''
* API rate limiting update: To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], global API rate limits will be applied this week to requests without a compliant User-Agent that originate from outside Toolforge/WMCS and to unauthenticated requests made from web browsers. Higher limits will be applied to identified traffic in April. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]].
* The new GraphQL API has been released. The API was developed as a flexible alternative to select features of the Wikidata Query Service (WDQS), to improve developer experience and foster adaptability, and efficient data access. Try it out and [[d:Wikidata:Wikibase GraphQL#Feedback and development|give feedback]]. You can also [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/GraphQLAPI/apply sign up for usability tests].
* The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|PTAC Unsupported Tools Working Group]] continued improvements to [[commons:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons#|Video2Commons]] in February, with fixes addressing authentication errors, large-file handling, task queue visibility, and clearer upload behavior. Work is still ongoing in some areas, including changes related to deprecated server-side uploads. Read [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group#February 2026|this update]] to learn more.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.19|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The Article Guidance team invites experienced Wikipedia editors from selected [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators#Collaborators|pilot wikis]] and interested contributors from other Wikipedias to fill out this questionnaire which is available in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfmLeVWnxmsCbPoI_UF2jyRcn73WRGWCVPHzerXb4Cz97X_Ag/viewform English], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd6rzr4XXQw8r4024fE3geTPFe13M_6w7Mitj-YJi0sOlWTAw/viewform?usp=header Arabic], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdok3-RfB18lcugYTUMGkpwmqG_8p760Wv4dCXitOXOszjUDw/viewform?usp=header Bengali], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfjTfYp4jEo0akA4B1e-Nfg3QZPCudUjhJzHzzDi6AHyAaMGA/viewform?usp=header Japanese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScteVoI29Aue4xc72dekk-6RYtvmMgQxzMI900UOawrFrSTWg/viewform?usp=header Portuguese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetdxnYwL3ub2vqA7awCg5hJZPMIYcDPaiTe12rY9h0GYnVlw/viewform?usp=header Persian], and [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScNvfJF-Ot-4pzA4qAN771_0QDJ4Li19YcUsaTgSKW8Nc7U_Q/viewform?usp=header Turkish]. Your answers will help the team customize guidance for less experienced editors and help them learn community policies and practices while creating an article. Learn more [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|on the project page]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W11&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 23:52, 2026 ж. наурыздың 9 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30213008 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-12&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W12&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature, also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], has been used for wikitext syntax highlighting since November 2024. It will be promoted out of beta by May 2026 in order to bring improvements and new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Features|features]] to all editors who use the standard syntax highlighter. If you have any questions or concerns about promoting the feature out of beta, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|please share]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059]
* Some changes to local user groups are performed by stewards on Meta-Wiki and logged there only. Now, interwiki rights changes will be logged both on Meta-Wiki and the wiki of the target user to make it easier to access a full record of user's rights changes on a local wiki. Past log entries for such changes will be backfilled in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T6055]
* On wikis using [[m:Special:MyLanguage/Flagged Revisions|Flagged Revisions]], the number of pending changes shown on [[{{#Special:PendingChanges}}]] previously counted pages which were no longer pending review, because they have been removed from the system without being reviewed, e.g. due to being deleted, moved to a different namespace, or due to wiki configuration changes. The count will be correct now. On some wikis the number shown will be much smaller than before. There should be no change to the list of pages itself. [https://phabricator.wikimedia.org/T413016]
* Wikifunctions composition language has been rewritten, resulting in a new version of the language. This change aims to increase service stability by reducing the orchestrator's memory consumption. This rewrite also enables substantial latency reduction, code simplification, and better abstractions, which will open the door to later feature additions. Read more about [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-11|the changes]].
* Users can now sort search results alphabetically by page title. The update gives an additional option to finding pages more easily and quickly. Previously, results could be sorted by Edit date, Creation date, or Relevance. To use the new option, open 'Advanced Search' on the search results page and select 'Alphabetically' under 'Sorting Order'. [https://phabricator.wikimedia.org/T403775]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented UploadWizard on Wikimedia Commons from importing files from Flickr has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419263]
'''Updates for technical contributors'''
* A new special page, [[{{#special:LintTemplateErrors}}]], has been created to list transcluded pages that are flagged as containing lint errors to help users discover them easily. The list is sorted by the number of transclusions with errors. For example: [[{{#special:LintTemplateErrors}}/night-mode-unaware-background-color]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T170874]
* Users of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature have been using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages, for some time now. Along with promoting CodeMirror 6 out of beta, the plan is to replace CodeEditor as the standard editor for these content models by May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|Feedback or concerns are welcome]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] JavaScript modules will soon be upgraded to CodeMirror 6. Leading up to the upgrade, loading the &lt;code dir=ltr&gt;ext.CodeMirror&lt;/code&gt; or &lt;code dir=ltr&gt;ext.CodeMirror.lib&lt;/code&gt; modules from gadgets and user scripts was deprecated in July 2025. The use of the &lt;code dir=ltr&gt;ext.CodeMirror.switch&lt;/code&gt; hook was also deprecated in March 2025. Contributors can now make their scripts or gadgets compatible with CodeMirror 6. See the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror#Gadgets and user scripts|migration guide]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T373720]
* The MediaWiki Interfaces team is expanding coverage of REST API module definitions to include [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API/Extensions|extension APIs]]. REST API modules are groups of related endpoints that can be independently managed and versioned. Modules now exist for [https://phabricator.wikimedia.org/T414470 GrowthExperiments] and [https://phabricator.wikimedia.org/T419053 Wikifunctions] APIs. As we migrate extension APIs to this structure, documentation will move out of the main MediaWiki OpenAPI spec and REST Sandbox view, and will instead be accessible via module-specific options in the dropdown on the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox] (i.e., [[{{#Special:RestSandbox}}]], available on all wiki projects).
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto|Scribunto]] extension provides different pieces of information about the wiki where the module is being used via the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual|mw.site]] library. Starting last week, the library also provides a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.site.wikiId|way]] of accessing the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Wiki ID|wiki ID]] that can be used to facilitate cross-wiki module maintenance. [https://phabricator.wikimedia.org/T146616]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.20|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|2026 Coolest Tool Award]] celebrating outstanding community tools, is now open for nominations! Nominate your favorite tool using the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/435684?lang=en nomination survey] form by 23 March 2026. For more information on privacy and data handling, please see the [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Coolest_Tool_Award_2026_Survey_Privacy_Statement|survey privacy statement]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W12&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 00:35, 2026 ж. наурыздың 17 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30260505 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-13&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W13&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Wikimedia site users can now log in without a password using passkeys. This is a secure method supported by fingerprint, facial recognition, or PIN. With this change, all users who opt for passwordless login will find it easier, faster, and more secure to log in to their accounts using any device. The new passkey login option currently appears as an autofill suggestion in the username field. An additional [[phab:T417120|&quot;Log in with passkey&quot; button]] will soon be available for users who have already registered a passkey. This update will improve security and user experience. The [[c:File:Passwordless_login_screencast.webm|screen recording]] demonstrates the passwordless login process step by step.
* [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies.

'''Updates for editors'''
* Wikimedia site users can now export their notifications older than 5 years using a [[toolforge:echo-chamber|new Toolforge tool]]. This will ensure that users retain their important notifications and avoid them being lost based on the planned change to delete notifications older than 5 years, as previously announced. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948]
* Wikipedia editors in Indonesian, Thai, Turkish, and Simple English now have access to Special:PersonalDashboard. This is an [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Dashboard|early version of an experience]] that introduces newer editors to patrolling workflows, making it easier for them to move from making edits to participating in more advanced moderation work on their project. [https://phabricator.wikimedia.org/T402647]
* The [[Special:Block]] now has two minor interface changes. Administrators can now easily perform indefinite blocks through a dedicated radio button in the expiry section. Also, choosing an indefinite expiry provides a different set of common reasons to select from, which can be changed at: [[MediaWiki:Ipbreason-indef-dropdown]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401823]
* Mobile editors [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#Logged-out|at several wikis]] can now see an improved logged-out edit warning, thanks to the recent updates from the Growth team. These changes released last week are part of ongoing efforts and tests to enhance [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|account creation experience on mobile]] and then increase participation. [https://phabricator.wikimedia.org/T408484]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented mobile web users from seeing the block information when affected by multiple blocks has been fixed. They can now see messages of all the blocks currently affecting them when they access Wikipedia.

'''Updates for technical contributors'''
* Images built using Toolforge will soon get the upgraded buildpacks version, bringing support for newer language versions and other upstream improvements and fixes. If you use Toolforge Build Service, review the recent [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/EMYTA32EV2V5SQ2JIEOD2CL66YFIZEKV/ cloud-announce email] and update your build configuration as necessary to ensure your tools are compatible. [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?title=Help:Toolforge/Building_container_images&amp;oldid=2392097#Buildpack_environment_upgrade_process][https://phabricator.wikimedia.org/T380127]

* The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal] documentation wiki will shut down in June 2026. API keys created on the API Portal will continue to work normally. api.wikimedia.org endpoints will be deprecated gradually starting in July 2026. Documentation on the API Portal is moving to [[mw:Wikimedia APIs|mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.21|MediaWiki]]

'''In depth'''
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is considering improvements to [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|automatically generated reference names in VisualEditor]]. Please check out the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|proposed solutions]] and participate in the [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|request for comment]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W13&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 21:50, 2026 ж. наурыздың 23 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30268305 тізімін пайдаланып User:UOzurumba (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-14&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W14&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Beta version of [[abstract:|Abstract Wikipedia]] a new Wikimedia project which is language-independent, was launched last week. The project allows communities to build Wikipedia articles in their native language, which can be readily accessed by other users in their own languages. The wiki is powered by instructions from Wikifunctions and also based on structured content from Wikidata. [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-26|Read more]].

'''Updates for editors'''
* The Growth team is running an A/B test to evaluate a clearer, more user-friendly message that promotes account creation on wikis. Currently when logged-out mobile users begin editing, they see a jarring warning message that can feel abrupt and discouraging. This also presents temporary account editing as the default rather than encouraging account creation. The test is running on ten Wikipedias, including Arabic, French, Spanish and German. [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#2. Improve logged-out warning message (T415160)|Read more]].
* The Wikimedia Apps team is inviting feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|how editing should work on the Wikipedia mobile apps]]. The discussion focuses on improving how users access editing tools when they tap &quot;Edit&quot;. This is part of a broader effort to convert readers who develop an interest in editing, to access a more user-friendly pathway to start contributing.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:45}} community-submitted {{PLURAL:45|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where citation fetching from the large newspaper archive [https://www.newspapers.com Newspapers.com] was no longer working, due to a block in [[mw:Special:MyLanguage/Citoid|Citoid]] requests, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419903]

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.22|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W14&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 00:25, 2026 ж. наурыздың 31 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30329462 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-15&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W15&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''

* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] now includes a new group goal-setting feature, enabling organizers to set and track event goals such as the number of articles created and participating contributors in real time. Similarly, participants can work toward shared targets and see their collective impact as the event unfolds. The feature is now available on all Wikimedia wikis. Learn more in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Collaborative contributions#Goal setting|the documentation]].
* [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|watchlist labels]] feature (announced in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Tech News 2026-07]]) is now available via VisualEditor, the source editor, and the 'watchstar' (or watch link, for skins that don't have a star icon). Previously it was only possible to assign labels via [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]]. In all three places it is a new field following the expiry field.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where talk pages on mobile with Parsoid are unusable after empty section headers, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419171]

'''Updates for technical contributors'''
* The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]], which lets editors add details to an existing reference without duplicating it, will be gradually rolled out to [[phab:T414094|more wikis]] later this year. Wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]] gadget are encouraged to update their version (typically at [[m:MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js|MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js]] as shown [https://en.wikipedia.org/w/index.php?diff=1344408362 here]) to ensure compatibility. Other reference-related gadgets may also be affected. [https://phabricator.wikimedia.org/T416304]
* All Wikinews editions will be closed and switched to read-only mode on 4 May 2026. Content will remain accessible, but no new edits or articles can be added. This closure was approved by the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation following extended discussions. [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|Read more]].
* The [[:mw:Special:MyLanguage/API:Action API|Action API]] has had several formats for requested output. One of them, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;format=php&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, is being removed soon. Please ensure your scripts or bots use the [[mw:Special:MyLanguage/API:Data formats#Output|JSON format]]. This removal should affect very few scripts and bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T118538]
* The [[Special:NamespaceInfo|Special:NamespaceInfo]] page now includes namespace aliases. For example &quot;WP&quot; for the &quot;Project&quot; (&quot;Wikipedia&quot;) namespace on the German Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T381455]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.23|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W15&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 21:18, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30362761 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-16&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W16&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Experienced editors are invited to [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Main_Page test] the [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature, designed to help less-experienced editors create well-structured, policy-compliant Wikipedia articles. Testing instructions are [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide|available]]. Also, after reviewing [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance the outlines], please provide feedback on the [[mw:Talk:Article guidance|project talk page]]. Based on your input, the feature will be refined and transferred to the pilot Wikipedias to translate and adapt. Check out [[c:File:Article Guidance workflow demo - April 2026.webm|the video]] explaining the feature.
'''Updates for editors'''
* On most wikis, all autoconfirmed users can now use [[Special:ChangeContentModel|Special:ChangeContentModel]] page to [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|create new pages with custom content models]], such as mass message lists, making custom page formats more accessible. Check [[Special:ListGroupRights|Special:ListGroupRights]] for the status of your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T248294]
* The Growth team has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account_Creation_Experiments|account creation experiment]] to evaluate whether adding an account creation button to the mobile web header increases new account registrations and encourages more mobile users to contribute to the wikis. The experiment is currently live on Hindi, Indonesian, Bengali, Thai, and Hebrew Wikipedia, and targets 10% of logged-out mobile web users.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where VisualEditor could get stuck loading on Windows devices with animations turned off, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T382856]

'''Updates for technical contributors'''
* Starting later this week, {{int:group-abusefilter}} who have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature enabled will have [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] as the editor at [[Special:AbuseFilter|Special:AbuseFilter]]. This is part of the broader effort to make the user experience more consistent across all editors. [https://phabricator.wikimedia.org/T399673][https://phabricator.wikimedia.org/T419332]
* Tools and bots that access the [[mw:Special:MyLanguage/Notifications/API|Notifications API]] (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;action=query&amp;meta=notifications&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;) will need to update their OAuth or BotPassword grants to also include access to private notifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T421991]
* Due to a library upgrade, listings on category pages may be displayed out of order starting on Monday, 20th April. A migration script will be run to correct this, and will take hours to days depending on the size of the wiki (up to a week for English Wikipedia). [https://phabricator.wikimedia.org/T422544]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.24|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W16&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 20:18, 2026 ж. сәуірдің 13 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30380527 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-17&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W17&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* After two years of development, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]], also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], is to be promoted out of beta on Tuesday, April 21. It brings better code and wikitext readability, reduction in typing errors, and other [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|benefits]] to all users of the standard syntax highlighter. A huge thank you to volunteer [https://phabricator.wikimedia.org/p/Bhsd/ Bhsd] who developed many of the new features, including [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Code folding|code folding]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|autocompletion]], and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linting]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059]
* A major update to the Wikipedia app for iOS is now rolling out, redesigning the interface to align with Apple's latest &quot;Liquid Glass&quot; visual design. [https://apps.apple.com/us/app/wikipedia/id324715238 Download the latest version] and explore the update.

'''Updates for editors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading lists]] is a feature which allows readers to save articles to a list for reading later. This feature is now in beta on Arabic, French, Indonesian, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and by default for all new accounts on all Wikipedias.
* An experiment which explores extending [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Page Previews to mobile web]] will be launched in the week of April 20 on Arabic, English, French, Italian, Polish, and Vietnamese Wikipedias. Page Previews are pop-ups that display a thumbnail, lead paragraph, and a link to open the full article of a blue link, thereby improving content discovery. The feature is already available on desktop and in the apps. [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology#Template|Read more about this experiment and others]].
* On several wikis, logged-in editors who haven't [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email confirmation|confirmed their email addresses]] can now see a banner encouraging them to do so. Having the email address confirmed allows a user to restore access to the account if they lose it. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Encouraging users to confirm their email addresses|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T421366]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:15}} community-submitted {{PLURAL:15|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where editing very large wiki pages in the 2017 wikitext editor caused slow loading, preview and scrolling lag, and performance issues when selecting, cutting, or pasting content, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T184857]

'''Updates for technical contributors'''
* As part of the promotion of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] from a beta feature, all users will use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332]
* The &lt;code&gt;mirrors.wikimedia.org&lt;/code&gt; service for Debian and Ubuntu users will sunset and stop working on May 15. The resources for the service will be replaced with new and better options. Some users may need to switch to a different server which should take about a minute. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LJYRIS4WB66HIRCAO4GIDTXCMDVZRBMA/ You can read more]. [https://phabricator.wikimedia.org/T416707]
* The &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;image&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;oldimage&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; table will be removed from [[wikitech:Help:Wiki Replicas|wikireplicas]]. If your tools or queries access &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;image&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; or &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;oldimage&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; directly, please update them to use the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;file&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;filerevision&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; table before 28 May. [https://phabricator.wikimedia.org/T28741]
* Following the recent implementation of global API rate limits on unidentified traffic, the Wikimedia Foundation will continue efforts to ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]] by applying global limits to identified API traffic beginning the last week of April. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]].
* The [[mw:Special:MyLanguage/Attribution API|Attribution API]] is now available as a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Stability policy|beta]]. The API fetches information for crediting Wikimedia articles and media files wherever they are used. Reference documentation is available through the REST Sandbox special page available on all Wikimedia wikis (such as the [https://en.wikipedia.org/w/index.php?api=attribution.v0-beta&amp;title=Special%3ARestSandbox REST sandbox on English Wikipedia]). Share your feedback on the [[mw:Talk:Attribution API|project talk page]].
* There is no new MediaWiki version this week.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W17&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 19:59, 2026 ж. сәуірдің 20 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30432763 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-18&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W18&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* There is a change in how new users are autoconfirmed that will improve anti-vandalism protection. Currently, users who have had an account for a few days and made a few edits are automatically added to the [[{{int:grouppage-autoconfirmed/{{CONTENTLANGUAGE}}}}|{{int:group-autoconfirmed}}]] group. This configuration tends to be exploited by some vandals, who create accounts and start to use them only after some time. To mitigate this, the configuration will be updated next week so that – for the purpose of becoming autoconfirmed – the account age will be counted from their first edit, instead of registration date. The numeric value of the age threshold will remain the same. This change will be deployed only to wikis which require at least one edit as part of the autoconfirmation conditions. [https://phabricator.wikimedia.org/T418484]
* All Wikipedia users with new accounts and those who activated the &quot;automatically enable most beta features&quot; option in their preference can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|reading lists]] beta feature to save articles for later reading. This helps organize reading interests in one place for convenient access. 
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where infobox images have huge padding in Firefox, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423676]

'''Updates for technical contributors'''
* As a reminder, the global API rate limits will be applied this week to identified API traffic. This is to help ensure [[mw:MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]]. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, including the actual rate limits, see [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.26|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W18&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 23:05, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30458046 тізімін пайдаланып User:UOzurumba (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-19&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W19&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] team invites experienced editors of [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators|pilot Wikipedias]]—Arabic, Bangla, Japanese, Portuguese, Persian, Turkish, Simple English, Spanish, and French—to help translate and adapt [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance sample outlines]. These outlines will guide editors in creating clear, well-structured, and policy-compliant articles when using [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Special:NewArticle the feature] once it is launched in May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|Simple instructions]] on how to translate and adapt the outlines are available.
'''Updates for editors'''
* The [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has published [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|draft recommendations]] on a model that affiliates can follow when contributing to the technical space. Community members are invited to provide feedback on the recommendation until May 8th [[:m:Talk:Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|on the talk page]].
* The number of available thumbnail size preferences in MediaWiki is being reduced to three standardized options—Small (180px), Regular (250px), and Large (400px), as part of ongoing efforts to improve performance and reduce strain on thumbnail services. As a result, existing preferences will be mapped to the nearest new size (for example, smaller selections like 120px or 150px will render at 180px, while larger ones like 300px or 360px will render at 400px). The preferences interface will soon be updated to reflect these changes, and users who wish to opt out or provide feedback can do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T424909]
* From now on, even when a permission expires automatically, users will receive an Echo notification similar to the standard notification for permission changes. There is a difference between this and [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]] in that the latter reminds users a week ''before'' the rights are due to expire, so that they can renew the rights.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the problem where the ULS language selector in [[m:Special:Translate|Special:Translate]] would scroll vertically when it shouldn't, has been resolved. Previously, when users opened the &quot;Translate to English&quot; dropdown and typed certain inputs, the dialog would scroll vertically by a few pixels even when there was enough space to display all results. The dropdown no longer shifts unnecessarily when filtering languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T358864] 
* The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]], which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page, continues to improve. For example, watchlists for Wikibase sites such as [[:d:|Wikidata]] now support [[mw:Special:MyLanguage/Extension:EntitySchema|EntitySchema]] elements for better tracking. The Live Updates mode now refreshes the special page every 60 seconds to comply with the updated [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] for improved real-time responsiveness. Additionally, a directionality bug that displayed links as &quot;changes 3&quot; instead of &quot;3 changes&quot; in mixed-direction lists has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T415450][https://phabricator.wikimedia.org/T424422][https://phabricator.wikimedia.org/T418091]
'''Updates for technical contributors'''
* The second phase of [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] has been rolled out to reduce the [[diffblog:2026/03/26/quo-vadis-crawlers-progress-and-whats-next-on-safeguarding-our-infrastructure/|impact of AI crawlers]] and ensure fair, sustainable access to Wikimedia resources, prioritising human and mission-aligned traffic. [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits#Limits|Limits]] have been shifted from per-hour to per-minute, producing smoother traffic patterns and more predictable API load. Community users are not expected to be affected, and no action is required. Early indications show some User-Agent-based requestors are adjusting behaviour, and around 64% of automated API traffic has been identified. Monitoring continues, and Wikimedia Enterprise remains available for commercial support.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.27|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W19&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 01:42, 2026 ж. мамырдың 5 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30498077 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-20&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W20&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Community Tech has published [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/How to write a good wish|new guidance]] explaining how wishes on Community Wishlist are triaged and prioritized. The documentation is intended to help contributors write stronger proposals by clarifying the factors that influence prioritization decisions. Beyond vote counts, the guidance highlights considerations such as potential impact on the community when determining which wishes move forward.

'''Updates for editors'''
* The Reader Growth team is launching an experiment to test a new [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Share_Card|Share Card feature]] that allows readers to create visually engaging cards from Wikipedia articles or selected article sections and share them online, with each card linking back to the original article to help expand readership and article discovery. The mobile-only A/B test will be available to a portion of readers on Arabic, Chinese, French, Vietnamese, and English Wikipedia to better understand reading and sharing habits, and is scheduled to begin the week of May 18 and run for four weeks.
* The Android and iOS Wikipedia apps recently released the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/25th_Birthday_Reading_Challenge|25-day reading challenge]] into Beta, as part of efforts to drive reader engagement by encouraging users to complete reading milestones. To track their reading streak during the challenge, App users can add a widget featuring Baby Globe to their home screen. The challenge officially begins May 11.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:17}} community-submitted {{PLURAL:17|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the global preference for enabling syntax highlighting in wikitext could unexpectedly disable itself after being turned on, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T425286]

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader module &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;mediawiki.ui.input&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, deprecated since [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|September 2023]], will be removed this week. There is a [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. [https://phabricator.wikimedia.org/T420125]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.2|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W20&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 00:20, 2026 ж. мамырдың 12 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30524429 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-21&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W21&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Abstract Wikipedia team has identified five potential pilot wikis to assess their interest in adopting abstract articles on their wikis. The pilots are Malayalam, Bengali, Dagbani, Arabic, and Indonesian Wikipedia. The feedback period will be open until May 22. If your community is interested in becoming a pilot, [[m:Talk:Abstract Wikipedia|let us know on Meta]].

'''Updates for editors'''
* An experiment to show [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] to logged-out readers on mobile web will launch on May 18 across German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu Wikipedias, and will run for one month. The effort supports broader goals of helping readers save and organize articles for later reading, while encouraging habits that could lead to future Wikipedia contributions.
* To support a bookmark button in the Reading List beta feature, the &quot;Tools &gt; Action&quot; menu has been updated to display icons, including the watch star indicator that helps editors identify temporarily watched articles. The icons now also match those used on mobile, improving consistency across platforms. The change is currently limited to the actions menu and mainly affects editors with privileged user rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T426008]
* [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] was released as an [[w:en:A/B test|A/B test]] for newcomer editors on the mobile website at [[phab:T421189|~15 Wikipedias]]. The experiment will measure the impact that Suggestion Mode has on the proportion of newcomer mobile web edit sessions that result in constructive (un-reverted) article edits. The experiment will also evaluate the feature's impact on editor retention, and monitor changes in revert and block rates.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue in the Wikipedia Android app where images could sometimes fail to load after opening a recommended reading list notification, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T418231]

'''Updates for technical contributors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|Wikidata Platform team]] has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/Backend Replacement|backend replacement recommendation]] and accompanying [[wikitech:Wikidata Query Service/WDQS Architecture re-design|technical architecture]] for the migration of the Wikidata Query Service (WDQS) away from Blazegraph. Feedback is invited until May 25th 2026, especially on potential gaps and impacts on advanced use cases. Wikidata community members and WDQS users are also encouraged to help identify high-impact tools and workflows that may need attention on [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/High-Impact Use Cases|this page]]. Feedback can be shared on the [[d:Wikidata talk:SPARQL query service/WDQS backend update|Migration talk page]] or during the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Blazegraph Migration Office Hours|next office hour]]. See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|WDP team newsletter]] for more details.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.3|MediaWiki]]

'''In depth'''

* On English, French, Japanese, and a few other Wikipedias, there was a [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|trial of hCaptcha]], a third-party bot detection service. The trial showed that hCaptcha effectively detects and deters some bad-faith automated activity, on its own and by giving [[w:en:Wikipedia:Village pump (technical)/Archive 225#Introducing SuggestedInvestigations|checkusers and stewards]] signals to look into. Because the results were positive, hCaptcha will be rolled out across all wikis over the next few weeks. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|See the hCaptcha project page]] for technical information about the implementation and privacy protections. [[diffblog:2026/05/04/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha-part-2/|Learn more]].
* The latest Community Tech update is now available, with progress across several Community Wishlist initiatives, including Reading Lists expansion from the mobile app to the website, new language support for &quot;Who Wrote That&quot; and the Personal Dashboard, improvements to 3D rendering and Charts, and upcoming work on talk page sorting, audio playback, and editing workflows. The update also shares current priorities, wishlist status trends, and opportunities for community feedback on future focus areas and the Wikimedia Foundation’s 2026–2027 Annual Plan. [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 13, 2026: Latest updates from the Community Tech team|Read the full newsletter for details]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W21&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 01:21, 2026 ж. мамырдың 19 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30539262 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-22&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W22&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Following a [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#LOWM|successful account creation experiment]], an improved logged-out edit warning message will be deployed to all Wikimedia wikis in the first week of June. The change will only affect logged-out users on mobile web who open an editing session. The updated experience is designed to encourage account creation more clearly, while still allowing users to edit with temporary accounts. Results from the experiment showed a significant increase in account creation, with a 27% relative lift among users shown the updated message. As expected, as more people funnel into account creation, temporary accounts decreased by a relative 16%. The experiment did not show any significant changes in constructive edit rates or other monitored contributor metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T424595] 

'''Updates for editors'''
* For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Members of these groups will be unable to disable the last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the next few weeks, users without 2FA will be removed from these groups. Notably, this applies to bureaucrats. See the linked tasks for deployment schedules. [https://phabricator.wikimedia.org/T423119][https://phabricator.wikimedia.org/T423120]
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] will run an [[w:en:A/B testing|A/B test]] on [[:phab:T415904|10 wikis]], testing [[m:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|potential improvements for Reference Previews]]. The experiment will run for ~2 weeks at the end of May / beginning of June and will affect 10% of desktop readers on the participating wikis.
* After two successful experiments, the Reader Growth team is rolling out an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature for all Wikipedias on mobile on May 25. This means that anyone who has all beta features on by default will start to see this feature, and others can check the box to turn it on in their preferences. The beta feature will include a carousel of all an article's images at the top of the article, with controls for editors to [[mw:Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#Phase_2.1_beta_feature|exclude images from the article's carousel or to exclude an article from the feature entirely]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, three dimensional STL files were being rendered incorrectly by the media viewer 3D extension which is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416723]

'''Updates for technical contributors'''
* The legacy CSS classes &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;tleft&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;tright&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; have been replaced with &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;floatleft&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;floatright&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; as the former do not work consistently across all MediaWiki platforms, notably mobile web and mobile apps. Projects relying on these classes are encouraged to review related usage and plan for migration. Please note that &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;floatleft&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;floatright&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; may also be deprecated in future, although there are currently no plans to do so. [[phab:T426452|Read more]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.4|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W22&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 02:51, 2026 ж. мамырдың 26 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30584502 тізімін пайдаланып User:Quiddity (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-23&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W23&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is conducting an experiment to show the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] feature, which is still in development, to logged-out mobile readers to test whether it encourages account creation at a higher rate compared to the watchstar button. The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists#Experiment timeline|experiment]] was launched on May 18th on German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu wikis, and it will run for a month.
* The Wikimedia Apps team released [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|Phase 1]] of the redesigned Home Feed to the Android Beta app. The new Home Feed includes a refreshed &quot;Community&quot; tab and a personalized &quot;For You&quot; tab featuring daily updated reading recommendations. The redesign is part of a broader effort to improve content discovery and create more engaging learning experiences in the Wikipedia apps.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where images could fail to load for some suggested edits on [[w:Special:Homepage|Special:Homepage]], leaving the thumbnail stuck in a loading state, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T424048]

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.5|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W23&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 02:08, 2026 ж. маусымның 2 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30613639 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-24&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W24&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Wikimedia Enterprise has increased the free usage limits for its API offerings. The monthly request limit for the On-demand API has increased from 5,000 to 50,000 requests, while the Snapshot API limit has increased from 15 to 30 requests per month. In addition, Structured Contents snapshots are now available for free accounts. These changes expand access to Wikimedia Enterprise data for developers, researchers, and organizations using Wikimedia content. [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api]

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|refreshed Explore Feed]], now called the Home Feed, is rolling out to 50% of users of the Wikipedia Android app. The Home Feed helps readers discover relevant content through two new tabs: ''Community'' and ''For You''. The Community tab provides a scrollable feed of curated content and updates from the broader Wikimedia community and movement, while the ''For You'' tab offers a full-screen, swipeable experience that shows content tailored to a user's interests. The redesign is part of a broader effort to improve discovery and enhance the learning experience in the Wikipedia app.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/&quot;Which came first?&quot; Game|Which came first?]] daily trivia game is now available in the beta version of the Wikipedia iOS app in English, German, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish. The game uses historical events from Wikipedia's &quot;On This Day&quot; content and challenges readers to guess which of two events happened first. The game was previously released on Android. Communities interested in making the game available in their languages can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Games#Game availability by language|read the instructions and requirements]].
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details, will begin rolling out to Wikimedia wikis following a successful pilot phase. Deployment will start on 8 June for most [[wikitech:Deployments/Train#Wednesday|Group 1 wikis]] and French Wikipedia, with additional Wikipedia language editions receiving the feature over the coming months. Communities are encouraged to prepare by checking for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=ext-cite&amp;language=en&amp;action_source=search&amp;filter=%21translated&amp;optional=1&amp;action=translate untranslated Cite extension messages] in their language and reviewing any use of [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]], which may require [[:phab:T416304#11668731|updates]] to support the new functionality. Wikis using [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] do not need to take any action. Communities may also wish to create the ''cite-tracking-category-ref-details'' [[Special:TrackingCategories|tracking category]] as a hidden category using &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;__HIDDENCAT__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (or a dedicated template), and connect it to the corresponding Wikidata item [[d:Q129764848]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T425662]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews#Experimentation|Page Previews experiment]] on mobile web has concluded. The team decided not to roll out the feature after the results showed no statistically significant impact on reader retention, as the primary success metric was retention improvement. Page Previews, which are already available on desktop and in the apps, display a thumbnail, lead paragraph, and link to the full article when readers tap a blue link. The experiment tested this experience on mobile web across six Wikipedias.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Design/Icons|user interface icon library]] will be [[phab:T399175|updated later this week or next week]]. Most of the ~300 icons have been slightly refined and ~30 new icons have been added. These changes improve the icons to make them more consistent and comprehensible, and provide more visual balance when they are used in groups.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector|Universal Language Selector]] (ULS) interface in MediaWiki, which helps users select content in other languages, has been updated. The new version improves speed and accessibility, and users of Wikimedia projects can now pin languages for quicker language switching. The deployment to Wikimedia sites will happen gradually in the coming weeks. You can test it now as a beta feature by selecting [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] in your profile preferences and share your feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector/New ULS|the project page]]. 
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Pageviews Analysis dashboard on pageviews.wmcloud.org stopped updating graph data in May 2026, affecting all users, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T427171]

'''Updates for technical contributors'''
* The function signature for &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;mw.util.addPortletLink()&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; has been simplified. Developers can now pass a configuration object instead of a list of positional parameters when creating portlet links. The previous function signature remains supported for backwards compatibility. For example, instead of: &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;mw.util.addPortletLink('p-cactions', '#', 'Stub', 'ca-stubtag', 'Add a stub tag to this page');&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; use &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;mw.util.addPortletLink('p-cactions', { href: '#', text: 'Stub', id: 'ca-stubtag', tooltip: 'Add a stub tag to this page' });&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. Script maintainers are encouraged to review existing uses of &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;addPortletLink()&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and update them where appropriate. This change will be available on all wikis from 11 June. Thanks to community volunteer Gerges for contributing this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T427945]
* '''Community Wishlist discussion''': Product &amp; Technology [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 20, 2026: Community Tech becomes a program|introduced changes]] meant to increase the number and complexity of wishes fulfilled, including the disbanding of the Community Tech team. They are [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|engaging in discussions]] about a [[m:Talk:Community Wishlist#Proposed direction for Wishlist|proposed direction for the wishlist]] from community members. Includes ways to structure annual voting, better tracking of wishes, removing focus areas, and [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|staffing updates]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.6|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W24&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 02:29, 2026 ж. маусымның 9 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30650573 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-25&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W25&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature on the mobile web version of all Wikipedias. The feature shows an image carousel at the top of articles with 3 or more images. Editors can configure this feature with the following controls: to hide a specific image from a page, either use &lt;code&gt;class=notpageimage&lt;/code&gt; excluding it from thumbnail previews, or &lt;code&gt;class=noviewer&lt;/code&gt; excluding it from MediaViewer. The carousel can also be disabled from a page entirely, with the magic word &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;__NOMEDIAVIEWERCAROUSEL__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. To submit feedback or flag bugs, please visit the [[mw:Talk:Readers/Reader Growth/Image Browsing|project page]]. 
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tables#class=&quot;wikitable&quot;|Wikitables]] can now be [[mw:Special:MyLanguage/Help:Sortable tables#Forcing the initial sort direction|sorted in descending order]] on the first click by adding &lt;code dir=ltr&gt;data-sort-order=&quot;desc&quot;&lt;/code&gt; to the header cell. Previously, by default, clicking a column header for the first time sorts it in ascending order. This addition to a Wikitable gives it more control and flexibility, while the default behavior for subsequent clicks remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T398416]

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature is currently being tested with some editors creating new articles on the Simple English, French, and Turkish Wikipedias. The experiment will soon begin on the Arabic and Bangla Wikipedias as well. [[w:simple:Special:NewArticle|This feature]] gives editors community-curated guidance to help them create articles that follow community standards. Experienced editors can continue creating or adapting outlines for specific article types that are commonly created by less experienced contributors. The outlines guide less experienced editors in creating high-quality articles. A quick guide to markups used in outlines can be found on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide#Markups in outlines|this page]]. [[w:simple:Wikipedia:Article Guidance|Example outlines]] that can be adapted and instructions for how to adapt them are on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|this section]] of the project page.
* Wikis that wish to replace the &quot;indefinitely&quot; button in Special:Block for temporary accounts (for example, wikis that block temporary users only until account expiration) will be able to do so by creating [[MediaWiki:ipb-indefinite-expiry-temporary-account]] with the block duration they want. [https://phabricator.wikimedia.org/T427125]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:41}} community-submitted {{PLURAL:41|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* By the end of June, a valid user-agent string will be required for automated dumps downloads from the dumps.wikimedia.org website. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. This [[phab:T400119|extends enforcement]] of the long standing [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services will not change.
* The roll out of global [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|API rate limits]] is now complete, with limits enforced across all APIs and at the documented levels for all groups. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki remain exempt. All bots should continue to follow the documented best practices to avoid being rate limited.
* The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal wiki] will be read only starting this week (June 15-18). The following week (June 22-25), all API Portal wiki URLs will redirect to [[mw:Wikimedia APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.7|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* On June 17th at 6pm UTC the WMF will be holding Discord call focused on a code review. We've heard through the [[mw:Special:MyLanguage/Developer Satisfaction Survey/2026|Developer Satisfaction Survey]] that volunteers are struggling with code review and we'd like to discuss these experiences with the goal of surfacing workable solutions. You can join the call [https://discord.gg/wikipedia?event=1514727511102062664 via the Wikimedia Community Discord server].
* The [[m:Special:MyLanguage/Conferencia Wikimedia de América Latina 2026|Latin American Wikimedia Conference]] will host a regional hackathon that will bring together the Wikimedia movement’s technical community including developers, system administrators, data scientists, and users with extended rights. Interested technical contributors can [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf4osJzTHBJjQbYJk7TMVEJjTEQv7IgtsUDfP-o-qTgeRQQxw/viewform apply for a scholarship] to participate until June 21 at midnight (Bolivia time, UTC-4).
* Sign up for Wikimania Team Challenges to join this special event. The Team challenges will take place online and in person from July 21 to 22, before Wikimania conference. Everyone is welcome, regardless of skills or Wikimania registration. Teams will work on 10 important challenges supporting the Wikimedia community. For details, visit [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Team challenges|the Team Challenges page]] and [https://wikimedia.eventyay.com/wm/teamchallenges/ register there]. Registration closes on June 20th at 11pm UTC. 

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W25&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 21:48, 2026 ж. маусымның 15 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30689604 тізімін пайдаланып User:UOzurumba (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-26&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W26&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth features]] are [[phab:T418115|now available at Wikidata]]. This update enables access to Mentorship ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|if configured]]), Impact module, the Help Panel, and a simplified Newcomer Homepage (without Suggested Edits). Wikidata administrators are still configuring the features through Community Configuration.

'''Updates for editors'''
* The special page [[{{#special:RangeCalculator}}]] has been created. It allows users to find an IP range without needing to rely on external tools. Until now, this tool was only available to CheckUsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T268429]
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] is a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details. It will be deployed to most small and medium-sized Wikipedia language versions on June 23. The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|FAQ]] lists possible actions to take on your wiki to support the deployment. Check the [[:phab:T414094|rollout plan]] for the next deployment steps. [https://phabricator.wikimedia.org/T428902]
* Starting next week, users will get a notification when they are blocked or unblocked from editing, or if this block changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T100974]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* Starting next week, abuse filters that are set to &quot;require CAPTCHA verification&quot; will begin to also affect users with the &lt;code&gt;skipcaptcha&lt;/code&gt; right, which includes most autoconfirmed users. Bots are exempted. This change only affects edits that trigger an abuse filter. The &lt;code&gt;skipcaptcha&lt;/code&gt; right will continue to exempt users from having to solve CAPTCHAs in the ordinary course of using the wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T402595]
* Reference documentation for the [[wikitech:Machine_Learning/LiftWing/API|Lift Wing API]] has moved from the API Portal to the interactive [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?api=lift-wing&amp;title=Special%3ARestSandbox REST Sandbox].
* The API Portal wiki is now closed. For API documentation, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. All API Portal wiki URLs (https://api.wikimedia.org/wiki/) will redirect to the mediawiki.org page starting June 22. [https://phabricator.wikimedia.org/T427537]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.8|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* Join an online call on 25 June at 2:30pm UTC to meet the current Wikimedia interns for [[mw:Google_Summer_of_Code/2026|Google Summer of Code]] and [[mw:Outreachy/Round_32|Outreachy]]. Interns will provide an overview of their projects and a brief demo of their work so far. Attendees are encouraged to [[mw:event:Google_Summer_of_Code/Summer_2026_June_Internship_open_session|share ideas and connections in their community]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W26&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 18:04, 2026 ж. маусымның 23 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30722494 тізімін пайдаланып User:Trizek (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-27&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W27&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]], the Growth team tested adding a user account icon in the mobile web header for logged-out users, providing direct access to &quot;Create account&quot; and &quot;Log in&quot; actions. The experiment increased account creation by about 20% without negatively affecting edit quality or constructive edit rates. The feature will now be rolled out to all Wikimedia Foundation wikis on mobile web in the first week of July. [https://phabricator.wikimedia.org/T428220]
* After a [[phab:T426248|successful experiment]], logged-in users who did not [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email_confirmation|confirm their email address]] when their account was created see a new banner asking them to complete that process. This helps reduce the risk that users get locked out of their account, and makes account email addresses overall more reliable. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project. [https://phabricator.wikimedia.org/T428292]
* An update to [[Special:Search|Search]] is refining how the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;-prefix:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; behaves when used to exclude results. Previously, using &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;-prefix:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; with negation could unintentionally broaden search results by adding the namespaces included in the search scope, leading to confusing behavior for users expecting a straightforward exclusion filter. With the update, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;-prefix:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; will now strictly exclude matching page titles as intended and may display a warning if the relevant namespace has not been explicitly selected. The behavior of &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;prefix:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; without negation however remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T427443]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where reviewers using the Page Curation toolbar were not automatically subscribed to talk page discussions they started has now been fixed. Reviewers will now receive notifications when someone replies to those discussions. [https://phabricator.wikimedia.org/T329346]

'''Updates for technical contributors'''
* Starting June 29th, automated downloads from the dumps.wikimedia.org website will be subject to the [[Foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services remains unaffected. This is a follow up to the announcement made in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|2026/25 issue of Tech News]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.9|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W27&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 16:47, 2026 ж. маусымның 29 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30744833 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-28&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W28&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the search bar results on Wikidata, showed English results instead of using the correct language fallback for users of language variants, has now been fixed. Search suggestions will now follow the expected language fallback chain. [https://phabricator.wikimedia.org/T429769]

'''Updates for technical contributors'''
* In preparation for [[m:Special:MyLanguage/Event:Celebrate Women|Celebrate Women campaign]] planned for March 2027, the Wikimedia Foundation’s [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Advancement/Community Growth/Content Enablement|Content Enablement team]] has launched a 22-question survey to better understand technical contributions by women+ (anyone who identifies as a woman) across Wikimedia projects. The survey takes approximately 15–20 minutes to complete and will remain open until 20 July 2026. The [[m:Special:MyLanguage/Celebrate Women/Technical contributions survey|questions]] are also available on-wiki for review in advance.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Score|Score extension]] now supports rendering music scores as SVG images in addition to PNG, addressing a long-standing [[:phab:T49578|feature request]] and resolving historical image quality issues. Both formats are now provided to clients, with PNG in the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;src&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; attribute and SVG in the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;srcset&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; attribute.
* The new [[wikitech:Parsoid|Parsoid]] parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], making it easier to introduce new reading and editing features. It was enabled on French Wikipedia, bringing total progress to covering 78.9% of Wikipedia page views. Rollout to English Wikipedia desktop will progress through this week.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.10|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The Wikimedia Hackathon 2026 [[diffblog:2026/06/29/wikimedia-hackathon-2026-building-collaborating-and-shaping-the-future-together/|recap blog post]] is now live. It highlights the projects, sessions, and social activities from this year’s event, and shares initial plans for the 2027 Wikimedia Hackathon.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W28&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 18:56, 2026 ж. шілденің 6 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30773578 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-29&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W29&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone|Revise Tone]] helps newcomers identify passages in Wikipedia articles that may contain non-encyclopedic language and encourages them to consider revising the tone. The feature was [[w:en:A/B_testing|A/B tested]] on the Arabic, English, French, and Portuguese Wikipedias, where newcomer task completion rates [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone#Experiment_Results|increased by 38.7%]] compared to the default Copyedit task, with no decrease in edit quality. The test ended on July 9, and the feature is now available for everyone on these wikis, configurable via Community Configuration. [[phab:T426364|The plan]] is to release Revise Tone to more wikis.
* The community configuration that allows [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship#Automated mentor list cleanup|automatic removal of inactive mentors]] based on configurable criteria will be enabled on Thursday 16, [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Deployment|on some wikis]] to keep mentor lists up to date. Mentors are experienced contributors who opt in to help new users on-wiki through the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth Features]]. Administrators can now prepare the settings via [[w:Special:CommunityConfiguration/Mentorship|Special:CommunityConfiguration/Mentorship]]; they will take effect starting Thursday.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:38}} community-submitted {{PLURAL:38|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some users of the Wikipedia Android app were logged out immediately after signing in, preventing them from staying logged in and editing pages, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T316916]

'''Updates for technical contributors'''
* Editing a page via user scripts or gadgets was causing watchlist labels that the user had assigned to that page to reset. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423778]
* To work around a Safari bug (see [[phab:T425211]]), on Parsoid-enabled wikis, wikilink hrefs now use absolute urls instead of protocol-relative urls. REST API output remains unchanged and continue to use protocol-relative urls. Gadgets, user scripts, bots, and CSS might need to be adapted if they relied on the presence of protocol-relative urls in wikilink hrefs. [https://phabricator.wikimedia.org/T431358]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.11|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The Wikimedia Foundation’s Experiment Platform Team has published a blog post reflecting on its first year of structured experimentation. It highlights successful experiments such as Paste Check, Reference Check, and Tone Check, which improved editing outcomes and have been rolled out to more users, as well as experiments that did not lead to product changes. [[diffblog:2026/07/07/moving-the-needle-how-we-test-new-ideas-across-wikimedia-projects|Read more]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W29&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 21:10, 2026 ж. шілденің 13 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30804401 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-30&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W30&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Reader/Reader Experience|Reader Experience team]] has incorporated community feedback around the placement of watchstar and watchlist buttons for the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading Lists beta feature]], which would allow for saving articles for later reading – a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W102|wishlist item]] to bring the functionality to web. Editors are invited to enable the beta feature to test it out and [[phab:T426453|share their thoughts]].
* [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] offers edit suggestions within the VisualEditor for improving Wikipedia articles. [[Special:EditChecks|All suggestions]] are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators – local customization|community-configurable]]. The [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/TextMatch|TextMatch]] feature is a way for volunteers to create custom local suggestions. The feature searches in articles for strings of text, and now includes support for regular expressions. This gives volunteers greater precision and flexibility over the kinds of local suggestions they can create. Note: Suggestions [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#:~:text=maximumEditcount|can be targeted]] based on the edit count of the person editing as well as other aspects of the page. You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Create custom local types of Suggestions|find examples from other communities]] for inspiration, including TextMatches that detect: typos, grammar-errors, potential advertisements, clichés, incorrect dash or hyphen usage, non-specific time keywords, outdated names, and more. Any [[mw:Special:MyLanguage/Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|feedback]] is appreciated.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the SVG Translate tool could use an outdated version of a file, causing existing translations to be overwritten when new ones were uploaded, has now [[phab:T430577|been fixed]]. Overall, in the last quarter from April – June 2026 about 337 community tasks were resolved by the Wikimedia Foundation.

'''Updates for technical contributors'''
* On Parsoid-enabled wikis, Parsoid now renders a maximum of 1,250 images per page. A new tracking category, &quot;media-limit-reached&quot;, will be soon made available to identify pages where this limit is reached, making it easier to find content whose media output may have been restricted during rendering. See [[phab:T430854]] for more information and to provide feedback.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.12|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W30&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 10:45, 2026 ж. шілденің 21 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30836091 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-31&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W31&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] [[mw:Special:MyLanguage/ContentTranslation|Content Translation]] now supports dark mode, fulfilling a [[m:Community Wishlist/W544|Community Wishlist request]]. This brings the tool in line with the accessibility features available in the Vector 2022 and Minerva skins, helping reduce visual fatigue for users translating content. [https://phabricator.wikimedia.org/T367077]
* DiscussionTools' source mode and the 2017 wikitext editor will now offer autocomplete for links (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;), templates (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;), HTML and parser tags (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;), and magic words (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;), making it quicker and easier to insert links, templates, and other wiki markup while editing. [https://phabricator.wikimedia.org/T432400]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Readers Growth team]] has concluded its experiment with mobile page previews and will not roll out the feature. Page Previews are a pop-up bottom sheet that appears when readers tap a blue link, showing a thumbnail, lead paragraph, and an option to open the article. The experiment showed flat retention and negative indicator metrics, suggesting that mobile web readers preferred navigating directly to linked articles rather than using page previews.
* The Reader Experience team has seen encouraging early results from the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists feature]], with 93% of participating users reporting that it was useful. Reading Lists help active readers save articles for future reading and support their learning goals on Wikimedia projects. The team plans further improvements before expanding the feature to more users.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh|Explore Feed Refresh]] initiative was tested with new and casual Wikipedia app readers. The refreshed feed helps readers discover new and relevant content. After a 10.5% increase in engagement with the feed, Wikimedia Apps team has decided to scale the Home Feed redesign to iOS with the learnings from the Android release applied.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where subject names in the Article Guidance feature were displayed with incorrect capitalization on French Wikipedia, has now been fixed. Subject names will now follow the correct capitalization rules for the language. [https://phabricator.wikimedia.org/T427201]

'''Updates for technical contributors'''
* After running several [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]] to improve registration completion rates, a new version of the username field on [[Special:CreateAccount|Create Account]] has been rolled out. It includes [[:c:File:Create account - July 2026 updates.png|a popover summarizing the username policy]] to provide clearer guidance during account creation. As part of this change, the messages &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;createacct-helpusername&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;createacct-username-help&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; that several communities have configured will no longer be used. If communities want to customize the guidance shown in the new popover, they can instead edit the following messages: &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;createacct-username-policy-popover-bullet1&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;createacct-username-policy-popover-bullet2&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;createacct-username-policy-popover-bullet3&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T430604]
* Later this week, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror syntax highlighter]] will offer [[w:en:Theme (computing)|themes]]. The themes can be picked from a dropdown menu in the full [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#CodeMirror preferences|CodeMirror preferences]] dialog. For wikitext, available themes are default, colorblind-friendly (previously the colorblind preference option on [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing]]) and no-highlighting. For code languages (i.e., CSS/JavaScript/JSON/Vue/Lua), there are several themes available. These same themes will eventually be available for wikitext, too. [https://phabricator.wikimedia.org/T163533]
* From now on, wikis can restrict editing in the &quot;User&quot; namespace to only the page owner and certain user groups. [[mw:Special:MyLanguage/Manual:$wgRestrictUserPageEditing|Read the configuration documentation]] to learn more.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.14|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W31&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 23:48, 2026 ж. шілденің 27 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30856308 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-32&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W32&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] has developed a [https://82db7c8d4b.catalyst.wmcloud.org/w/index.php?title=Regent%27s_Park&amp;uselang=de patch demo] that wraps the page toolbar onto two lines when there is not enough horizontal space for all the buttons. This aims to reduce crowding in the Vector 2022 toolbar, which can occur on some language Wikipedias at certain screen widths. [https://phabricator.wikimedia.org/T429518]
* The Reader Experience team is planning to launch [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]], a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Mobile and apps/Have Apps reading lists available on Destop/Mobile|Community Wishlist item]], which is currently available to try in beta, as a full feature in September. Before then, volunteer translator help is needed for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=ext-readinglists&amp;filter=&amp;action=translate string translations] into a number of languages. The feature supports reading and learning goals on Wikipedia.
* Next week, the table of contents on Wikimedia Commons file pages will be improved by consolidating the file page table of contents with the page table of contents. This will make it easier to understand a file page’s structure, navigate to specific sections, and share links to individual sections. [https://phabricator.wikimedia.org/T332644]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some [[w:TIFF|TIFF]] images failed to load after clicking their thumbnail, causing a broken image to be displayed instead of the full-size image, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T429326]

'''Updates for technical contributors'''
* The variable and function selector in AbuseFilter has been updated to support search and autocomplete. It will allow filter maintainers to find the desired variable or function more quickly. [https://phabricator.wikimedia.org/T323698]
* The MJPEG and VP8 formats are removed from the video player. The MP4 format (MPEG-4 Part 2) is added instead, which provides higher quality videos to older iPhone devices. It may take a few weeks to retroactively update all existing videos. The default format for modern devices stays the same (VP9/WebM). [https://phabricator.wikimedia.org/T358266]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.15|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W32&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 00:45, 2026 ж. тамыздың 4 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30872536 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-33&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W33&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new ChartWizard is [[c:Special:ChartWizard/Data:Example.Pie.chart|now available on Wikimedia Commons]] for users interested in creating charts from their own data. The wizard makes the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] more beginner-friendly by allowing editors to create charts, such as bar and pie charts, without needing to use JSON. Users can still switch to the JSON editor if they prefer. Feedback on the new tool is welcome on the [[m:Talk:Community Wishlist/W414|wish talk page]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Wikipedia iOS app’s Picture of the Day widget displayed the same image every day instead of updating daily, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T430692]

'''Updates for technical contributors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Math|Math formula]] SVG images will soon be generated in the browser instead of on the server. MathML continues to be generated on the server and renders in the browser without JavaScript. Wikibooks will see this change on 12 August, Wikisource on 19 August and Wikipedia from 20-27 August. You can try this by selecting &quot;{{int:Mw-math-mathjax}}&quot; in your preferences. This change is part of [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase/deprecation|deprecating RESTBase]] and [[phab:T431372|deprecating Mathoid]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T271001]
* Category pages will soon support sorting entries by the time they are added to a category. This will make it easier to find recently or long-standing categorized pages. It will also improve workflows for maintenance categories such as deletion backlogs and other time-based review tasks. You can use &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;cldsort=timestamp&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; URL argument in category view to sort the entries. [https://phabricator.wikimedia.org/T433768]
* [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] and user scripts on Wikimedia wikis may now use [[phab:T395347|ES2018 features]] and [[phab:T419142|ES2019 features]] in JavaScript code. Previously, the platform only allowed up to ES2017. MediaWiki validates the source code to protect functionality from syntax errors and to ensure scripts are valid in all [[mw:Special:MyLanguage/Compatibility#Browser_support_matrix|supported browsers]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419142]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W33&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 01:44, 2026 ж. тамыздың 11 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30901051 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-34&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W34&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist|Worklist feature]] for the Event Registration tool is now live on all Wikimedia wikis. With Worklist, event organizers can add the articles their event will focus on directly to the event page. The Worklist also powers [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist#How Event Pathways uses the worklist|Event Pathways]] which notifies other editors of the upcoming or ongoing event when they edit an article featured in the event's Worklist. This is the minimum viable version (MVP), and feedback is welcome. Organizers are encouraged to try the feature. A hands-on [[m:Special:MyLanguage/Event:Worklist Setup Workshop: Get Your Event Ready|Worklist Setup Workshop]] will take place on 18 August at 16:00 UTC and 19 August at 11:00 UTC.

'''Updates for editors'''
* [[Special:ShortPages]] displays short pages by their size, but in many cases it gets filled with disambiguations and soft redirects, making it harder to find the short articles themselves. Starting this weekend, you will be able to choose not to include an article in the special page by adding the magic word &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;__EXPECTSHORTPAGE__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T433203]
* One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q3436680|Bole]] ([[w:bol:|&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;w:bol:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T429921]
* Starting the week of August 17, the page toolbar will wrap onto two lines when there is not enough horizontal space for all the buttons. This is a [[phab:T429518|fully merged patch from the Reader Experience team]] which aims to reduce crowding in the Vector 2022 toolbar, that may occur on some language Wikipedias at certain screen widths.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:16}} community-submitted {{PLURAL:16|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, uploading large files to Wikimedia Commons has become more stable and less prone to failure following some fixes related to the “Could not acquire lock” upload error. [https://phabricator.wikimedia.org/T386640]

'''Updates for technical contributors'''
* Debian Bullseye will reach the end of its Long Term Support on 31 August 2026. [[phab:T434103|Some Cloud VPS projects]] still have instances running Debian Bullseye. Maintainers of those projects are encouraged to migrate to Debian Bookworm or Debian Trixie. A [[wikitech:Help:Cloud VPS instance operating system migration|migration guide]] is available to help with the process, and users may also want to consider whether their workload is better suited to Toolforge. If you need help or cannot complete the migration by 31 August, please contact the Cloud VPS admins as soon as possible. [[listarchive:list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/RVIPQSYLKMSL5M46JP6NEJVGVE6I2RXQ/|Read more]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W34&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 02:02, 2026 ж. тамыздың 18 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30922806 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-35&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W35&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The [[Special:CreateAccount|Special:CreateAccount]] page has been simplified as part of ongoing work to modernize the account creation experience. The panel showing project statistics no longer appears next to the form on desktop and mobile web. Multiple account creation experiments show that a simpler form helps newcomers complete registration. [https://phabricator.wikimedia.org/T433783]
* In order to improve page performance, images now load when they are viewed. This means images lower down an article will not load if a reader never scrolls to that part of the page, which may affect some image-related metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T148047]

* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:42}} community-submitted {{PLURAL:42|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where image thumbnails in Abstract Wikipedia could fail to display after the corresponding file was moved on Wikimedia Commons, has now been fixed. Thumbnails will now update correctly when files are moved. [https://phabricator.wikimedia.org/T433448]

'''Updates for technical contributors'''
* User Info card is a feature that helps patrollers see information about user accounts. So far, it has been available only in places such as page history, logs and recent changes. Now, it's possible to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CheckUser#User_Info_card_in_page_content|place it in the page content]] as well, using the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{#uic:}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; parser function. It can be particularly useful in templates like [[:en:Template:Userlinks|&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Userlinks}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;]] (or their specialized variants), as it will make it easier to see the context about a user on various noticeboard pages. The card will be displayed only to users who have it enabled in their [[Special:Preferences#mw-input-wpcheckuser-userinfocard-enable|preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T424466]
* Due to user security and privacy risks, we have disabled access to &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;Special:MyPage&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; URLs when specifically using &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;action=raw&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. If you are impacted by this, consider whether you can use an alternative approach. &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;Special:MyPage&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; URLs can still be accessed and used without &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;action=raw&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. Specified user page URLs (e.g. &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;User:Myusername&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;) can still be used with &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;action=raw&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T120386]
* Due to an update, the thumbnailing software has been improved. This includes upgrading &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;librsvg&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; to 2.60 and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;ImageMagick&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; to 7, as well as resolving a number of long-standing thumbnailing bugs like rendering errors. [https://phabricator.wikimedia.org/T419815#12222841]

* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.17|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W35&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 01:44, 2026 ж. тамыздың 25 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30961208 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-36&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W36&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/36|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* A new format for the Community Wishlist is open for feedback. You can [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027|read the proposed ideas on Meta]]. This new process plans to improve how wishes are triaged, voted on, and prioritized in a way that is transparent and balanced across project families and language editions. This consultation is open for two weeks.

'''Updates for editors'''
* The latest release of the Wikipedia Android app includes updates to the Saved feature, bringing the app’s saving experience closer to iOS and Web. The update redesigns the Saved tab with an “All articles” view, removes the default “Saved” reading list, renames reading lists to “Collections,” and modernizes the article-saving experience. [https://phabricator.wikimedia.org/T420788]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] feature was enabled for all logged-in users on Bengali, Chinese, Czech and Vietnamese Wikipedias on August 25, after several months as a beta feature. Reading Lists will be available to all logged-in users on Arabic, French and Indonesian Wikipedias on September 1, followed by English Wikipedia on September 14, and all other Wikipedia wikis on September 28.
* At the end of the month, some logged-out readers on Bengali, Czech, Persian, English, and Polish Wikipedias using the Minerva skin on mobile will see an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Minimal_Minerva|updated navigation bar]] in an [[w:A/B test|A/B test]]. The test will compare the current navigation bar with a new version designed to make it easier to find information more quickly. The goal is to determine whether these changes encourage readers to return more often. This experiment will not change the experience for logged-in readers and/or editors.
* Editors who maintain redirects, templates, and categories used on redirect pages now have improved ways for finding and curating redirects. Previously, redirects pages could not be searched. Two new search keywords, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;onlyredirects:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;withredirects:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, now allow redirects to be searched directly and can be combined with existing keywords such as &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;incategory:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;intitle:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;insource:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T204089]
* The ISBN lookup tools for generating citations were recently not working because of external service problems. Developers are working on solutions. [https://phabricator.wikimedia.org/T435179]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where searching for pages by category using &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;deepcat&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; could return no results or unrelated results has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T414859]

'''Updates for technical contributors'''
* The domain of URLs for thumbnails is changing from upload.wikimedia.org to thumb.wikimedia.org. The old URLs will continue to work for the foreseeable future but MediaWiki will advertise the new domain instead. URLs to other types of media such as original files, videos and transcodes will still be served from upload.wikimedia.org. [https://phabricator.wikimedia.org/T427465]
* The Wikimedia [https://www.mediawiki.org/w/index.php?api=wmf-math%2Fv1&amp;title=Special%3ARestSandbox Math API] is now deprecated. These endpoints will be fully sunset by the end of September 2026. Developers who call these endpoints should transition to alternative math rendering solutions, such as the native [https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/MathML MathML] or [https://www.mathjax.org/ MathJax]. Third-party MediaWiki installations that utilize the Math extension for formula rendering are required to upgrade to v1.43+ to avoid disruption of service.

* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.18|MediaWiki]]

'''In depth'''
* Read more about [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check/TextMatch|TextMatch]] in a Diff post titled, [[diffblog:2026/08/28/custom-edit-suggestions-for-every-wiki-how-communities-are-shaping-suggestion-mode-with-textmatch/|Custom edit suggestions for every wiki: How communities are shaping Suggestion Mode with TextMatch]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/36|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W36&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 01:52, 2026 ж. қыркүйектің 1 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30990659 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-37&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W37&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/37|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add_a_link|Add a Link]] has been upgraded for English Wikipedia users with improved detection of links that have different capitalization. This will help reduce ambiguous suggestions caused by differences in capitalization in article titles, including articles about cultural goods. A second phase of improvements is planned, which will also prepare the feature for release in other languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T435526#12240876] [https://phabricator.wikimedia.org/T434259]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Article_guidance|Article guidance]] feature will be enabled by default for junior editors on Simple English and Turkish Wikipedia starting 10 September 2026 following [[mw:Special:MyLanguage/Article_guidance/Updates#Summary_of_experiment_result|an experiment]]. Junior editors with 0 to 99 edits will automatically see the feature when they click a red link or use the &quot;[[tr:Vikipedi:Madde_sihirbazı|Madde oluşturto]]&quot; option on Turkish Wikipedia to create a new article. The change is intended to help junior editors create higher-quality articles that meet each Wikipedia’s standards. [[phab:maniphest/query/z3tcTjmLMxk5/#R|Additional improvements]] will continue based on the experiment results and community feedback.
* The [https://pageviews.wmcloud.org Pageviews Analysis] tool which allows users to compare pageviews across multiple pages, turns 10 years old this year and several new features have been added. They include [[toolforge:wikinav|WikiNav]] which provides insights into how readers of Wikipedia explore the content, editing stats in [https://pageviews.wmcloud.org/siteviews?range=latest-30&amp;sites=en.wikipedia.org Siteviews], the ability to [https://pageviews.wmcloud.org/massviews?source=wikiproject&amp;project=en.wikipedia.org lookup articles belonging to a WikiProject], and support for dark mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T378549]
* A [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Minimal_Minerva|visually simplified Minerva]] navigation bar is being tested for logged-out readers using mobile web on the Bengali, Czech, English, Farsi, and Polish Wikipedias. The experiment aims to determine whether simplifying the navigation improves reader retention. The test will run from August 31 to September 28, and no action is required from users.
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is working on improving [[en:Wikipedia:VisualEditor/Named references|auto-generated reference names in VisualEditor]]. Editors will only notice a slight change starting this week. When adding automatic reference names the numbering will start at &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;:1&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; instead of &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;:0&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. Read more on the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|project page]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/VisualEditor/VisualEditor/+/1332704]
*  All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only for a few minutes]] on September 23. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] could mishandle nested nowiki tags, causing content to be lost and displaying unwanted text has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435116]
'''Updates for technical contributors'''
* Interface administrators can configure gadgets from [[MediaWiki:Gadgets-definition]]. The definition format has been updated and no longer requires the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;ResourceLoader&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; option, as gadgets are always loaded through &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;ResourceLoader&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. This simplifies gadget configuration by removing an option that is no longer necessary, making gadget definitions easier for administrators. [https://phabricator.wikimedia.org/T298199]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.19|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/37|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W37&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 23:43, 2026 ж. қыркүйектің 7 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31008437 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-38&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W38&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/38|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Future Audiences team has started a [[en:Special:MyLanguage/Wikipedia:Village pump (proposals)#New proposed experiment to let readers know about “Google preferred sources”|discussion on English Wikipedia]] about a proposed new experiment to show a temporary notice about the new [https://blog.google/products-and-platforms/products/search/original-high-quality-content-search/ Google Preferred Sources] feature to Wikipedia readers coming from Google. The experiment is to test whether this notice makes visitors come back to Wikipedia more often. Preferred Sources feature lets users choose websites they trust so Google can highlight content from those sources more prominently in Search and AI experiences. We are interested in testing this on other languages that Google supports and would welcome assistance with starting conversations on other wikis. If interested, please reach out to Future Audiences on the [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Preferred sources|talk page]].

'''Updates for editors'''
* The chat platform Discord is releasing a new self-service framework that websites can use to specify how their links should look when shared on Discord. The Future Audiences team is planning to start using this new framework to improve how Wikipedia links look when shared on Discord, giving better attribution and credit to contributors. The link appearance and behavior won't change in the first phase of this project as we want to first collect some baseline data to assess the impact of future changes. However, if community members who are active on Discord spot any issues, they can reach out on [[phab:tag/future-audiences/|Phabricator]] or [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences|Metawiki]].
* The Reader Growth team will be running an experiment to test whether [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Compact Lead|compacting article lead sections on mobiles]] with the addition of a &quot;read more&quot; button improves reader retention. The test will begin on September 17 on Arabic, Spanish, French, Indonesian, Italian, Japanese, Portuguese, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and will run for four weeks.
* All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only for a few minutes]] on September 23. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming week. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [https://wikistats.wmcloud.org/ Wikistats] for Wikipedias was returning an HTTP 500 error and could not be reached, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435959]

'''Updates for technical contributors'''
* Developers who maintain a tool that queries the Wikimedia Commons links tables need to update their code to connect to the new x4 database cluster. The links tables have been moved from the s4 cluster to x4, and will no longer receive updates on s4. The page and redirect tables remain available on both clusters. A wiki replica for the x4 cluster will be set up afterwards. The change is being made because the s4 cluster has grown too large to operate efficiently. You can [[wikitech:Special:MyLanguage/News/2026 Commons links tables database split|read more]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.20|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/38|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W38&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 20:30, 2026 ж. қыркүйектің 14 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31039826 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-39&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W39&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/39|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 23 September 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1790172000 14:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Special:MyLanguage/Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363]

'''Updates for editors'''
* The Growth team tested a new post-edit notice designed to [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#4. Encourage Temporary Accounts to Register|encourage Temporary Account holders to register for a permanent account]]. The new notice replaced multiple dialogs and a simultaneous welcome notification with a single message highlighting the benefits of creating an account. The experiment increased permanent account creation from 1.94% to 3.66%, an 87% relative increase. The change will now be released to all wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T433551]
* For Wikipedia editors using the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|&quot;Suggestion mode&quot; Beta Feature]], there is a [[Special:Preferences#mw-input-wpvisualeditor-editcheck-experimental|new opt-in user preference]] for showing &quot;experimental&quot; edit checks and suggestions. These types are listed at [[Special:EditChecks#experimental-checks|Special:EditChecks]], and are intended for early developer-testing and for gathering feedback from experienced users. Administrators can change the [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration|configuration details]] for each suggestion as usual. Administrators can also [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Experimental Suggestions|use this feature]] to help test their community's ideas for locally created checks and suggestions. Experimental types will have a more distinct visual style later this week. [[mw:Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|Feedback is welcome]].
* The [[m:CEE Technical Village Pump|CEE Technical Village Pump]] has been launched as a space for technical discussions and collaboration among Wikimedia communities in Central and Eastern Europe.
* A new tool, [[mw:Special:MyLanguage/Language Onboarding and Development/Starter kit|Starter Kit]], is now available for new and small language Wikipedia communities. It brings together guided tasks, tools, and resources to help communities get started, monitor their progress, and collaborate with the broader Wikimedia community. Starter Kit is hosted on Wikimedia Toolforge and is designed for Wikipedias with fewer than 50,000 articles. Learn more about how Starter Kit works and how communities have been using it in [[diffblog:2026/09/18/introducing-starter-kit-for-new-and-small-language-wikipedias/|this Diff blog post]].
* The Reader Growth team is launching a retest of the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|image carousel experiment]]. The retest will use three new versions of the design, updated based on community feedback. The team will assess results and determine with communities whether or not to proceed with the feature. The experiment will begin the week of September 28 and will run on Arabic, Bengali, Chinese, Czech, English, Farsi, French, German, Indonesian, Japanese, Polish, Portuguese, Spanish, Swedish, and Vietnamese Wikipedias.
* After successful rollouts to Arabic, Bengali, Chinese, Czech, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias, the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists feature]] from the Reader Experience team will be available to all logged-in users on all Wikipedia wikis starting September 28.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the mentor status script repeatedly updated mentors’ status even when nothing had changed, creating unnecessary Recent Changes entries, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T436659]

'''Updates for technical contributors'''
* The &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;abusefilters&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; list query API, used to retrieve specific details about active or historical abuse filters configured on a wiki, has been updated to support the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;formatversion=2&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; configuration parameter, thereby leading to breaking changes to the API response. All users who maintain user-scripts or other code need to check if they use the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;abusefilters&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; list query API, and respond to any breaking changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T435828]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.21|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/39|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W39&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 16:55, 2026 ж. қыркүйектің 27 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31085309 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-40&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W40&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/40|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Users of default skins on desktop and mobile web (Vector 2022 and Minerva respectively) will now be informed if the search suggestions displayed as they type into Search come from page redirects. Previously, users could get confused when the top search suggestions did not match exactly what they had typed. The new redirect notice clarifies that these suggestions are not random, but related to the search. The suggested pages may be redirects to the most relevant destination articles being searched for. [https://phabricator.wikimedia.org/T303013]
* Logged-out Wikipedia users on mobile web will begin to see a bookmark button for saving articles to their [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] instead of the current Watchstar button. When clicked, the bookmark button prompts users to log in or create an account to save an article for later. An earlier experiment found that the bookmark icon was four times more likely than the Watchstar button to encourage logged-out users to create an account. This change is part of efforts to encourage more readers to become account holders and use features that help them save and return to content. [https://phabricator.wikimedia.org/T438769]
* An experiment will begin on September 29 on Spanish, Arabic, English, and French Wikipedias to simplify the experience users encounter immediately after account creation. The test will explore whether removing friction from the current Welcome Survey helps new users understand what to do next more easily. The experiment will run through the end of October. [https://phabricator.wikimedia.org/T430058]

* The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has put out a call for the community to suggest topics that it should consider and discuss with the Wikimedia Foundation. Editors and technical contributors are invited to add topics to [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council|the council's talk page]].
* Later this week, it will be possible for communities to configure [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit Checks and Suggestions]] so that they are [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#extraNamespaces|shown within additional namespaces]], such as a &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;Draft:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; namespace. [[mw:Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|Feedback is welcome]].
* A bug in the [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] is causing the page to fail to load for users that have unseen changes on Wikimedia Commons. Developers are working on a fix. Until then, affected users can follow the workarounds described in the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist#GlobalWatchlist temporarily broken for users with Wikimedia Commons|relevant]] help section.
* New magic words &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{CATEGORYSORT:TIMESTAMP}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{CATEGORYSORT:RTIMESTAMP}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; are now available for use. They are able to change the default sorting of categories to be based on timestamp of categorization. [https://phabricator.wikimedia.org/T433768]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].  For example, the issue where [https://wikistats.wmcloud.org/ Wikistats] for Wikipedias was not reachable has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435959]

'''Updates for technical contributors'''
* The datacenter switchover, scheduled on September 23, has been postponed. [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|The equinox exercise]] revealed capacity issues, preventing the switch of all services to the other datacenter. The process has been paused, prioritizing investigating that issue, to ensure that we continue to be able to serve our users reliably. A new exercise will be scheduled. Meanwhile, all traffic and edits continue to work as usual.
* On September 23, a power loss briefly affected all wikis, creating intermittent issues on both reading and editing modes. This also affected Gerrit. This is unrelated to the datacenter switchover postponement. [https://www.wikimediastatus.net/incidents/9fm19t8qykk8]
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Produnto|Produnto]] has been deployed to mediawiki.org and [[phab:T421436|some Indic language wikis]]. We want to hear your feedback on this experimental product. Produnto allows users to use Lua modules hosted in [[gitlab:repos/lua|Wikimedia's GitLab]]. It simplifies the sharing of Lua code between wikis. Instead of copying each individual Lua module from one wiki to another, users will be able to easily share packages across all wikis.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.22|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* A [[m:Event:Cross-wiki Code Collaboration Workshop|Cross-wiki code collaboration workshop]] will be held online on October 2 at 12:30 UTC, bringing together South Asian technical contributors to learn about Produnto and begin piloting it on Hindi, Punjabi, Odia, Telugu, and Malayalam Wikipedias. Produnto is a package manager for deploying Lua modules hosted on GitLab to Wikimedia wikis, and was recently deployed on some pilot wikis.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/40|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W40&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 15:48, 2026 ж. қыркүйектің 28 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31092225 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-41&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W41&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/41|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The process for this year’s Community Wishlist [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027#Updated Community Wishlist Process 2027/2028|has been published]], incorporating community feedback. The wish submission process will [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/FAQ#What is the deadline for submitting wishes?|end on November 8]]. This year, [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027/Working group|a working group (open for volunteering)]] that includes community members familiar with the technical aspect of our wikis alongside Wikimedia Foundation staff, will take care of the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/FAQ#What is triage?|triage process]]. The triage is expected to be completed by late November. Votes for wishes will start in January.

'''Updates for editors'''
* Editors using the [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor|visual editor]] will now see a warning when they paste text that is likely to have initially been copied from one of five external generative AI chatbots into Wikipedia. This feature is known as [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check|LLM Paste Check]]. It is a type of [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit Check]] that is community configurable. The check looks for markers in the copied HTML and is not using content watermark detection. Edits will also [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check#Edit tags|be tagged]] so that patrollers can review them more closely. The feature helps newcomers add content that respects Wikipedia’s policies and makes it easier for experienced editors to identify problematic edits. Communities with local policies about LLM usage can [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check#Configuration|adjust the wording and policy that is linked]]. The team [[listarchive:list/translators-l@lists.wikimedia.org/message/EVHKWJ4IERZELMPIWNH3XUVUSQV5KOO4/|apologizes]] that this was rolled out without a delay for translations.
* Editors can now easily [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|access the web visual editor directly from the iOS and Android apps]]. When opening the editor, users will be given a choice between visual editing and source editing. If they choose visual editing, they will be sent to a mobile web window in their phone's browser. After completing their edit, a banner will give them the option to return to the app. This enables readers to make quick contributions while casually reading.
* Users of the Wikipedia Android and iOS apps will now see a one-time account creation prompt after they have used the app for two consecutive weeks. This prompt explains the benefits of having an account. It is intended to help more casual readers become logged-in users who return to the apps regularly. [https://phabricator.wikimedia.org/T434847]
* Editors on [[wmnoc:conf/dblists/group1.dblist|group1 wikis]], including Wikiquote, Wikibooks, Wikiversity, Wikivoyage, and Wikisource, will no longer see notifications on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Recent changes|Recent Changes]] and [[mw:Special:MyLanguage/Help: Watching pages|Watchlist]] when a link to another language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item. This change will begin on October 5 at 07:00 UTC as a two-week trial to reduce high-volume, low-value notifications and make important changes easier to identify. Editors who rely on these notifications can read more on the [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Clearer Wikidata Edit Summaries/Hide Language Link edits|project page]] and share feedback or concerns on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T439415]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where mentors who removed themselves from the mentorship program could still have mentees assigned to them and receive questions, has now been fixed. Mentees will now be reassigned when a mentor leaves the program. [https://phabricator.wikimedia.org/T418194]

'''Updates for technical contributors'''
* Wikimedia Brasil has published its [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Brasil/Arcabouço de Boas Práticas de Desenvolvimento|Development Best Practices Framework]] (ABPD). It is a guide for staff, contractors and volunteers building technical tools and projects. It covers the project lifecycle, security, accessibility, personal data protection and responsible AI use, and explains how movement-wide guidelines were adapted to a local context. They encourage other affiliates to reuse it and adapt it. Read more in the [[wmfblog:2026/09/26/wikimedia-brasils-development-best-practices-framework-technical-sustainability-as-an-organizational-responsibility|Diff post]]. 
* A new, canonical base URL for Wikimedia APIs will soon be introduced. The new canonical route follows a &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{projectName}/api/&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; pattern and will act as an alternative path for current REST APIs (for example: &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{projectName}/w/rest.php/&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;). Both versions will be callable for all existing APIs, but the new structure will be the preferred path for newly created API modules. This change will be non-breaking for most users. The existing pathways will remain available for all existing endpoint requests. However, some endpoints may return URLs following the new pattern in response bodies. Changes will be available on test wiki first, with the rollout expected to cover all wikis by the end of October. [https://phabricator.wikimedia.org/T433535]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.23|MediaWiki]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/41|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W41&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

23:51, 2026 ж. қазанның 5 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31098825 тізімін пайдаланып User:Trizek (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-42&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W42&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/42|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Starting October 13, wikis can change the default pattern for [[:en:Wikipedia:VisualEditor/Named references|auto-generated reference names in VisualEditor]] (currently &lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; inline&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;). They will be able to use human-readable, content-based reference names that are more helpful to contributors using the source editor (e.g. &lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; inline&gt;&lt;ref name=&quot;Miller2026-1&quot; /&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;). VisualEditor reference name patterns can be defined using MediaWiki system messages, JSON, templates and modules ([[:mw:Special:MyLanguage/Help:Cite/VisualEditor reference names|more information]]). Admins can enable these changes via [[Special:CommunityConfiguration/Cite-VisualEditor-Autonames|community configuration]]. This is a [[:m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist/W17|community wish]] implemented by [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T436255]
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] is a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details. It will be deployed to English Wikipedia on October 14 and to remaining Wikimedia Foundation wikis by end of October (likely October 21). The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|FAQ]] lists possible actions to take on your wiki to support the deployment. This is a [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/History|long-standing community wish]] implemented by [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440243][https://phabricator.wikimedia.org/T440304]

'''Updates for editors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools|Moderator Tools]] will be removing the list view of the Watchlist and defaulting everyone to the changelog view. Previously, there were two versions of how the Watchlist is shown to mobile web users: the list view, where editors could see watched articles in a list format, and the changelog view, where editors could see changes to watched articles in a log format, controlled by a user's Advanced Mobile Control settings. This has created issues for code-base maintenance: two different displays means two sets of code to manage. By defaulting to the changelog view, we are simplifying the codebase and avoiding the likelihood of missing bugs.
* The Wikipedia Android app is testing a way to listen to article introductions in the “For you” feed. A text-to-speech model reads the existing article text aloud without rewriting it or adding any content. The 30-day experiment will begin in the Wikipedia Beta app during the third week of September, then move to the regular Wikipedia Android app in October for a limited group of eligible users. A small portion of app users (those with English feeds and at least one topic interest) will have access to the feature. This experiment is part of broader efforts to give app readers options in how they consume content in order to deepen engagement and user retention. [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Listening to Wikipedia/Phase 1|Learn more]] and [[mw:Talk:Readers/Listening to Wikipedia|share feedback]].
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror syntax highlighting]] was [[phab:T288161|enabled]] by default for all logged out and newly registered users on the English Wikipedia on September 14. With no signs of adverse effects, the same change is being proposed to be made globally across all wikis in a few weeks. If you have concerns or feedback, or if your wiki would like to opt out, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror#Enabling CodeMirror by default on all WMF wikis for newbies|please see the help page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440077]
* [[d:Wikidata:Usability_and_usefulness/Item_editing_experience/Mobile_editing_of_statements|Wikidata mobile statement editing]] of all datatypes will be officially launched on October 13, when it will be removed from Wikidata [[d:Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] and become available to all editors. Users can [[d:Wikidata_talk:Usability_and_usefulness/Item_editing_experience/Mobile_editing_of_statements|report bugs and share feedback]].
* Last week, language link changes were removed from [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] feeds on Wikivoyage, Wikisource, Wikiversity, Wikiquote and Wiktionary. As no adverse effects have been observed, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] plans to roll out this change globally to all Wikipedias. This is scheduled for October 13 at 07:00 UTC, after which editors will no longer see when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item. Editors who rely on these notifications can read more on the [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Clearer Wikidata Edit Summaries/Hide Language Link edits|project page]] and share feedback or ask to opt out their wiki on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440698]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where accidentally touching the graph while scrolling on the Pageviews tool on mobile could unintentionally zoom in has now been fixed. Click-and-drag zoom is now disabled on touch devices. [https://phabricator.wikimedia.org/T440075]

'''Updates for technical contributors'''
* There are three major changes coming to dumps: the legacy content dumps [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/xmldatadumps-l@lists.wikimedia.org/thread/E6D5EU4PMSTSOI2J7A46HJ3YW2W554CS/ deprecated in January 2026] will now be sunset, the replacement [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/MediaWiki_Content_File_Exports MediaWiki Content File Exports] will be delayed to implement a “safety buffer”, and they are now also available as 7zip-compressed files. Users will need to switch the URL they download their dump from. For more information, timeline and migration instructions, see [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Legacy_content_dumps_sunset Legacy content dumps sunset].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.24|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The Wikimedia Foundation discovered unauthorized activity by OpenAI agents on Wikimedia projects, including edits to wikis, attempts to exploit a public note-taking tool, and heavy automated traffic. [[diffblog:2026/10/05/openai-rogue-agent-activities-found-on-wikimedia-projects/|Read the blog post on Diff]] for more details about the activity and the Foundation’s response.

'''Meetings and events'''
* Save the date for the next Wikimedia Hackathon! We’ll be meeting in lovely Tirana, Albania for the [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia%20Hackathon%202027 2027 Wikimedia Hackathon] from April 9–11, 2027. Scholarship and staff sponsorship applications are currently being [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2027/ accepted through Pretix] and will close on October 30, 2026. General registration will open in January 2027.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/42|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W42&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 12:38, 2026 ж. қазанның 13 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31142468 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-43&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W43&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/43|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* To measure the impact of incorporating some [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#November 2025: Ideas and feedback|community-requested features]] on logged-out reader retention, a test for [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Image_Browsing|Image Carousel]] will be pushed to logged-out readers. With the Image Carousel feature, readers browse community-uploaded images, selected by editors as relevant to specific articles. The test starts on November 20.
* An experimental notice will be pushed to 0.5% of logged-out mobile readers who come to English Wikipedia from Google, asking them to add Wikipedia as a [https://blog.google/products-and-platforms/products/search/preferred-sources/ Google Preferred Source]. The test is to see if this notice increases reader retention and encourages people who use Google Search to visit Wikipedia more often. It will run from October 15–29 and will be assessed for its impact on retention and referrals.
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:26}} community-submitted {{PLURAL:26|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [[quarry:|Quarry]] returned an “Access denied” error when users tried to run SQL queries, preventing queries from running normally, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T440966]

'''Updates for technical contributors'''
* [[File:Cog-icon-grey.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Due to a long-standing bug, applications that use the [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For_Developers|OAuth 2]] client credentials flow to act on their owners’ behalf are treated as if they are logged out. This will be fixed for new applications registered on or after Monday, October 19. Some affected applications need to re-register. [https://phabricator.wikimedia.org/T420297]
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.48/wmf.1|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* A proposal to hold the Wikimedia Hackathon every three years, with regional hackathons in between, [[mw:Wikimedia Hackathon/Community Proposal 2026|has been shared]]. It explores making the event more accessible to technical communities in different regions. Share your feedback on the proposal’s [[mw:Talk:Wikimedia Hackathon/Community Proposal 2026|talk page]] before November 6.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/43|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W43&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 19:37, 2026 ж. қазанның 19 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31178499 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;</text>
      <sha1>r4gsfuicunqajq0x9ntqe37igg62myq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Додзинси</title>
    <ns>0</ns>
    <id>556838</id>
    <revision>
      <id>3683835</id>
      <parentid>3664534</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T04:47:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekbulatova Gulsara</username>
        <id>186955</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3683835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7967" sha1="avvth1qleeykcmwmnxt4cphqpgt8tpl" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Дереккөздер жетіспейді}}
[[Сурет:Wikipe-tan manga page1.jpg|нобай|Wikipe-tan, Commons-tan және Wikiquote-tan туралы додзинси мангасынан парақша]]
'''Додзинси''' (жап. 同人誌 до:дзинси) — авторлар өздері шығаратын коммерциялық емес әдебиет журналдарын анықтайтын жапондық [[термин]] сөз.  Додзиндзассидің (жап. 同人雑誌 до:дзидзасси) қысқартылған нұсқасы. Негізінен додзинси термині  до:дзин (同人, «серіктестер») және си ( 誌«журнал») деген екі сөзден құралған. Алғашқыда дзюнбунгаку әдебиетіне қатысты қолданылған болатын. Соңғы онжылдықта манга мен жапондық жастар мәдениетінде кеңінен қолданыс табуда. Донзисиді шығаратын адамдарды  додзинсики (жап. 同人誌家 до:дзинсика) деп атайды. Жапонияда додзинси өте танымал.

== Көркем әдебиет ==
Додзинсиге бастама берген деп «Таңғы қоңырау» (жап. 明六雑誌) журналы танылған. Ол Мэйдзи кезеңінен бері, яғни 1874 жылдан бастап шығарылуда. Өзі әдебиет журналы болмаса да, додзинси моделін таратуда үлкен рөл атқарды. Ал 1885 жылы Одзаки Коё және Ямада Биё  жазған «Библиотечка всякой всячины» (яп. 我楽多文庫) шығармасы ең алғашқы додзинси болып есептеледі. XX ғасырдың жапон әдебиетін қалыптастыруда Санэацу Мусянокодзи, Наоя Сига, Такэо Арисима және өзге де көрнекті жазушылардың «Белая берёза» (жап. 1910—1923) атты додзинсінің рөлі ерекше. Танымалдылықтың шыңына алғаш рет әдебиет додзинсілері Сёва кезеңінде шықты. Бір-бірімен жақын араласатын авторлар арасында шығарылып, таратылатын додзинсілер қазіргі жапондық әдебиеттің дәстүріне айналған сисёсэцу жанрының пайда болуына ықпал етті. Соңғы жылдары додзинсі журнал ретінде құлдырап кетті, оның орнына қалың әдебиет журналдары («Гундзо», «Бунгакукай» және т.б) келді. Бірақ өзінің дәрежесін сақтап қалған додзинсілер де бар. Мысалы: 1933 жылдан 1969 жылға дейін шығарылған «Литературная столица» (жап. 文芸首都). Кейбір додзинсілер өздерін сақтап қала алды. Ол үшін олар ірі әдебиет журналдарына келіп қосылды және солардың көмегімен таралып жатыр.  Хайку және танк авторларының додзинсілері әлі күнге дейін белсенді түрде шығарылуда, бірақ заманауи әдебиетте тек қосымша рөлде қалып қойып жатыр.

== Манга ==
Негізінен додзинси әуесқой манга ретінде жас авторлармен шығарылады. Бірақ кейбір кездері кәсіби авторлар да  жұмыстарынан тысқары уақытта өз шығармаларын пародиялап  додзинсілер жазады. Әуесқой манганы баспалар таратпайды, көбінесе аниме мен мангаға арналған  [[Почта-жинақ мекемелері|почта]], жәрмеңкелер, авторлар жиналысы кезінде сатады.  Мангадағы додзинсі авторларының тобын circle (шеңбер) терминімен атайды. Көп жағдайларда бұндай топтар тек бір адамнан ғана тұрады.

=== Тақырып ===
Әуесқой комикстердің жанрлары мен сюжеттер әр түрлі бағытта жазылады. Дәстүрлі түрде [[манга]] үшін негізінен ғылыми фантастика, [[фэнтези]], детектив жанрлары қолданылады. Алайда кей жағдайларда офис жұмысшыларының бір күндік өмірлері, сүйікті рок-топтарының турнелері туралы эпикалық сагалары, баланы тәрбиелеу, тіпті үй жануарларының өмірлерін сипаттап жазатындар да кездеседі.  
Осыған қарамастан додзинсі авторлары өз шығармаларында оған дейін танылған аниме, видео ойындардың кейіпкерлерін фан-арт етіп салып, порнографиялық тұрғыда да қолданады.

Осыдан кейін моэ бағыты пайда болды, яғни авторлар белгілі бір кейіпкерлер типіне бауыр басып қалады. Көп жағдайларда ол қоян құлақтары, құйрықтары бар қыздар болып табылады. Және де нэкомими-моэ тақырыбы бағытында жұмыс жасайтын әуесқой суретшілерді кездестіруге болады. Мысалы, оның додзинсиінің барлық кейіпкерлерінде мысықтың құлақтары бар, ал олар кез-келген жерден алынуы мүмкін, «Евангелион»-нан бастап, Гетенің «Фаустына»  дейін. Аниме кейіпкерлерінен тек аттары ғана қалып, ал сюжеті, мінезі, бейнеленуі толығымен өзгертілуі мүмкін.

=== Жаппай таралуы ===
Әлемде тек қана додзинсі сатумен айналысатын  көптеген дүкендер бар. Және олардың көлемдері де үлкен. Мысалы, «Toranoana» орталығы [[Жапония]] бойынша 11 дүкенге ие, солардың екеуі Акихабарада орналасқан. 
1970 жылдардың соңында Жапонияда Comiket додзинсі жәрмеңкесі ұйымдастырылды. Қазіргі уақытта ол жылына екі рет болады, тамызда және желтоқсанда, Tokyo Big Sight территориясында өтеді. «Комикет-69» 2005 жылдың желтоқсанында өткізілді. Бірінші күні 160 000 адам, ал екінші күні 190 000 адам қатысты. Жәрмеңкеде 23 000 топтар өз жұмыстарын [[халық]] арасында таратуға мүмкіндік алды.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Аниме]]</text>
      <sha1>avvth1qleeykcmwmnxt4cphqpgt8tpl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дейенерис Таргариен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>557115</id>
    <revision>
      <id>3683635</id>
      <parentid>3664516</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T13:15:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekbulatova Gulsara</username>
        <id>186955</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3683635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14913" sha1="k6mp8yhlpk9cqqxm0pjyp2qadgb91i7" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Дереккөздер жетіспейді}}
{{Кейіпкер
| есімі                 = Дейенерис Таргариен
| төл есімі             = Daenerys Targaryen
| суреті                = Daenerys.jpg
| сурет тақырыбы        = Дейенерис Таргариен рөлінде Эмилия Кларк
| сериясы               = [[Тақтар ойыны]]
| ғаламы                = [[Westeros]] / [[Essos]]
| авторлары             = [[Джордж Р. Р. Мартин]]
| негізделген           = ''[[Мұз бен от жыры]]'' романдарындағы кейіпкер
| шабыт көзі            =
| бейімделген           = ''[[Тақтар ойыны (телесериал)|Тақтар ойыны]]''
| сомдаған              = [[Эмилия Кларк]]
| дыбыстаған            = —
| алғаш көрінуі         = ''Тақтар ойыны'' (1-маусым, 1-бөлім)
| соңғы көрінуі         = ''Тақтар ойыны'' (8-маусым, 6-бөлім)
| пайда болулары        = ''Мұз бен от туралы жыр'' кітаптары және ''Тақтар ойыны'' телесериалы
| шын есімі             = Дейенерис Таргариен
| толық аты             = 
| лақап аты             = Айдаһарлар Анасы, Азат етуші, Тізбектерді Үзуші
| түрі                  = Адам
| жынысы                = Әйел
| мәртебесі             = Қайтыс болған
| жасы                  = 23 жас (өлім кезінде)
| туған күні            = 282 AL (Aegon's Landing)
| туған жері            = Айдаһар тасы (Dragonstone)
| қайтыс болған күні    = 305 AL
| қайтыс болған жері    = Қызыл қамал, Қызыл Қамал (King's Landing)
| өлім себебі           = [[Джон Сноу (кейіпкер)|Джон Сноу]] қолынан қаза тапты
| планетасы             = 
| отаны                 = Вестерос
| ұлты                  = Вестеростық
| мекенжайы             = Меерин, кейін Қызыл Қамал
| кәсібі                = Тақ мұрагері, қолбасшы, патшайым
| тиесілігі             = Таргариен үйі
| лауазымы              = Патшайым
| атағы                 = Айдаһарлардың Анасы, Азат етуші
| жұбайы                = [[Кхал Дрого]] (қайтыс болған)
| балалары              = Айдаһарлар: Дрогон, Визерион, Рейгал
| әкесі                 = [[Аерис II Таргариен]] (Жабайы Патша)
| анасы                 = [[Рейла Таргариен]]
| туыстары              = [[Визерис Таргариен]] (ағасы), [[Рейгар Таргариен]] (ағасы), [[Джон Сноу|Эйгон Таргариен]] (жиені)
| ғашығы                = [[Джорах Мормонт]], [[Дарио Нахарис]], Джон Сноу
| иесі                  = 
| тәлімгері             = Миссандея, Тирион Ланнистер (кеңесшілер)
| достары               = [[Сив Миссандея]], [[Сұр Құрт]], [[Джорах Мормонт]]
| одақтастары           = Дотракийлер, Азат етілгендер, Тирион, Джон Сноу
| ізбасарлары           = Құлдардан азат болған халық
| қарсыластары          = Ланнистерлер, құл иелері, Ақ жаяу жүргіншілер
| дүниетанымы           = Азаттық пен әділет үшін, кейін абсолютті билік үшін
| қызығушылықтары       = Әлемді өзгерту, құлдықты жою
| қабілеттері           = Саяси жетекшілік, шабыттандыру, отқа төзімділік
| ұрыс стилі            = Тактикалық басшылық, айдаһар арқылы шабуыл
| қаруы                 = Айдаһарлар
| көлігі                = Дрогон (айдаһар)
| ресми сайты           = [https://www.hbo.com/game-of-thrones HBO сайтындағы беті]
}}
'''Дейенерис Таргариен''' — «Дени» деп танылған «[[Тақтар таласы (телесериал)|Тақтар таласы]]» телехикаясының кейіпкері. Таргариен әулетінің соңғы өкілі, [[Эрис II]] ханның қызы. Отбасындағы үшінші бала болып келеді; ағаларының аттары Рейгар мен Визерис, алайда әкесі де, Рейгар да Дейенерис туылмай қайтыс болып кеткен, Дени Роберт Баратеонның көтерілісі кезінде өмірге келді. Өмір бойы ол «Бос Тауларда» тұрады. Кітапта пайда болған кезінде Дейенерис 13 жаста болған. Дейенерис Таргариен басты кейіпкерлердін бірі. Ол Шығыс елдерінде саяхаттап өзіне одақтас іздейді, олар оған  Жеті Хандықты  қайтару үшін керек. Бірінші кітаптың соныңда ол үш айдаһардың қожайыны - «анасы» болады, олардың аттарын Дрого, Рэйгаль, Визерион деп қояды.

== Арғы тегі ==
Дейенерис өмірге келмей жатып Роберт Баратеон басқа лордтармен көтеріліс ұйымдастырып Эйрис ханды тақтан құлатады. Өзінің отбасын құтқарып Эйрис аяғы ауыр Рэйла Таргариен әйелін және Визерис балаларын Айдаһар Тасына жібереді. Көтерілістің соңында Дени өмірге келеді. Оның анасы босану кезінде қайтыс болады. Айдаһар Тасы Станис Баратеонға берілгісі келеді, сол үшін Таргариен әүлетінің соңғы өкілін оған бергісі келеді, алайда сир Виллем Дерри төрт көмекшілерімен балаларды алып Браавосқа қашады.

Кәрі Виллем Дерри балаларды өзінің Браавостағы үйіне әкеледі, олармен өзінің өліміне дейін тұрады, Виллем Дерри қайтыс болғаннан кейін қызметшілер Дени мен Визеристы қуып шығады. Алайда содан кейін Иллирио Мопатис, Пандостың магисоры оларды өзінің үйіне алады.

== Балалық шағы ==
Дейенерис Роберт Баратеонның көтерілісінің соңында, Айдаһар Тасындағы қатты боран кезінде өмірге келеді. Оның анасы көтеріліс кезінде Айдаһар тасына қашқан. Босану кезінде Рэйла Таргариен қайтыс болады. Айдаһар тасы берілгісі келгенде сир Виллем Дерри төрт көмекшілерімен балаларды алып Браавосқа қашады, олармен өзінің өліміне дейін тұрады, Виллем Дерри қайтыс болғаннан кейін қызметшілер Дени мен Визеристы қуып шығады. Алайда содан кейін Иллирио Мопатис, Пандостың магисоры оларды өзінің үйіне алады. Содан кейін Иллирио Дейенериске Кхал Дрогоға тұрмысқа шығуды ұсынады, өйткені Дрого Дейенеристің орнына Вестеросты жаулап алу үшін әскери көмек беруді үәде етті. Кхал Дрогомен бірінші рет кездескен кезде Дени сир Джорах Мормонтпен танысады, келешекте ол оған көмектесетін болады. Үйлену тойына оған Иллирио үш айдаһардың жұмыртқасын және үш қызметшілерін: Ирри, Чхика және Дореяны сыйға тартады.

== Кхалиси ==
Кхал Дрогоға тұрмысқа шаққаннан кейін және оның өлімінен кейін Кхалиси болып қалады, Кхаласарының көбісі кетіп қалды.

== Тақтар таласы ==
Иллириомен тұрған кезде Визирес Дейенеристы қорлап отбасының өліміне айыптайды. Сондықтан Иллирионың Дрогоға шығу ұсынысы Дейенериске құтылу болды. Кхал Дрогомен бірінші рет кездескен кезде Дени сир Джорах Мормонтпен танысады, келешекте ол оған көмектесетін болады. Үйлену тойына оған Иллирио үш айдаһар жұмыртқаларын және үш қызметшілерін: Ирри, Чхика, Дореяны сыйға тартады. Ал Дрого Дениге үйлену тойына Серебрянка атын сыйлайды.

Басында Дейенерис Дрогодан қорыққан еді, өйткені оның елінің дәстүрлері ерекше болған, уақыт өткен соң Дени Дрогоға ғашық болып қалады. Осы ғашықтық оған өзінің қорқынышынан айырылуға көмектесті. Дотракийлік теңізінің артында орналасқан жазықтарда тұрған кезде Дейенерис өзінің Визерис ағасымен ұрсысып, ол жақсы басшы болалмайтынын түсінеді. Кхал Дениды алып келген Вас Дотракта ол дәстүрді орындап, бір жылқының жүрегін шикідей жеуге мәжбір болады. Дош кхалин Денида жердің бәрін жаулап алатын ұл туылады деп айтады. Дени өзінің баласын Рейго деп қойғысы келеді (Узурпатордың қолыннан қайтыс болған Рэйгар Тарагариенның атымен). Дрого оның шешімін қолдады. Уақыт өтіп бара жатты, алайда Визерис өзінің әскерін ала алмады. Тойлардың бірінде мас Визерис пышақты алып Дениның баласын өлтіргісі келеді, ол үшін Кхал Дрого қайнап тұрған алтынды басына құяды. Визеристың өлімінен кейін Дрого Вестерос туралы ұмытыпты, алайда шарап сатушысы Денины өлтіргісі келгенін, Роберт Баратеон Дейереистың және оның баласының өлімі үшін жер мен Лорд титулын беретінің біліп Жеті корольдікті Рейгоға сыйлауға уәде етеді. Бір қаланы жаулап алған сол Дени әйелдерді құтқара бастады. Сир Джорах Дени Рейгардың нағыз қарындасы екенің айтады. Құтқарып қалған мейга Мирри Маз Дуур деген әйел Дени босанғанда бірге болуға және Дрогоға көмектесүге үәде етеді. Алайда Дрого оның көмегінен бас тартты, уақыт өткен соң қатты ауырып, тіпті атта да отыра алмай қалды. Мирри Маз Дуур Дениның соқыр сенімнің жетегінде жүргенімен пайдаланып қан салтын жасауға сендіреді, осы салттың кезінде Дени босана бастайды, алайда кешкім оған көмектеспейді. Сол кезде Сир Джорах Дейенеристы салтты өткізіп жатқан шатырдың астына апаруға мәжбір болады. Дейерерис өзінін баласынан айрылып қалады, енді ешқашан ол бала туа алмайды. Қан салты арқылы Дейенерс Дрогоны құтқарады, алайда ол тірі өлік секілді болып қалады. Оны өз қалпына келтіре алмай Дени оны тұншықтырып өтлірүге мәжбір болады. Өзінің адамдарына Мирри Маз Дуурды отқа жағып, одан кейін Дрогоны өртеүге бұйрық берді, оның артынан үш айдаһардың жұмыртқасын алып отқа өзіде кіреді. Осылай ол Айдаһар анасы атын алады. Айдаһардың туылғанын көргендер Дениге адал болып қалды. Дейенерис өзінің айдаһарларын Дрого, Рэйгаль, Визерион деп қойды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ойдан шығарылған әйелдер]]
[[Санат:«Мұз бен от жыры» кейіпкерлері]]
[[Санат:Фэнтези кейіпкерлері]]
[[Санат:Әдеби кейіпкерлер]]
[[Санат:Ойдан шығарылған ханшайымдар]]
[[Санат:Ойдан шығарылған бисексуалдар]]
[[Санат:Тақтар таласы]]</text>
      <sha1>k6mp8yhlpk9cqqxm0pjyp2qadgb91i7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джон фон Нейман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>557235</id>
    <revision>
      <id>3683639</id>
      <parentid>3652242</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T13:25:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekbulatova Gulsara</username>
        <id>186955</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3683639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8190" sha1="4bowmd6qwwnuk2b2dlrviidpefjglaq" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
[[Сурет:JohnvonNeumann-LosAlamos.gif|thumb|right|200px|]]
'''Джон фон Нейман''' (1903–1957) — еврей текті венгр-америкалық математик. Ол кванттық физика, кванттық логика, функционалдық талдау, жиындар теориясы, информатика, экономика ғылымдары және одан өзге де салаларға үлкен үлес қосқан ғалым. Ол әсіресе осы заманғы компьютерлерді жасаушылардың ([[фон Нейман архитектурасы]] деп аталатын) атасы, операторлар теориясын  кванттық  механикаға (фон Нейман алгебрасы) қолданушы ғалым, сонымен қатар Манхэттен жобасына қатысушы және ойындар теориясы мен жасушалық автоматтар тұжырымдамасын жасаушы ретінде өте танымал тұлға. 54 жасында саркомадан қайтыс болған.

== Қызықты деректер ==
	Нейманның есте сақтау қабілеті өте мықты болған. Ол көп жыл өтсе де оқыған кітаптарының беттерін бірден ағылшын немесе неміс тілдеріне аударып айтып бере алатын, ал француз бен италиян тіліне сәл кідіріп барып аударады екен.
	Нейман тақтаны формулаларға барынша тез толтырып болатын да және оның ойын тыңдаушылардың бәрі бірдей түсініп болмай жатып тез өшіріп тастайтын.
	1928 жылы Нейман «Стратегиялық ойындар теориясына» деген мақаласын жазады. Осында ол минимакс теоремасын дәлелдейді, кейіннен бұл ойындар теориясына негіз қалайды. Бұл мақала екі қарсыластың покер ойынын зерттеудің және олардың әрқайсысы үшін ұтыс стратегиясын талдаудың нәтижесінде жазылыпты. Алайда бұл жұмыстың Нейманның өзі покер ойнағанда көмегі болмапты. 1944 жылы осы теорияны Н.Митрополиске түсіндіріп бола сала, онымен покер ойнағанда оған 10 доллар ұтылып қалған екен. Митрополис ұтысын алған соң, оның Моргенштернмен бірігіп жазған «Ойындар теориясы және экономикалық өзін-өзі ұстау» деген кітабын 5 долларға сатып алып, осы ақшаны және оның үстіне қалған 5 долларды кітап бетіне желімдепті, сонан соң осы жағдайды кітапқа жазып, оған авторға қол қойғызып алыпты.
	Фон Нейман мен Станислав Улам сутегі бомбасын жасау кезінде қазір Монте-Карло әдісі деген атпен белгілі болған, тәуелсіз статистикалық сынақтар әдісін ойлап тауыпты. Осы әдісті жасаудағы басты қиындықтың бірі, ол кезде кездейсоқ сандар генераторының жоқтығы еді. Нейман кездейсоқ сандар тізбегін қалыптастыру үшін сол кездегі ең тәуір рулеткалары бар Монте-Карло казиносын пайдалануды ұсыныпты. Әскери мекеме осындай бір рулетканы жалға алуға келісіп, Улам мен Нейман мемлекет қаржысымен әбден құмарлары қанғанша ойнайды және осы әдістерін сол казино құрметіне Монте-Карло деп атапты.
Нейман туралы, «ол шешілмеген проблемамен ұйқыға жатып, ал түнгі сағат 3-те дайын жауаппен тұрады екен, содан соң жауабын айту үшін қызметкерлеріне телефон шалатын болыпты. Сол себептен Нейманның өз қызметкерлеріне қоятын талабының бірі, оның түннің кез - келген заматында оянуға дайын болуы», деп жазады.
	Жол үстінде Нейман көлік айдап келе жатып-ақ қандай да бір проблеманың шешімімен айналысатыны соншалық, тіпті өзінің қайда не үшін келе жатқандығын ұмытып қалып, көлденең көмекке жүгінуіне тура келетін болыпты.
	Бірде Лос-Аламостағы атом жобасымен жұмыс кезінде бір өте күрделі есептеу жүргізу қажет болады. Бұл іске Энрико Ферми, Ричард Фейнман және Джон фон Нейман да кіріседі. Ферми есептеу үшін өзінің сүйікті логарифмдік сызғышын, қаламын және көп қылып парақтар алады. Фейнман қасына түрлі анықтамалықтарды жинап, қолына сол кездегі ең жылдам істейтін электр калькуляторды алып есептеуді бастайды. Ал Нейман есептеуді ойша жүргізіпті. Есептеулер бір мезгілде  аяқталып, нәтижелер де сәйкес келген көрінеді.&lt;ref&gt;http://it-mbeks.org/dzhon-fon-neyman {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170212165255/http://it-mbeks.org/dzhon-fon-neyman |date=2017-02-12 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;http://all-biography.ru/john-von-neumann.html&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

==Сілтемелер==
* ''Перельман М., Амусья М.'' [http://berkovich-zametki.com/Nomer41/Perelman1.htm Самый быстрый ум эпохи (к столетию Джона фон Неймана)] // Сетевой журнал «Заметки по еврейской истории».
* [http://www.basic.northwestern.edu/g-buehler/cellint0.htm ''Guenter Albrecht-Buehler.'' Cell Intelligence.]{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* D.Petz and M.R. Redi, John von Neumann And The Theory Of Operator Algebras, in The Neumann compendium, World Scientific, 1995, pp. 163—181 ISBN 9810222017.
{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:XX ғасыр физиктері]]
[[Санат:28 желтоқсанда туғандар]]
[[Санат:1903 жылы туғандар]]
[[Санат:Будапештте туғандар]]
[[Санат:8 ақпанда қайтыс болғандар]]
[[Санат:1957 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Вашингтонда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]]
[[Санат:Алфавит бойынша математиктер]]
[[Санат:АҚШ математиктері]]
[[Санат:Германия математиктері]]
[[Санат:XX ғасыр математиктері]]
[[Санат:АҚШ физиктері]]
[[Санат:Мажарстан математиктері]]</text>
      <sha1>4bowmd6qwwnuk2b2dlrviidpefjglaq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жедр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>557254</id>
    <revision>
      <id>3684087</id>
      <parentid>3664616</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T11:48:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekbulatova Gulsara</username>
        <id>186955</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3684087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2473" sha1="msb1fqfg5oif6o1mx5785cue4ko4lsv" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
[[Сурет:Gedre.jpg|нобай]]
'''Жедр''' ({{lang-fr|Gèdre}}, {{lang-oc|Gèdra}}) — [[Оңтүстік Пиреней]]де орналасқан Франция коммунасы. Департаменті — Жоғарғы Пиреней. [[Люс-Сен-Совёр]]дің құрамына кіретін кантон. Коммуна орналасқан аймақ — Аржелес-Газост. Коммунаның INSEE коды - 65192.

== Географиясы ==
Коммуна Париж оңтүстігінен 700 км-дей, 150 км оңтүстік-батыс Тулузадан, Тарбаның оңтүстігінен 50 км қашықтықта орналасқан. Комммуна аймағынан Гав-де-Гаварни және Гав-де-Эас өзендері ағып өтеді. 
[[Сурет:Gave de Héas Gèdre pont de l'Arraillé amont.JPG|thumb|right|200px|]]

== Климаты ==
Климаты — қоңыржай-теңіздік, күн шуақты ауа-райлы және жыл бойы жаңбырлы болады. 
[[Сурет:Gèdre village (2).JPG|thumb|right|200px|]]

== Адам қоныстануы ==
2010 жылғы санақ бойынша, Жедрде 251 адам тұрған.
[[Сурет:Gedre.jpg|thumb|right|200px|]] 

== Басқарушылары ==
Жедрді 2008-2014 жыл аралығында Франсис Куссье басқарған. Ал 2014-2020 жылдар аралығын Жан-Клод Руде басқарады. Яғни, әр адам 6 жыл билік жүргізе алады. 

== Экономика ==
2010 жылы 15-64 жас аралығындағы 144 адам белсенді, 30 адам — белсенді емес. 114 адамның ішінде 110-ы жұмыс істеген, 4 адам жұмыссыз болған. 30 белсенді емес адамның ішінде 19 зейнеткер, 3 адам студент, қалған 8 адам басқа себептерге байланысты белсенді емес болған.&lt;ref&gt; www.linternaute.com.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;cassini.ehess.fr.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Жоғарғы Пиреней департаментінің коммунасы]]</text>
      <sha1>msb1fqfg5oif6o1mx5785cue4ko4lsv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джордан Фармар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>557259</id>
    <revision>
      <id>3683640</id>
      <parentid>3664531</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T13:26:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekbulatova Gulsara</username>
        <id>186955</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3683640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1510" sha1="ry1x9vyr1536ilq8jinn85n6sibvk2y" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
[[Сурет:Jordan Farmar Maccabi Tel-Aviv (cropped).JPG|thumb|right|200px]]'''Джо́рдан Роберт Фа́рмар''' (ағылш. Jordan Robert Farmar; род. 30 қараша 1986 ж. Лос-Анджелес, Калифорния) — 1986 жылы 30 қарашада туған американдық кәсіби баскетболшы. Оның бойы 188 см, салмағы 82 кг, «Маккаби» (Тель-Авив) тобының мүшесі. Қорғаушы рөлін атқарады. «Лос-Анджелес Лейкерс» тобынан 2006 жылы 26 нөмірлі баскетболшы болып таңдалды.

== Сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20151024024252/http://www.farmarlive.com/ Farmarlive.com Официальный сайт Джордана Фармара]{{ref-en}}
* [http://www.basketball-reference.com/player_search.cgi?search=Jordan+Farmar Статистика Джордана Фармара]{{ref-en}}

[[Санат:АҚШ баскетболшылары]]
[[Санат:30 қарашада туғандар]]
[[Санат:1986 жылы туғандар]]
[[Санат:Лос Анжелесте туғандар]]
[[Санат:Алфавит бойынша спортшылар]]
[[Санат:Алфавит бойынша баскетболшылар]]</text>
      <sha1>ry1x9vyr1536ilq8jinn85n6sibvk2y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Күн шығысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>557264</id>
    <revision>
      <id>3684061</id>
      <parentid>3645398</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T10:48:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айакеш</username>
        <id>187089</id>
      </contributor>
      <origin>3684061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="744" sha1="tj0pp1oi1vh54uywyjbsi2qbrhx756f" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Күн шығысы''' — күн ұясынан көтерілірден бұрын болатын құбылыс. Ол шығып келе жатқан күн сәулелерінің алғашқы шұғыласы. Күн шығуымен бір нәрсенің басталуын, ал күн батуымен бір нәрсенің бітуін байланыстырады. 

&lt;ref&gt;Энциклопедии &amp; Словари. — Ефремованың орыс тіліндегі электронды түрдегі сөздігі&lt;/ref&gt;

[[Санат:күндер]]</text>
      <sha1>tj0pp1oi1vh54uywyjbsi2qbrhx756f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дош</title>
    <ns>0</ns>
    <id>557307</id>
    <revision>
      <id>3683981</id>
      <parentid>3664535</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:24:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekbulatova Gulsara</username>
        <id>186955</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3683981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2339" sha1="h3kd7ef55pn7lnd1gdnkf3v7ju2qwww" xml:space="preserve">
{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Дереккөздер жетіспейді}}
[[Сурет:Dosches église1.JPG|нобай]]
'''Дош''' (фр. Dosches) — Шампань — Арденны аумағында орналасқан Франция коммунасы. Департаменті — Об. Пине кантонының аумағына кіреді. Коммуна аймағы — Труа. Коммунаның INSEE коды — 10129. Коммуна Париждің оңтүстік-батысынан 155 км, Шалон-ан-Шампанидің оңтүстігіне 75 км, Труаның шығысынан 14 км қашықтықта орналасқан.

== Халық қоныстануы ==
2008 жылғы санақ бойынша, 288 адам тұрған. INSEE деректеріне сәйкес, 1962 жылы халық саны 176 адамды құраған. 1968 жылы халық саны 178 адамға жетіп, 1975 жылы 196 адам болған. 1990 және 1999 жылдары халық саны 237 адамды құраған. Ал 2008 жылы тұрғындар саны 288 адамға дейін өскен.

== Экономика ==
2007 жылы 190 адам еңбекке жарамды болған, 136 адам белсенді, 54 адам белсенді болмаған. 136 адамның 132 адамы жұмыс істеген, 4 адам жұмыссыз болған. 54 белсенді болмаған адамдардың ішінде 19 адам студент және оқушы, 20 адам зейнеткер, 15 адам басқа себептермен белсенді емес болған.  

== Коммунаның көрікті жерлері ==
[[Сурет:Dosches église1.JPG|thumb|right|200px|]]
[[Сурет:Dosches église2.JPG|thumb|right|200px|]]
[[Сурет:Rosson église.JPG|thumb|right|200px|]]

[[Санат:Об департаментінің коммуналары]]

== Дереккөз ==
INSEE - халық саны туралы мәліметтер
http://www.insee.fr/fr/themes/tableau_local.asp?ref_id=POP&amp;millesime=2010&amp;nivgeo=COM&amp;codgeo=10129&amp;utm_source=chatgpt.com</text>
      <sha1>h3kd7ef55pn7lnd1gdnkf3v7ju2qwww</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684011</id>
      <parentid>3683981</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:44:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Bekbulatova Gulsara|Bekbulatova Gulsara]] ([[User talk:Bekbulatova Gulsara|т]]) өңдемелерінен [[User:Султабаева Гульнара|Султабаева Гульнара]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3664535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1744" sha1="3rv39ieae7jvfkgef826hm31zb76yhz" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Дереккөздер жетіспейді}}
[[Сурет:Dosches église1.JPG|нобай]]
'''Дош''' (фр. Dosches) — Шампань — Арденны аумағында орналасқан Франция коммунасы. Департаменті — Об. Пине кантонының аумағына кіреді. Коммуна аймағы — Труа. Коммунаның INSEE коды — 10129. Коммуна Париждің оңтүстік-батысынан 155 км, Шалон-ан-Шампанидің оңтүстігіне 75 км, Труаның шығысынан 14 км қашықтықта орналасқан.

== Халық қоныстануы ==
2008 жылғы санақ бойынша, 288 адам тұрған. 

== Экономика ==
2007 жылы 190 адам еңбекке жарамды болған, 136 адам белсенді, 54 адам белсенді болмаған. 136 адамның 132 адамы жұмыс істеген, 4 адам жұмыссыз болған. 54 белсенді болмаған адамдардың ішінде 19 адам студент және оқушы, 20 адам зейнеткер, 15 адам басқа себептермен белсенді емес болған.  

== Коммунаның көрікті жерлері ==
[[Сурет:Dosches église1.JPG|thumb|right|200px|]]
[[Сурет:Dosches église2.JPG|thumb|right|200px|]]
[[Сурет:Rosson église.JPG|thumb|right|200px|]]

[[Санат:Об департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>3rv39ieae7jvfkgef826hm31zb76yhz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Же-Ривьер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>557347</id>
    <revision>
      <id>3684084</id>
      <parentid>3664614</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T11:41:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekbulatova Gulsara</username>
        <id>186955</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3684084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2738" sha1="1iq9sg9dgtrv79mjeq19aagbujsq63k" xml:space="preserve">[[Сурет:Église Saint-Sernin, Gée-Rivière.jpg|нобай]]
{{wikify}}
{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} 
&lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Же-Ривье́р''' ({{lang-fr|Gée-Rivière}}) — Оңтүстік Пиреней аумағында орналасқан Франция коммунасы. Департаменті — Жер. Рискль кантонының құрамына кіреді. Коммуна аймағы — Миранд.

INSEE коды — 32145.

== География ==
[[Сурет:Map commune FR insee code 32145.png|thumb|right|200px]]  Коммуна Париж қаласынан оңтүстікке қарай 610 км, Тулуза қаласынан батысқа қарай 165 км және Ош қаласынан 65 км қашықтықта орналасқан. Коммунаның аумағы арқылы Адур өзені ағып өтеді.

== Климаты ==
Климаты теңіздік-қоңыржай. Жазы ыстық әрі жаңбырлы, температура 35 °С дейін жетеді. Қыста тым суық әрі көктайғақ болады.

== Халық қоныстануы ==
2010 жылы 49 адам тұрған.

== Басқарушылары ==
1971-2020 жылдар аралығында Андре Бакье басқарады.

== Экономика == 
2010 жылда 28 адам еңбекке жарамды болған, 23 адам белсенді, 5 белсенді емес. 23 адамның 21 адамы жұмыс істеген, 2 адам белсенді емес болған. 5 адамның ішінде,  1 адам оқушы, 4 адам зейнеткер болған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/donnees-detaillees/rp2010/chiffres-cles/base-cc-emploi-pop-active-2010/base-cc-emploi-pop-active-2010.zip|title=Base chiffres clés: emploi — population active 2010|publisher=[[INSEE]]|lang=fr|accessdate=2015-05-20|archive-date=2013-11-15|archive-url=https://archive.today/20131115200901/http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=base-cc-emploi-pop-active-2010|deadlink=no}} (приближённые данные, в 1999 году временная занятость учтена частично)&lt;/ref&gt;

== Көрікті жерлер ==
* Романеск стиліндегі Әулие Сатурнин шіркеуі (XI ғасыр)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Жер департаментінің коммунасы]]
[[Санат:Алфавит бойынша елді мекендер]]</text>
      <sha1>1iq9sg9dgtrv79mjeq19aagbujsq63k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дрё (аймақ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>557589</id>
    <revision>
      <id>3683987</id>
      <parentid>3625377</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:49:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekbulatova Gulsara</username>
        <id>186955</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3683987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2093" sha1="pevr4uyclvledkaz7t5kp9nnj14nspj" xml:space="preserve">{{Қысқа мақала}}
[[Сурет:Place Mesirard Dreux.jpg|нобай]]
{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Толықтыру}}
'''Дрё''' (фр. Dreux) — Орталықта орналасқан Франция аймағы. Департаменті  — Эр және Луар. 2006 жылы коммунада 126 176 адам тұрған. Халық тығыздығы 84 адам/км². Коммунаның жалпы аумағы - 1501 км².

== Тарихы ==
Дрё — өте көне қала. Мұнда ескі қамалдың қирандылары және Орлеан әулеті өкілдерінің жерлеу орны қызметін атқаратын капелла бар. Дрё туралы алғашқы расталған мәліметтер IV ғасырға жататын қолжазбаларда кездеседі. Қала темір бұйымдар, шам, бас киім және былғары өнімдерін өндірумен танымал болған. 1562 жылы мұнда Франциядағы діни соғыстардың алғашқы шайқасы өтті. Бір жағында князь Конде мен адмирал Колиньи бастаған протестанттар, екінші жағында Гиз герцогінің католик әскері шайқасты. Шайқас протестанттардың жеңілісімен және князь Конденың тұтқынға алынуымен аяқталды. 1593 жылы Дрё қаласын IV Генрихтің әскерлері шабуылмен басып алды. 1870 жылғы қарашада болған шайқастан кейін Дрё қаласын Мекленбург-Швериннің ұлы герцогы Фридрих Франц II бастаған неміс әскерлері басып алды.

[[Санат:Франция аймақтары]]</text>
      <sha1>pevr4uyclvledkaz7t5kp9nnj14nspj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684010</id>
      <parentid>3683987</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:44:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Bekbulatova Gulsara|Bekbulatova Gulsara]] ([[User talk:Bekbulatova Gulsara|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3625377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="647" sha1="30929wprf383w1xqjdi185f3iug84fr" xml:space="preserve">{{Қысқа мақала}}
[[Сурет:Place Mesirard Dreux.jpg|нобай]]
{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Толықтыру}}
'''Дрё''' (фр. Dreux) — Орталықта орналасқан Франция аймағы. Департаменті  — Эр және Луар. 2006 жылы коммунада 126 176 адам тұрған. Халық тығыздығы 84 адам/км². Коммунаның жалпы аумағы - 1501 км².

[[Санат:Франция аймақтары]]</text>
      <sha1>30929wprf383w1xqjdi185f3iug84fr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Доманьяно</title>
    <ns>0</ns>
    <id>557595</id>
    <revision>
      <id>3683836</id>
      <parentid>3584184</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T04:51:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekbulatova Gulsara</username>
        <id>186955</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3683836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1636" sha1="9ph833m5jsvbninebvsprzaplj98i2n" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Доманьяно''' (итал. Domagnano) — Сан-Мариноның тоғыз коммунасының бірі. 
2010 жылы  2999 адам тұрған. Коммунаның жалпы аумағы — 6,62 км². Фаэтано, Борго-Маджоре, Серравалле, Кориано коммуналарымен шектесіп жатады.

Коммунаның негізгі пункті — Монтелупо (Қасқырлы тау). Оның елтаңбасында жүгіріп бара жатқан қасқыр, артында Монте-Титано тауы және Адриаттық теңіз көрінеді.

[[Сурет:Domagnano.JPG|thumb|right|200px|]]

== Тарихы ==
Коммунаның оңтүстігі бөлігі құралған уақытынан бері Сан-Марино республикасының аумағына кіреді. 1463 жылы территориясы Монтелупа жеріне дейін кеңейді.

== Спорт ==
Доманьяно аймағы өзінің &quot;Доманьяно&quot; футбол клубымен танымал.

== Аумақтарға бөлінуі ==
Коммуна 5 бөлікке бөлінген:
* Ка-Джаннино (Cà Giannino)
* Фиорина (Fiorina)
* Пиандивелло (Piandivello)
* Спакио-Джаннони (Spaccio Giannoni)
* Торракия (Torraccia)

[[Санат:Сан-Марино қалалары]]</text>
      <sha1>9ph833m5jsvbninebvsprzaplj98i2n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683838</id>
      <parentid>3683836</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:10:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Bekbulatova Gulsara|Bekbulatova Gulsara]] ([[User talk:Bekbulatova Gulsara|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2405003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1506" sha1="ezoa0iats6mgqxxgrli2d2itpd07jdh" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Доманьяно''' (итал. Domagnano) — Сан-Мариноның тоғыз коммунасының бірі. 
2010 жылы  2999 адам тұрған. Коммунаның жалпы аумағы — 6,62 км². Фаэтано, Борго-Маджоре, Серравалле, Кориано коммуналарымен шектесіп жатады.

Коммунаның негізгі пункті — Монтелупо (Қасқырлы тау). Оның елтаңбасында жүгіріп бара жатқан қасқыр, артында Монте-Титано тауы және Адриаттық теңіз көрінеді.

[[Сурет:Domagnano.JPG|thumb|right|200px|]]

== Тарихы ==
Коммунаның оңтүстігі бөлігі құралған уақытынан бері Сан-Марино республикасының аумағына кіреді. 1463 жылы территориясы Монтелупа жеріне дейін кеңейді.

== Аумақтарға бөлінуі ==
Коммуна 5 бөлікке бөлінген:
* Ка-Джаннино (Cà Giannino)
* Фиорина (Fiorina)
* Пиандивелло (Piandivello)
* Спакио-Джаннони (Spaccio Giannoni)
* Торракия (Torraccia)

[[Санат:Сан-Марино қалалары]]</text>
      <sha1>ezoa0iats6mgqxxgrli2d2itpd07jdh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ол — Айдаһар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>557838</id>
    <revision>
      <id>3684070</id>
      <parentid>2406835</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T11:07:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айакеш</username>
        <id>187089</id>
      </contributor>
      <origin>3684070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3749" sha1="8siqokk03mgclwkwikydl9hd9xu1paf" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Кино
 |Қазақша атауы    = '''Ол — Айдаһар''' 
 |Шынайы атауы     = Он — драко́н
 |Суреті           =
 |Сурет ені        = 
 |Жанры            = фэнтези мелодрама
 |Режиссёрі        = [[Индар Джендубаев]]
 |Продюсері        = [[Игорь Цай]]&lt;br /&gt; [[Тимур Бекмамбетов]]
 |Сценарист        = [[Марина Дяченко]]&lt;br /&gt; [[Сергей Дяченко]]&lt;br /&gt; [[Индар Джендубаев]]&lt;br /&gt; [[Алексей Арсеньев]]
 |Актерлер         = [[Матвей Лыков]]&lt;br /&gt; [[Мария Поезжаева]]
 |Операторы        = [[Сергей Трофимов]]
 |Композиторы      = [[Саймон Финли]]
 |Компания         = [[Базелевс]]
 |Бюджеті          = 18 млн долл.
 |Түсім            = 1 776 333 долл.
 |Мемлекет         = 
 |Тілі             = {{RUS}}
 |Ұзақтығы         = 110 [[Минут|мин.]]
 |Жыл              = 2015
 |Алдыңғы фильм    = 
 |Келесі фильм     = 
 |imdb_id          = 
}}
'''Ол — Айдаһар''' —  орыс режиссёрі [[Индар Джендубаев|Индар Джендубаевтің]] [[Фэнтези|фэнтези]] [[Мелодрама|мелодрамасы]]. Фильмнің көрсетілімі [[2015 жыл|2015 жылы]] [[3 желтоқсан|3 желтоқсанда]] өтті.

==Cюжеті==

Князь қызы Мирославаны үйлену барысында айдаһар ұрлап кетеді. Арман деген айдаһардың тұтқыны болады. Бұл айдаһарды шақырған дәстүрлі өлең болған екен. Мираның күйеуі оны іздеуге сапарға шығады, ал қыз болса Арманнан адам жасауға тырысады.

== Рөлдер ==
* [[Лыков, Матвей Александрович|Матвей Лыков]] — ''Арман''
* [[Поезжаева, Мария Васильевна|Мария Поезжаева]] — ''князь қызы Мирослава (Мира)''
* [[Станислав Любшин]] — ''князь''
* Иева Андреевайте — ''Ярослава''
* Петр Романов — ''Игорь''
* [[Лебединский, Андрей Алексеевич|Андрей Лебединский]] — ''кормчий''
* Марта Тимофеева — '' Мира мен Арманның баласы''
* Иво Господинов — ''Арман бала кезінде''
* [[Зубарчук, Егор Юрьевич|Егор Зубарчук]] — ''Арманның әкесі''
* [[Рунцова, Виктория Юрьевна|Виктория Рунцова]] — ''қалыңдық''
* [[Дубровина, Анастасия Руслановна|Анастасия Дубровина]] — ''қалыңдық'
* [[Чехова, Алёна Антоновна|Алёна Чехова]] — ''қалыңдық''
* [[Фирсова, Любовь Борисовна|Любовь Фирсова]] — ''қалыңдық анасы''
* [[Горин, Юрий Петрович|Юрий Горин]] — ''қалыңдық әкесі''
* [[Ёла Санько]] — ''кемпір''
* [[Андрей Бур]] — ''викинг''
* [[Вячеслав Чепурченко]]
* [[Александр Цёма]]

==Дереккөздер==</text>
      <sha1>8siqokk03mgclwkwikydl9hd9xu1paf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мінсіз дауыс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>557925</id>
    <revision>
      <id>3684067</id>
      <parentid>3600733</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T11:04:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айакеш</username>
        <id>187089</id>
      </contributor>
      <origin>3684067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7053" sha1="scb7xcgywlyvicq8ai2yx14hjcozgbk" xml:space="preserve">[[
[[Сурет:Pitch Perfect 2 Pitch Perfect.jpg|нобай]]
]]
[[Сурет:Pitch Perfect 2 Avant Premiere.jpg|нобай]]
{{Кино
 |Қазақша атауы    = Мінсіз дауыс
 |Шынайы атауы     = Pitch Perfect
 |Суреті           =
 |Сурет ені        = 
 |Жанры            = [[комедия]] [[мюзикл]]
 |Режиссёрі        = Джейсон Мур
 |Продюсері        = Элизабет Бэнкс, Пол Брукс, Майкл П. Фланниган, Макс Хэнделман, Скотт Нимейер, Шиан МакАртур
 |Сценарист        = Кэй Кэннон
 |Актерлер         = [[Анна Кендрик]], 
Ребел Уилсон,
Бриттани Сноу,
Анна Кэмп,
Скайлар Эстин.
 |Операторы        = Хулио Мака
 |Композиторы      = Кристофер Бек,
Марк Килиан.
 |Компания         = Relativity Media,
Gold Circle Films,
Universal Pictures.
 |Бюджеті          = $17 000 000
 |Түсім            = $113 000 000
 |Мемлекет         = {{USA}}
 |Тілі             = [[Ағылшын тілі|Ағылшынша]]
 |Ұзақтығы         = 	112 минут
 |Жыл              = [[2012]]
 |Алдыңғы фильм    = 
 |Келесі фильм     = [[Мінсіз дауыс 2]] 
 |imdb_id          = 1981677
}}

{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Мінсіз дауыс''' ([[Ағылшын тілі|ағыл]]. ''Pitch Perfect'') – режиссер [[Джейсон Мурдың]] американдық музыкалық комедиясы. Сценарийді жазған [[Кэй Кэннон]]. Фильм [[Мики Рэпкинның]] кітабы «Мінсіз ән айт: а-капелла вокалистының атақ қууы» бойынша түсірілген. Тұсаукесері [[2012 жыл|2012 жылдың]] [[28 қыркүйек|28 қыркүйегінде]] өтті.

== Сюжет ==
Барден университетінде музыкалық топқа жаңа адамдарды қабылдау басталды. Бека және Джесси университетке жаңадан  келді. Әкесімен шарт жасасқан Бека музыкалық «Барден Беллалары» атты топқа кіруді жөн көреді. Бірақ бұл топқа кезекті халықаралық сайыстағы сәтсіздік үшін ешкім қатысқысы келмейді. Сонда да топ жиналады. 

Джесси ерлер «Триальтины»  тобына мүше болады. Университеттің бүкіл музыкалық топтары бір-бірімен сайысады. Бека мен топтың мүшелері арасында көп келіспеушілік болды. Себебі топ басшысы Обри жаңа композиция тандағысы келмеді. Ол бұрыннан келе жатқан әнді дайындауды бастайды. Алайда бұл Бекаға ұнамайды.

Ең алғаш сайыста «Барден Беллалар» бұрыннан бері келе жатқан би билеп, ән айтады. Олар айтарлықтай ешкімді таң қалдырмады. Ақыры олар жеңіледі. Халықаралық конкурсқа «Триальтины»  қатысуға жолдама алады. 

Осы уақыт аралығында Бека мен Джесси бірге көп уақыт өткізіп, нағыз достарға айналды. Сондай-ақ Хлоя, топтың мүшесі тамағына ота жасауға мәжбүр болады. Осының кесірінен ол енді жіңішке дауыспен ән айта алмайды. 

Содан соң «Барден Беллаларға» қазылар алқасы тағы да бір мүмкіндік береді. Бека мен Обри қайтадан араздасады. Бірақ Беканың арқасында олар жаңа әндерді таңдап, жаңа би үйренеді. Бұл кезде Джеси мен Бека да ұрысып қалады. 

Фильмнің соңында «Барден Беллалар»  бәрін таң қалдырып, халықаралық конкурста бірінші орын алады.   

== Рөлдерде ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Актер/Актриса
!Рөлі
|-
|Анна Кендрик
|Бека Митчелл
|-
|Бриттани Сноу 
|Хлоя Бил
|-
|Анна Кэмп
|Обри Поузен
|-
|Ребел Уилсон
|Толық Эми
|-
|Скайлар Эстин
|Джесси Суонсон
|-
|Бен Платт
|Бенджи Эплбаун
|-
|Ханна Мэй Ли
|Лили Онакурамара 
|-
|Эстер Дин
|Синтия Роуз Адамс
|-
|Адам Дивайн
|Бампер Аллен
|-
|Уткарш Амбудкар
|Дональд
|-
|Алексис Кнапп
|Стейси Конрад
|-
|Джон Бенжамин Хикки
|Доктор Митчелл
|-
|Джон Майкл Хиггинс
|Джон Смит
|-
|Шелли Регнер
|Эшли
|-
|Элизабет Бэнкс
|Гейл Абернати МаКадден
|-
|Фредди Строма
|Люк
|-
|Кристофер Манц-Пласс
|Томми
|}

== Әндер ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|№
|Атауы
|Орындаушы
|Ұзақтығы
|-
|1.
|«Don't Stop the Music»
|The Treblemakers
|3:06
|-
|2.
|«Let It Whip»
|The Treblemakers
|2:25
|-
|3.
|«Since U Been Gone»
|Эстер Дин, Скайлар Эстин
|2:27
|-
|4.
|«Cup Song»
|Анна Кендрик
|1:17
|-
|5.
|«Riff Off: Ladies of the '80s (Mickey/Like a Virgin/Hit Me with Your Best Shot), Songs About Sex (S&amp;M/Let's Talk About Sex/I'll Make Love to You/Feels Like the First Time/No Diggity)»
|The Barden Bellas, The Treblemakers, and the BU Harmonics
|3:45
|-
|6.
|«Bellas Regionals: The Sign/Eternal Flame/Turn the Beat Around»
|The Barden Bellas
|2:40
|-
|7.
|«Right Round»
|The Treblemakers (feat. My Name Is Kay)
|3:18
|-
|8.
|«Pool Mashup: Just the Way You Are (Amazing)/Just a Dream»
|The Barden Bellas
|1:39
|-
|9.
|«Party in the U.S.A.»
|The Barden Bellas
|1:04
|-
|10.
|«Trebles Finals: Bright Lights Bigger City/Magic»
|The Treblemakers
|2:34
|-
|11.
|«Bellas Finals: Price Tag/Don't You (Forget About Me)/Give Me Everything/Just the Way You Are/Party in the U.S.A./Turn the Beat Around»
|The Barden Bellas
|3:39
|-
|12.
|«Toner (Instrumental Suite)»
|Composed and Produced by Christophe Beck and Mark Kilian
|2:56
|}

== Дереккөздер ==
Орыс уикипедиясынан аударылған.</text>
      <sha1>scb7xcgywlyvicq8ai2yx14hjcozgbk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әбу Бәкір Сыддық медресесі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>558124</id>
    <revision>
      <id>3683626</id>
      <parentid>3649820</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T13:01:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekbulatova Gulsara</username>
        <id>186955</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3683626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5409" sha1="8j5c6tyi7wya2cvfyff68bov4sjeydj" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

«[[Әбу Бәкр|Әбу Бәкір Сыддық]]» медресесі — [[Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы|Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының]] қолдауымен 2009 жылы ашылды. Еліміздің солтүстік аймақтарындағы талапкерлерге арналған исламдық арнаулы орта білім беретін оқу мекемесі болып табылады. [[Медресе]] Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі, Білім және ғылым саласындағы бақылау комитетінің 2011 жылғы 12 мамырда шектеусіз мерзімге берген АБ сериялы № 0142686 лицензиясы негізінде қызмет атқаруда.

«Әбу Бәкір Сыддық медресесі» діни бірлестігіне Заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу туралы В №0353170 сериялы, № 5096-1900-ДБ нөмірлі куәлігі [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Дін істері комитеті]] тарапынан 2009 жылғы 16 сәуірде берілген.

«Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» Қазақстан Республикасының заңының талаптарына сәйкес «Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы» республикалық ислами діни бірлестігінің «Әбу Бәкір Сыддық медресесі» жеке мекемесі ретінде 2012 жылы 29 желтоқсанда [[Павлодар]] қаласы Әділет департаментінен қайта тіркеуден өтті.

== Толықтай мәлімет ==
Медресенің жер телімінің жалпы аумағы 3348 шаршы метрді қамтиды.

Медресе ғимараты екі қабаттан тұрады. Жалпы көлемі – 200 шаршы метр. Оқу ғимаратында асхана, акт залы, ұстаздар бөлмесі және дәрісханалар бар. Ғимараттың екінші қабаты жатақхана ретінде жабдықталған.

Медреседе барлығы 49 бала білім алуда. Медреседе  штаттағы 11 оқытушы-ұстаз білім беру қызметін атқарады. Әлеуметтік-экономикалық және гуманитарлық пәндерден қосалқы мұғалімдер тартылған. Оқытушылар − Қазақстанның, шет елдердің университеттерінде діни және зайырлы білім алған мамандар. Оқу жоспарына Қазақстан Республикасында діни қызметкерлер даярлау бойынша білім беру бағдарламаларына қойылатын талаптарға сәйкес зайырлы пәндер енгізілген. Жоспарды Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы мен Республикалық әлеуметтік-гуманитарлық әдістемелік бірлестік бекіткен. Медреседе білім беру қызметі осы жоспарға сәйкес жүргізілуде.

Оқу ғимаратында ғаламтор желісіне қосылған компьютер бөлмесі бар. Медресе кітапханасы 1573 оқулықпен қамтылған.

Әбу Бәкір Сыддық медресесімен Павлодар қаласының №5 емханасымен білім алушыларға тұрақты медициналық көмек көрсету жөнінде келісім жасалған.

Бірінші қабатта 40 орындық асхана жұмыс істейді. Оқушыларға үш мезгіл тамақ беріледі.

Білім алушылар тегін оқытылады. Оларды қаржыландыру Павлодар қаласындағы «Мәшһүр Жүсіп» орталық мешіті мен «Әбу Бәкір Сыддық мешіті» қорының қаржысы есебінен жүргізіледі.&lt;ref&gt;http://e-islam.kz/qazaqstan-musylmandary-dini-basqarmasy/item/810-eIslam {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303085042/http://e-islam.kz/qazaqstan-musylmandary-dini-basqarmasy/item/810-eIslam |date=2016-03-03 }}&lt;/ref&gt;

Медресе 2020 жылы колледж мәртебесін алып, жаңа мемлекеттік лицензияға ие болған.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан медреселері]]
[[Санат:Әбу Бәкір Сыдық]]
[[Санат:Мұсылман]]
[[Санат:Ислам діні адамдары]]</text>
      <sha1>8j5c6tyi7wya2cvfyff68bov4sjeydj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дэвид Слоун</title>
    <ns>0</ns>
    <id>558346</id>
    <revision>
      <id>3684059</id>
      <parentid>3645374</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T10:46:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekbulatova Gulsara</username>
        <id>186955</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3684059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2625" sha1="7pygzjn7im6vn8j7j0ey82495ld5im5" xml:space="preserve">[[Сурет:David-sloan-wilson-leaning.png|нобай]]
{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}}&lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
Дэвид Слоун ([[ағылшын]] Дэвид Слоун;. [[28 қазан]] [[1941 жыл|1941]], Лисберн - [[4 ақпан]], [[2016 жыл|2016]]) — Солтүстік [[Ирландия|Ирландияның]] футболшысы.

== Клубтық мансабы ==
Жастық мансап жолы «Bangor» клубында өткізді. 1963 жылы маусымның 4,42 гол соғып 136 ойындарына қатысты, «Scunthorpe» клубында өзінің еңбек қызметін бастады. 1967 жылдан бастап [[1973]] жылдары «Оксфорд Юнайтед» үшін ойнады. Онда ол құрамасына шақырту алды және осы команданың тарихында тұңғыш команда ойыншысы атанды. Футбол мансап ол 1975 жылға дейін 1973 жылғы атқарды онда клубының «Walsall» аяқталды.

== Құрамасы мансап ==
[[Солтүстік Ирландия]] құрамасы үшін дебюттік [[Исраил]] (3ː2) құрамасымен жолдастық кездесу матчы 1968 жылы 10 қыркүйекте өтті. Барлығы Слоун командасы үшін 2 матч жұмсалған.

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{кітап |тақырыбы=Oxford United: A Complete Record (1893-1989) |издательство=Breedon Books |жыл=1989 |isbn=0-907969-52-6 |lang=en |авторы=Howland, Andy and Roger}}
* {{cite web| url=http://www.neilbrown.newcastlefans.com/player/davidsloan.html| title=David Sloan Career | publisher=Neil Brown| date=| accessdate=2009-02-16}}

[[Санат:28 қазанда туғандар]]
[[Санат:1941 жылы туғандар]]
[[Санат:Лисбернде туғандар]]
[[Санат:4 ақпанда қайтыс болғандар]]
[[Санат:2016 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Солтүстік Ирландия футболшылары]]
[[Санат:Солтүстік Ирландия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Сканторп Юнайтед ФК ойыншылары]]
[[Санат:Оксфорд Юнайтед ФК ойыншылары]]
[[Санат:Уолсолл ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>7pygzjn7im6vn8j7j0ey82495ld5im5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көк-қара немесе ақ-алтын көйлек феномені</title>
    <ns>0</ns>
    <id>558376</id>
    <revision>
      <id>3684075</id>
      <parentid>3646560</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T11:13:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айакеш</username>
        <id>187089</id>
      </contributor>
      <origin>3684075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7622" sha1="rqpa8rh879l0d68ktujutjw2xvrq4r1" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Көк-қара/ақ-алтын көйлек''' ([[Ағылшын тілі|ағыл]]. ''thedress, dressgate'') — дизайнер Roman Originals көйлегінің суреті [[2015 жыл|2015 жылдың]] [[26 қаңтар|26 қаңтарында]] [[Facebook]] әлеуметтік желісінде жарияланған суреттің арқасында пайда болған ғаламтор-феномені. Тез арада көйлектің түсі көк пен қара немесе ақ және алтын түсті туралы дау шықты. Ақырында көйлек көк түсті екендігі дәлелденді, бірақ әртүрлі форумдағы көйлектің түсі жайлы даулар біткен жоқ. Бұл феноменға нейробиологтар қызығып, адамдарға көйлектің әртүрлі көрінуі суреттің өңделуінің арқасында дұрыс емес жарықтың кесірінен пайда болған оптикалық иллюзия себепші екенін дәлелдеді. Бұл фотосурет танымал болған соң, көбі бұл көйлекті сатып ала бастады. Сондықтан оның сатылымы екі есе артты.

== Фенноменнің пайда болуы ==
Ең бірінші болып [[Facebook]] әлеуметтік желісінде достары Грейс пен Кейнның тойына қалыңдық көйлегін іздеген Кэйтлин Макнейл, шотланд ұлттық музыканы орындайтын музыкалық топтың мүшесі байқады. Кэйтлин неке тойы кезінде Колонсей аралында тобымен бірге қойылым көрсетуі керек болған.  Грейс көйлектің суретін анасына жіберді. Содан кейін олардың арасында көйлектің түсі жайлы талас пайда болады. Грейс суретті әлеуметтің желідегі басқа да достарына жіберіп, ғаламторда пікірталас басталды. 

Макнейл тойда көйлектің көк-қара екенін көрсе де, ғаламторға суреттерді жіберуді және жаңа форумдарды ашуды жалғастырды. 

== Таралуы ==
[[27 қаңтар|27 қаңтарда]] сурет ғаламторда танымал болып, басқа да әлеуметтік жүйелерге тарала бастады. #whiteandgold, #blueandblack, #dressgate хэштегтары пайда болып, адамдар көйлектің түсі туралы жанжалдасты. 

Бұл сурет [[Buzzfeed]] жаңалық порталында ең танымал болып жарияланды. Оны [[2 наурыз|2 наурызда]] 37 миллион рет көрген болатын. 

Buzzfeed-тың 68 % көйлекті ақ және алтын жолақты деп көрген екен. Кейбірлері көйлек түсті өздігінен өзгертеді деген ойда. Көптеген жұлдыздар да бұл суретке көңіл аударды. Мәселен [[Тейлор Свифт]], Джейден Смит, Фрэнки Мунис, [[Деми Ловато]], Минди Калинг және [[Джастин Бибер]] көйлек көк-қара түсті деген қорытындыға келді. Ал [[Анна Кендрик]], Джозев Новак, сенатор Кристофер Мерфи, [[Джулианна Мур]] және [[Сара Хайленд]] көйлекті ақ түсті көрген екен. [[Ким Кардашьян|Ким Кардашян]] твиттерда ақ түсті, ал оның күйеуі [[Канье Уэст]] көк көйлекті көретіндігі жайлы жазды. [[Люси Хейл]], [[Фиби Тонкин]] және Кэти Нолан әртүрлі түстерді көрді. [[Леди Гага]] көйлек құмды түсті, ал Дэвид Духовный көйлектің теңіз түсті екенін айтты. Басқалары, мысалы Эллен ДеДженерес және [[Ариана Гранде]] көйлектің қандай түсті екендігін шеше алмады. 

Бұқаралық ақпарат құралдары суреттің өңделуінің арқасында дұрыс емес жарықтың кесірінен пайда болған оптикалық иллюзия себепші екенін жариялады. 

Көйлектің өзі шын мәнісінде ашық көк түсті және қара жолақты болып келеді. Осыдан басқа өндіруші басқа түстес көйлектерді ұсынған: қызыл мен қызғылт-сары түсті. Бірақ ақ түсті көйлек сатылымда болған жоқ. Макнейл суреттерді жариялағаннан кейін келесі күні көйлектер 30 минуттың ішінде сатылып кетті. Дизайнер ақ-алтын көйлекті жасап, оны Comic Relief қайырымдылық аукционында сататынын жариялады.

== Ғылыми түсіндіруі ==
Нейробиологтар Бевил Конуэй және Джей Нэйтц бұл сурет оптикалық қақпан екенін айтты. Себебі көп адамдарды заттарды көру үшін, жаңа жағдайға үйрену үшін эволюция кезінде пайда болған хроматикалық бейімделу кесірінен адамдар басқа түстерді көреді. Артқы жақтағы жарықтың кесірінен адам көк түсті жарықсыз жақ болып ажыратады. Адамның миы көк түстерге мән бермегендіктен, ол ақ түстерді көреді. Қара жолақтармен де тура солай. Суреттің сапасы нашар болғандықтан жолақтардың кейбір бөліктері алтын түсті болады және ми қара түстерге мән бермей, адам алтын түсті көреді. 

Басқа ғалымдардың пайымдауынша бүкіл адамдар түстерді бірдей ажыратады, бірақ көбі өзі үшін қате қорытындыға келуі мүмкін. 

Нейрофизиолог Бевил Конуэй түстердің ажыратылуы адамның қалауына байланысты болады. Сондықтан көп адамдар неке көйлегін ақ түсті болғанына үйреніп, көйлекті ақ-алтын түсті болып ажыратады. Ал түнгі өмір салтын ұстанатын адамдар көк-қара түсті болып көреді екен. 

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>rqpa8rh879l0d68ktujutjw2xvrq4r1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дэвид Блейн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>558518</id>
    <revision>
      <id>3684057</id>
      <parentid>3664598</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T10:41:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekbulatova Gulsara</username>
        <id>186955</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3684057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3689" sha1="6ku1o1ga0cri7l8zpie1z3uuadoe83p" xml:space="preserve">[[Сурет:Mrdavidblaine.jpeg|нобай]]
{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Дэвид Блейн''' — атақты Америка иллюзионисті. 1973 жылы 4 сәуірде АҚШ-тағы Бруклин қаласында дүниеге келген. Анасы-мектеп мұғалімі, ал әкесі-әскери қызметкер, Вьетнам ардагері. Көптеген адам өміріне қауіпті әдістерді жасау арқылы Гиннес рекордтар кітабына енген. Ол 17 минут су астында тұрған.
44 күн нәр татпай жүрген. Керосинді ішіп от жағып, оны суды ішіп өшірген.
Оның сиқырлы әдістерін әлемде тек санаулы адамдар жасай алады. Ол өз қолына пышақ тығып қансыз оны суырып ала алады. 11 шілдеде 2010 жылы өзінің арнайы  сайтында өз блогын жіберді. 

== Мансап жолы ==
1997 жылы ABC телеарнасында көрсетілген Дэвид Блейннің «David Blaine: Street Magic» атты шоуы бірден танымалдыққа ие болды.
1999 жылдан бастап Блейн мезгіл-мезгіл ауқымды әрі таңғаларлық трюктер көрсетті. Олардың қатарында:
- 1999 жылы пластик контейнердің ішінде тірідей жерлену;
- 2000 жылы мұздың ішінде қатып тұру;
- 2002 жылы биіктігі 22 метрлік бағанның төбесінде 35 сағат бойы тұру. Бұл трюк «Vertigo» («Бас айналу») деп аталды;
- Темза өзенінің үстіндегі жәшікте 44 күн бойы тамақ ішпей оқшаулану;
- 2008 жылы тынысын 17 минут 4 секундқа дейін ұстап тұру.
2013 жылы Блейннің иллюзияларына негізделген «Дэвид Блейн. Шындық па, әлде сиқыр ма?» атты деректі фильм жарық көрді.
2020 жылы Блейн қауіпсіздік белдігі арқылы гелиймен толтырылған 52 әуе шарына бекініп, әуеге көтерілген трюк орындады. Бұл трюк 2020 жылғы 2 қыркүйекте таңертең Аризона штатының Пейдж қаласында өтті және YouTube платформасында арнайы бағдарлама ретінде тікелей эфирде көрсетілді. Блейн шарларды жіберіп, парашютпен төмен секірмес бұрын теңіз деңгейінен 24 900 фут (7,6 км) биіктікке, яғни жер бетінен 20 000 футтан (6,1 км) астам жоғары көтерілді. Ол бастапқыда жоспарланған қону аймағына жақын орналасқан жазық шатқалға сәтті қонып, ешқандай жарақат алған жоқ.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://davidblaine.com/ Ресми сайты]

[[Санат:4 сәуірде туғандар]]
[[Санат:1973 жылы туғандар]]
[[Санат:Бруклинде туғандар]]
[[Санат:АҚШ иллюзионистері]]</text>
      <sha1>6ku1o1ga0cri7l8zpie1z3uuadoe83p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жезқазған орталық мешіті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>558588</id>
    <revision>
      <id>3684089</id>
      <parentid>3601613</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T11:50:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekbulatova Gulsara</username>
        <id>186955</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3684089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2076" sha1="qkql88173haaz9rw9g61vfv6no0k0ns" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
== Ашылуы ==
Жезқазған орталық мешіті 1983 жылдан бері жұмыс істеп келеді. Алғаш мешіт ашылғанда онда діни білімі бар,  Жезқазғанның байырғы тұрғыны Мұхамедия қожа Байменұлы ( - 1984) имамдық еткен. Мешіт екі-үш бөлмелі үй  еді. 1988-2003 жылдары мешітте Исмаилов Яхия қожа Абдуллаұлы имамдық етті. Ол жаңа мешіт салуды ұйымдастыруды қолға алды. Мешіт жобасын жергілікті сәулетші Серік Ибраев жасады. Мешіт салуға «Казахмыс» корпорациясының бас директоры Т.М.Урумов көмектесті. Сөйтіп, 1992 жылы жаңа мешіт есігін ашты. Жетпіс жылдық құрсауда қалған дінімен қайта қауышқан елдің қуанышында шек жоқ еді.

== Көлемі ==
Намаз бөлмесінің көлемi  414 шаршы метр, ұзындығы 24 метр, ені 18 метр, күмбездің биіктігі 16 метр, мұнарасы 24 метр. 
Қала әкімшілігі халық тілегін  қабыл алып, қала ортасынан балабақшадан 400 шаршы метр жер бөліп берді. Жөндеуден өткізілген соң, ол діни сауат ашу курсына айналдырылды. Мұнда үлкен де, кіші де діни дәріс алады.

== Сілтемелер ==
* http://e-islam.kz/qazaqstan-musylmandary-dini-basqarmasy/item/782-eislam{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Санат:Қазақстан мешіттері]]</text>
      <sha1>qkql88173haaz9rw9g61vfv6no0k0ns</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қоға өлеңшөп</title>
    <ns>0</ns>
    <id>558613</id>
    <revision>
      <id>3684053</id>
      <parentid>3624590</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T10:34:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айакеш</username>
        <id>187089</id>
      </contributor>
      <origin>3684053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2504" sha1="1li0qbf4f5bet6adortwmc8bh44amv5" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Қоға өлеңшөп''' – қияқ [[Өлеңшөп|өлеңшөптер]] тұқымдасы, өлеңшөп туысы. Өлеңшөп [[өзен]] аңғарларында, суда, батпақты, сулы шалғынды жерлерде өседі. Көпжылдық өсімдік, биіктігі 100-250 см жетеді, тамырсабақтары жайылып өседі, жуан болады. Сабағының жуандығы 2-3 см, [[цилиндр]] тәріздес, тегіс келеді; жапырақтарының қынабы жалаңаш, астыңғы жағы қоңырқай, үстіңгі екеуі бізтәріздес немесе ұзынша жалпақ, 1-10 см дейін жетеді. Сабақтарының ауатаратқым қуыстары бар. Гүлшоғыры 5-8 см, дәнді басы қысқалау, ал жанындағы гүлсабақтары ұзын болады. Шоқгүлінің түбі өскін 1-2 гүлсабағы бізтәріздес жапырақты, төменгі қынапты түбі желбезекті келеді. Дәнді басы домалақ жұмыртқа тәріздес, ұзындығы 8-10 мм, қызыл-қоңыр болып келеді. Жауып тұрған қабыршағы жұмыртқа тәріздес, шеттері кірпікшеленіп келген, үсті тегіс келіп, жоғарғы жағы ұялы және ортасы қысқа білікті. Гүлшоғырының қылшасы 6, артына қайырылған аналық аузы 3. Жидегі жаңғақ тәрізді, ұзындығы 3 мм, жұмыртқа қуысты, сопайған үшқырлы. [[Маусым]], [[тамыз]] айларында гүлдейді. Қоға кейде қаптап қау болып өседі. Соның нәтижесінде торфтың пайда болуына ықпал етеді. Қоғаның сабағынан түрлі ыдыстар жасалынады, құрылысқа пайдаланылады, сондай-ақ, ондатр мен су тышқанның қорегі.

== Дереккөздер ==
&quot;Күншығыс&quot; энциклопедиясынан.

[[Санат:Қияқөлеңдер]]</text>
      <sha1>1li0qbf4f5bet6adortwmc8bh44amv5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ержан Тәтішев мешіті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>558643</id>
    <revision>
      <id>3684066</id>
      <parentid>3625393</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T11:04:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekbulatova Gulsara</username>
        <id>186955</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3684066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2569" sha1="9rusgh606imhwvsmwwyo4ilx5ewobu8" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Дереккөздер жетіспейді}}

== Орналасуы ==
Қостанай облысы, Жітіқара аудандық &quot;Ержан Тәтішев&quot; мешіті

== Ержан Тәтішев мешіті ==
Жітіқара аудандық «Ержан Тәтішев» мешіті Тәтішевтер қаражатына салынды. Мешіт құрылысын «Кустанайские минералы» акционерлік қоғамының құрылыс жобасымен Жітіқара ауданының құрылыс бөлімі жүргізді. Алла үйінің жалпы ауданы 455 шаршы метр, пайдалы көлемі 280,5 шаршы метр. Мешіт 550 адамға арналған. Мұнда бес уақыт намаз оқитын үлкен зал, әйелдер залы және иътикаф (мұсылманның жеке өзі Аллаға құлшылық ететін) бөлмесі, қыста киім шешетін орын бар. Барлық бөлмелерге кілемдер төселген, орталық үлкен залда Түркияда тоқылған бір түсті жайнамаз - кілемдер. Үлкен залды салмағы 100 кг, 35 шамы бар алып люстра жарықтандырып тұрады. Мешіт қабырғасының биіктігі 5,5 метр. Орталық есігінің айналасына қасиетті Құран аяттары, «Аятул күрси» жазылған мәрмәр плиталар орнатылған. Биіктігі 19,4 метр 1 мұнарасы мен 4 күмбезі бар. Ортадағы үлкен күмбездің биіктігі - 13,3 метр, диаметрі - 4,5 метр, ал қалған 4 күмбездің диаметрлері - 1,5 метр. Мешіттің төменгі қабатында әйелдер намаз оқитын бөлме, жылу жүйесі, жарық беретін арнайы жабдықтар бар бөлмелер орналасқан.

== Сілтемелер ==
* http://akmechet.kz/kz/info/mechetiobl/mechetkaz015.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241113131414/https://akmechet.kz/kz/info/mechetiobl/mechetkaz015.html |date=2024-11-13 }}

[[Санат:Қазақстан мешіттері]]</text>
      <sha1>9rusgh606imhwvsmwwyo4ilx5ewobu8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джунейт Аркын</title>
    <ns>0</ns>
    <id>558969</id>
    <revision>
      <id>3683643</id>
      <parentid>3645354</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T13:34:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekbulatova Gulsara</username>
        <id>186955</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3683643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2628" sha1="egpghn5swkmhyorfqx80ljqm1xz7hep" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
[[Сурет:Yılmaz Büyükerşen Wax Museum, Eskişehir, Turkey 21.jpg|нобай]]
'''Джунейт Аркын''' — түрік актері, режиссер және продюсер (түр.Cüneyt Arkin; туу аты Фахреттин Джюреклибатыр, түр. Fahrettin Cüreklibatır, Ол Gökçeoğlu ауылында (қазір аудандық Алпы (ағылшын), Эскишехир, Түркия) [[1937 жыл|1937 жылы]] [[7 қыркүйек|7 қыркүйекте]]  дүниеге келген.

Аркын - сондай-ақ 7-ден астам әр түрлі шығыс жекпе-жек шебері ретінде белгілі медицина ғылымдарының докторы. Ол 310-нан астам фильмдер мен телехикаяларға түскен, қазіргі уақытта ең танымал түрік актерлерінің бірі болып саналады. Оның фильмдері шетелге экспортталған (Джордж Аркин ағылшын нұсқасы).

Оның ең елеулі фильмдер - тарихи драмалар. Жақсы үлгісі Малкочоклу Джем Сұлтан болып табылады. Мұндай фильмдерден табыс алғанына қарамастан, ол сондай-ақ саяси фильмдерге 1970 жылдың аяғында қатысқан және The Adam Trilogy болып табылады.

== Сілтемелер ==
* {{imdb name|name=C%C3%BCneyt Arkın|id=0035067}}
* [http://www.cuneytarkin.com.tr/ Official Webpage] {{tr icon}}

[[Санат:7 қыркүйекте туғандар]]
[[Санат:1937 жылы туғандар]]
[[Санат:28 маусымда қайтыс болғандар]]
[[Санат:2022 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ыстанбұлда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Алфавит бойынша актерлер]]
[[Санат:XX ғасыр актерлері]]
[[Санат:XXI ғасыр актерлері]]
[[Санат:XX ғасыр режиссерлері]]
[[Санат:Алфавит бойынша сценарийшілер]]
[[Санат:Түркия сценарийшілері]]
[[Санат:Алфавит бойынша режиссёрлер]]
[[Санат:Түркия режиссёрлері]]
[[Санат:XXI ғасыр режиссёрлері]]</text>
      <sha1>egpghn5swkmhyorfqx80ljqm1xz7hep</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кристен Белл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>558989</id>
    <revision>
      <id>3684064</id>
      <parentid>3621522</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T10:56:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айакеш</username>
        <id>187089</id>
      </contributor>
      <origin>3684064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7036" sha1="saepqg4mgqla28kwmagqi1vj57fpcbe" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Кинематограф
  |есімі                  = Кристен Белл
  |шынайы есімі           = Kristen Anne Bell 
  |сурет                  = Kristen Bell 2, 2012.jpg
  |сурет ені              =
  |сурет атауы            =Кристен Белл
  |туған кездегі есімі  = Кристен Энн Белл 
  |туған күні           = 18.07.1980
  |туған жері           = [[Мичиган]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              =	
[[актриса]]
  |азаматтығы             = [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
  |белсенді жылдары       = 1992 - қазіргі уақыт
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            =
  |imdb_id                =
  |сайты                  =
}}

'''Кристен Энн Белл''' [[Ағылшын тілі|(ағыл]]. ''Kristen Anne Bell''; [[18 шілде]] [[1980 жыл|1980]]) – американдық актриса. Көбінесе Веринка Марс аттас сериалындағы рөлімен әйгілі. Ол «Спутник», «Сатурн» сыйлығының егері.

== Өмірбаяны ==
Кристен Белл [[Детройт|Детройттың]] жанында орналасқан Хинтингтон Вудс, [[Мичиган]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-та]] туып, өсті. Ол Томм Белл, жаңалықтар бағдарламасының редакторының және Лори Белл, фельдшердің жалғыз баласы. Актриса екі жаста болған кезде ата-анасы ажырасып кеткен. Әкесінің екінші некесінен екі өгей әпкесі бар – Сара және Джоди. 

Кристен Белл төрт жасында есімі ұнамайтынын және оны «Смурфеттаға» ауыстырғысы келетіндігі туралы анасына айтты. Алайда анасы Кристенді екінші атын қолдануға көндірді. Актриса үлкен сыныптарда Энни атын қолданған. 

Актриса Тиш өнер мектебінде музыкалық театрдың өнеріне үйренеді.

== Жеке өмірі ==
[[2013 жыл|2013 жылдың]] [[17 қазан|17 қазанынан]] бастап Кристен Дэкс Шепардтың әйелі. Некенің алдында олар 6 жыл кездескен. Жұбайларда екі қыз бар – Линкольн Белл Шепард және Дельта Белл Шепард. 

== Фильмография ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Жыл
!Атауы (қазақша)
!Атауы (ағылшынша)
!Рөлі
|1998
|Польдің неке
|''Polish Wedding''
|Жасөспірім
|-
|2001
|Тэнг жолдары
|''Pootie Tang''
|Дыбысрежиссердың қызы
|-
|2002
|Мысықтың оралуы
|''The Cat Returns''
|&lt;abbr&gt;Хироми&lt;/abbr&gt;
|-
|2002
|Адамдар өлген
|''People Are Dead''
|Анджеланың құрбысы
|-
|2003
|Қалқан
|''The Shield''
|&lt;abbr&gt;Джессика Хинтел&lt;/abbr&gt;
|-
|2003
|Американдық армандар
|''American Dreams''
|&lt;abbr&gt;Эми Филдинг&lt;/abbr&gt;
|-
|2003
|О'Кифс
|''The O’Keefes''
|Вирджинияның иесі
|-
|2003
|Жесірдің махаббаты
|''Everwood''
|&lt;abbr&gt;Стейси Вилсон&lt;/abbr&gt;
|-
|2003
|Ай жарығының патшасы мен патшайымы
|''The King and Queen of Moonlight Bay''
|Элисон Додж
|-
|2004
|Грейсидің таңдауы
|''Gracie’s Choice''
|Грейси Томпсон
|-
|2004
|Спартандық 
|''Spartan''
|Лаура Ньютон
|-
|2004
|Дэдвуд
|''Deadwood''
|&lt;abbr&gt;Флора Андерсон&lt;/abbr&gt;
|-
|2004—2007
|Вероника Марс
|''Veronica Mars''
|Вероника Марс
|-
|2005
|Киномюзикл
|''Reefer Madness: The Movie Musical''
|Мэри Лейн
|-
|2005
|Тыныш тұңғиық
|''Deepwater''
|Лори
|-
|2005
|Рецепт
|''The Receipt''
|Красотка
|-
|2006
|50 таблеткалар 
|''Fifty Pills''
|Грейси
|-
|2006
|Тамыр бүлкілі
|''Pulse''
|Мэтти Веббер
|-
|2006
|Роман
|''Roman''
|Қыз
|-
|2007—2012
|Өсекші қыз
|''Gossip Girl''
|Өсекші қыз
|-
|2007—2009
|Батырлар
|''Heroes''
|Элль Бишоп
|-
|2007
|Ассасин Скрид
|''Assassin’s Creed''
|&lt;abbr&gt;Люси Стиллман&lt;/abbr&gt;
|-
|2007
|Жалпақ әлем
|''Flatland: The Movie''
|&lt;abbr&gt;Hex&lt;/abbr&gt;
|-
|2008
|Сара Маршалды ұмыту
|''Forgetting Sarah Marshall''
|Сара Маршалл
|-
|2009
|Жанкүйерлер 
|''Fanboys''
|Зоуи
|-
|2009
|Некенің тұтқыдарға махаббат формуласы
|''Couples Retreat''
|Синтия
|-
|2009
|Ассасин Скрид 2
|''Assassin's Creed II''
|&lt;abbr&gt;Люси Стиллман&lt;/abbr&gt;
|-
|2009
|Астро ұлы
|''Astro Boy''
|&lt;abbr&gt;Кора&lt;/abbr&gt;
|-
|2009
|Бұл ажырасу
|''Serious Moonlight''
|Сара
|-
|2009
|Ұяң
|''Sheepish''
|&lt;abbr&gt;Мэрибель&lt;/abbr&gt;
|-
|2010
|Бірде Римде
|''When in Rome''
|Бет Харпер
|-
|2010
|Қайтадан сен
|''You again''
|Марни
|-
|2010
|Ассасин Скрид
|''Assassin's Creed Brotherhood''
|&lt;abbr&gt;Люси Стиллман&lt;/abbr&gt;
|-
|2010
|Бурлеск
|''Burlesque''
|Никки
|-
|2011
|Айғай 4
|''Scream 4''
|Хлоя
|-
|2011
|Робоцып
|''Robot Chicken''
|&lt;abbr&gt;Sara Lee&lt;/abbr&gt;
|-
|2012—2015
|Өтіріктің мекені
|''House of Lies''
|Дженни Ван дер Ховэн
|-
|2012
|Бәрі киттерді жақсы көреді
|''Big Miracle''
|Джил Жерар
|-
|2012
|Махаббата тұрып қалдым. 
|''Stuck in Love''
|Тришиа
|-
|2012
|Movie 43
|''Movie 43''
|Супердевушка
|-
|2012
|Қашу
|''Hit and Run''
|Энни Бин
|-
|2013
|Құтқарушы
|''The Lifeguard''
|Ли
|-
|2013
|Суық жүрек
|''Frozen''
|&lt;abbr&gt;Анна&lt;/abbr&gt;
|-
|2013
|Кейбір қыздар
|''Some Girl(s)''
|Бобби
|-
|2014
|Вероника Марс.
|''Veronica Mars''
|Вероника Марс
|}

== Дереккөздер ==
Орыс уикипедиясынан аударылған.

[[Санат:Актрисалар]]
[[Санат:Сатурн сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:АҚШ актрисалары]]</text>
      <sha1>saepqg4mgqla28kwmagqi1vj57fpcbe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жант</title>
    <ns>0</ns>
    <id>559059</id>
    <revision>
      <id>3684082</id>
      <parentid>3625397</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T11:37:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekbulatova Gulsara</username>
        <id>186955</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3684082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2371" sha1="g0fdaq7dnhda8m7pv98fpgbwqluc7gz" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
[[Сурет:Jeantes (Aisne) city limit sign.JPG|нобай]]
'''Жант''' ([[Француз тілі|фр]]. ''Jeantes'') – [[Франция|Франция Республикасының]] коммунасы. Пикардия аймағында орналасқан. Коммунаның департаменті – Эна. Ирсон кантонының құрамына кіреді. Коммунаның округі – Вервен.
Коммунаның INSEE коды 02391.

== Халқы == 
INSEE деректеріне сәйкес, 1962 жылы халық саны 372 адамды құраған. 1968 жылы тұрғындар саны 316 адамға дейін азайған. 1975 жылы халық саны 254 адамды, ал 1982 жылы 236 адамды құраған. 1990 жылы тұрғындар саны 230 адамға дейін төмендеп, 1999 жылы 213 адам болған. 2010 жылы халық саны аздап өсіп, 217 адамды құраған.

== Экономика ==
[[2010 жыл|2010 жылы]] 142 адамның еңбекке жарамды жастан (15-64 жас) 103 адамы экономикалық белсенді, 3 – белсенді емес (белсенділік көрсеткіші -  72,5%, 1999 жылы 68,5%) болды. 103 белсенді тұрғыннан 89 адамы (50 еркек және 39 әйел) жұмыс істеді, жұмыссыздар 14 (5 еркек және 9 әйел) болды. 39 белсенді емес адамның 9 адамы оқушы немесе студент болды, 17 зейнеткер, 13 адам басқа себептерге байланысты белсенді емес болды.

== Дереккөз ==
INSEE - халық саны туралы мәліметтер. http://www.insee.fr/fr/themes/tableau_local.asp?ref_id=POP&amp;millesime=2010&amp;nivgeo=COM&amp;codgeo=10129&amp;utm_source=chatgpt.com

== Тағы қараңыз ==
* [[Франция округтерінің тізімі]]

[[Санат:Алфавит бойынша елді мекендер]]
[[Санат:Эна департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>g0fdaq7dnhda8m7pv98fpgbwqluc7gz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Еркін Шажаұлы Дүсіпов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>559126</id>
    <revision>
      <id>3684071</id>
      <parentid>3625395</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T11:10:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekbulatova Gulsara</username>
        <id>186955</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3684071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12249" sha1="8nlqro7lqlm0jb4uhmx8q1ymnct5x1x" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Дереккөздер жетіспейді}}
{{Тұлға
 |Есімі                 = Еркін Дүсіпов Шажаұлы
 |Шынайы есімі          = Еркін Дүсіпов Шажаұлы
 |Сурет                 =  Еркін Дүсіпов Шажаұлы.jpg
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = 
 |Туған жері          = 
 |Мансабы               = 
 |Азаматтығы            = {{Мемлекет туы|Қазақстан}}
 |Ұлты                  = Қазақ
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Балалары              = 
 |Марапаттары           = 
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Еркін Шажаұлы Дүсіпов''' — заң ғылымдарының докторы, [[Профессор|профессор.]]

== Өмірбаяны ==
1985 жылы  С.М. Киров ат. ҚазМУ-дың «Құқықтану» мамандығына оқуға түскен. Университет қабырғасында жүріп, болашақ оқытушының, ғалым-заңгердің бойында қандай қасиеттер болуы тиіс болса, соның бәрін меңгеруге тырысты. Зеректігімен қатарластарынан оқ бойы озық болған білімгерді университет оқытушылары  сол оқу орнының азаматтық құқық кафедрасына жас маман етіп қалдырды. Оның бойындағы жауапкершілік, ұқыптылық, ізденгіштік қасиеттері айналасы екі жылдың ішінде заң факультеті деканының орынбасары лауазымына жеткізді. Оқытушылық қызметін ғылыммен ұштастыруды ойлаған Еркін Шажаұлы заң саласының қыр-сырын терең меңгеріп, шешуі қиын тұсын зерделеуге тырысты. Елімізде цивилистика құқық саласында танымал заңгер, з.ғ.д., проф. Юрий Григорьевич  Басиннан тәлім  алып, ҚазҰУ-ға жұмысқа қалдырылғандықтан ғылымдағы негізгі бағытын сол кісінің әсерімен қалыптастыра басталады. 2002 жылы «Жерге жеке меншік құқығының негіздері» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғаған. ҚазМУ-дың қабырғасында жүріп тәжірибе жинақтаған жас ғалым 2002-2008 жылдар аралығында М.Х.Дулати атындағы ТарМУ-дың заң факультетінде кафедра меңгерушісі, заң факультетінің деканы қызметтерін атқарды. Өз саласы бойынша бірқатар ғылыми мақалалар жазып, жариялады. Оның ғылыми мақалалары өзектілігімен, түйінді мәселенің шешу жолын көрсетумен, жаңашылдығымен ерекшеленіп отырды.

Тәуелсіз еліміздің білімі мен ғылымын дамытуға барынша өз үлесін қосуды алдына мақсат етіп қойды. Негізгі ғылыми зерттеулер заң ғылымдарының азаматтық, кәсіпкерлік, аграрлық және жер салаларына байланысты қалыптасып отыр. Докторлық диссертациялық зерттеуінде алғашқы болып еліміздің ауыл шаруашылық жерлерін жекешелендірудің құқықтық негіздерін зерделеп, оның қажеттілігін дәлелдей білді. Диссертациялық жұмыс мемлекеттік тілде орындалған алғашқы жұмыстардың бірі  болды. Негізгі мақсат – ауыл шаруашылық мақсаттарына арналған жерлердің заңнамалық базасын қалыптастырып, жер ресурстарын құқықтық қорғау тетіктерін тұжырымдау еді. Бүгінде негізгі ұсыныстары ҚР-ның Жер кодексінің нормаларында көрініс тауып, елімізде дамыған елдер секілді жоғары және қажетті деңгейде жер нарығы қалыптасып отыр.

Ғылыми жұмыстарының келесі бағыты – елімізді дамыған аграрлық аймаққа айналдыру мақсатындағы жұмыстар құрайды. Қазақстан Республикасында ауыл шаруашылық кәсіпкерлігін құқықтық қамтамасыз ету мәселелері жан-жақты зерделеніп, экономиканың қарқынды дамуына қажетті құқықтық ұсыныстар әзірленді. Негізгі ұсыныстар – аграрлық банк құру, агролизингті қалыптастыру. Ол ұсыныстар да бүгінде өз шешімін табуда. Елімізде Аграрлық кодекс қабылдау туралы көзқарастар қалыптасып, тіпті ол Заңның жобалары да жасалып отыр.

Осындай ой жемісі оның есімінің алғаш рет елімізде жарық көрген Қазақ ұлттық энциклопедиясында құқықтану бөлімінің ғылыми кеңесшілері қатарында тұруына себеп болды. 2002 жылы ҚР-ның Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің тапсырмасымен қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми сөздіктерінің  авторлар ұжымының қатарында белсенді еңбек жасаған болса, 2014 жылы ҚР-ның Мәдениет және спорт министрлігі тапсырмасымен қазақша-орысша терминологиялық сөздіктің авторлар ұжымында болды. 

Еркін Шажаұлы адал жар, ардақты әке. Тынған Жақсылыққызымен жұбы жарасып, ұл мен қыз тәрбиелеп, бұл күнде 2 немере сүйіп отыр.

== Мансап жолы  ==
2008 жылы І.Жансүгіров атындағы ЖМУ-ға ауысып,  жалпы, экономикалық және өндірістік сұрақтар жөніндегі проректор лауазымын және мемлекеттік және азаматтық-құқықтық пәндер кафедрасында профессоры қызметтерін  атқарады. 2009 жылы ҚазҰУ-да «Қазақстан Республикасында ауыл шаруашылық кәсіпкерлігін құқықтық қамтамасыз ету мәселесі» тақырыбында докторлық диссертациясын сәтті қорғап, заң ғылымдарының докторы атанды.

Білгір де білікті ұстаздың, ер азаматтың еңбегі елеусіз қалған жоқ.  Ол 2005 жылы «ҚР Конституциясына 10 жыл» медалімен, «ҚР білім беру ісінің құрметті қызметкері», «ҚР ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төс белгісімен, ҚР Білім және ғылым министрлігінің «Құрмет грамотасымен» марапатталды. Оқулықтар жазудағы тыңғылықты еңбегі үшін А. Байтұрсынов атындағы қола медальмен марапатталған. Қырғызстан Республикасындағы Ош мемлекеттік университеті жанындағы арнайы докторлық  және кандидаттық диссертация қорғау жөніндегі ғылыми кеңестің мүшесі.

== Марапаттары  ==

ҚР Президенті, «Нұр Отан» партиясының Төрағасы Н.Ә.Назарбаевтың стратегиялық бағытын, партияның бағдарламалық мақсаттары мен міндеттерін іске асыруға атсалысып, елдің қоғамдық саяси өміріне белсенді қатысқаны үшін «Құрмет грамотасымен» марапатталды. «Нұр Отан» партиясының қызметіне  белсенді қатысқаны үшін партияның ең жоғары «Ерен еңбегі» медалімен марапатталған.

2012 жылы Еліміздегі сайлау науқанына белсенді қатысқаны үшін Елбасы тарапынан Алғыс хатпен марапатталды. Алматы облысы өңірінің дамуына қосқан елеулі еңбегі үшін Алматы облысы әкімінің «Құрмет грамотасымен» марапатталған.

2009 жылдан бері  «Нұр Отан» Партиясы Алматы облыстық филиалы жанындағы Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі қоғамдық кеңестің төрағасының орынбасары қызметін атқарады. Талдықорған қаласы бойынша ҚР-ның Парламентінің Мәжілісіне және жергілікті мәслихаттарға депутаттар сайлау жөнінде №7 сайлау округінің  төрағасы. Алматы облысы Әділет департаментінің адвокаттық және нотариус қызметтерімен айналысу үшін үміткерлерді анықтау аттестациялық комиссиясының мүшесі.

Ғылымдағы еңбектері үшін 2014 жылы «Ресейдің атақты ғалымдары» энциклопедиясына енгізілді. Екі докторанттың ғылыми жетекшісі.

2014 жылы АҚШ-тың Калифорния штатындағы дүниежүзіне белгілі Беркли университетінде кәсіби тағылымдамадан өтті.

2014 жылғы Білім және ғылым министрлігінің «Үздік оқытушы» грантының иегері.

2015 жылы Жас ұрпақты оқыту және тәрбиелеу ісіндегі елеулі табыстары үшін &quot;Ы.Алтынсарин&quot; төсбелгісімен марапатталды.


== Сілтемелер ==
* [http://zhgu.edu.kz/index.php?newsid=102 Еркін Дүсіпов Шажаұлының өмірбаяны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308033149/http://zhgu.edu.kz/index.php?newsid=102 |date=2016-03-08 }}</text>
      <sha1>8nlqro7lqlm0jb4uhmx8q1ymnct5x1x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Күнбағыс дәні</title>
    <ns>0</ns>
    <id>559254</id>
    <revision>
      <id>3684060</id>
      <parentid>3615675</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T10:46:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айакеш</username>
        <id>187089</id>
      </contributor>
      <origin>3684060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6794" sha1="slensqx61kaojrsycwo7t6jqknj0kb9" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
[[File:Sunflower Seeds Kaldari.jpg|thumb|Күнбағыс дәні]]
'''Күнбағыс пістесі''' — біржылдық [[күнбағыс]] дәні (Helianthus annuus). Ең алдымен күнбағыс майын шығару үшін қолданылады және содан тағам пісіруге, техникалық мұқтаждықта қолданылады. Күнбағыс  майын сутектендіру арқылы саломасты алады. Майды сонымен қатар лак және бояу жасау өндірісінде қолданады
Біржылдық күнбағысты іс жүзінде барлық әлем өсіреді. Әлемдегі күнбағыс дәнін шығарудағы ірі өндірушілер: Украина, Ресей және Аргентина мемлекеттері. Украинадағы күнбағыс өндірушілердің көлемі  2013 жылы 11,05 млн тоннаны құраған, ал Ресейде 10,53 млн тонна.
=== Құрамы ===
100 грамм мөлшерінде қуырылмаған [[пісте]]лер 130 % пайызға адамның тәулікке керекті витамин E қамтамасыз етеді. Е  витаминіне күнбағыс ерекше бай,  70 % пайызға B5 [[витамин]]іне, 40 % B6 витаминіне,35 % — B3 витаминіне ,39 % — ақуызға, 44 % — жасұныққа, 115 % — фосфорға, 113 % — селенге,92 % — мысқа,35 % — мырышқа,32 % — магнийге,24 % — калииге,21 % — темірге қамтамасыз етіп отырады. Бұл тағам үлкен 580 ккал, себебі жартысына дерлік құнарлы заттар майлардан тұрады.
Қуырылған пістелер немесе дәндер бойында пайдалы заттар піспегенге қарағанда әлдеқайда аз. Дәннің түсі, хош иісі және жегеннен кейінгі дәмі тікелей қуырылуына және тұз қосылуына байланысты.
=== Әзірлеу ===
Күнбағысқа уақытылы күтіммен қараса өз түсімін қыркүйек айларында бере бастайды. Ол уақытта максималды жақсы ауа райы болады. Сонда пістені сапалы әлі күйгеліктікке түспей міселе астында қалмай тез жинап ала аласыз. Егін жинау шамамен біржарым айды алады.
Егістіктен алынған күнбағарды токқа жеткізеді де арнайы орындарға қояды. Ол жерлерде тек екі жақта орналасқан қабырғалы қоймалар болады және қабырғалар дұрыс ауа айналымын жүзеге асырып отырады. Токтарда барлық өнім лабараториядан өтеді, яғни ылғалдылығын, сортын, қышқылдық санына анализ жасайды. Ылғалдылығы төмен болған сайын пістелер жақсы тазарған және өз дәмін ұзаққа сақтай алады деп саналады.
Қоймаларда қуыруды күткенде пістелерді қатар бойынша барлық аумаққа орналастырады. Әр қатарда ауа өту процессі қарастырылған. Жоғары технологиялық конвенционды пештер пістелерді барлық жағынан ыстық ауамен өңдеуден өткізеді. Дайын өнім автоматталған қапталуға өткізеді, ол жерде пістелер қаптамаларға бөлініп салынады.
=== Қолданылуы ===
Әдетте тағамға улкен күнбағыс дәндері қолданылады. Пістелерді қауыздан айыру керек («щёлкать», «грызть»): онда пісте ауызға салынып бөлініп, түкіріліп тасталынады, ал желінетіні ауызда қалады, шайналып, жұтылады. Көп елдерде пістелерді «стадион тағамы» деп қабылдап, стадионға кірерде жанкүйерлерге сатылады, олар матчтың барысында пісте шағып отырады. Шамадан тыс шекілдеуікті шағу тіс эмалінің бұзылуына әкеліп соғуы мүмкін.
Аз таралғаны пістені немесе дәнді салаттарға қосуға болады. Ұнтақталған дәндер Шығыс тағамдарының  халва, козинак негізі ретінде жүреді.
=== Өсімдік майы ===
Шекілдеуікті тазарту үшін арнайы дәнтазалағыш машиналар қолданылады.
Сарымай заводтарында тазартылған дәннен күнбағыс майын сығып алады. Күнбағыстың қалған шроты жануарға тағам ретінде қалады.
Натуралды майлар көп қанықпаған май қышқылдарына бай  (шамамен 68 % линол қышқылынан тұрады)
=== Сілтемелер ===
# [[Sunflower seed]] | Russian Federation, Ukraine | Production Quantity | 2013. 
# [http://Nutrition%20Facts%20and%20Analysis%20for%20Seeds,%20sunflower%20seed%20kernels,%20dry%20roasted,%20without%20salt Nutrition Facts and Analysis for Seeds, sunflower seed kernels, dry roasted, without salt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170220175602/http://acn.com.ve/ |date=2017-02-20 }}
# [http://Show%20Foods Show Foods]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
# [http://Семечки:%20вред%20и%20польза%20&quot;%20Здоровое%20Питание,%20Диеты%20и%20всё%20для%20Похудения Семечки: вред и польза &quot; Здоровое Питание, Диеты и всё для Похудения]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Санат:Күрделігүлділер]]</text>
      <sha1>slensqx61kaojrsycwo7t6jqknj0kb9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Жарияланым/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>560425</id>
    <revision>
      <id>3683803</id>
      <parentid>3661058</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T22:02:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3683803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5678" sha1="l8a7aq4j54e1v0jbd9ozse481vd4kxg" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{docpage}}&lt;/noinclude&gt;
__NOTOC__
Бұл — '''{{tl|Жарияланым}}''' үлгісінің құжаттама беті. Ол мақалаларда библиографиялық сипаттамаларды, дереккөздер мен сілтемелерді халықаралық және мемлекеттік стандарттарға (ГОСТ) сай әдемі пішімдеп шығару үшін қолданылады.

== Синтаксис ==

{| class=wikitable
 ! Толық тізім (Кітап / Мақала)
 ! негізгі параметрлер (Кітап)
 ! негізгі параметрлер (Мақала)
 |-

 |valign=top| &lt;pre style=&quot;border:0; padding:0 1em&quot;&gt;
{{Жарияланым|кітап/мақала
 | авторы                      = 
 | автор есімі                 = 
 | автор сілтемесі             = 
 | бөлімі                      = 
 | тақырыбы                    = 
 | сілтемесі                   = 
 | басылымы                    = 
 | түрі                        = 
 | ерекше мәліметтері          = 
 | орны                        = 
 | баспасы                     = 
 | жылы                        = 
 | томы                        = 
 | том тақырыбы                = 
 | шығарылымы                  = 
 | шығарылым тақырыбы          = 
 | кітабы                      = 
 | кітап тақырыбы              = 
 | нөмірі                      = 
 | бөлімше                     = 
 | айы                         = 
 | күні                        = 
 | беттері                     = 
 | жалпы беттері               = 
 | құрамы                      = 
 | қосымша                     = 
 | өлшемдері                   = 
 | сериясы                     = 
 | мазмұны                     = 
 | таралымы                    = 
 | тілі                        = 
}}&lt;/pre&gt;

 |valign=top| &lt;pre style=&quot;border:0; padding:0 1em; white-space:pre-wrap&quot;&gt;
{{Жарияланым|кітап
 | автор               = 
 | автор есімі         = 
 | тақырыбы            = 
 | сілтеме             = 
 | басылым             = 
 | орны                = 
 | баспасы             = 
 | жыл                 = 
 | том                 = 
 | беттер              = 
 | серия               = 
 | таралымы            = 
 | isbn                = 
 | ref                 = 
}}&lt;/pre&gt;

 |valign=top| &lt;pre style=&quot;border:0; padding:0 1em; white-space:pre-wrap&quot;&gt;
{{Жарияланым|мақала
 | автор                 = 
 | автор есімі           = 
 | тақырыбы              = 
 | сілтеме               = 
 | басылым               = 
 | жыл                   = 
 | ай                    = 
 | күн                   = 
 | нөмір                 = 
 | том                   = 
 | шығарылым             = 
 | беттер                = 
 | тілі                  = 
 | issn                  = 
 | ref                   = 
}}&lt;/pre&gt;
|}

== Тағы қараңыз ==
* {{tl|Кітап}}
* {{tl|Мақала}}

&lt;includeonly&gt;
[[Санат:Үлгілер:Дереккөздерге сілтемелер]]
&lt;/includeonly&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[:s:ГОСТ 7.80—2000|ГОСТ 7.80—2000. Библиографическая запись. Заголовок]]
* [[:s:ГОСТ 7.1—2003|ГОСТ 7.1—2003. Библиографическая запись. Библиографическое описание]]
* [[:s:ГОСТ 7.82—2001|ГОСТ 7.82—2001. Библиографическая запись. Библиографическое описание электронных ресурсов. Общие требования и правила составления]]
* [http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&amp;baseC=6&amp;page=0&amp;month=1&amp;year=2015&amp;search=%D0%93%D0%9E%D0%A1%D0%A2%20%D0%A0%207_0_12%E2%80%932011&amp;id=179586 ГОСТ Р 7.0.12—2011. Библиографическая запись. Сокращение слов на русском тіліе. Общие требования и правила]
* [http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&amp;id=129134 ГОСТ 7.11—2004. Библиографическая запись. Сокращение слов и словосочетаний на иностранных европейских тіліах]
* [[:s:ГОСТ Р 7.0.5—2008|ГОСТ Р 7.0.5—2008. Библиографическая сілтеме. Общие требования и правила составления]]
* [[Проект:Библиография/Библиографические ссылки]]

{{бағана}}
{{столбец}}
'''Обсуждения'''
* [[Үлгі талқылауы:Публикация#Полная схема ссылки]]
* [[ВП:Форум/мұрағат/Общий/2013/04#Дополнение шаблона кітап и гаджета]]
* [[Үлгі талқылауы:кітап#Автор части / Автор книги]]
* [[Үлгі талқылауы:кітап#Отсутствуют параметры]]
* [[Үлгі талқылауы:мақала#Поле «жауапты»]]

{{бағана}}
'''Үлгілер'''
* {{tl|кітап}}
* {{tl|мақала}}
* {{tl|cite book}}
* {{tl|cite journal}}
{{бағана/конец}}

&lt;includeonly&gt;
[[Категория:Шаблоны:Ссылки на источники|{{PAGENAME}}]]
&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>l8a7aq4j54e1v0jbd9ozse481vd4kxg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683805</id>
      <parentid>3683803</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T22:06:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3683805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5682" sha1="qygk3pul0axa14i2my2u4yny1epevvl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{docpage}}&lt;/noinclude&gt;
__NOTOC__
Бұл — '''{{tl|Жарияланым}}''' үлгісінің құжаттама беті. Ол мақалаларда библиографиялық сипаттамаларды, дереккөздер мен сілтемелерді халықаралық және мемлекеттік стандарттарға (ГОСТ) сай әдемі пішімдеп шығару үшін қолданылады.

== Синтаксис ==

{| class=wikitable
 ! Толық тізім (Кітап / Мақала)
 ! негізгі параметрлер (Кітап)
 ! негізгі параметрлер (Мақала)
 |-

 |valign=top| &lt;pre style=&quot;border:0; padding:0 1em&quot;&gt;
{{Жарияланым|кітап/мақала
 | авторы                      = 
 | автор есімі                 = 
 | автор сілтемесі             = 
 | бөлімі                      = 
 | тақырыбы                    = 
 | сілтемесі                   = 
 | басылымы                    = 
 | түрі                        = 
 | ерекше мәліметтері          = 
 | орны                        = 
 | баспасы                     = 
 | жылы                        = 
 | томы                        = 
 | том тақырыбы                = 
 | шығарылымы                  = 
 | шығарылым тақырыбы          = 
 | кітабы                      = 
 | кітап тақырыбы              = 
 | нөмірі                      = 
 | бөлімшесі                   = 
 | айы                         = 
 | күні                        = 
 | беттері                     = 
 | жалпы беттері               = 
 | құрамы                      = 
 | қосымшасы                   = 
 | өлшемдері                   = 
 | сериясы                     = 
 | мазмұны                     = 
 | таралымы                    = 
 | тілі                        = 
}}&lt;/pre&gt;

 |valign=top| &lt;pre style=&quot;border:0; padding:0 1em; white-space:pre-wrap&quot;&gt;
{{Жарияланым|кітап
 | автор               = 
 | автор есімі         = 
 | тақырыбы            = 
 | сілтеме             = 
 | басылым             = 
 | орны                = 
 | баспасы             = 
 | жыл                 = 
 | том                 = 
 | беттер              = 
 | серия               = 
 | таралымы            = 
 | isbn                = 
 | ref                 = 
}}&lt;/pre&gt;

 |valign=top| &lt;pre style=&quot;border:0; padding:0 1em; white-space:pre-wrap&quot;&gt;
{{Жарияланым|мақала
 | автор                 = 
 | автор есімі           = 
 | тақырыбы              = 
 | сілтеме               = 
 | басылым               = 
 | жыл                   = 
 | ай                    = 
 | күн                   = 
 | нөмір                 = 
 | том                   = 
 | шығарылым             = 
 | беттер                = 
 | тілі                  = 
 | issn                  = 
 | ref                   = 
}}&lt;/pre&gt;
|}

== Тағы қараңыз ==
* {{tl|Кітап}}
* {{tl|Мақала}}

&lt;includeonly&gt;
[[Санат:Үлгілер:Дереккөздерге сілтемелер]]
&lt;/includeonly&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[:s:ГОСТ 7.80—2000|ГОСТ 7.80—2000. Библиографическая запись. Заголовок]]
* [[:s:ГОСТ 7.1—2003|ГОСТ 7.1—2003. Библиографическая запись. Библиографическое описание]]
* [[:s:ГОСТ 7.82—2001|ГОСТ 7.82—2001. Библиографическая запись. Библиографическое описание электронных ресурсов. Общие требования и правила составления]]
* [http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&amp;baseC=6&amp;page=0&amp;month=1&amp;year=2015&amp;search=%D0%93%D0%9E%D0%A1%D0%A2%20%D0%A0%207_0_12%E2%80%932011&amp;id=179586 ГОСТ Р 7.0.12—2011. Библиографическая запись. Сокращение слов на русском тіліе. Общие требования и правила]
* [http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&amp;id=129134 ГОСТ 7.11—2004. Библиографическая запись. Сокращение слов и словосочетаний на иностранных европейских тіліах]
* [[:s:ГОСТ Р 7.0.5—2008|ГОСТ Р 7.0.5—2008. Библиографическая сілтеме. Общие требования и правила составления]]
* [[Проект:Библиография/Библиографические ссылки]]

{{бағана}}
{{столбец}}
'''Обсуждения'''
* [[Үлгі талқылауы:Публикация#Полная схема ссылки]]
* [[ВП:Форум/мұрағат/Общий/2013/04#Дополнение шаблона кітап и гаджета]]
* [[Үлгі талқылауы:кітап#Автор части / Автор книги]]
* [[Үлгі талқылауы:кітап#Отсутствуют параметры]]
* [[Үлгі талқылауы:мақала#Поле «жауапты»]]

{{бағана}}
'''Үлгілер'''
* {{tl|кітап}}
* {{tl|мақала}}
* {{tl|cite book}}
* {{tl|cite journal}}
{{бағана/конец}}

&lt;includeonly&gt;
[[Категория:Шаблоны:Ссылки на источники|{{PAGENAME}}]]
&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>qygk3pul0axa14i2my2u4yny1epevvl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683806</id>
      <parentid>3683805</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T22:07:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <comment>/* Синтаксис */</comment>
      <origin>3683806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5702" sha1="jutaurxbz57p1oj5zlw3bmdhzqt9qua" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{docpage}}&lt;/noinclude&gt;
__NOTOC__
Бұл — '''{{tl|Жарияланым}}''' үлгісінің құжаттама беті. Ол мақалаларда библиографиялық сипаттамаларды, дереккөздер мен сілтемелерді халықаралық және мемлекеттік стандарттарға (ГОСТ) сай әдемі пішімдеп шығару үшін қолданылады.

== Синтаксис ==

{| class=wikitable
 ! Толық тізім (Кітап / Мақала)
 ! негізгі параметрлер (Кітап)
 ! негізгі параметрлер (Мақала)
 |-

 |valign=top| &lt;pre style=&quot;border:0; padding:0 1em&quot;&gt;
{{Жарияланым|кітап/мақала
 | авторы                      = 
 | автор есімі                 = 
 | автор сілтемесі             = 
 | бөлімі                      = 
 | тақырыбы                    = 
 | сілтемесі                   = 
 | басылымы                    = 
 | түрі                        = 
 | ерекше мәліметтері          = 
 | орны                        = 
 | баспасы                     = 
 | жылы                        = 
 | томы                        = 
 | том тақырыбы                = 
 | шығарылымы                  = 
 | шығарылым тақырыбы          = 
 | кітабы                      = 
 | кітап тақырыбы              = 
 | нөмірі                      = 
 | бөлімшесі                   = 
 | айы                         = 
 | күні                        = 
 | беттері                     = 
 | жалпы беттері               = 
 | құрамы                      = 
 | қосымшасы                   = 
 | өлшемдері                   = 
 | сериясы                     = 
 | мазмұны                     = 
 | таралымы                    = 
 | тілі                        = 
}}&lt;/pre&gt;

 |valign=top| &lt;pre style=&quot;border:0; padding:0 1em; white-space:pre-wrap&quot;&gt;
{{Жарияланым|кітап
 | авторы              = 
 | автор есімі         = 
 | тақырыбы            = 
 | сілтемесі           = 
 | басылымы            = 
 | орны                = 
 | баспасы             = 
 | жылы                = 
 | томы                = 
 | беттері             = 
 | сериясы             = 
 | таралымы            = 
 | isbn                = 
 | ref                 = 
}}&lt;/pre&gt;

 |valign=top| &lt;pre style=&quot;border:0; padding:0 1em; white-space:pre-wrap&quot;&gt;
{{Жарияланым|мақала
 | авторы                = 
 | автор есімі           = 
 | тақырыбы              = 
 | сілтемесі             = 
 | басылымы              = 
 | жылы                  = 
 | айы                   = 
 | күні                  = 
 | нөмірі                = 
 | томы                  = 
 | шығарылымы            = 
 | беттері               = 
 | тілі                  = 
 | issn                  = 
 | ref                   = 
}}&lt;/pre&gt;
|}

== Тағы қараңыз ==
* {{tl|Кітап}}
* {{tl|Мақала}}

&lt;includeonly&gt;
[[Санат:Үлгілер:Дереккөздерге сілтемелер]]
&lt;/includeonly&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[:s:ГОСТ 7.80—2000|ГОСТ 7.80—2000. Библиографическая запись. Заголовок]]
* [[:s:ГОСТ 7.1—2003|ГОСТ 7.1—2003. Библиографическая запись. Библиографическое описание]]
* [[:s:ГОСТ 7.82—2001|ГОСТ 7.82—2001. Библиографическая запись. Библиографическое описание электронных ресурсов. Общие требования и правила составления]]
* [http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&amp;baseC=6&amp;page=0&amp;month=1&amp;year=2015&amp;search=%D0%93%D0%9E%D0%A1%D0%A2%20%D0%A0%207_0_12%E2%80%932011&amp;id=179586 ГОСТ Р 7.0.12—2011. Библиографическая запись. Сокращение слов на русском тіліе. Общие требования и правила]
* [http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&amp;id=129134 ГОСТ 7.11—2004. Библиографическая запись. Сокращение слов и словосочетаний на иностранных европейских тіліах]
* [[:s:ГОСТ Р 7.0.5—2008|ГОСТ Р 7.0.5—2008. Библиографическая сілтеме. Общие требования и правила составления]]
* [[Проект:Библиография/Библиографические ссылки]]

{{бағана}}
{{столбец}}
'''Обсуждения'''
* [[Үлгі талқылауы:Публикация#Полная схема ссылки]]
* [[ВП:Форум/мұрағат/Общий/2013/04#Дополнение шаблона кітап и гаджета]]
* [[Үлгі талқылауы:кітап#Автор части / Автор книги]]
* [[Үлгі талқылауы:кітап#Отсутствуют параметры]]
* [[Үлгі талқылауы:мақала#Поле «жауапты»]]

{{бағана}}
'''Үлгілер'''
* {{tl|кітап}}
* {{tl|мақала}}
* {{tl|cite book}}
* {{tl|cite journal}}
{{бағана/конец}}

&lt;includeonly&gt;
[[Категория:Шаблоны:Ссылки на источники|{{PAGENAME}}]]
&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>jutaurxbz57p1oj5zlw3bmdhzqt9qua</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>561462</id>
    <revision>
      <id>3683936</id>
      <parentid>3677079</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:42:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3683936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68837" sha1="i5uzqb370gj2bn918u8jk7vry5qf0v1" xml:space="preserve">Бұл — '''қызметтегі [[Мемлекет басшысы|мемлекет басшылары]] мен [[Үкімет басшысы|үкімет басшылары]]ның тізімі'''. Кейбір жағдайларда, негізінен [[Президенттік республика|президенттік басқару жүйелерінде]], бір көшбасшы мемлекет басшысы да, үкімет басшысы да қызметтерін атқара береді. Ал басқа жағдайларда, негізінен [[Аралас республика|жартылай президенттік]] және [[Парламентаризм|парламенттік жүйелерде]], мемлекет басшысы мен үкімет басшысы — екі түрлі тұлға.

[[Бірпартиялық мемлекет]]терде әдетте мемлекет басшысы қызметін билеуші [[саяси партия|партия]]ның көшбасшысы (мысалы, бас хатшы) атқарады, дегенмен кейде бұл көшбасшы президент немесе премьер-министр қызметін де атқарады. [[Ауғанстан]]да, [[Андорра]]да, [[Иран]]да және [[Ватикан]] қаласында мемлекет басшысы қызметін дін қызметкері атқарады.

Тізімге жақында сайланған немесе тағайындалған, бірақ қызметіне белгіленген күні кірісетін мемлекет және үкімет басшылары — сайланған президенттер мен тағайындалған премьер-министрлер де, сондай-ақ халықаралық деңгейде толығымен мойындалмаған үкіметтер басшылары да жазылған.

==БҰҰ мүше және бақылаушы мемлекеттері==
{| style=&quot;font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;&quot;
! align=left |Түс пернесі
|-
| {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}}
|-
| {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders sticky-header&quot; style=&quot;line-height:1.3em; max-width:1200px&quot;
![[Мемлекет]]
![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
|{{байрақ|АҚШ}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]]
|-
|{{байрақ|Албания}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]]
|-
|{{байрақ|Алжир}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]]
|Премьер-министрі [[Сифи Гриб]]
|-
|{{байрақ|Ангола}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Жуан Лоренсу]]
|-
|{{байрақ|Андорра}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]&lt;br /&gt;Бірлескен князь өкілі [[Эдуард Ибаньез]]&lt;br /&gt;Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]&lt;br /&gt;Бірлескен ханзада өкілі [[Фредерих Роси]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]]
|-
| rowspan=2|{{байрақ|Антигуа және Барбуда}}
| rowspan=2|[[Парламенттік монархия]]
|Патша [[III Чарльз]]
| rowspan=2 bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Гастон Браун]]
|-
|[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]]
|-
|{{байрақ|Аргентина}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]]
|-
|{{байрақ|Армения}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]]
|-
|{{байрақ|Ауғанстан}}
|[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]]
|Премьер-министрі [[Хасан Ахунд]]
|-
| rowspan=2|{{байрақ|Аустралия}}
| rowspan=2|[[Парламенттік монархия]]
|Патша [[III Чарльз]]
| rowspan=2 bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]]
|-
|Генерал-губернаторы [[Саманта Мостин]]
|-
|{{байрақ|Аустрия}}
|[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]]
|[[Аустрия президенті|Федералды президенті]] [[Александр Ван дер Беллен]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Аустрия федералдық канцлері|Федералды канцлері]] [[Кристиан Штокер]]
|-
|{{байрақ|Әзербайжан}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|[[Әзербайжан президенті|Президенті]] [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]]
|[[Әзербайжан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]]
|-
|{{байрақ|Біріккен Араб Әмірліктері}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]]
|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]]
|-
|{{байрақ|Бангладеш}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мирза Фахрул Ислам Аламгир]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Тарик Рахман]]
|-
|rowspan=2|{{байрақ|Багам аралдары}}
| rowspan=2|[[Парламенттік монархия]]
|Патша [[III Чарльз]]
| rowspan=2 bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Синтия Пратт]]
|-
|Генерал-губернаторы [[Филип Дэвис]]
|-
|{{байрақ|Барбадос}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Миа Моттли]]
|-
|{{байрақ|Бахрейн}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Сұлтан [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]]
|-
| rowspan=2| {{байрақ|Беларусь}}
| rowspan=2| [[Президенттік республика]] 
| bgcolor=&quot;lightblue&quot; colspan=2 |[[Бүкілбеларусьтік халық ассамблеясы]] төрағасы [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]]
|-
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Беларусь президенті|Президенті]] [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]]
|[[Беларусь премьер-министрі|Премьер-министр]] [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]]
|-
|{{байрақ|Бельгия}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патша [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]]
|-
|{{байрақ|Бенин}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Ромуальд Ваданьи]]
|-
| rowspan=2|{{байрақ|Белиз}}
| rowspan=2|[[Парламенттік монархия]]
|Патша [[III Чарльз]]
| rowspan=2 bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Фройла Тзалам]]
|-
|Генерал-губернаторы [[Джонни Брисеньо]]
|-
|{{байрақ|Болгария}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Илияна Йотова]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Румен Радев]]
|-
|{{байрақ|Боливия}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Родриго Пас Перейра|Родриго Перейра]]
|-
| rowspan=3|{{байрақ|Босния және Герцеговина}}
| rowspan=3|[[Президенттік республика]]
| colspan=2 bgcolor=lightblue |&lt;div align=center&gt;[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]] {{м.а.}} [[Луи Кришок]]&lt;/div&gt;
|-
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|[[Босния және Герцеговина президенті|Президенттік]]
| rowspan=2|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Боряна Кришто]]
|-
|[[Денис Бечирович]] (босниялық мүше)&lt;br /&gt;[[Желька Цвиянович]] (серб мүше)&lt;br /&gt;[[Дарьяна Филипович]] (Мүше ретінде)
|-
|{{байрақ|Ботсвана}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дума Гидеон Боко|Дума Боко]]
|-
|{{байрақ|Бразилия}}
|[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Луис Инасиу Лула да Силва]]
|-
|{{байрақ|Бруней}}
|[[Абсолюттік монархия]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|{{байрақ|Буркина-Фасо}}
| rowspan=&quot;2&quot;|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightblue&quot; colspan=2 |[[Патриоттық қорғау және қалпына келтіру қозғалысы|Қозғалыс]] басшысы [[Ибрагим Траоре]]
|-
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президент {{м.а.}} [[Ибрагим Траоре]]
|Премьер-министрі {{м.а.}} [[Жан Эмманюэль Уэдраого]]
|-
|{{байрақ|Бурунди}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Эварист Ндайишимие]]
|Премьер-министрі [[Нестор Нтахонтуйе]]
|-
|{{байрақ|Бутан}}
|[[Парламенттік монархия]]
| Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Церинг Тобгай]]
|-
|{{байрақ|Вануату}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Никенике Вуробараву]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Джотам Напат]]
|-
|{{байрақ|Ватикан}}
|Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]]
|[[Ватикан қала-мемлекетінің папалық комиссиясы|Губернаторлық президенті]] [[Раффаэлла Петрини]]
|-
|{{байрақ|Венесуэла}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Дельси Родригес]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|{{байрақ|Вьетнам}}
| rowspan=&quot;2&quot;|[[Бірпартиялы мемлекет]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=lightblue|Коммунистік партияның бас хатшысы [[То Лам]]
|-
|Президенті [[То Лам]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Ле Минь Хынг]]
|-
|{{байрақ|Габон}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=center colspan=&quot;2&quot;|Президенті [[Брис Олиги Нгема]]
|-
|{{байрақ|Гаити}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенттігі бос
| bgcolor=&quot;lightblue&quot; |{{small|Премьер-Министр {{м.а.}} [[Аликс Дидье Фис-Эме]]}}
|-
|{{байрақ|Гайана}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=center|[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]]
|-
|{{байрақ|Гамбия}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Адама Бэрроу]]
|-
|{{байрақ|Гана}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Джон Драмани Махама]]
|-
|{{байрақ|Гватемала}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Бернардо Аревало]]
|-
|{{байрақ|Гвинея}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]]
|Уақытша Премьер-министрі [[Амаду Ури Ба]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|{{байрақ|Гвинея-Бисау}}
| rowspan=&quot;2&quot;|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=lightblue |Жоғары Қолбасшылықтың бастығы&amp;nbsp; [[Хорта Нта На Ман]]
|-
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|{{small|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Уақытша Президенті]] Хорта Нта На Ман}}
|Премьер-министрі [[Илидиу Виейра Те]]
|-
|{{байрақ|Германия}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Фридрих Мерц]]
|-
|{{байрақ|Гондурас}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Насри Асфура]]
|-
|{{байрақ|Грекия}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Константинос Тасулас]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]]
|-
| rowspan=2|{{байрақ|Гренада}}
| rowspan=2|[[Парламенттік монархия]]
|Патша [[III Чарльз]]
| rowspan=2 bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Дикон Митчелл]]
|-
|Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]]
|-
| rowspan=2|{{байрақ|Грузия}}
| rowspan=2|[[Парламенттік республика]]
| colspan=2 bgcolor=lightblue align=center|[[Грузин арманы]] құрметті төрағасы [[Бидзина Григорьевич Иванишвили|Бидзина Иванишвили]]
|-
|Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]]
|-
|{{байрақ|Дания}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патша [[X Фредерик]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]]
|-
|{{байрақ|Джибути}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=center|Президенті [[Исмаил Омар Гелле]]
|-
|{{байрақ|Доминика}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Сильвани Бёртон]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]]
|-
|{{байрақ|Доминикан Республикасы}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Луис Абинадер]]
|-
| rowspan=2|{{байрақ|Жаңа Зеландия}}
| rowspan=2|[[Парламенттік монархия]]
|Патша [[III Чарльз]]
| rowspan=2 bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Кристофер Лаксон]] 
|-
|Генерал-губернаторы [[Синди Киро]]
|-
|{{байрақ|Жапония}}
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Жапония императоры|Императоры]] [[Нарухито]]&lt;ref&gt;[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]&lt;/ref&gt;
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Жапония премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Санаэ Такаити]]
|-
|{{байрақ|Замбия}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]]
|-
|{{байрақ|Зимбабве}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]]
|-
|{{байрақ|Израиль}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Ицхак Герцог]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]]
|-
|{{байрақ|Индонезия}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Прабово Субианто]]
|-
|{{байрақ|Иордания}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]]
|Премьер-министрі [[Джафар Хассан]]
|-
| rowspan=2|{{байрақ|Иран}}
| rowspan=2|[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2|[[Иран жоғарғы көсемі|Жоғарғы көсемі]] [[Моджтаба Хаменеи]]
|-
| colspan=2|[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]]
|-
|{{байрақ|Ирак}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Низар Амиди]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Әли әз-Зейди]]
|-
|{{байрақ|Ирландия}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Ирландия президенті|Президенті]] [[Кэтрин Коннолли]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Тишек]] [[Михол Мартин]]
|-
|{{байрақ|Исландия}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Хадла Тоумасдоуттир]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Криструн Фростадоуттир]]
|-
|{{байрақ|Испания}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патша [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]]
|-
|{{байрақ|Италия}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Серджио Маттарелла]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржиа Мелони]]
|-
|{{байрақ|Йемен}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|{{small|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]]}}
|Премьер-министрі [[Шайа аз-Зиндани]]
|-
|{{байрақ|Кабо-Верде}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Жозе Мария Невеш]]
|Премьер-министрі [[Франсишку Авелину Виейра де Карвалью]]
|-
| rowspan=2|{{байрақ|Камбоджа}}
| rowspan=2|[[Парламенттік монархия]]
| colspan=2 bgcolor=lightblue align=center|[[Камбоджа Халық партиясы|Халық партиясы]]ның президенті [[Хун Сен]]
|-
|Патша [[Нородом Сиамони]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Хун Манет]]
|-
|{{байрақ|Камерун}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]]
|Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]]
|-
| rowspan=2|{{байрақ|Канада}}
| rowspan=2|[[Парламенттік монархия]]
|Патша [[III Чарльз]]
| rowspan=2 bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Канада премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Марк Карни]]
|-
|Генерал-губернаторы [[Луиза Арбур]]
|-
|{{байрақ|Кирибати}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Танети Маамау]]
|-
|{{байрақ|Катар}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]]
|Премьер-министрі [[Мұхаммед бин Абдулрахман бин Джассим әл-Тани]]
|-
|{{байрақ|Кения}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]]
|-
|{{байрақ|Кипр}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Никос Христодулидис]]
|-
|{{байрақ|Колумбия}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Абелардо де ла Эсприэлья]]
|-
|{{байрақ|Коморлар}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Азали Ассумани]]
|-
|{{байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]]
|Премьер-министрі [[Джудит Суминва Тулука]]
|-
|{{байрақ|Конго Республикасы}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]]
|Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]]
|-
|{{байрақ|Корея Республикасы}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=center|[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]]
|-
|{{байрақ|Коста-Рика}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Лаура Фернандес Дельгадо|Лаура Фернандес]]
|-
|{{байрақ|Кот-д'Ивуар}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]]
|Премьер-министрі [[Робер Мамбе]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|{{байрақ|Куба}}
| rowspan=&quot;2&quot;|[[Бірпартиялы мемлекет]]
| bgcolor=&quot;lightblue&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]] [[Мигель Диас-Канель]]
|-
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;| Президенті [[Мигель Диас-Канель]]
|Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]]
|-
|{{байрақ|Кувейт}}
|[[Абсолюттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Әмір [[Мишааль әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]]
|Премьер-министрі [[Ахмед әл-Абдулла ас-Сабах]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|{{байрақ|КХДР}}
| rowspan=&quot;2&quot;|[[Бірпартиялы мемлекет]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=lightblue align=center|Жұмыс Партия бас Хатшысы [[Ким Чен Ын]]
|-
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Мемлекеттік Істер Жөніндегі Комиссия төраға [[Ким Чен Ын]]
| Премьері [[Пак Тхэ Сон]]
|-
|{{байрақ|Қазақстан}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|[[Қазақстан президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
|[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]]
|-
|{{байрақ|Қырғызстан}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]]
|[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|{{байрақ|Қытай}}
| rowspan=&quot;2&quot;|[[Бірпартиялы мемлекет]]
| bgcolor=&quot;lightblue&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[ҚКП ОК Бас хатшысы|Бас хатшы]] [[Си Цзиньпин]]
|-
|[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төраға]] [[Си Цзиньпин]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Ли Цян]]
|-
|{{байрақ|Лаос}}
|[[Бірпартиялы мемлекет]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Тхонглун Сисулит]]
|Премьер-министрі [[Салемсай Коммасит]]
|-
|{{байрақ|Латвия}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Эдгар Ринкевич]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Андрис Кулбергс]]
|-
|{{байрақ|Лесото}}
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Сэм Матекане]]
|-
|{{байрақ|Либерия}}
|[[Президенттік республика]]
|  bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Джозеф Боакаи]]
|-
|{{байрақ|Ливан}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Жозеф Аун]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Наваф Салам]]
|-
|{{байрақ|Ливия}}
|[[Президенттік республика]]
|Өкілдер палатасының президенті [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]]
|bgcolor=lightgreen| Премьер-министрі [[Абдель Хамид Дбейба]]
|-
|{{байрақ|Литва}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Гитанас Науседа]]
|Премьер-министрі [[Миндаугас Синкявичюс]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{байрақ|Лихтенштейн}}
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Кінәз [[II Ханс-Адам]]
| rowspan=&quot;2&quot; |Үкімет басшысы [[Бригитта Хаас]]
|-
| bgcolor=lightblue |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]]
|-
|{{байрақ|Люксембург}}
|[[Парламенттік монархия]]
| Ұлы герцог [[Гийом V (Люксембург ұлы герцогі)|Гийом V]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Люк Фриден]]
|-
|{{байрақ|Маврикий}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Барлен Вьяпури]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]]
|-
|{{байрақ|Мавритания}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Дхарам Гокхул]]
|Премьер-министрі [[Навинчандра Рамгулам]]
|-
| rowspan=2|{{байрақ|Мадагаскар}}
| rowspan=2|[[Президенттік республика]]
| colspan=2 bgcolor=lightblue align=center|[[Республиканың Мадагаскар реформасы үшін президенттік кеңесі|Реформа үшін кеңест]]ің президенті [[Михаэль Рандрианирина]]
|-
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті Михаэль Рандрианирина
|Премьер-министрі [[Маматиана Раджаонарисон]]
|-
|{{байрақ|Мажарстан}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Андраш Бака]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Петер Мадияр]]
|-
|{{байрақ|Малави}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Питер Мутарика]]
|-
|{{байрақ|Малайзия}}
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Анвар Ибраһим]]
|-
|{{байрақ|Мали}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=center|Президенті [[Ассими Гоита]]
|-
|{{байрақ|Мальдив Республикасы}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Мұхамед Муиззу]]
|-
|{{байрақ|Мальта}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мириам Спитери Дебоно|Мириам Дебоно]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Роберт Абела]]
|-
|{{байрақ|Марокко}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=lightblue |[[Марокко басшыларының тізімі|Мәлік]] [[VI Мұхаммед]]
|Премьер-министрі [[Фатима Эззахра әл-Мансури]]
|-
|{{байрақ|Маршалл аралдары}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хильда Хайн]]
|-
|{{байрақ|Мексика}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Клаудия Шейнбаум]]
|-
|{{байрақ|Микронезия}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]]
|-
|{{байрақ|Мозамбик}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=center|Президенті [[Даниэл Шапу]]
|-
|{{байрақ|Молдова}}
|[[Парламенттік республика]]
| bgcolor=lightblue| Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Василий Андреевич Тофан|Василий Тофан]]
|-
|{{байрақ|Монако}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]]
|Мемлекет министрі [[Кристоф Мирманд]]
|-
|{{байрақ|Моңғолия}}
|[[Президенттік республика]]
|Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Ням-Осорын Учрал]]
|-
|{{байрақ|Мысыр}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]]
|Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]]
|-
|{{байрақ|Мьянма}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Мин Аун Хлайн]]
|- 
|{{байрақ|Намибия}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=center colspan=2|[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Нетумбо Нанди-Ндайтва]]
|-
|{{байрақ|Науру}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Науру президенті|Президенті]] [[Дэвид Аданг]]
|-
|{{байрақ|Непал}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Рам Чандра Паудел]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Бален Шах]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|{{байрақ|Нигер}}
| rowspan=&quot;2&quot;|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=lightblue align=center|Отанды Қорғау Жөніндегі Ұлттық Кеңестің Президенті [[Абдурахман Тчиани]]
|-
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті Абдурахман Тчиани
|Премьер-министрі [[Әли Ламин Зейн]]
|-
|{{байрақ|Нигерия}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Бола Тинубу]]
|-
|{{байрақ|Нидерланд}}
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]]
|-
|{{байрақ|Никарагуа}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенттері [[Даниэль Ортега]] мен [[Росарио Мурильо]]
|-
|{{байрақ|Норвегия}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Король [[VIII Хокон]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]]
|-
|{{байрақ|Оңтүстік Африка Республикасы}}
|[[Президенттік республика]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Сирил Рамафоса]]
|-
|{{байрақ|Оман}}
|[[Абсолюттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тариқ]]
|Премьер-министрі Хайсам бен Тариқ
|-
|{{байрақ|Оңтүстік Судан}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]]
|-
|{{байрақ|Орталық Африка Республикасы}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]]
|Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]]
|-
|{{байрақ|Өзбекстан}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]]
|[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Нығметұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]]
|-
|{{байрақ|Палау}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |[[Палау президенті|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кіші)|Сурангел Уиппс]]
|-
|{{байрақ|Палестина}}
|[[Аралас республика]]
| bgcolor=lightgreen|Президенті [[Махмұд Аббас]]
|Премьер-министрі [[Мұхаммед Мұстафа]]
|-
|{{байрақ|Панама}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Хосе Рауль Мулино|Хосе Мулино]]
|-
| rowspan=2|{{байрақ|Папуа — Жаңа Гвинея}}
| rowspan=2|[[Парламенттік монархия]]
|Патша [[III Чарльз]]
| rowspan=2 bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]]
|-
|Генерал-губернаторы [[Боб Дадае]]
|-
|{{байрақ|Парагвай}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Сантьяго Пенья]]
|-
|{{байрақ|Пәкістан}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Әсиф Әли Зардари]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{байрақ|Перу}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Кейко Фухимори]]
|-
|{{байрақ|Польша}}
|[[Парламенттік республика]]
|[[Польша президенті|Президенті]] [[Кароль Навроцкий]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Дональд Туск]]
|-
|{{байрақ|Португалия}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Антониу Жозе Сегуру]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Луиш Монтенегру]]
|-
|{{байрақ|Ресей}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]
|[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]]
|-
|{{байрақ|Руанда}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Поль Кагаме]]
|Премьер-министрі [[Жюстен Нсенгиюмва]]
|-
|{{байрақ|Румыния}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Никушор Дан]]
|Премьер-министр {{м.а.}} [[Илие Боложан]]
|-
|{{байрақ|Сальвадор}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Найиб Букеле]]
|-
|{{байрақ|Самоа}}
|[[Парламенттік республика]]
|Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Лааули Леуатеа Шмидт]]
|-
| rowspan=3|{{байрақ|Сан-Марино}}
| rowspan=3|[[Парламенттік республика]]
| rowspan=3|Капитандар-регент [[Джерардо Джованьоли]] және [[Уильям Касали]]
| bgcolor=lightgreen|Мемлекет конгрессі
|-
| bgcolor=lightblue|[[Лука Беккари]] (Сыртқы және саяси істер хатшысы)
|-
|Өзге мүшелер
|-
|{{байрақ|Сан-Томе мен Принсипи}}
|[[Президенттік республика]]
|Президенті [[Карлуш Вила-Нова]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Америку Рамуш]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|{{байрақ|Сауд Арабиясы}}
| rowspan=&quot;2&quot;|[[Абсолюттік монархия]]
| colspan=&quot;2&quot; bgcolor=lightblue align=center|Мұрагер ханзада [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]]
|-
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|[[Сауд Арабия мәліктерінің тізімі|Мәлік]] [[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]]
|-
|{{байрақ|Сейшель аралдары}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Патрик Эрмини]]
|-
|{{байрақ|Сенегал}}
|[[Президенттік республика]]
|[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Бассиру Диомай Фай]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Премьер-министрі [[Ахмаду Әл Амину Ло]]
|-
| rowspan=2|{{байрақ|Сент-Винсент және Гренадиндер}}
| rowspan=2|[[Парламенттік монархия]]
|Патша [[III Чарльз]]
| rowspan=2 bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Годвин Фрайдей]]
|-
|Генерал-губернаторы [[Стенли Джон]]
|-
| rowspan=2|{{байрақ|Сент-Китс және Невис}}
| rowspan=2|[[Парламенттік монархия]]
|Патша [[III Чарльз]]
| rowspan=2 bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Теренс Дрю]]
|-
|Генерал-губернаторы [[Марселла Либурд]]
|-
| rowspan=2|{{байрақ|Сент-Люсия}}
| rowspan=2|[[Парламенттік монархия]]
|Патша [[III Чарльз]]
| rowspan=2 bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Филип Пьер]]
|-
|Генерал-губернаторы {{м.а.}} [[Феликс Финистерре]]
|-
| rowspan=2|{{байрақ|Сербия}}
| rowspan=2|[[Парламенттік республика]]
| colspan=2 bgcolor=lightblue|Бұрынғы президент [[Александр Вучич]]
|-
| Президенті [[Ана Брнабич]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Джуро Мацут]]
|-
|{{байрақ|Сингапур}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Тарман Шанмугаратнам]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Лоуренс Вонг]]
|-
|{{байрақ|Сирия}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=center |Президенті [[Ахмед әл-Шараа]]
|-
|{{байрақ|Словакия}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Петер Пеллегрини]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Роберт Фицо]]
|-
|{{байрақ|Словения}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Наташа Пирц-Мусар]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Үкімет төрағасы [[Янез Янша]]
|-
|{{байрақ|Сомали}}
|[[Парламенттік республика]]
| bgcolor=lightblue |Президенті [[Хасан Шейх Махмуд]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Хамза Абди Барре]]
|-
|{{байрақ|Солтүстік Македония}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Гордана Силяновская-Давкова]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Үкімет төрағасы [[Христиан Мицкоски]]
|-
| rowspan=2|{{байрақ|Соломон аралдары}}
| rowspan=2|[[Парламенттік монархия]]
|Патша [[III Чарльз]]
| rowspan=2 bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Мэттью Уэйл]]
|-
|Генерал-губернаторы [[Дэвид Тива Капу]]
|-
|{{байрақ|Судан}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]]
|[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Камиль Идрис]]
|-
|{{байрақ|Суринам}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Дженнифер Гирлингс-Саймонс]]
|-
|{{байрақ|Сьерра-Леоне}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=center |Президенті [[Джулиус Маада Био]]
|-
|{{байрақ|Тайланд}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патша Маха [[Вачиралонгкорн]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Анутхин Чанвиракун]]
|-
|{{байрақ|Танзания}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=center|[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]]
|-
|{{байрақ|Тәжікстан}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]]
|[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Қоһир Расулзода]]
|-
|{{байрақ|Того}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Жан-Люсьен Сави де Тове]]
|Премьер-министрі [[Фор Эссозимна Гнассингбе]]
|-
|{{байрақ|Тонга}}
|[[Парламенттік монархия]]
| bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Фатафехи Факафануа]]
|-
|{{байрақ|Тринидад және Тобаго}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Кристин Кангалу]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Камла Персад-Биссессар]]
|-
| rowspan=2|{{байрақ|Тувалу}}
| rowspan=2|[[Парламенттік монархия]]
|Патша [[III Чарльз]]
| rowspan=2 bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Фелети Тео]]
|-
|Генерал-губернаторы [[Пенехуро Хаума]]
|-
|{{байрақ|Тунис}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Каис Саид]]
|Премьер-министрі [[Сара Заафрани]]
|-
|{{байрақ|Түркия}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]]
|-
| rowspan=2|{{байрақ|Түрікменстан}}
| rowspan=2|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=lightblue colspan=2 align=center|Халық Мәслихаты төрағасы [[Құрбанқұлы Мәлікқұлыұлы Бердімұхамедов|Құрбанқұлы Бердімұхамедов]]
|-
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]]
|-
|{{байрақ|Уганда}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=center|Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]]
|-
|{{байрақ|Украина}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Украина президенті|Президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]&lt;/ref&gt;
|[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]]
|-
|{{байрақ|Уругвай}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Яманду Орси]]
|-
|{{байрақ|Ұлыбритания}} 
|[[Парламенттік монархия]]
|[[Британ монархиясы|Патша]] [[III Чарльз]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Ұлыбритания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]]
|-
|{{байрақ|Үндістан}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Драупади Мурму]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]]
|-
|{{байрақ|Фиджи}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Найкама Лалабалаву]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Ситивени Рабука]]
|-
|{{байрақ|Филиппин}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Бонгбонг Маркос]]
|-
|{{байрақ|Финляндия}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Александр Стубб]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Петтери Оппо]]
|-
|{{байрақ|Франция}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]]
|Премьер-министрі [[Себастьен Лекорню]]
|-
|{{байрақ|Хорватия}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Зоран Миланович]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]]
|-
|{{байрақ|Чад}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президент [[Махамат Деби]]
|Премьер-министрі [[Алламай Халина]]
|-
|{{байрақ|Черногория}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Яков Милатович]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Милойко Спаич]]
|-
|{{байрақ|Чехия}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Петр Павел]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Андрей Бабиш]]
|-
|{{байрақ|Чили}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=&quot;center&quot;|Президенті [[Хосе Антонио Каст]]
|-
| rowspan=2|{{байрақ|Швейцария}}
| rowspan=2|[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2|[[Швейцарияның федералдық кеңесі|Федералдық кеңесі]]
|-
| colspan=2|{{Collapsible list
 | title = {{Nobold|Тізім:}}
 | [[Ги Пармелен]] (президенті)&lt;br&gt; [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)&lt;br&gt;  [[Карин Келлер-Зуттер]]&lt;br&gt;[[Альберт Рёшти]]&lt;br&gt;[[Элизабет Бом-Шнайдер]]&lt;br&gt;[[Беат Янс]]&lt;br&gt;[[Мартин Пфистер]]
}}
|-
|{{байрақ|Швеция}}
|[[Парламенттік монархия]]
|Патша [[Карл XVI Густав]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министр {{м.а.}} [[Ульф Кристерссон]]
|-
|{{байрақ|Шри-Ланка}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=center |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Анура Кумара Диссанаяке]]
|-
|{{байрақ|Шығыс Тимор}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]]
|Премьер-министрі [[Шанана Гужман]]
|-
|{{байрақ|Эквадор}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Даниэль Нобоа]]
|-
|{{байрақ|Экваторлық Гвинея}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]]
|Премьер-министрі [[Мануэль Оса Нсуэ Нсуа]]
|-
|{{байрақ|Эритрея}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Исаяс Афеворки]]
|-
| rowspan=2|{{байрақ|Эсватини}}
| rowspan=2|[[Абсолюттік монархия]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Патша [[III Мсвати]]
| rowspan=2|Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]]
|-
| Королева-ана [[Нтфомби]]
|-
|{{байрақ|Эстония}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Юлле Мадизе]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Кристен Михал]]
|-
|{{байрақ|Эфиопия}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Тайе Ацке-Селассие]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]]
|-
| rowspan=2|{{байрақ|Ямайка}}
| rowspan=2|[[Парламенттік монархия]]
|Патша [[III Чарльз]]
| rowspan=2 bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]]
|-
|Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]]
|-
|}

==Өзге мемлекеттер==
Өзге БҰҰ мүше-мемлекетімен еркін ассоциациядағы мемлекеттер:
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders sticky-header&quot; style=&quot;line-height:1.3em; max-width:1200px&quot;
![[Мемлекет]]
!Ассоциациядағы&lt;br&gt;мемлекет
![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
| rowspan=2|{{байрақ|Ниуэ}}
| rowspan=4|{{байрақ|Жаңа Зеландия}}
| rowspan=2|[[Парламенттік монархия]]
|Патша [[III Чарльз]]
| rowspan=2 bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]]
|-
|Генерал-губернаторы [[Синди Киро]]
|-
| rowspan=2|{{байрақ|Кук аралдары}}
| rowspan=2|[[Парламенттік монархия]]
|Патша [[III Чарльз]]
| rowspan=2 bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Марк Браун (саясаткер)|Марк Браун]]
|-
|Патша өкілі [[Том Марстерс]]
|-
|}

Өз территориясын толығымен емес басқаратын, [[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|кеміне бір БҰҰ мүше-мемлекеті мойындайтын мемлекет]] басшыларының тізімі:
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders sticky-header&quot; style=&quot;line-height:1.3em; max-width:1200px&quot;
![[Мемлекет]]
!Даулас&lt;br&gt;мемлекет
![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
|{{байрақ|Абхазия}}
|{{байрақ|Грузия}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; colspan=2 align=center|Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]]
|-
|{{байрақ|Батыс Сахара}}
|{{байрақ|Марокко}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=lightgreen|Президенті [[Брагим Гали]]
|Премьер-министрі [[Бухрая Хаммуди Баюн]]
|-
|{{байрақ|Косово}}
|{{байрақ|Сербия}}
|[[Парламенттік республика]]
|Президенті [[Юстина Широка Пула]]
| bgcolor=&quot;lightgreen&quot; |Премьер-министрі [[Альбин Курти]]
|-
|{{байрақ|Оңтүстік Осетия}}
|{{байрақ|Грузия}}
|[[Аралас республика]]
|Президенті [[Марат Аркадьевич Камболов|Марат Камболов]]
|Премьер-министрі жоқ
|-
|{{байрақ|Солтүстік Кипр}}
|{{байрақ|Кипр}}
|[[Президенттік республика]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Тұфан Эрхюрман]]
|Премьер-министрі [[Үнал Үстел]]
|-
|{{байрақ|Қытай Республикасы}}
|{{байрақ|Қытай}}
|[[Президенттік республика]]
|bgcolor=&quot;lightgreen&quot;|Президенті [[Лай Циндэ]]
|Премьер-министрі [[Чжо Жунтай]]
|-
|{{байрақ|Сомалиленд}}
|{{байрақ|Сомали}}
|[[Президенттік республика]]
|colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;lightgreen&quot; align=&quot;center&quot; |Президенті [[Әбдірахман Мұхамед Абдуллахи]]
|}

Төмендегі мемлекеттер территориясының барлығын басқарады, бірақ оларды еш БҰҰ мүше-мемлекеті мойындамайды:
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders sticky-header&quot; style=&quot;line-height:1.3em; max-width:1200px&quot;
![[Мемлекет]]
!Даулас&lt;br&gt;мемлекет
![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
|{{байрақ|Транснистрия}}
|{{байрақ|Молдова}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=lightgreen| Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]]
|Үкімет төрағасы [[Александр Николаевич Розенберг|Александр Розенберг]]
|-
|}

== Альтернатив үкіметтер ==
Балама үкімет жерінің бөлігін басқарады, оны кемінде бір БҰҰ-мүше мемлекеті мойындайды:

{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders sticky-header&quot;
!Үкімет
!Мемлекет
![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
| rowspan=2|{{ту|Йемен}} [[Йемен Жоғарғы саяси кеңесі|Жоғарғы саяси кеңес]]
| rowspan=2|{{байрақ|Йемен}}
| rowspan=2|[[Президенттік республика]]
| colspan=2 bgcolor=lightblue align=center|[[Хуситтер]] көшбасшысы [[Абдуль-Мәлік әл-Хуси]]
|-
| bgcolor=lightgreen| Төрағасы [[Махди әл-Машат]]
|Премьер-министрі [[Мұхаммед Ахмет Мифтах]]
|-
|}

Балама үкімет жерінің бөлігін басқарады, бірақ оны еш БҰҰ-мүше мемлекеті мойындамайды:
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders sticky-header&quot;
!Үкімет
!Мемлекет
![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
| rowspan=2|{{ту|Ливия}} [[Ұлттық тұрақтылық үкіметі]]
| rowspan=2|{{байрақ|Ливия}}
| rowspan=2|[[Парламенттік республика]]
| colspan=2 bgcolor=lightblue align=center|[[Ливия ұлттық армиясы]]ның қолбасшысы [[Халифа Хафтар]]
|-
|Президенттік кеңес төрағасы [[Мұхаммед Юнис Әл-Манфи]]
| bgcolor=lightgreen| Премьер-министрі [[Усама Хамада]]
|-
|{{ту|Мьянма}} [[Мьянма ұлттық бірлік үкіметі]]
|{{байрақ|Мьянма}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=lightgreen| Президент {{м.а.}} [[Дува Лаши Ла]]
|Премьер-министрі [[Ман Вин Кхайн Тан]]
|-
| rowspan=2|{{ту|Палестина}} [[ХАМАС билігіндегі Газа секторы|Газадағы ХАМАС үкіметі]]
| rowspan=2|{{байрақ|Палестина}}
| rowspan=2|[[Президенттік республика]]
| colspan=2 bgcolor=lightblue align=center|Көшбасшысы жоқ
|-
| bgcolor=lightgreen| Президенті [[Махмұд Аббас]]{{efn|Халықаралық қауымдастық та мойындайтын, 2014 жылдан бері ХАМАС та мойындайтын президент}}
|Үкімет басшысы жоқ
|-
|{{ту|Судан}} [[Бейбітшілік және бірлік үкіметі]]
|{{байрақ|Судан}}
|[[Президенттік республика]]
| bgcolor=lightgreen| Президент кеңесі президиумының президенті [[Мұхаммед Хамдан Дагло]]
|Уақытша премьер-министрі [[Мұхаммед Хассан әл-Таиши]]
|-
|}

Балама үкімет жерін басқармайды, бірақ оны кеміне бір БҰҰ мүше-мемлекеті мойындайды:

{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders sticky-header&quot;
!Үкімет
!Мемлекет
![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]]
![[Мемлекет басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
| {{Flagicon image|Flag of Belarus (1918, 1991–1995).svg|border}} [[Беларус оппозициясының координация кеңесі|Координация кеңесі]]
| {{байрақ|Беларусь}}
| [[Президенттік республика]]
| colspan=2 bgcolor=lightgreen align=center|Президент және Үкімет басшысы [[Светлана Георгиевна Тихановская|Светлана Тихановская]]
|-
|}

== [[Sui generis]] органдар ==
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders sticky-header&quot;
!Орган
![[Мемлекет басшысы|Орган басшысы]]
![[Үкімет басшысы]]
|-
| {{flagicon image|Flag of the European Union.svg|border}} [[Еуропа Одағы]]
| [[Еуропа кеңесінің төрағасы]] [[Антониу Кошта]]
| bgcolor=lightblue |[[Еуропалық комиссияның төрағасы]] [[Урсула фон дер Ляйен]]
|-
| {{flagicon image|Flag of the Order of St. John (various).svg|border}} [[Мальта ордені]]
| bgcolor=lightblue |Ұлы магистрі [[Джон Данлап]]
| Ұлы канцлері [[Риккардо Патерно ди Монтекупо]]
|-
|}

==Сыртқы сілтемелер==
* [[Билік басындағы монархтардың тізімі]]

==Ескертпелер==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Елдер тізімі}}

[[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]]
[[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]]</text>
      <sha1>i5uzqb370gj2bn918u8jk7vry5qf0v1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Акио Морита</title>
    <ns>0</ns>
    <id>569340</id>
    <revision>
      <id>3683618</id>
      <parentid>3640178</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T12:32:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekbulatova Gulsara</username>
        <id>186955</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3683618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6585" sha1="6g7gu6rt2zqmm0r09sci79m4pgz7kh2" xml:space="preserve">[[Сурет:Tokoname Akio Morita Library ac.jpg|нобай]]
{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --&gt;
'''Акио Морита''' ({{lang-ja|盛田昭夫}}; 26 қаңтар 1921, [[Нагоя]] – 3 қазан 1999, [[Токио]]) — [[Sony]] корпорациясының негізін қалаушы. Американдық философиялық қоғамның шетелдік мүшесі (1992).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?smode=advanced;f1-date=1992;startDoc=21|title=APS Member History|website=web.archive.org|date=2022-04-24|access-date=2022-06-25|archive-date=2022-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220424131044/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?smode=advanced;f1-date=1992;startDoc=21|url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Осака физика-инженерлік университетті бітірді. Физикалық маманды бітіргеннен кейін Морита Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысып жапон флотында әскери жұмыс жасады. Оның жанұясы «сакэ» шығаруымен айналысқан. 

Әскери зерттеу комитетінде ол Масару Ибакамен танысқан. Сол уақытта Ибука өзінің компаниясына жас және талантты инженерлерді іздеген болатын. 7 мамыр 1946 жылы олар «Токио телекоммуникациондық инженерлік корпорацияны» (жапон тіліннен 東京通信工業 То:кё: цусин ко:гё:, «Тоцуко», Tokyo Tsushin Kogyo K.K.) ашты. Sony компаниясының ізашары болған корпорация құрылды. Оның құрамында шамамен 20 қызметкер жұмыс істеді, ал бастапқы капиталы небәрі 190 000 иенді құрады. Сол кезде Ибука 38 жаста, ал Морита 25 жаста еді.

1949 жылы компания алғаш магнитті жазушы пленканы шығарды, ал 1950 жылы Жапонияда алғаш бірінші магнитафонды сатты. 1957 жылы компания қалта радионы өңдірді, бір жылдан соң Sony (sonus — латынша «дыбыс», ал Sonny-boys — жапон жаргонынан «гуілмен қозғалатын ұлдар») атына өзгерілді. 1960 жылы Sony алғаш транзитті теледидарды шығарды.

1961 жылы Sony Corporation of America Нью - Йорк қаласынның биржасының тізіміне кірген алғаш жапон компаниясы боп аталды. 1989 жылы Sony Columbia Pictures киностудиясын сатып алды.

1990 жылдың басында Акио Морита саясаткер Синтаро Исахароның «Япония, которая может сказать нет» атты эссенің бірлескен авторы болған нәтижесінде өзінің танымалдылығын алды. Исахаро Жапонияны бизнес облысында тәуелсізділікті алуға шақырды.

25 қараша 1994 жылы Морита Sony компаниясын тастап, теннис ойыннын нәтижесінде алған жарақатты бос уақытты емдеуге жұмсаған. 

Морита сонымен қатар 60-шы жылдары &quot;мектептегі маңызды емес жетістіктер&quot; кітабын жазды, онда оқу үлгерімі, бағалар және басқа да жетістіктер бизнес жүргізу қабілетінің деңгейін көрсетпейді және ешкімнің осы саладағы жетістігі мен сәтсіздігін болжауға мүмкіндік бермейді. Ол сондай-ақ Жапония экономикалық ұйымдар федерациясының вице — президенті болды (жапон. 経団連), Жапония мен АҚШ — тың экономикалық қатынастар тобының мүшесі (&quot;данышпандар тобы&quot; деп те аталады), ал 1992-1993 жылдары-комиссияның үшжақты азиялық бөлімшесінің төрағасы болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.trilateral.org/go.cfm?do=page.view&amp;pid=32 |title=Trilateral Commission Membership |access-date=2011-02-11 |archive-date=2014-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140318092511/http://www.trilateral.org/go.cfm?do=Page.View&amp;pid=32 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Акио Морита 1999 жылы 3 қазанда 78 жасында пневмониядан қайтыс болды.

== Марапаттары ==
1972 жылы Морита американдық жетістіктер академиясының &quot;алтын табақ&quot; сыйлығын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://achievement.org/our-history/golden-plate-awards/|title=Golden Plate Awardees|lang=en-US|website=Academy of Achievement|access-date=2023-08-29|archive-date=2016-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20161215023909/https://achievement.org/our-history/golden-plate-awards/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1982 жылы Акио Морита Британдық Корольдік өнер қоғамы кез-келген ұлттың адамдарына өнерді, өндірісті және сауданы ілгерілетудегі ерекше еңбегі үшін берген Альберт медалімен марапатталған алғашқы жапон болды. Екі жылдан кейін ол беделді Француз Құрмет легионы орденіне ие болды, ал 1991 жылы Жапония императорының 1 — дәрежелі Қасиетті Қазына орденіне ие болды.

1998 жылы ол Time журналы бойынша 20-шы ғасырдағы ең ықпалды 20 іскер адамның тізіміндегі жалғыз азиялық болды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>6g7gu6rt2zqmm0r09sci79m4pgz7kh2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қыш ісі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>570135</id>
    <revision>
      <id>3683608</id>
      <parentid>3683577</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T12:12:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айакеш</username>
        <id>187089</id>
      </contributor>
      <origin>3683608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5256" sha1="bhp7y851c5hspbxbxbbe8jcqsiifdfi" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Қыш ісі''' - адамдар мыңдаған жылдар бойы айналысып келген өте көне өнердің түрі. Қыш құюшылардың өнімдері көпқырлы танымалдылығымен ерекшеленеді. Қазіргі кезде күнделікті тіршілікте әр адам табиғи ыдыс пайдаланғысы келеді. Түрлі құмыралар, сазбалшықтан жасалған кәдесыйлар ерекше көрінеді. Қыш ісімен айналысатын шеберлер бүгінгі күні көп емес, алайда өнімге деген сұраныс жыл сайын артып келеді. Сонымен қатар, сазбалшық денсаулыққа пайдалы. Осыған орай бұл өнер түріне қызығатындар жыл сайын көбейіп келеді.

Қазақстан нарығында авторлық керамика өнімдері бойынша бәсекелестік байқалмайды. Алайда болашақта бұл сала бойынша бәсекелестердің пайда болуы әбден мүмкін. Жоғары сапа, өзіндік стиль, жарнама сауданы өрге бастырады.

== Ғимарат ==
Шеберхана ретінде көбінесе үйдің жоғарғы бөлігіндегі адам тұрмайтын орнын немесе тұрғын үйдің жертөлесін қолданады.  Гаражды да шеберхана етуге немесе цехтағы кішігірім орынды жалға алуға болады.

== Жабдықтау ==
'''Қышшы шеңбері''' – ең басты құрал. Оның пайда болғанына 7 мың жылдай уақыт болды.  Сол уақыттан бері оны қолдану әдісі еш өзгермеген. Қыш шеңбері – бұл икемді материалдан (ағаш, пластик, тас, металл, т.б.) жасалған, астынан оське бекітілген кішігірім диск. Осьтің екінші жағында дискінің айналымын жүзеге асыратын арнайы құрылым бар. Алғашқы қыш шеңберлері қолмен жұмыс жасауға арналған. Одан кейін пышақты түрлері пайда болды. Олар шебердің екі қолын жұмыс үшін босататындықтан алғашқыларға қарағанда ыңғайлырақ. Қазіргі қыш шеңберлерінің көбісі электрлік болып келеді. Олар ыңғайлы әрі қолөнершінің жұмысын жеңілдетеді.

== Технология ==
Алдымен сазбалшық араластырылады. Әр өнімге түрлі сорт керек: ақ, қызыл, құм араласқан, т.б. Одан кейін оны тең бөліктерге бөліп, қыш шеңберіне, жабыстыру тақтасына немесе формаларға салады. Бұйым белгілі бір алғашқы қалпына келіп, аздап кепкеннен кейін, оны пешке салады. Пешке салар алдындағы жабыстыру сапасы мен кебуіне қарап, дайын өнімнің бүліну деңгейін анықтауға болады. Орташа есеппен ол 20-30% құрайды, алайда бастапқы кезде 60% құрай алады.

Бір құмыраны дайындау үшін 1-2 сағат кетеді: есу – 10 мин., жабыстыру – 7-10 мин., ал қалған уақыт күйдіруге жұмсалады.

== Cату ==
Стандартты өнімдерге кішігірім сатушылардың сұранысы жоғары. Кішігірім кәдесый дүкендері басшыларымен келісуге болады.

Қыш бұйымдарын тапсырыс бойынша да жасауға болады. Мысалы, жарнамалық кәдесыйлар (тоңазытқышқа арналған магниттер, кеңсе заттарын қойғыштар, т.б.), интерьерді безендіру. Кеңселерді немесе сауда орталықтарын әдемі гүлге арналған құмыралармен безендіру, қыштан жасалған картиналар ілу мен фотосуреттерді қолдан жасалған рамкаларға орналастыру бүгінде үлкен сұранысқа ие. Интерьеріңіз ерекше қайталанбас көрініске ие болады.
[[Санат:Қазақ халқының қолөнері]]
[[Санат:Қолөнер]]
[[Санат:Қыш]]</text>
      <sha1>bhp7y851c5hspbxbxbbe8jcqsiifdfi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джейсон Тейтум</title>
    <ns>0</ns>
    <id>603059</id>
    <revision>
      <id>3683649</id>
      <parentid>3630592</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T14:28:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14687" sha1="6ecu3qrovq38n2c3i5b0pn3ql5nk2ee" xml:space="preserve">{{Баскетболшы
| есімі              = Джейсон Тейтум
| шынайы есімі       = Jayson Christopher Tatum
| суреті             = Celtics at Wizards 2024-12-044 (cropped 2).jpg
| сурет ені          = 250px
| қолтаңба           = 
| клубы              = [[Бостон Селтикс]]
| нөмірі             = 0
| қызметі            = Ойыншы
| позициясы          = Жеңіл шабуылшы / Ауыр шабуылшы
| лақап аттары       = Тако Джей (Taco Jay), Джей-Ти (JT)
| бойы               = 203 см
| салмағы            = 95 кг
| азаматтығы         = {{USA}}
| жынысы             = Ер
| туған күні         = 3.3.1998
| туған жері         = Сент-Луис, [[Миссури (штат)|Миссури]], {{USA}}
| қайтыс болған күні = 
| қайтыс болған жері = 
| мектебі            = Шаминад қамқорлық мектебі (Крэв Коэр, Миссури)
| колледжі           = Дьюк университеті (2016–2017)
| драфт              = 3-ші таңдау, 1-ші раунд
| драфт жылы         = 2017
| драфт командасы    = [[Бостон Селтикс]]
| ойындары           = 
| ұпайлары           = 
| допты алулары      = 
| пастары            = 
| тартып алулары     = 
| блок-шоттар        = 
| командалары        = 
2017—қазіргі уақыт: [[Бостон Селтикс]]
| бапкерлік мансабы  = 
| марапаттары        = 
* [[ҰБА чемпиондарының тізімі|ҰБА чемпионы]] (2024)
* ҰБА Барлық жұлдыздар матчының MVP жүлдесі (2023)
* ҰБА Шығыс конференциясы финалының MVP жүлдесі (2022)
* 5× ҰБА Барлық жұлдыздар матчы (2020–2024)
* 3× ҰБА бірінші құрамасы (2022–2024)
* ҰБА үшінші құрамасы (2020)
* ҰБА Жаңадан келгендердің бірінші құрамасы (2018)

'''Халықаралық медальдары:'''
* {{Алтын медаль}} [[Токио 2020 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Токио 2020)]]
* {{Алтын медаль}} [[Париж 2024 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Париж 2024)]]
* {{Қола медаль}} Әлем чемпионаты U-19 (Грекия 2015)
* {{Алтын медаль}} Әлем чемпионаты U-17 (Дубай 2014)
| ортаққор           = Jayson Tatum
}}

'''Джейсон Кристофер Тейтум''' ({{lang-en|Jayson Christopher Tatum}}; [[3 наурыз]] [[1998 жыл]], Сент-Луис, [[Миссури (штат)|Миссури]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] профессионалды [[баскетбол]] спортының ойыншысы. [[Ұлттық баскетбол қауымдастығы|Ұлттық баскетбол қауымдастығының]] «Бостон Селтикс» тобының мүшесі. Жеңіл форвард позициясында ойнайды. Студенттік кезінде Дьюк университетінің құрама тобында ойнаған. 2017 жылдың ҰБҚ драфтының бірінші раундында 3-нөмірлі болып таңдалынады.

== Мектептегі мансап ==

Джейсон Шаминад (Крив-Коеур, [[Миссури (штат)|Миссури]]) даярлық мектебінде білім алады.&lt;ref&gt;[http://www.foxsports.com/midwest/story/it-s-not-hype-if-you-can-do-it-and-chaminade-s-jayson-tatum-can-011515 It's not hype if you can do it, and Chaminade's Jayson Tatum can]. Foxsports.com (2015-01-15). Retrieved on 2018-01-29.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.stltoday.com/sports/columns/benjamin-hochman/hochman-like-godfather-like-godson-jayson-tatum-is-on-track/article_9599b815-ebc5-5a6a-8743-1cd389e3b0a7.html Hochman: Like godfather, like godson — Jayson Tatum is on track for NBA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160916065827/http://www.stltoday.com/sports/columns/benjamin-hochman/hochman-like-godfather-like-godson-jayson-tatum-is-on-track/article_9599b815-ebc5-5a6a-8743-1cd389e3b0a7.html |date=2016-09-16 }}. Stltoday.com. Retrieved on 2018-01-29.&lt;/ref&gt; Бірінші сыныпта ол бір ойында 13,3 ұпай мен 6,4 доп қағу нәтижесін көрсетеді. Кейін екінші сыныпта бұл көрсеткіш 26 ұпай мен 11 доп қағуға дейін жақсарады.

Үшінші сынып кезінде Тейтумның көрсеткіштері 25,9 ұпай, 11,7 доп қағу және 3,7 доп беруді құрайтын болады. 2015 жылдың жазында Джейсон АҚШ-тың әуесқойлар лигасында ойнайтын  St Louis Eagles тобына қосылады.

Мектепті бітірер жылдың алдында Тейтум кезінде өз әкесі оқыған Дьюк университетінің тобында ойнамақ мақсатын білдіреді. Сол кездегі оның соңғы мектептік сезондағы басты жетістіктері Монк Малик және оның Бентонвил мектеп командасына қарсы ойынында жеткізген 40 ұпай мен 17 доп қағуы, Хантингтон даярлық мектебіне қарсы ойынындағы 46 ұпайы және Маркелла Фульц пен оның католиктер мектебі ДеМат-қа қарсы ойынындағы 40 ұпайы болды. Жалпы алғанда, төртінші сыныпта оның орта көрсеткіштері 29,6 ұпай, 9,1 доп қағуды құрады. 2016 жылы Джейсон Gatorade жыл ойыншысы атанады. 2016 жылдың қаңтар айында ол McDonald's All-American ойындарына қатысып, дағдылар бойынща конкурста бас жүлдені иеленеді. Сонымен қатар ол негізгі ойынға қатысып, 18 ұпай мен 8 доп қағу көрсеткішін көрсетеді&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.usatodayhss.com/2016/mcdonalds-all-american-diary-jayson-tatum|title=Mcdonald's All-American diary: Jayson Tatum|last=Smith|first=Cam|date=March 28, 2016|work=Www.usatodayhss.com|access-date=}}&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар Тейтум Jordan Brand Classic және Nike Hoop Summit ойындарына да қатысады.

== Колледждегі мансабы ==
Тейтум ҰБА (НБА) драфтының бес жұлдызды үміткері ретінде бағаланды және [[ESPN]] нұсқасы бойынша 2016 жылғы ең үздік ойыншылар тізімінде 3-ші орынға жайғасты.&lt;ref&gt;ESPN Recruiting Nation: Jayson Tatum Basketball Player Profile Rankings.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Scouting Report: Why Jayson Tatum is a top-3 prospect for the 2016 class.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rivals.com: Five-star forward Jayson Tatum commits to Duke.&lt;/ref&gt; 2016 жылы Джейсон Дьюк университетіне оқуға түсіп, «Дьюк Блю Девилз» командасы сапында өнер көрсетті.&lt;ref&gt;Duke Blue Devils Official Men's Basketball Roster: Jayson Tatum Profile.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jayson Tatum's freshman season statistics and highlights at Duke University.&lt;/ref&gt;

Колледждегі алғашқы оқу жылы аяқталғаннан кейін, Тейтум 2017 жылғы ҰБА драфтына өз кандидатурасын ұсынатынын мәлімдеді. Сарапшылар оны бірінші раундта таңдалады деп болжады.&lt;ref&gt;Duke forward Jayson Tatum declares for the 2017 NBA Draft.&lt;/ref&gt;

== Кәсіби мансабы ==
=== Бостон Селтикс (2017—қазіргі уақыт) ===
2017 жылдың 22 маусымында Джейсон Тейтум ҰБА драфтында жалпы 3-ші нөмірмен «Бостон Селтикс» командасы тарапынан таңдалды.&lt;ref&gt;NBA Draft 2017: Boston Celtics select Jayson Tatum with No. 3 pick.&lt;/ref&gt; 2017 жылдың 1 шілдесінде ол «Селтикспен» келісімшартқа отырды.&lt;ref&gt;Celtics Sign Rookie Forward Jayson Tatum to Multi-Year Contract.&lt;/ref&gt; Ютада өткен ҰБА жазғы лигасы кезінде Тейтум әр ойында орташа есеппен 18,7 ұпай жинап, 9,7 рет доп қағып алды (подбор), сондай-ақ 2,3 рет допты тартып алып (перехват), 2 нәтижелі пас берді. Кейін Лас-Вегаста оның көрсеткіштері орташа есеппен 17,7 ұпайды, 8 рет доп қағып алуды, 1 пасты және 0,8 блок-шотты құрады.

ҰБА-дағы дебюттік матчында «Кливленд Кавальерс» командасына қарсы ойнаған Тейтум бірден дабл-дабл (14 ұпай және 10 рет доп қағып алу) жасады.&lt;ref&gt;Jayson Tatum shines in NBA debut with double-double against Cavaliers.&lt;/ref&gt; Ол өзінің мансабындағы рекордтық 24 ұпайын 2017 жылдың 24 қазанында «Нью-Йорк Никске» қарсы ойында орнатты.&lt;ref&gt;Tatum scores career-high 24 points as Celtics beat Knicks.&lt;/ref&gt; 2017 жылдың желтоқсанында жас баскетболшы ҰБА Шығыс конференциясының айдың үздік жаңа ойыншысы (новичек) болып танылды.

«Селтикс» тұрақты чемпионатты 55-27 нәтижесімен Шығыс конференциясында екінші орында аяқтады. «Милуоки Бакс» командасына қарсы плей-офф кезеңінің алғашқы ойынында Тейтум 19 ұпай жинап, 10 рет доп қағып алып, тағы да дабл-дабл тіркеді.&lt;ref&gt;Celtics vs. Bucks Postgame Report: Tatum's double-double leads to Game 1 win.&lt;/ref&gt; Төртінші ойында ол 21 ұпай, ал алтыншы ойында 22 ұпай еншіледі.&lt;ref&gt;NBA Playoffs: Jayson Tatum's consistent scoring keeps Celtics alive.&lt;/ref&gt; Баскетболшының жетінші ойында жинаған 20 ұпайы Бостонды келесі раундқа алып шықты.&lt;ref&gt;Game 7 Recap: Celtics eliminate Bucks behind Tatum's clutch performance.&lt;/ref&gt; Екінші раундтың алғашқы ойынында «Филадельфия Севенти Сиксерс» командасына қарсы белдесуде Тейтум плей-оффтағы жеке рекордын орнатып, 28 ұпай жинады және оның командасы жеңіске жетті.&lt;ref&gt;Tatum scores playoff career-high 28 points in Game 1 victory over 76ers.&lt;/ref&gt; Джейсон Ларри Бёрдтен кейін плей-офф ойынында 25-тен астам ұпай жинаған Бостонның алғашқы жаңа ойыншысы атанды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum matches Larry Bird's rookie playoff scoring record.&lt;/ref&gt;

2020 жылғы маусымаралық үзілісте ойыншы «Селтикспен» келісімшартты қайта жаңартты. Жаңа келісім 5 жылға есептелген, ал Тейтум келісімшарттың барлық шарттары орындалған жағдайда 195 миллион АҚШ долларын ала алады.&lt;ref&gt;Jayson Tatum agrees to 5-year, $195 million max contract extension with Celtics.&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 19 ақпанында ҰБА-ның Барлық жұлдыздар матчында Тейтум 55 ұпай жинап, 10 рет доп қағып алып, 6 нәтижелі пас берді. Осылайша ол Энтони Дэвистің (52 ұпай) алдыңғы рекордын жаңартып, матчтың ең құнды ойыншысы (MVP) марапатын иеленді.&lt;ref&gt;Jayson Tatum scores historic 55 points, wins All-Star Game MVP.&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Тейтум ҰБА тарихында тұрақты маусымда, плей-оффта және Барлық жұлдыздар матчында кемінде 50 ұпай жинаған алғашқы ойыншы атанды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum becomes first player with 50-point games in regular season, playoffs, and All-Star.&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 31 наурызында «Милуоки Баксқа» қарсы өткен матчта Тейтум «Селтикс» сапында 40 және одан да көп ұпай жинаған ойындар саны бойынша Пол Пирстің рекордын жаңартты.&lt;ref&gt;Tatum passes Paul Pierce for second-most 40-point games in Celtics history.&lt;/ref&gt;

2022/23 жылғы маусымда Джейсон Тейтум тұрақты маусымның қорытындысы бойынша орташа есеппен 30 және одан да көп ұпай жинаған «Бостон» тарихындағы 1-ші ойыншы болды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum finishes season averaging 30.1 PPG, making franchise history.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=211021389&amp;DB_OEM_ID=4200 Биография игрока в Дьюке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160627011138/http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=211021389&amp;DB_OEM_ID=4200 |date=2016-06-27 }}
* [https://www.usab.com/basketball/players/mens/t/tatum-jayson.aspx Профиль на сайте usab.com]

== Ескертпелер ==

[[Санат:«Дьюк Блю Девилз» ойыншылары]]
[[Санат:«Бостон Селтикс» ойыншылары]]</text>
      <sha1>6ecu3qrovq38n2c3i5b0pn3ql5nk2ee</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Киран Триппьер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>604967</id>
    <revision>
      <id>3683916</id>
      <parentid>3356062</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:21:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <origin>3683916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5470" sha1="gisdqgufbnur9etv9krjdv7z1i3zkl4" xml:space="preserve">{{Футболшы
|есімі = Киран Триппьер
|сурет = Kieran Trippier 2018-07-14 1.jpg
|сурет ені = 
|толық аты = Киран Джон Триппьер
|лақап аты = 
|туған күні = 19.9.1990
|туған жері = Бери, [[Англия]]
|азаматтығы = {{Flagicon|ENG|20px}} [[Англия]]
|бойы = 178
|салмағы = 72
|позиция = қорғаушы
|қазіргі клуб = {{Flagicon|Испания|20px}} [[Атлетико Мадрид]]
|номері = 2
|жастар клубы = {{футбол карьерасы
|1999—2007|{{Flagicon|ENG|20px}}  [[Манчестер Сити]]|
}}
|клубтары = {{футбол карьерасы
|2007—2012|{{Flagicon|ENG|20px}}  [[Манчестер Сити]]|0 (0)
|2010|{{аренда}}{{Flagicon|ENG|20px}}  [[Барнсли (футбол клубы)|Барнсли]]|3 (0)
|2010—2011|{{Flagicon|ENG|20px}}  [[Барнсли (футбол клубы)|Барнсли]]|39 (2)
|2011—2012|{{Flagicon|ENG|20px}}  [[Бернли (футбол клубы)|Бернли]]|25 (1)
|2012—2015|{{Flagicon|ENG|20px}}  [[Бернли (футбол клубы)|Бернли]]|145 (4)
|2015—2019|{{Flagicon|ENG|20px}}  [[Тоттенхэм Хотспур]]|69 (2)
|2019—|{{Flagicon|Испания|20px}} [[Атлетико Мадрид]]|3 (0)}}
|ұлттық құрамы= {{футбол карьерасы
|2007|{{Flagicon|ENG|20px}}  Англия-18|1 (0)
|2008—2009|{{Flagicon|ENG|20px}} Англия-19|10 (0)
|2009|{{Flagicon|ENG|20px}} Англия-20|3 (0)
|2010—2011|{{Flagicon|ENG|20px}} Англия-21|2 (0)
|2017—|{{футбол|Англия}}  |3 (1)
}}
}}
'''Киран Джон Триппьер''' ({{lang-en|Kieran John Trippier}}, [[19 қыркүйек]] [[1990 жыл]], [[Бери]], [[Англия]]) — ағылшын футболшысы, [[Англия Ұлттық футбол құрамасы]] мен «[[Атлетико Мадрид]]» клубының қорғаушысы&lt;ref&gt;http://www.tottenhamhotspur.com/news/new-deal-for-trippier-180717/&lt;/ref&gt;.

== Cтатистикасы ==
=== Клубтық ===
: ''2017/18 жылғы маусымнан соң''
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! rowspan=&quot;2&quot; |Клуб
! rowspan=&quot;2&quot; |Маусым
! colspan=&quot;3&quot; |Лига
! colspan=&quot;2&quot; |Кубок
! colspan=&quot;2&quot; |Лига кубогы
! colspan=&quot;2&quot; |Еурокубоктер
! colspan=&quot;2&quot; |Бары
|-
!Лига
!Матч
!Гол
!Матч
!Гол
!Матч
!Гол
!Матч
!Гол
!Матч
!Гол
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |МанСити
|2009–10
|Премьер Лига
|0
|0
|0
|0
|0
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
|0
|0
|-
|2010–11
|Премьер Лига
|0
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|0
|0
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Бары
!0
!0
!0
!0
!0
!0
! colspan=&quot;2&quot; |—
!0
!0
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |Барнсли
|2009–10
|Чемпионшип
|3
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|3
|0
|-
|2010–11
|Чемпионшип
|39
|2
|1
|0
|1
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
|41
|2
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Бары
!42
!2
!1
!0
!1
!0
! colspan=&quot;2&quot; |—
!44
!2
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |Бернли
|2011–12
|Чемпионшип
|46
|3
|0
|0
|4
|1
| colspan=&quot;2&quot; |—
|50
|4
|-
|2012–13
|Чемпионшип
|45
|0
|1
|0
|2
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
|48
|0
|-
|2013–14
|Чемпионшип
|41
|2
|1
|0
|4
|1
| colspan=&quot;2&quot; |—
|46
|3
|-
|2014–15
|Премьер Лига
|38
|0
|2
|0
|1
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
|41
|0
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Бары
!170
!5
!4
!0
!11
!2
! colspan=&quot;2&quot; |—
!185
!7
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |Тоттенхем
|2015–16
|Премьер Лига
|6
|1
|2
|0
|1
|0
|10
|0
|19
|1
|-
|2016–17
|Премьер Лига
|12
|0
|5
|0
|2
|0
|3
|0
|22
|0
|-
|2017–18
|Премьер Лига
|24
|0
|6
|0
|2
|0
|3
|0
|35
|0
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Бары
!42
!1
!13
!0
!5
!0
!16
!0
!76
!1
|-
! colspan=&quot;3&quot; |Барлығы
!254
!8
!18
!0
!16
!2
!16
!0
!308
!10
|}

== Жетістіктері ==

=== Командалық ===
'''«Манчестер Сити U-23»'''
* Жастар арасындағы Англия кубогы: 2008

'''«Бернли»'''
* Англия футбол лигасының финалисі: 2013/14

=== Индивидуалды ===
* Жыл командасы тізіміне енді (Чемпионшип): 2012/13, 2013/14
* «Бернлидің» жыл ойыншысы: 2011/12

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://www.tottenhamhotspur.com/first-team-squad/kieran-trippier/ Профилі]{{ref-en}}
* [http://www.weltfussball.de/spieler_profil/kieran-trippier/ Профилі(''weltfussball.de'')]{{ref-de}}
* [https://eu-football.ru/_player.php?id=29927 Статистикасы (''eu-football.ru'')] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171013224632/https://eu-football.ru/_player.php?id=29927 |date=2017-10-13 }}

{{Англия құрамасы Еуро 2024}}

[[Санат:Англия футболшылары]] 
[[Санат:Манчестер Сити ФК ойыншылары]] 
[[Санат:Барнсли ФК ойыншылары]] 
[[Санат:Бернли ФК ойыншылары]] 
[[Санат:Тоттенхэм Хотспур ФК ойыншылары]]
[[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Атлетико Мадрид ФК ойыншылары]]

{{England-footy-bio-stub}}</text>
      <sha1>gisdqgufbnur9etv9krjdv7z1i3zkl4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жафар Турсумбаевич Ирисметов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>608241</id>
    <revision>
      <id>3683908</id>
      <parentid>2900889</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:17:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6331" sha1="fu0nw5klyungmx3z9xs6imwk9cw1yte" xml:space="preserve">{{Футболшы
| есімі = Жафар Ирисметов
| толық аты = Жафар Турсумбаевич Ирисметов
| азаматтығы={{ту|Өзбекстан}}
|туған күні=23.08.1976|туған жері=Ташкент
| бойы = 177
| позиция = шабуылшы
| қазіргі клуб = {{flagicon|Өзбекстан|20px}} [[Обод (футбол клубы)|Обод]]
| қызметі = бас бапкер
| жастар клубы = {{футбол карьерасы
||{{flagicon|Өзбекстан|20px}} РУОР Титова (Ташкент)|}}
| клубтары = {{футбол карьерасы
|1993—1997|{{flagicon|Өзбекстан|20px}} [[Дустлик (футбол клубы)|Дустлик]]|125 (81)
|1997—1998|{{flagicon|Грекия}} [[Панатинаикос (футбол клубы)|Панатинаикос]]|1 (0)
|1998|{{flagicon|Өзбекстан|20px}} [[Дустлик (футбол клубы)|Дустлик]]|10 (8)
|1998|{{flagicon|Ресей}} [[Черноморец (футбол клубы, Новороссийск)|Черноморец (Нск)]]|7 (1)
|1999|{{flagicon|Өзбекстан|20px}} [[Динамо (футбол клубы, Самарқан)|Динамо (Самарканд)]]|27 (19)
|2000|{{flagicon|Өзбекстан|20px}} [[Дустлик (футбол клубы)|Дустлик]]|37 (45)
|2001|{{flagicon|Ресей}} [[Спартак (футбол клубы, Мәскеу)|Спартак М]]|8 (0)
|2001|{{аренда}}{{flagicon|Беларусь}} Славия (Мозырь)|9 (3)
|2002|{{flagicon|Ресей}} [[Анжи]]|11 (0)
|2003|{{flagicon|Өзбекстан|20px}} [[Пахтакор (футбол клубы)|Пахтакор]]|5 (3)
|2003—2004|{{flagicon|Украина}} [[Кривбасс (футбол клубы)|Кривбасс]]|11 (1)
|2004—2005|{{flagicon|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Кайрат]]|49 (22)
|2006—2007|{{flagicon|Қазақстан}} [[Алматы (футбол клубы)|Алматы]]|52 (34)
|2008|{{flagicon|Қазақстан}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]|15 (2)
|2008|{{flagicon|Қазақстан}} [[Алматы (футбол клубы)|Алматы]]|12 (4)
|2009|{{flagicon|Қытай}} Ляонин Хунёнг|2 (0)
|2010|{{flagicon|Өзбекстан|20px}} [[Динамо (футбол клубы, Самарқан)|Динамо (Самарканд)]]|24 (11)
|2011|{{flagicon|Өзбекстан|20px}} [[Шуртан (футбол клубы)|Шортан]]|11 (3)
|2011|{{flagicon|Өзбекстан|20px}} [[Қызылқұм (футбол клубы)|Қызылқұм]]|12 (3)
|2012—2013|{{flagicon|Өзбекстан|20px}} [[Навбахор]]|14 (1)}}
| ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|1997—2007|{{футбол|Өзбекстан}}|36 (15)}}
|бапкер клубтары            = {{футбол карьерасы
|2014|{{flagicon|Өзбекстан|20px}} [[НБУ-Азия]]|
|2016—|{{flagicon|Өзбекстан|20px}} [[Обод (футбол клубы)|Обод]]|
}}
}}

'''Жафар (Джафар) Турсумбаевич Ирисметов''' ({{lang-uz|Jafar Irismetov}}; 23 тамыз 1976&lt;ref&gt;https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/84500&lt;/ref&gt;, [[Ташкент]], [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — өзбек футболшысы, шабуылшы. 

Өзбекстанның, Қазақстанның, Ресейдің, Украинаның, Қытайдың, Беларустің, Грекияның клубтарында және [[Өзбекстан Ұлттық футбол құрамасы|Өзбекстан Ұлттық құрамасында]] ойнаған. Қазақстандағы Нилтон Мендес атындағы мергендер клубының мүшесі&lt;ref&gt;https://sportsffa.kz/our-football/free-theme/172970838-bombardirov-niltona-mendesa/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171107022753/https://sportsffa.kz/our-football/free-theme/172970838-bombardirov-niltona-mendesa/ |date=2017-11-07 }}&lt;/ref&gt;.

== Жетістіктері ==

=== Клубтық ===
Дустлик

* Өзбекстан чемпионы: 2000
* Өзбекстан кубогы: 1999/00

Спартак (Мәскеу)

* Ресей чемпионы: 2001

Пахтакор

* Өзбекстан чемпионы: 2003

Қайрат

* Қазақстан кубогы: 2004
* Қазақстан кубогының финалисі (2): 2004, 2005

Алматы

* Қазақстан кубогы: 2006

=== Жеке ===

* Өзбекстан чемпионатының үздік мергені: 1996, 1997, 2000
* Қазақстан чемпионатының үздік мергені: 2006, 2007
* Қазақстандағы Нилтона Мендес атындағы мергендер клубының мүшесі: (76 гол).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
==Сілтемелер==
*[https://web.archive.org/web/20180318143548/http://footballfacts.ru/players/18496 Профилі]

[[Санат:Өзбекстан футболшылары]]
[[Санат:Панатинаикос ФК ойыншылары]]
[[Санат:Спартак Мәскеу ФК ойыншылары]]
[[Санат:Анжи ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қайрат ФК ойыншылары]]
[[Санат:Алматы ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары]]
[[Санат:Динамо Самарқан ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қызылқұм ФК ойыншылары]]
[[Санат:Навбахор ФК ойыншылары]]
[[Санат:Шортан ФК ойыншылары]]
[[Санат:Өзбекстан футбол жаттықтырушылары]]
[[Санат:23 тамызда туғандар]]
[[Санат:Ташкентте туғандар]]
[[Санат:Өзбекстанда туғандар]]
[[Санат:Өзбекстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары‎]]</text>
      <sha1>fu0nw5klyungmx3z9xs6imwk9cw1yte</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дмитрий Андреевич Мирошниченко</title>
    <ns>0</ns>
    <id>608590</id>
    <revision>
      <id>3683670</id>
      <parentid>2856188</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:00:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3077" sha1="15v1wbncis42f2yauztgm2r20nqm05y" xml:space="preserve">{{Футболшы
| есімі = Дмитрий Мирошниченко
| туған жері = {{туғанжері|Ақтөбе|Ақтөбеде}}, [[Қазақстан]]
| толық аты = Дмитрий Андреевич Мирошниченко
| туған күні = 26.02.1992
| азаматтығы = {{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Қазақстан]]
| бойы = 183
| салмағы = 78
| позиция = қорғаушы
| қазіргі клуб = {{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Тобыл ФК]]
| номері = 7
| жастар клубы = {{футбол карьерасы
||{{flagicon|Ресей|20px}} [[Кубань (футбол клубы)|Кубань]]|}}
| клубтары = {{футбол карьерасы
|2011—2015|{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]|70 (4)
|2016—|{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл ФК]]|122 (4)}}
| ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2014—|{{футбол|Қазақстан}}|14 (0)}}
}}
'''Дмитрий Андреевич Мирошниченко''' (26 ақпан 1992, [[Ақтөбе]], [[Қазақстан]]) — қазақстандық футболшы, &quot;[[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл]]&quot; клубы мен [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Қазақстан құрамасының]] қорғаушысы. 

== Карьерасы ==
Краснодардың &quot;Кубань&quot; клубының түлегі. 2011 жылға дейін &quot;Кубанның&quot; жастар командасында доп тепті. 2011 жылы Қазақстанға келіп, &quot;[[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]&quot; қатарын толықтырды. 2013 жылы Қазақстан чемпионы атанды.  

2016 жылы &quot;[[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл]]&quot; клубына ауысты.  

Ұлттық құрамада бірінші рет 2014 жылы 12 тамыз күні [[Тәжікстан Ұлттық футбол құрамасы|Тәжікстанға]] қарсы жолдастық кездесуде алаңға шықты. 
{{толықтыру}}
== Жетістіктері ==
=== Командалық ===

* Қазақстан чемпионы: 2013
* Қазақстанның вице-чемпионы: 2014
* Қазақстанның қола жүлдегері: 2015
* Қазақстан суперкубогы: 2014
* Қазақстан кубогының финалисі: 2014

== Сілтемелер ==
*[https://web.archive.org/web/20181017135722/http://footballfacts.ru/players/22911 Профилі]
{{Бастама}}
[[Санат:26 ақпанда туғандар]]
[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары]]
[[Санат:Тобыл ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]</text>
      <sha1>15v1wbncis42f2yauztgm2r20nqm05y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ерлан Жаңатайұлы Оразаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>608718</id>
    <revision>
      <id>3683825</id>
      <parentid>3261063</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T01:12:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4825" sha1="nsnufx0jbf1mzy6x5rbstsbz231oiyz" xml:space="preserve">{{Футболшы
 |есімі                         = Ерлан Оразаев
 |толық аты                 = Оразаев Ерлан Жаңатайұлы
 |туған күні                 =4.04.1979
 |туған жері       = 
 |азаматтығы = {{flagicon|KAZ}} [[Қазақстан]]
 |бойы                        = 178
 |салмағы                        = 
 |позиция                     = шабуылшы
 |қазіргі клуб               = ''карьерасын аяқтады''
 |клубтары                       = {{футбол карьерасы
|1997—1999|{{flagicon|KAZ}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|21 (11)
|2000|{{flagicon|KAZ}} [[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]]|2 (1)
|2000—2001|{{flagicon|KAZ}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|23 (3)
|2001|{{flagicon|KAZ}} [[Каспий (футбол клубы)|Маңғыстау]]|30 (5)
|2002|{{flagicon|KAZ}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|5 (0)
|2003—2005|{{flagicon|KAZ}} [[Алматы (футбол клубы)|Алматы]]|59 (10)
|2006|{{flagicon|KAZ}} [[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]]|7 (0)}}
 |ұлттық құрамы        = {{футбол карьерасы
|1997—1999|{{flagicon|KAZ}} Қазақстан-19|12 (6)
|2000|{{flagicon|KAZ}} Қазақстан-21|3 (1)
|2000|{{футбол|Қазақстан}}|1 (0)}}
}}
'''Ерлан Жаңатайұлы Оразаев''' ([[4 сәуір]] [[1979 жыл]]) — қазақстандық футболшы, шабуылшы. [[1999 жыл|1999 жылы]] жастар арасындағы әлем чемпионатына қатысты.
== Карьерасы ==
1990 жылдары қазақ балаларынан құралған &quot;[[Намыс (футбол клубы)|Намыс]]&quot; футбол клубының түлегі. Кейін қаршы тапшылығынан клуб тарап кетті де, Алматының &quot;[[Қайрат (футбол клубы)|Қайратына]]&quot; ауысты. 

Алматылық клубтың екінші командасында ойнап жүріп Қазақстанның 19 жасқа дейінгі құрамасына шақырылды. Алғашқы ойынын 1998 жылы 24 мамырда Тәжікстан жастарына қарсы өткізді. Бұл кездесуде Қазақстан жастары 5:0 есебімен жеңіске жетті. 

21 жасқа дейінгі құрама сапында 1999 жылы Нигерияда өткен жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионатына қатысты. Бұл турнирде құрама үш ойында да ұтылып, бір ғана гол соқты, ол голды Ерлан Хорватия жастарының қақпасына енгізді. 

Тарихи голдың авторы негізгі құрамада бір ғана ойын өткізді. [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Қазақстан құрамасының]] бапкері [[Владимир Александрович Фомичев|Владимир Фомичев]] 2000 жылдың соңында сырт алаңда [[БАӘ Ұлттық футбол құрамасы|БАӘ құрамасына]] қарсы ойында алаңға шығарды. Бұл ойында Қазақстан 2:5 есебімен ұтылып қалды. Осы жеңілістен соң Фомичев қызметінен босады да, Ерланды ешкім қайтадан құрамаға шақырған жоқ. 

Кейін &quot;Жетісу&quot;, Қайрат&quot;, &quot;Маңғыстау&quot;, &quot;Алматы&quot; клубтарында ойнады да, 2006 жылы жарақатының кесірінен футболмен ерте қоштасты&lt;ref&gt;http://www.sports.kz/frontend/news/print/slug/gde-vyi-bombardiryi&lt;/ref&gt;.

== Жетістіктері ==

=== Командалық ===

* Қазақстан кубогы: 2000
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
*[https://web.archive.org/web/20191229022206/http://footballfacts.ru/players/341535 footballfacts.ru сайтындағы профилі]
{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:4 сәуірде туғандар]]
[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Қайрат ФК ойыншылары]]
[[Санат:Жетісу ФК ойыншылары]]
[[Санат:Каспий ФК ойыншылары]]
[[Санат:Алматы ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]</text>
      <sha1>nsnufx0jbf1mzy6x5rbstsbz231oiyz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Евгений Васильевич Сысоев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>611132</id>
    <revision>
      <id>3683784</id>
      <parentid>2906644</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T19:52:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4080" sha1="06m8hz6xh1mtjr0p5uuhyuglrfdh0fz" xml:space="preserve">{{Футболшы
|есімі = Евгений Сысоев
|толық аты = 
|лақап аты = 
|сурет = 
|сурет ені = 
|атауы = 
|туған күні = 27.05.1968
|туған жері = 
|азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}}
|бойы = 183
|салмағы = 77
|позиция = қорғаушы
|қазіргі клуб = карьерасын аяқтады
|номері = 
|ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|1992|{{футбол|Қазақстан}}|2 (0)
}} 
}}
'''Евгений Васильевич Сысоев''' (27 мамыр 1968&lt;ref&gt;http://footbook.ru/index.php?type=3&amp;pid=19563&lt;/ref&gt;) — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] және [[Қазақстан]] футболшысы, қорғаушы. 1992 жылы [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Қазақстан Ұлттық құрамасы]] сапында екі ойын өткізді.

== Карьерасы ==
[[Украина|Украин КСР-інің]] &quot;Кривбасс&quot; клубының түлегі.

1989 жылы Қазақстанға келіп, КСРО-ның ІІ лигасындағы &quot;[[Қызылжар (футбол клубы)|Авангард]]&quot; сапында бір маусым ойнады. КСРО чемпионатының соңғы маусымдарында &quot;[[Жігер (футбол клубы)|Мелиораторда]]&quot; ойнады. 1992 жылы туған клубы &quot;Кривбассқа&quot; қайта оралып, үш маусым өнер көрсетті. 1998 жылы Омбының &quot;Динамо&quot; клубында ойнап жүріп карьерасын аяқтады. 

== Статистикасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
| colspan=&quot;3&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |Чемпионат
| colspan=&quot;2&quot; |Ізбасар
| colspan=&quot;2&quot; |Кубок
|-
|
|«Кривбасс» Кривой Рог &lt;span class=&quot;flag&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flag-SU&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
|
|
|
|
|
|
|
|-
|1989
|[[Қызылжар (футбол клубы)|«Авангард» Петропавловск]] &lt;span class=&quot;flag&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flag-SU&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
|В
|29
|0
|
|
|
|
|-
|1990
|[[Жігер (футбол клубы)|«Мелиоратор» Шымкент]]&lt;span class=&quot;flag&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flag-SU&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
|В
|38
|0
|
|
|
|
|-
|1991
|«Мелиоратор» Шымкент &lt;span class=&quot;flag&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flag-SU&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
|В
|37
|2
|
|
|
|
|-
|1992
|[[Жігер (футбол клубы)|«Жігер» Шымкент]] &lt;span class=&quot;flag&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flag-KZ&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
|А
|32
|7
|
|
|2
|1
|-
|1992/93
|«Кривбасс» Кривой Рог &lt;span class=&quot;flag&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flag-UA&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
|А
|13
|0
|
|
| -
| -
|-
|1993/94
|«Кривбасс» Кривой Рог &lt;span class=&quot;flag&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flag-UA&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
|А
|33
|0
|
|
|
|
|-
|1994/95
|«Кривбасс» Кривой Рог &lt;span class=&quot;flag&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flag-UA&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
|А
|10
|0
|
|
|1
|0
|-
|1995/96
|«Кривбасс» Кривой Рог &lt;span class=&quot;flag&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flag-UA&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
|А
|6
|0
|
|
| -
| -
|-
|1996
|«Динамо» Омбы&lt;span class=&quot;flag&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flag-RU&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
|В
|29
|0
|
|
|2
|1
|-
|1997
|«Динамо» Омбы&lt;span class=&quot;flag&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flag-RU&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
|В
|28
|0
|
|
|1
|0
|-
|1998
|«Динамо» Омбы&lt;span class=&quot;flag&quot;&gt;&lt;span class=&quot;flag-RU&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
|В
| -
| -
|
|
| -
| -
|}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
*[https://web.archive.org/web/20181127022621/http://footballfacts.ru/players/28201-sysoev Профилі (footballfacts.ru)]
{{Бастама}}
[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:КСРО футболшылары]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Жігер ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қызылжар ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>06m8hz6xh1mtjr0p5uuhyuglrfdh0fz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ерлан Өмірзақұлы Елеусінов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>611137</id>
    <revision>
      <id>3683827</id>
      <parentid>2701495</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T01:16:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2602" sha1="jxv2ph5fjfs2aabec9awqxzg6y2d80b" xml:space="preserve">{{Футболшы
|есімі = Ерлан Елеусінов
|толық аты = 
|лақап аты = 
|сурет = 
|сурет ені = px
|атауы = 
|туған күні = 2.07.1972
|туған жері = 
|азаматтығы = {{ту|Қазақстан}}
|бойы = 
|салмағы = 
|позиция = қорғаушы
|қазіргі клуб = карьерасын аяқтады
|номері = 
|жастар клубы = {{футбол карьерасы
|0000|{{Flagicon|КСРО}} [[Қайрат ФК|Қайрат]]|
}}
|клубтары = {{футбол карьерасы
|1991| {{Flagicon|КСРО}} [[Олимпия Алматы ФК|РШВСМ]]|26 (0)
|1992-1999|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Тараз ФК|Тараз]]|207 (1)
|2000-2001|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Қайрат ФК|Қайрат]]|46 (0)
|2002-2003| {{Flagicon|Қазақстан}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]|47 (0)
|2004-2007|{{Flagicon|KAZ}} [[Тараз ФК|Тараз]]|92 (0)
}}
|ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2000-2001|{{футбол|Қазақстан}} |9 (0)
}} 
}}
'''Ерлан Өмірзақұлы Елеусінов''' (2 шілде [[1972 жыл]]) — қазақ футболшысы, қорғаушы. [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы]] сапында 2000-2001 жылдары тоғыз кездесу өткізген. Қазір бапкерлікпен айналысады.

== Карьерасы ==
Карьерасында РШВСМ, &quot;Қайрат&quot;, &quot;Тараз&quot;, &quot;Ақтөбе&quot; клубтарында ойнады.
{{Толықтыру}}

== Жетістіктері ==

=== Командалық ===

* Қазақстан кубогы: 2000, 2001, 2004

* Қазақстан кубогының финалисі: 1992, 1993
* Қазақстан чемпионы: 1996
* Қазақстанның вице-чемпионы: 1995, 1997

== Сілтемелер ==
*[https://web.archive.org/web/20200201182916/http://footballfacts.ru/players/154562-eleusinov-erlan-umirzakovich/251 Статистикасы]
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:2 шілдеде туғандар]]
[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Тараз ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қайрат ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары]]
[[Санат:СКИФ Алматы ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>jxv2ph5fjfs2aabec9awqxzg6y2d80b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Еркін Олегұлы Тапалов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>616561</id>
    <revision>
      <id>3683824</id>
      <parentid>3540509</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T01:06:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4451" sha1="nb252l23s6lnuc5xlkcdx0yb8cdehuh" xml:space="preserve">{{Футболшы
|есімі = Еркін Тапалов
|толық аты = 
|лақап аты = 
|сурет = 
|сурет ені = 
|атауы = 
|туған күні = 03.09.1993
|туған жері = 
|азаматтығы = {{Байрақ|Қазақстан}}
|бойы = 176 см
|салмағы = 71 кг
|позиция = [[жартылай қорғаушы]]
|қазіргі клуб = {{ту|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]
|номері = 20
|клубтары = {{футбол карьерасы
|2011—2018|{{ту|Қазақстан}} [[Ақжайық (футбол клубы)|Ақжайық]]|123 (2)
|2019|{{ту|Қазақстан}} [[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]]|21 (0)
|2020|{{ту|Қазақстан}} [[Каспий (футбол клубы)|Каспий]]|2 (0)
|2020|{{ту|Қазақстан}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтер]]|12 (1)
|2021|{{ту|Қазақстан}} [[Ақжайық (футбол клубы)|Ақжайық]]|25 (2)
|2022|{{ту|Қазақстан}} [[Тұран (футбол клубы, Түркістан)|Тұран]]|9 (0)
|2022—2023|{{ту|Қазақстан}} [[Қызылжар (футбол клубы)|Қызылжар]]|36 (0)
|2024|{{ту|Қазақстан}} [[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл]]|19 (2)
|2025—|{{ту|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|17 (1)}}
|ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2019—|{{футбол|Қазақстан}}|22 (0)
}} 
}}
'''Еркін Олегұлы Тапалов''' (3 қыркүйек 1993, [[Тасқала (Батыс Қазақстан облысы)|Каменка]], [[Тасқала ауданы]], [[Батыс Қазақстан облысы]]) — қазақстандық футболшы, &quot;Қайрат ФК&quot; клубы мен [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Қазақстан құрамасының]] жартылай қорғаушысы.

[[Байұлы]] тайпасы [[Шеркеш]] руынан шыққан.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.instagram.com/reel/DOBkgyJAmL6/?igsh=ZXJ4cjludW01ajB6|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2025-10-01}}&lt;/ref&gt; 
== Мансабы ==
=== Ақжайық ===
2011-18 жылдары &quot;Ақжайық&quot; сапында ойнады. Клубтағы тұңғыш ойынын 2011 жылы 13 сәуір күні &quot;Ақтөбеге&quot; қарсы өткізіп, негізгі құрамда алаңға шықты да, 67-минутта алмастырылды. Тұңғыш голын 2013 жылы 2 қараша күні &quot;Атырау&quot; қақпасына енгізді (3:0).

=== Жетісу ===
2019 жылғы Қазақстан чемпионаты басталардан алдын &quot;Жетісуға&quot; ауысты.

=== Ұлттық құрамада ===
2019 жылы 21 ақпан күні тұңғыш рет Ұлттық құрама сапында алаңға шықты. Ол Антальяда өткен Молдова құрамасына қарсы бейресми жолдастық кездесу болатын. Бұл ойында құрама 1:0 есебімен жеңіске жетті.
== Жетістіктері ==
'''Тобыл'''
*Қазақстан суперкубогы; 2024
'''Қайрат'''
*Қазақстан суперкубогы; 2025
*Қазақстан чемпионы: 2025

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20190224010843/http://footballfacts.ru/players/583935-tapalov Профилі]

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Ақжайық ФК ойыншылары]]
[[Санат:Жетісу ФК ойыншылары]]
[[Санат:Каспий ФК ойыншылары]]
[[Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары]]
[[Санат:Атырау ФК ойыншылары]]
[[Санат:Тұран Түркістан ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қызылжар ФК ойыншылары]]
[[Санат:Тобыл ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қайрат ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>nb252l23s6lnuc5xlkcdx0yb8cdehuh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жастар (стадион, Петропавловск)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>617697</id>
    <revision>
      <id>3683900</id>
      <parentid>2679314</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:08:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2045" sha1="cj0yhb2ygbthp1rtllb75ya1qag72hp" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot;
|+ style=&quot;font-size: larger;&quot; | Жастар (стадион)
|-
|colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot;|
|-
| ||
|-
|'''Орналасуы'''||Петропавл&lt;br /&gt;{{coord|54|51|28|N|69|09|32|E|type:landmark|display=inline,title}}
|-
|'''Салынған'''||1960
|-
|'''Ашылған'''||1960
|-
| '''Қайта өңдеуден өткені'''||
|-
|'''Сыйымдылығы'''||3000
|-
| ||
|-
| ||
|-
|'''Командасы'''||[[Қызылжар (футбол клубы)|Қызылжар]]
{{#if: {{{габарит|&lt;noinclude&gt;-&lt;/noinclude&gt;}}} |
{{!}}-
{{!}} '''Габарит'''
{{!}} 105x68
}}
|}
'''Жастар''' — [[Солтүстік Қазақстан облысы]], [[Петропавл]] қаласындағы кішігірім футбол стадионы. 

== Сипаттамасы ==
1960 жлы құрылған. 2009 жылға дейін &quot;Локомотив&quot; деп аталды. Жиегінде жүгіру жолдары бар.

&quot;[[Қызылжар (футбол клубы)|Қызылжар]]&quot; футбол клубы әредік өз алаңындағы матчтарын осында өткізіп тұрады. 2006-08 жылдары Қазақстан бірінші және екінші лигасында ойнаған &quot;[[Авангард (футбол клубы)|Авангард]]&quot; футбол клубы да көптеген кездесулерін осы стадионда ойнады.

Стадионда қалалық, мектепаралық турнирлермен қатар футболдан да басқа іс шаралар өткізіліп тұрады.

== Орналасуы ==
Қаланың оңтүстігінде, темір жол вокзалына жақын жерде Сәтбаев көшесінде орналасқан.

== Сілтемелер ==
https://web.archive.org/web/20190320102531/http://footballfacts.ru/stadiums/416618-stadion-lokomotiv

[[Санат:Стадиондар]]
[[Санат:Қазақстан стадиондары]]</text>
      <sha1>cj0yhb2ygbthp1rtllb75ya1qag72hp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дидар Қайратұлы Жалмұқан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>619991</id>
    <revision>
      <id>3683655</id>
      <parentid>3189953</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T15:13:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4470" sha1="gi9ht8imbwy12prjtap9rb2gg98v6nr" xml:space="preserve">{{Футболшы
|есімі = Дидар Жалмұқан
|толық аты = 
|лақап аты = 
|сурет = 
|сурет ені = px
|атауы = 
|туған күні = 22.05.1996
|туған жері = [[Шұбарқұдық]], [[Ақтөбе облысы]], [[Қазақстан]]
|азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}}
|бойы = 170
|салмағы = 62
|позиция = шабуылшы
|қазіргі клуб = {{Flagicon|Қазақстан}} [[Астана (футбол клубы)|Астана]]
|номері = 73
|жастар клубы = {{футбол карьерасы
|2012—2013|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]|
}}
|клубтары = {{футбол карьерасы
|2014—2016|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]|60 (11)
|2017—2020|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Астана (футбол клубы)|Астана]]|17 (3)
|2017|{{аренда}}{{Flagicon|Қазақстан}} [[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл]]|11 (0)
|2018| {{аренда}}{{Flagicon|Қазақстан}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]] |4 (0)
|2018| {{аренда}}{{Flagicon|Қазақстан}} [[Ақтөбе-Жас]]|2 (0)
|2018| {{аренда}}{{Flagicon|Қазақстан}} [[Атырау (футбол клубы)|Атырау]]|10 (0)
|2019| {{Flagicon|Қазақстан}} Астана-21|7 (5)
|2021|{{ту|Қазақстан}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]|22 (2)
|2022—|{{ту|Қазақстан}} [[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]]|32 (5)
}} 
}}
'''Дидар Қайратұлы Жалмұқан''' (22 мамыр 1996 жыл, [[Шұбарқұдық]], [[Ақтөбе облысы]], [[Қазақстан]]) — қазақ футболшысы, [[Қайсар (футбол клубы)|«Қайсар»]] клубының шабуылшысы. «Астанаға» 2019 жылы [[Атырау (футбол клубы)|«Атыраудан»]] ауысып келді.

== Карьерасы ==

=== Клубтық ===
2012 жылы «Ақтөбе» сапына қабылданды. 2014 жылы [[Қайсар (футбол клубы)|«Қайсар»]] — «Ақтөбе» матчында тұңғыш рет Қазақстан чемпионатында алаңға шықты. Бұл ойында есеп ашылмады. Бұл маусымда төрт кездесуде ғана алаңға шыққанымен, 2015 жылы 35 кездесуде «Ақтөбенің» намысын қорғады, оны арасында [[УЕФА Еуропа лигасы 2015/16|УЕФА Еуропа Лигасы]] ойындары да бар. Бірінші турда-ақ «Атырау» қақпасына тұңғыш голын енгізді (1:1)
2017 жылы «Астана» сапында бірінші айналымда чемпионатта тұрақты ойнағанымен, еурокубоктерде алаңға шыққан жоқ. Маусым ортасында «Тобылға» жалға берілді.

2018 жылы «Ақтөбеге» ауысып, маусымның бірінші жартысында негізгі және ізбасарлар клубында ойнады. Маусымның екінші жартысын «Атырауда» өткізді.

2019 жылы «Астанаға» қайта оралды.

=== Халықаралық ===
2015 жылы 2 қыркүйек күні Қазақстан жастар құрамасында тұңғыш ойынын Босния және Герцеговина құрамасына қарсы өткізді. Жыл соңына дейін жастар құрамасы сапында тағы да төрт кездесуде ойнады.

== Жетістіктері ==

=== Клубтық ===
* Қазақстан суперкубогы: 2019

== Сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20190412062916/http://footballfacts.ru/players/583114-zhalmukan]

[[Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары]]
[[Санат:Астана ФК ойыншылары]]
[[Санат:Тобыл ФК ойыншылары]]
[[Санат:Атырау ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Қайсар ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>gi9ht8imbwy12prjtap9rb2gg98v6nr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гарри Уинкс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>622160</id>
    <revision>
      <id>3683927</id>
      <parentid>2977058</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:31:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сілтемелер */</comment>
      <origin>3683927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2753" sha1="cy0lchhss2riny1xmp1qz5q9jwxhben" xml:space="preserve">{{Футболшы
| есімі = Гарри Уинкс
| туған күні = 2.02.1996
| туған жері = {{туғанжері|Хэмел Хемпстэд|Хэмел Хемпстэдте}}, [[Англия]]
| азаматтығы = {{flagicon|ENG}} [[Англия]]
| бойы = 178
| салмағы = 
| позиция = жартылай қорғаушы
| қазіргі клуб = {{flagicon|ENG}} [[Тоттенхэм Хотспур]]
| номері = 8
| жастар клубы = {{футбол карьерасы
|2004—2014|{{flagicon|ENG}} [[Тоттенхэм Хотспур]]|}}
| клубтары = {{футбол карьерасы
|2014—|{{flagicon|ENG}} [[Тоттенхэм Хотспур]]|63 (2)}}
| ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2017—|{{Футбол|Англия}} |3 (0)}}
}}
'''Гарри Уинкс''' ({{lang-en|Harry Winks}}; [[2 ақпан]] [[1996 жыл]]&lt;ref&gt;https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/249126&lt;/ref&gt;, [[Хэмел Хемпстэд]], [[Англия]]) — англиялық футболшы, [[Англия Ұлттық футбол құрамасы]] мен &quot;[[Тоттенхэм Хотспур]]&quot; клубының жартылай қорғаушысы.

== Карьерасы ==
Әзірше тек &quot;Тоттенхэмде&quot; ойнап келеді. Алғашқы ойынын 2014 жылы 27 қарашада [[УЕФА Еуропа Лигасы|Еуропа Лигасы]] турнирінде &quot;Партизанға&quot; қарсы ойында өткізді. 

Ал Англия премьер-Лигасында 2016 жылы ғана тұңғыш рет алаңға шықты.

Англия құрамасы сапында 2017 жылдан бері ойнайды. 2018/19 жылғы [[УЕФА Ұлттар Лигасы 2018/19|УЕФА Ұлттар Лигасына]] қатысты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
* [https://www.tottenhamhotspur.com/teams/first-team/players/harry-winks/ Профилі]{{ref-en}}
* [http://www.thefa.com/england/mens-seniors/squad/harry-winks Профилі]{{ref-en}}
* [https://www.premierleague.com/players/7488/Harry-Winks/overview Профилі]{{ref-en}}
* [https://eu-football.ru/_player.php?id=29985 Статистикасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171013173046/https://eu-football.ru/_player.php?id=29985 |date=2017-10-13 }}

{{суретсіз мақала}}

[[Санат:Англия футболшылары]]
[[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Тоттенхэм Хотспур ФК ойыншылары]]

{{England-footy-bio-stub}}</text>
      <sha1>cy0lchhss2riny1xmp1qz5q9jwxhben</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683930</id>
      <parentid>3683927</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:34:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <origin>3683930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2881" sha1="0iv5bgn6f8vh6uwiisy54igfqv6467o" xml:space="preserve">{{Футболшы
| есімі = Гарри Уинкс
| сурет = 2020-03-10 Fußball, Männer, UEFA Champions League Achtelfinale, RB Leipzig - Tottenham Hotspur 1DX 3701 by Stepro.jpg
| сурет ені = 250px
| туған күні = 2.02.1996
| туған жері = {{туғанжері|Хэмел Хемпстэд|Хэмел Хемпстэдте}}, [[Англия]]
| азаматтығы = {{flagicon|ENG}} [[Англия]]
| бойы = 178
| салмағы = 
| позиция = жартылай қорғаушы
| қазіргі клуб = {{flagicon|ENG}} [[Тоттенхэм Хотспур]]
| номері = 8
| жастар клубы = {{футбол карьерасы
|2004—2014|{{flagicon|ENG}} [[Тоттенхэм Хотспур]]|}}
| клубтары = {{футбол карьерасы
|2014—|{{flagicon|ENG}} [[Тоттенхэм Хотспур]]|63 (2)}}
| ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2017—|{{Футбол|Англия}} |3 (0)}}
}}
'''Гарри Уинкс''' ({{lang-en|Harry Winks}}; [[2 ақпан]] [[1996 жыл]]&lt;ref&gt;https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/249126&lt;/ref&gt;, [[Хэмел Хемпстэд]], [[Англия]]) — англиялық футболшы, [[Англия Ұлттық футбол құрамасы]] мен &quot;[[Тоттенхэм Хотспур]]&quot; клубының жартылай қорғаушысы.

== Карьерасы ==
Әзірше тек &quot;Тоттенхэмде&quot; ойнап келеді. Алғашқы ойынын 2014 жылы 27 қарашада [[УЕФА Еуропа Лигасы|Еуропа Лигасы]] турнирінде &quot;Партизанға&quot; қарсы ойында өткізді. 

Ал Англия премьер-Лигасында 2016 жылы ғана тұңғыш рет алаңға шықты.

Англия құрамасы сапында 2017 жылдан бері ойнайды. 2018/19 жылғы [[УЕФА Ұлттар Лигасы 2018/19|УЕФА Ұлттар Лигасына]] қатысты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
* [https://www.tottenhamhotspur.com/teams/first-team/players/harry-winks/ Профилі]{{ref-en}}
* [http://www.thefa.com/england/mens-seniors/squad/harry-winks Профилі]{{ref-en}}
* [https://www.premierleague.com/players/7488/Harry-Winks/overview Профилі]{{ref-en}}
* [https://eu-football.ru/_player.php?id=29985 Статистикасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171013173046/https://eu-football.ru/_player.php?id=29985 |date=2017-10-13 }}

[[Санат:Англия футболшылары]]
[[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Тоттенхэм Хотспур ФК ойыншылары]]

{{England-footy-bio-stub}}</text>
      <sha1>0iv5bgn6f8vh6uwiisy54igfqv6467o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джозеф Гомес</title>
    <ns>0</ns>
    <id>622165</id>
    <revision>
      <id>3683913</id>
      <parentid>3491299</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:19:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <origin>3683913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4753" sha1="i3c4htihr1jyzt4r6ov27hec2kz75n0" xml:space="preserve">{{Футболшы
| есімі = Джо Гомес
| сурет = Joe Gomez before game v Spartak.jpg
| толық аты = Джозеф Дэвид Гомес
| туған күні = 23.5.1997
| туған жері = {{туғанжері|Лондон|Лондонда}}, [[Ұлыбритания]]
| азаматтығы = {{flagicon|Англия|20px}} [[Англия]]
| бойы = 188
| позиция = қорғаушы
| қазіргі клуб = {{flagicon|Англия|20px}} [[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]
| номері = 12
| клубтары = {{футбол карьерасы
|2014—2015|{{flagicon|Англия|20px}} [[Чарльтон Атлетик]]|21 (0)
|2015—|{{flagicon|Англия|20px}} [[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]|39 (0)}}
| ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2017—|{{Футбол|Англия}} |6 (0)}}
}}
'''Джозеф Дэвид («Джо») Гомес''' ({{lang-en|Joseph David («Joe») Gomez}}, немесе '''Джо Гомес'''; [[23 мамыр]] [[1997 жыл|1997]], [[Лондон]], [[Ұлыбритания]]) — англиялық футболшы, [[Англия Ұлттық футбол құрамасы]] мен &quot;[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]&quot; клубының қорғаушысы. 2019 жылғы Чемпиондар Лигасының жеңімпазы.

== Карьерасы ==

=== Клубтық ===
&quot;Чарльтон Атлетик&quot; клубының түлегі. [[2014 жыл|2014 жылы]] [[12 тамыз]] күні Англия лига кубогында &quot;Колестер Юнайтедпен&quot; өткен ойында тұңғыш рет кәсіби футболшы ретінде алаңға шықты. Жеті күннен соң премьер лигадағы тұсаукесер ойынын өткізді.

2015 жылы маусым айында &quot;[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпульге]]&quot; ауысты. Тамыз айында Англия чемпиогнатының бірінші турында-ақ &quot;Сток Ситимен&quot; ойында алаңға шықты.

2017/18 жылғы маусымда &quot;Ливерпуль&quot; сапында 23 кездесуде алаңға шықты. 

=== Халықаралық ===
Англияның бірнеше жастағы құрамаларында ойнады. Ал Ұлттық құрамада тұңғыш рет 10 қараша күні Германиямен өткен жолдастық кездесуде алаңға шықты.

2017 жылдан бері Англия құрамасының ойыншысы. [[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|2018 жылғы әлем чемпионатына]] жарақатының кесірінен бара алмады&lt;ref&gt;http://www.readfootball.com/football-england/players/joseph-gomez.html&lt;/ref&gt;. Жылдың екінші жартысында [[УЕФА Ұлттар Лигасы 2018/19|УЕФА Ұлттар Лигасына]] қатысты.

== Жетістіктері ==

=== Командалық ===
«'''Ливерпуль'''»

* УЕФА Чемпиондар Лигасы — 2018/19
* УЕФА Чемпиондар Лигасының финалисі — 2017/18

=== Жеке ===

* Чемпионшиптың үздік жас ойыншысы: 2014/15

; Англия (17)

* Еуропа чемпионы: 2014
* УЕФА Ұлттар лигасының қола жүлдегері. 2018/19
== Сілтемелер ==
* [http://www.liverpoolfc.com/team/first-team/player/joe-gomez Профилі] {{ref-en}}
* [http://www.thefa.com/england/mens-seniors/squad/joe-gomez Профилі] {{ref-en}}
* [https://www.premierleague.com/players/10651/Joseph-Gomez/overview Профилі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210128192743/https://www.premierleague.com/players/10651/Joseph-Gomez/overview |date=2021-01-28 }} {{ref-en}}
* [https://eu-football.ru/_player.php?id=30037 Статистикасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171115014908/https://eu-football.ru/_player.php?id=30037 |date=2017-11-15 }}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Ливерпуль ФК құрамы}}
{{Англия құрамасы Еуро 2024}}

[[Санат:Англия футболшылары]]
[[Санат:Чарльтон Атлетик ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ливерпуль ФК ойыншылары]]
[[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]

{{England-footy-bio-stub}}</text>
      <sha1>i3c4htihr1jyzt4r6ov27hec2kz75n0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жаштық-Ақ-Алтын</title>
    <ns>0</ns>
    <id>626948</id>
    <revision>
      <id>3683911</id>
      <parentid>2717927</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:18:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3031" sha1="gs8v28rovwodnvlpsoujzfrp51865wx" xml:space="preserve">{{Футбол клубы
 |атауы           = {{flagicon|Қырғызстан}} Жаштық-Ақ-Алтын
 |ағымдағы маусым   = 
 |логотипі        = 
 |толық атауы     = 
 |лақап аты       = 
 |құрылған        = 1992, 2015
 |таратылды       = 
 |стадионы        = Орталық стадион
 |сыйымдылығы     = 6000
 |иесі            = 
 |президенті      = 
 |директоры       = 
 |бас директоры   = 
 |жаттықтырушы    = 
 |капитаны        = 
 |рейтингі        = 
 |бюджеті         = 
 |жарыс           = 
 |маусым          = 
 |орын            = 
 |сайты           = 
 | &lt;!-- Форма --&gt;
}}
'''Жаштық-Ақ-Алтын''' — [[Қырғызстан|Қырғызстанның]] Қара су қаласындағы футбол клубы. Өз алаңындағы ойындарын 6000 адам сыятын Орталық стадионда өткізген.

== Тарихы ==
Клуб 1992 жылы &quot;Ақ алтын&quot; деген атаумен құрылды. 1998 жылы &quot;Жаштық-Ақ-Алтын&quot; деп өзгертілді. 2010 жылы елдегі саяси тұрақсыздыққа байланысты мемлекеттің түстігінде бірнеше клубпен бірге чемпионаттарға қатысудан бас тартты да, тарап кетті. 

Клуб екі рет Достастық кубогына қатысты (2001, 2004), екеуінде де топтан шыға алмады. 

[[Футболдан Қырғызстан кубогы|Қырғызстан кубогының]] финалына жеті рет шығып, жетеуінде де жеңілді.

2015 жылы клубтың ізбасары ретінде &quot;Қара су ФК&quot; клубы пайда болып, Қырғызстанның төменгі лигаларында ойнай бастады. Ал 2018 жылғы Қырғызстан кубогына &quot;Жаштық Ақ Алтын&quot; деген атпен тағы бір қарасулық клуб қатысты.

== Жетістіктері ==

* '''Қырғызстан чемпионы (1 раз):''' 2003.
* '''Қырғызстан күміс жүлдегері:''' 2001, 2002.
* '''Қырғызстан қола жүлдегері:''' 1999, 2004, 2005, 2006, 2007, 2009.
* '''Қырғызстан кубогының финалисі:''' 2001, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006, 2008.

== Сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20150203000417/http://footballfacts.ru/clubs/157921-zhashtykakaltyn-karasuu (footballfacts.ru)]
* [https://web.archive.org/web/20160326064751/http://kartist.ru/FOOTBALL_2013/FC_SNG_2013/Kyrgyz.html#m141 Футбол клубтарының тарихы]

[[Санат:1992 жылы құрылған футбол клубтары]]
[[Санат:Қырғызстан футбол клубтары]]</text>
      <sha1>gs8v28rovwodnvlpsoujzfrp51865wx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Динамо (футбол клубы, Ош)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>626950</id>
    <revision>
      <id>3683659</id>
      <parentid>2714282</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T15:35:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1997" sha1="btwnrke6llvxr4c1ag3l27bwcnd790k" xml:space="preserve">{{Футбол клубы|&lt;!-- Форма --&gt;|атауы={{flagicon|Қырғызстан}} Динамо Ош|ағымдағы маусым=|логотипі=|толық атауы=|лақап аты=|құрылған=1993|таратылды=2003|стадионы=|сыйымдылығы=|иесі=|президенті=|директоры=|бас директоры=|жаттықтырушы=|капитаны=|рейтингі=|бюджеті=|жарыс=Қырғызстан жоғары лигасы|маусым=2003|орын=6|сайты=}}'''Динамо Ош футбол клубы''' — Қырғызстанның Ош қаласындағы футбол клубы. 1993 жылы құрылып, 2003 жылы таратылды. 

== Тарихы ==
1993 жылы &quot;Динамо&quot; деген атаумен құрылды да, 1996 жылы &quot;[[Алай (футбол клубы)|Алай]]&quot; клубымен бірігіп, &quot;Динамо-Алай&quot; аталды. 2002 жылы &quot;Динамо-УВД&quot; деп атауы өзгертілді. 2003 жылы &quot;Алай&quot; мен &quot;Динамо&quot; қайта бөлінді. 

2003 жылдың соңында &quot;Динамо&quot; таратылды да, футболшыларының біразы &quot;Алайға&quot; ауысты. 

== Жоғары көрсеткіштері ==

* Қырғызстан чемпионатында 4-орын: 2002
* Қырғызстанның оңтүстік аймағында екінші орын: 1992, 1998

== Футболшылары ==

* Мирлан Мирзалиев
* Марат Маманов
* Махаммадумар Байматов 
* Абдумалик Мавлянов

== Тағы қараңыз ==

* [[Алай (футбол клубы)]]

== Сілтемелер ==

* https://web.archive.org/web/20190930232040/http://footballfacts.ru/clubs/37371

&lt;br /&gt;

[[Санат:Қырғызстан футбол клубтары]]
[[Санат:2003 жылы жабылған футбол клубтары]]</text>
      <sha1>btwnrke6llvxr4c1ag3l27bwcnd790k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Динамо (футбол клубы, Душанбе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>627889</id>
    <revision>
      <id>3683658</id>
      <parentid>3499532</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T15:32:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2424" sha1="rte2qdkre6490d9lmd33ziswpvatx8f" xml:space="preserve">{{Футбол клубы
 |атауы           = {{flagicon|Тәжікстан}} Динамо Душанбе
 |ағымдағы маусым   = 
 |логотипі        = 
 |толық атауы     = 
 |лақап аты       = 
 |құрылған        = 1937
 |таратылды       = 
 |стадионы        = «[[Динамо (стадион, Душанбе)|Динамо]]»
 |сыйымдылығы     = 4000
 |иесі            = 
 |президенті      = 
 |директоры       = 
 |бас директоры   = 
 |жаттықтырушы    = 
 |капитаны        = 
 |рейтингі        = 
 |бюджеті         = 
 |жарыс           = 
 |маусым          = 
 |орын            = 
 |сайты           = 
| pattern_la1 = 
| pattern_b1 = _DIN1718h
| pattern_ra1 = 
| pattern_sh1 = _DIN1718h
| leftarm1 = 2447D5
| body1 = 2447D5
| rightarm1 = 2447D5
| shorts1 = FFFFFF
| socks1 = 2447D5
| pattern_la2 = 
| pattern_b2 = _DIN1718a
| pattern_ra2 = 
| pattern_sh2 = _DIN1718a
| leftarm2 = FFFFFF
| body2 = FFFFFF
| rightarm2 = FFFFFF
| shorts2 = 2447D5
| socks2 = FFFFFF
}}

'''«Динамо» [[Душанбе]]''' — Тәжікстандағы ең байырғы футбол клубтарының бірі. 1937 жылы құрылып, Тәжік КСР кубогы мен чемпионатында, КСРО чемпионатының екінші лигасында ойнады. 

Клуб 1996 жылы Тәжікстан чемпионы атанды. Арада 2 жыл өткен соң әуесқой клуб ретінде қайта құрылды.  

== Жетістіктері ==

* Тәжікстан чемпионы (1): 1996
* Тәжік КСР чемпионы (7): 1937, 1949, 1950, 1951, 1953, 1955, 1958
* Тәжік КСР кубогы (12): 1938, 1939, 1940, 1941, 1946, 1949, 1950, 1952, 1953, 1955, 1959, 1971
* КСРО кубогы — 1/4 финал (1939).
* Орта Азия кубогының жеңімпазы (1939).

== Сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20160422142124/http://footballfacts.ru/clubs/33963-dinamo-dushanbe footballfacts]
* [http://wildstat.ru/p/2092/club/URS_Pamir_Dushanbe Wildstat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160610004655/http://wildstat.ru/p/2092/club/URS_Pamir_Dushanbe |date=2016-06-10 }}

[[Санат:Тәжікстан футбол клубтары]]</text>
      <sha1>rte2qdkre6490d9lmd33ziswpvatx8f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Альберто Фернандес</title>
    <ns>0</ns>
    <id>628665</id>
    <revision>
      <id>3683668</id>
      <parentid>3675679</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T15:57:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52058-82</username>
        <id>186262</id>
      </contributor>
      <comment>Жазу қатесін түзеттім</comment>
      <origin>3683668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61974" sha1="n2olcgsvn8kj1w363bjw68k1o302e03" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = мемлекет басшысы 
 | Қазақша есімі        = Альберто Фернандес
 | Шынайы есімі         = {{lang-es|Alberto Fernández}}
 | Суреті               = Alberto Fernandez 2020.jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Альберто Фернандес. 2020 жыл
 | Титулы               = [[Аргентина]]ның [[Аргентина президенттерінің тізімі|57-ші]] [[Аргентина президент|Президенті]]
 | Ту                   = Standard of the President of Argentina Afloat.svg
 | Ту2                  = 
 | Реті                 = 
 | Басқара бастады      = [[10 желтоқсан]] [[2019 жыл|2019]]
 | Басқаруын аяқтады    = 10 желтоқсан 2023
 | Ізашары              = [[Маурисио Макри]]
 | Ізбасары             = Хавьер
 | Вице-президент  = [[Кристина Фернандес де Киршнер|Кристина де Киршнер]]
 | Президент            = 
 | Премьер              =
 | Титулы_2             = Министрлер Кабинетінің төрағасы
 | Ту_2                 = Jefatura de Gabinete de Ministros arg.png
 | Ту2_2                = 
 | Президент_2               =  [[Нестор Киршнер]]&lt;br&gt;[[Кристина Фернандес де Киршнер|Кристина де Киршнер]]
 | Басқара бастады_2    = [[25 мамыр]] [[2003 жыл|2003]]
 | Басқаруын аяқтады_2  = [[23 шілде]] [[2008 жыл|2008]]
 | Ізашары_2            = Альфредо Атанасоф
 | Ізбасары_2           = Серхио Масса
 | Титулы_3             = Буэнос-Айрестің заң шығарушы ассамблеясы
 | Ту_3                 = BA city legislat logo.png
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 7 тамыз 2000
 | Басқаруын аяқтады_3  = 25 мамыр 2003
 | Президент_3          = Эдуардо Дуальде
 | Ізбасары_3           = 	Елена Крус
 | Титулы_4             = Аргентина ұлтын сақтандыру жөніндегі басқарушы
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 1 тамыз 1989
 | Басқаруын аяқтады_4  = 8 желтоқсан 1995&lt;ref&gt;[http://www.elseguroenaccion.com.ar/?p=12378|título=Informe exclusivo – LOS SUPERINTENDENTES, LOS VICES, LOS REEMPLAZOS…|editorial=El seguro en acción|fecha=14 de enero de 2016|fechaacceso=18 de mayo de 2019]&lt;/ref&gt;
 | Ізашары_4            = Диего Пелуффо
 | Ізбасары_4           = Клаудио Морони
 | Туған күні         = 2.04.1959
 | Туған жері         = {{туғанжері|Буэнос-Айрес|Буэнос-Айресте}}, [[Аргентина]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                =
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = Жастистиалст партиясы (1983 жылдан бастап)
 | Білімі               = [[Буэнос-Айрес университеті]]
 | Мамандығы            = 
 | Қолтаңбасы           = Firma de Alberto Fernández.svg
 | Сайты                = /https://alferdez.com.ar/
 | Commons              = Alberto Ángel Fernández
 | Марапаттары          =[[File:ARG Order of the Liberator San Martin - Grand Cross BAR.png|50px]] [[File:ARG Order of May - Grand Cross BAR.png|50px]]
}}

'''Альберто Анхел Фернандез''' ({{lang-es|Alberto Ángel Fernández}}, [[2 сәуір]] [[1959 жыл]]ы [[Буэнос-Айрес|Буэно-Айрес]]те туған) — Аргентиналық заңгер әрі саясаткер, 2019 жылы өткен президент сайлауында жеңіске жеткен [[Аргентина президенттерінің тізімі|Аргентинаның жаңа сайланған президенті]]&lt;ref&gt;{{cite news |last=Dube |first=Ryan |publisher=Wall Street Journal |title=Argentina’s President Mauricio Macri Concedes Election to Peronist Rival Alberto Fernández |date=27 October 2019 |accessdate=27 October 2019 |url=https://www.wsj.com/articles/argentinas-alberto-fernandez-leads-results-of-presidential-vote-with-47-2-support-11572223112}}&lt;/ref&gt;. Нестор Киршнер тұсында және Кристина Фернандез де Киршнер билігің алғашқы айында Министрлер кеңесінің төрағасы болып қызмет етті. 1994 жылы пайда болған бұл лауазымды 2003 және 2008 жылдар аралығы бойы иеленген Фернандез әзірге осы қызметте ең ұзақ отырған басшы.

1983 жылы ол Буэнос-Айрес Университетінің заң мектебін бітіріп, Сан-Исидро федералды сотының судьясы болды және Альберто Ассефтің басшылығымен саясаттағы алғашқы қадамдарын жасап, Конституциялық ұлтшыл партияның жастар қанатының президенті болды. Рауль Альфонсиннің кезінде ол экономика министрлігінде қысқаша директор және бас директордың құқықтық мәселелер жөніндегі орынбасары болған. 1989-1995 жылдар аралығында ол халықтың сақтандыру бойынша басқарушысы болды. 1996 жылы ол Буэнос-Айрес үкіметінің ресми өкілі Эдуардо Духальде,&lt;ref&gt;[https://chequeado.com La historia detrе́s de la foto de Alberto Fernа́ndez con un socio del clan Puccio 6 de agosto de 2019]&lt;/ref&gt; алдымен Gerenciar S.A президенті болды. содан кейін Grupo Bapro компаниясының вице-президенті ретінде 1999 ж. Ол 1999 жылы президенттікке үміткерлер Духальде мен 2003 жылы Нестор Киршнерді қолдаған 9-ы болған Перонистік ой-пікірді білдіретін Grupo Calafate негізін қалаушылардың бірі болды. 2000 жылы ол бұрынғы экономика министрі Доминго Каваллоның Encuentro por la Ciudad альянсы арқылы Буэнос-Айрес қаласының заң шығарушы органына сайланды.

2003 жылғы сайлауда ол жеңіс майданының кандидаты ретінде Президент болған перонист Нестор Киршнер науқанының жетекшісі болды. Фернандес министрлер кабинетінің басшысы болып тағайындалды, ол бүкіл президенттік мерзімде қалды. 2007 жылғы сайлауда пара-Ла-Виктория майданы пианист Кристина Фернандес де Киршнердің кандидатурасын ұсынып, оны қайтадан штаб бастығы етіп тағайындады. Ол жеті айдан кейін, 2008 жылдың шілдесінде, 129 күнге созылған жұмыс берушінің ауылшаруашылық ереуілінен кейін отставкаға кетті. Бүгінгі таңда ол 1995 жылы қызметке кіріскеннен бері ең ұзақ уақыт - 5 жыл, 1 ай және 29 Күн қызмет еткен адам болды.

Отставкаға кеткеннен кейін ол Нестор Киршнер үкіметін ақтап, Кристина Фернандес үкіметіне қатысты сыни ұстанымды сақтап қалды. 13 2018 жылы ол киршнеризммен одақ құруды ұсынған киршнеристік емес перонистік секторды басқарды, бұл макризмді жеңудің жалғыз жолы. 2019 жылғы сайлауда. 2019 жылдың 18 мамырында бұрынғы президент оны 2019 жылғы президенттік сайлауда де Тодос майданынан Ұлт Президенттігіне кандидат деп жариялады және ол өзі кандидат лауазымына үміткер болды. 27 қазан 2019 бірінші турда Президент болып сайланды, 48,24% дауыс жинап, қайта сайлауға ұмтылған қазіргі президент Маурисио Макриді жеңді&lt;ref&gt;[https://www.clarin.com/politica/elecciones-2019-cerro-votacion-primeros-resultados-esperan-21_0_c1YtAlhJ.html|t?tulo=Elecciones 2019: Alberto Fern?ndez se impuso en primera vuelta y ser? el nuevo presidente|fechaacceso=28 de octubre de 2019|apellido=Clar?n.com]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.infobae.com/america/america-latina/2019/10/27/cerraron-los-comicios-en-argentina-expectativa-por-saber-quien-sera-el-nuevo-presidente/|t?tulo=Elecciones en Argentina: Alberto Fern?ndez se impone en primera vuelta pero saca una ventaja menor a la esperada|fechaacceso=28 de octubre de 2019]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.biobiochile.cl/noticias/internacional/america-latina/2019/10/27/alberto-fernandez-y-cfk-derrotan-a-macri-y-es-nuevo-presidente-electo-de-argentina.shtml|t?tulo=Alberto Fern?ndez vence a Macri y es nuevo presidente electo de Argentina: CFK ser? vicepresidenta|fechaacceso=28 de octubre de 2019|fecha=27 de octubre de 2019]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.abc.es/internacional/abci-alberto-fernandez-gana-elecciones-argentina-pero-gobierno-pide-esperar-escrutinio-para-confirmar-si-balotaje-201910280019_noticia.html|t?tulo=Alberto Fern?ndez, presidente electo de Argentina tras imponerse a Macri|fechaacceso=28 de octubre de 2019|fecha=27 de octubre de 2019]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.msn.com/es-ar/video/soccer/opositor-alberto-fern%C3%A1ndez-electo-presidente-de-argentina-en-primera-vuelta/vi-AAJrY9y|t?tulo=Opositor Alberto Fern?ndez electo presidente de Argentina en primera vuelta|fechaacceso=28 de octubre de 2019]&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
Фернандес [[Буэнос-Айрес]] қаласында дүниеге келген. [[Буэнос-Айрес университеті]]нің заң факультетін бітірген. 24 жасында жоғары білім алып, кейін өзі оқыған оқу орнында қылмыстық құқық оқытушысы болып қызмет етті. Саяси өмірі сайлаусыз тағайындалатын Буэнос-Айрес кеңесінде, депутаттардың Ұлттық палатасында және экономика министрлігінде бастады. Осы уақыт ішінде ол Буэнос-Айрестің бұрыңғы губернаторы Эдуардо Дуальдоға жақын болды. 

[[2000 жыл]]дың [[7 маусым]]ы Буэнос-Айрес қаласынан, Фернандо де ла Руа тұсында экономика министрі болған Доминго Кавальо жетекшілік ететін &quot;Acción por la República&quot; азшылық партиясынан депутат болып сайланды. Үкімет басшысы болып тағайындалғаннан кейін ол бұл лауазымнан бас тартты. Бұл қызметте ол 2008 жылдың шілдесіне дейін отырды.

1980 жылдары Фернандес 12 және 26 нұсқамалық соттарда офицер болып қызмет етті. 1981 жылы ол федералды сотқа рұқсат сұрады және қызметші Рамон Монтоя мен Фернандо Мантарастың баяндамашысы болды. Ол кейінірек сот төрелігі Альберто Пиоттиге төрағалық етіп, Сан-Исидро Федералдық сотының тең судьясы болды. Пиотти 1982-1985 жылдар аралығында үш адамды өлтірген және төртінші тұтқында отырған Сан-Исидро отбасының Пуччио ісін қараған судья болды. Сотталушылардың адвокаттары болмаған, сондықтан мемлекет оларды лотерея арқылы қамтамасыз етті. , төрешілердің бірі. Фернандес екі құрбанды өлтіргенін мойындаған Пуччио отбасының досы Гильермо Фернандес Лаборденің адвокатын тағайындағанға дейін ресми қорғаушы болды.&lt;ref&gt;[https://www.clarin.com/policiales/clan_puccio-fernandez_laborda-corte_suprema-prision_perpetua_0_BJfzeYD7l.html|título=Clan Puccio: el último integrante detenido quedará libre en 2022|editorial=Diario Clarín|fecha= 20 de noviembre de 2015|fechaacceso=6 de agosto de 2019]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

[[2019 жыл]]дың [[18 мамыр]]ы президент болуға үміткер ретінде ұсынылды (вице-президент лауазымына бұрыңғы президент Кристина Фернандес де Киршнер ұсынылды&lt;ref&gt;[https://www.lanacion.com.ar/politica/alberto-fernandez-presidente-cristina-kirchner-vice-video-nid2249202 Alberto Fernández presidente, Cristina Kirchner vice: el video en el que la senadora anuncia la fórmula]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.lavoz.com.ar/politica/quien-es-alberto-fernandez-candidato-presidente-que-acompanara-cristina-fernandez Quién es Alberto Fernández, el candidato a Presidente que acompañará a Cristina Fernández]&lt;/ref&gt;. 11 тамыз күні сайлаудың алғашқы айналымында Альберто Фернандес сайлаушылар даусының 32% жинаған президент Маурисио Макримен салыстырғанда 47% жинап, жеңіске жетті. Оның жеңісінен кейін доллар бағамы 45-тен 63 песоға көтеріліп, Уолл-стриттегі Аргентина компанияларының акциялары 63%-ға түскен.

===Көркем жолақ===
Альберто Фернандес негізінен акустикалық және электро гитара ойнаумен, ән айту мен Аргентинаның ұлттық рок жанрында ән жазумен байланысты шығармашылық жолды дамытты. 14 жасында оның достары Карлос Лопес пен Даниэль Паз оған [[Бальванера (Буэнос-Айрес)|Бальванера]] аймағында достасқан, ән жазған және El Corralón сияқты клубтарда ойнаған әнші Литто Неббиямен гитараны үйренуге кеңес берді.&lt;ref&gt;[https://www.lanacion.com.ar/politica/el-interprete-de-kirchner-que-anora-el-rock-nid506457|título=El intérprete de Kirchner que añora el rock|editorial=Diario La Nación|fecha= 25 de junio de 2003|fechaacceso=27 de julio de 2019]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Роктың өміріндегі маңыздылығына тоқтала отырып, Фернандес: «Мен ұлттық роктың ұлымын» және «[[Боб Дилан]] маған Пероннан гөрі әсер етті» деді. Оның киген мұрты оның ең үлкен музыкалық стандартты - Аргентинаның ұлттық рокының әкесі саналатын Литто Неббияны анықтайтындығына байланысты, ол оған гитарада ойнауды үйреткен мұғалімдердің бірі болды. Оның иті, өз кезегінде, Боб Диланның атымен Дилан деп аталады. Өзінің максималды музыкалық талғамдарының қатарында ол [[Густаво Сантаолалья|Густаво Сантаолалланың]] жетекшілігімен аргентиналық Arco Iris тобын қосты.&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[https://www.diariodecultura.com.ar/home/el-interprete-del-presidente-daniel-lopez-anticipa-un-nuevo-disco-con-dos-canciones-de-alberto-fernandez/|obra=Diario Cultura|título=El intérprete del Presidente: Daniel López anticipa un nuevo disco con dos canciones de Alberto Fernández]{{Deadlink|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

2019 жылға дейін Фернандестің Литто Неббияға арналған «El Sueño del Piano» және «Contracara» атты екі әнін Даниэль Лопес ''El Sueño del Piano'' (2006) альбомы үшін кәсіби түрде жаздырды.

{{quotation|—Бұл уақыт сіздің иеңіз болмасын. Азаптың елесі сол жерді қуып жүрген кезде Азапты себушілер құлап кетсін, бірақ минстрелдің әні жабылмасын.

Осы уақытта жел не айтып жатқанын айтыңызшы, егер жаңбыр бізге ұшуға мүмкіндік берсе, және қанша тілек қалдырғаныңызды айтыңыз Кеме апатына арналған салды табыңыз ..|}}

Сол сияқты, Super Ratones оны «Last Summer» әнінде гитара ойнап, Super Ratones (2008) қонағы музыкант ретінде көрсетті.

UNO Entre Ríos Фернандестің шығармашылығы туралы мақаласын жариялады, онда Даниел Лопеспен бірге Монсеррат кафесінде Литто Неббияның «Madre, Hear Me» әнінің интерпретациясы (гитара және екінші дауыс) бар.&lt;ref&gt;[https://www.unoentrerios.com.ar/el-pais/anticipan-la-salida-un-disco-que-incluira-dos-canciones-alberto-fernandez-n2549210.html|título=Anticipan la salida de un disco que incluirá dos canciones de Alberto Fernández|obra=UNO Entre Ríos|fecha=11 de diciembre de 2019]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==Саясаттан басталады==
[[File:Alberto Fernández - Raúl Alfonsín.jpg|thumb|250px|Алберто Фернандес, сол кездегі штаб бастығы, бұрынғы президент Рауль Альфонсинмен бірге. Альфонсин президенті болған кезде ол Экономика министрлігінде директордың құқықтық мәселелер жөніндегі орынбасары қызметін атқарды.]]
1985 жылы Рауль Альфонсиннің кезінде Хуан Витал Сурруилдің басшылығымен Экономика министрлігінің бас директорының құқықтық мәселелер жөніндегі орынбасары, сонымен қатар Буэнос-Айрес қаласы мен Аргентина халық депутаттары палатасының құрметті консультативтік кеңесінің кеңесшісі болып тағайындалды. Осы кезеңде ол Хосе Мануэль де ла Сота мен Антонио Кафьеро ұйымдастырған Юстицалиста партиясының жаңару қанатына қатысты, олар 1987 жылғы заң шығаруда сайлауда жеңіліп, кейін 1989 жылы өткен президенттік сайлауда ішкі сайлауда Карлос Менемге жеңіліп қалды.

1989 жылы Карлос Менемнің төрағалық етуімен ол Ұлттық сақтандыру жөніндегі супиндендент болып тағайындалды, бұл қызметті 1995 жылға дейін, экономика министрі Доминго Каваллоның отставкасынан алты ай бұрын атқарды. Осы кезеңде ол 1989-1992 жылдар аралығында Латын Америкасы сақтандыру суперинтендтері қауымдастығының президенті, Халықаралық сақтандыру қадағалаушылар қауымдастығының тең құрылтайшысы, ГАТТ Уругвай раундында және MERCOSUR қаржылық қызметтер тобында Аргентина үшін келіссөз жүргізушісі, сондай-ақ АЛАДИ сақтандыру бойынша сарапшы болды.

1996 жылы оны губернатор Эдуардо Духальде, Gerenciar Proyectos y Administración Sociedad Anónima президенті, бизнестің ашықтығы қызметтерін ұсынатын, Banco Provincia de Buenos Aires компаниясына тағайындады. 1997 жылы Banco Provincia акционері және менеджері болған компаниялар Bapro Group холдингіне ұйымдастырылды, оның алғашқы президенті банктің бұрынғы басшысы Родольфо Фригери болды. Фернандес 1997 жылдың 11 желтоқсанынан 22 желтоқсанына дейін қызмет атқарды. 1999 ж. Вице-президент ретінде және 2000 жылдың 1 шілдесінде директорлардың бірі ретінде отставкаға кеткенге дейін.

1998 жылы ол Эдуардо Дуальденің 1999 жылғы сайлаудағы президенттік науқанының қазынашысы болып тағайындалды, оны Альянстың кандидаты Фернандо де ла Руадан жеңді. Осы кезеңде ол Дуальдемен бірге Калафат тобының негізін қалаушылардың бірі және үйлестірушісі болды. , Хосе Октавио Бордон, Кристина Фернандес де Киршнер, Эстебан Риги, Эдуардо Вальдеc, Карлос Томада, Марио Кампора және Хулио Барбаро және басқалары, партияның прогрессивті қанатының «қайта сайлау» әрекеті мен сол кездегі президент Карлос Менем-нің [[Неолиберализм|неолибералдық]] саясатына қарсы шыққан перонистік ой-пікір орталығы алдымен Эдуардо Дуальденің президенттікке кандидатурасын, содан кейін Санта-Круc губернаторы Нестор Киршнерді қолдады,&lt;ref&gt;[https://www.lanacion.com.ar/economia/el-provincia-se-convertira-en-un-holding-empresario-nid82328|título=El Provincia se convertirá en un holding empresario|fechaacceso=23 de julio de 2019|fecha=5 de diciembre de 1997|editorial=La Nación]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ол оны 1998 жылы жалпы досы Эдуардо Вальдес арқылы кездестірген науқан жетекшісі етіп тағайындады. Келесі жылы ол Буэнос-Айрес университетінің мемлекеттік және жеке ұйымдардағы ашықтық бағдарламасының директоры болып тағайындалды.&lt;ref name=&quot;borocoto&quot;&gt;[https://razonyrevolucion.org/el-primer-borocoto-biografia-politica-de-alberto-fernandez-1983-2007/|título=El primer Borocotó. Biografía política de Alberto Fernández, 1983-2007|fechaacceso=18 de mayo de 2019|fecha=3 de septiembre de 2018|editorial=razonyrevolucion.org]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

1999 жылы ол үкімет басшысының орынбасары лауазымына алдын-ала үміткер болды,&lt;ref&gt;[https://www.lanacion.com.ar/politica/la-apuesta-de-duhalde-en-la-capital-nid134564|título=La apuesta de Duhalde en la Capital|editorial=La Nación|fecha=11 de abril de 1999|fechaacceso=23 de julio de 2019]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Хорхе Аргуэллоны қолдайды, содан кейін Буэнос-Айрес депутаты болды, 51 бұрынғы әділет министрі Рауль Гранилло Окамподан Юстицистік партияның кандидатурасынан жеңіліп қалды. Кейін [[Буэнос-Айрес]]тің  жетекшілерімен бірге Альберто Ирибарн және Хулио Витобелло сияқты. партияның Menem емес қанаты Peronismo que suma тобын құрды, ол бұрынғы экономика министрі Доминго Кавалломен біріктірді. 2000 жылы Буэнос-Айрестегі сайлауда ол үкімет басшылығына кандидат ретінде Доминго Кавалло бастаған Encuentro por la Ciudad альянсы арқылы Буэнос-Айрес заң шығарушы органына сайланды, ол сайлаушылардың 33,20% дауысымен екінші орынға көтеріліп, он бірінші орында тұрды. орын. тізімдегі орын.&lt;ref&gt;[https://www.cigmap.es/expertos/alberto-fernandez/|título=Alberto Fernández|fechaacceso=18 de mayo de 2019|editorial=cigmap.es]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==Министрлер кабинетінің басшысы==
===Нестор Киршнердің мандаты (2003-2007)===
2003 жылы 25 мамырда Нестор Киршнер ұлттың президенті болған кезде Фернандес министрлер кабинетінің басшысы ретінде шақырылды және оның Буэнос-Айрес заң шығарушы органындағы орны актриса Елена Крузда қалды, ол өзінің мәлімдемелерімен өзін-өзі жариялаған ұлттық қайта құру процесін қолдады. Бұл ұйымға қабылданбауды өтінген кейбір саяси топтар қарсыласты, бірақ 21 дауысқа қарсы, 10 қолдаумен және 13 қалыс қалумен бұл шақырудан бас тартылды, ол үшін 2003 жылдың 18 қыркүйегінде ол ант беріп, қызметіне кірісті.

Оның әкімшілік басшысының орынбасары корольдік монетаның бұрынғы басшысы Хуан Карлос Песоа болды. Президент Киршнер БАҚ хатшылығын публицист Энрике Альбистур басқарған Министрлер Кабинетінің штабына ауыстырды. Киршнер үкіметі қабылдаған алғашқы шаралардың қатарында 75% басшылық пен 58 Аргентина федералды полициясын алып тастау арқылы қарулы күштердің басшылығынан босату болды, Фернандес президенттің «ұрпақ ауысуына» берік екенін айтты. Ол Ұлттық Конгрестен Жоғарғы Соттың мүшелеріне импичмент жариялауды сұрап, «ол (соттың президенті) Хулио Назареномен жазасыз қалу үшін қандай да бір үкім шығаруды қарастырмайтынын» мәлімдеді. Ақыры, Назарено 27 маусымда мәжіліс залында отставкаға кетті. Депутаттар қызметтегі нашар жұмысына байланысты импичмент жариялауға дауыс беріп, оның орнына Евгенио Заффарони келді.

2003 жылдың сәуірінде Санта-Фе қаласында Саладо өзенінің тасқынынан кейін су тасқыны болды, нәтижесінде 150 000 адам эвакуацияланды. Фернандес үкіметтің отырысын өткізді, онда субсидиялар беру және құрбан болғандардың зейнетақысы мен зейнетақысын 300 аргентиналық песоға дейін көтеру туралы шешім қабылданды. Сыртқы саясатта Фернандес «Аргентинаның сыртқы саясаты бәріне ашық болуы керек және оның эпицентрі Бразилия болуы керек» деп қуаттады және Халықаралық валюта қорының сол кездегі президенті Хорст Кулермен кездесті және «Аргентина өз мақсаттарынан асып түсті. ХВҚ не ұсынды және сұрады»

2003 жылы 25 маусымда ол «басқару мен парламенттің бірлескен күш-жігері арқылы» «ақылды мемлекет құру» туралы сұрап, өзінің бірінші басқару есебін Конгресске ұсынды.

2003 жылы 17 қазанда депутат Элиза Каррио Хорхе Ланаттың Диа Д.. бағдарламасының көрсетілуіне жол бермеу үшін үкімет «баспасөзге қысым көрсетіп жатыр» деп мәлімдеді. PAMI-дағы болжамды бұзушылықтар туралы. Фернандес бұл айыпты жоққа шығарды.

2003 жылы 14 қарашада Конгресс 2004 жылғы бюджетті мақұлдады, оның құрамына штаб басшысының мемлекеттік қаржылық басқару туралы заңына сәйкес келмей бюджет сызықтарын қайта құру құзыры кірді. 20 қарашада Фернандес Федералды жоспарлау министрі Хулио де Видомен бірлесіп, мемлекет пен жеке несие берушілерге төлемдерді орындамағаны үшін Аргентинаның [[Correo Oficial de la República Argentina]] Макри тобымен поштадан тоқтататынын жариялады.&lt;ref&gt;[https://www.lanacion.com.ar/economia/macri-iniciaria-un-juicio-contra-el-estado-nid546892#|título=Macri iniciaría un juicio contra el Estado|editorial=Diario La Nación|fecha=20 de noviembre de 2003|fechaacceso=25 de julio de 2019]&lt;/ref&gt;

2004 жылы сәуірде Аргентина үкіметі табиғи газдың тапшылығына байланысты Боливиямен газ экспортын үшінші елдерге, соның ішінде Чилиге тоқтата тұру келісіміне қол қойды. Чили президенті Рикардо Лагос бұл шешімді сынға алды. Фернандес сынға жауап беріп,&lt;ref&gt;[https://www.lapoliticaonline.com/nota/nota-33600/|título=EL GAS, ENTRE BOLIVIA Y LA ARGENTINA|editorial=La Política Online|fecha=1 de julio de 2006|fechaacceso=25 de julio de 2019]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; «Чили үкіметі дүрбелеңде. Аргентина заңына сәйкес Чилиге газ сату үшін алдымен ішкі сұранысты қанағаттандыру қажет, бұлай болмайды ». Соңында, Аргентина үкіметі табиғи газды тасымалдау және тарату қуатын кеңейту және газ құбырын кеңейтуді аяқтау жоспарын ұсынды. Атуча II атом электр станциясы және мемлекеттік ENARSA компаниясының құрылуы.
[[File:Kirchner con intendentes de Buenos Aires.jpg|thumb|left|250px|Президент Нестор Киршнер Буэнос-Айрес провинциясындағы муниципалитеттердің әкімдерімен кездесу кезінде, штаб бастығы Альберто Фернандеспен және Ішкі істер министрі [[Анибаль Фернандес|Анибаль Фернандес]] пен, 11 қыркүйек 2006 ж.]]
2004 жылы мамырда мемлекеттік Canal 7 телеарнасының өндірісі сәйкесінше Кристина Муччи мен Освальдо Кирога жүргізетін Los Siete Locos және El Refugio de la Cultura-ны түсірді. Дау-дамайдан кейін Фернандес бұл қателік екенін мойындады және екі циклдың да ауаға қайта оралуын қамтамасыз етті. Ол сонымен бірге «мәдениет - бұл үкіметті қатты алаңдататын мәселе» деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;[https://www.lanacion.com.ar/cultura/admiten-que-fue-un-error-levantar-los-programas-de-canal-7-nid604564|título=Admiten que fue un error levantar los programas de Canal 7|editorial=Diario La Nación|fecha=26 de mayo de 2004|fechaacceso=25 de julio de 2019]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.lanacion.com.ar/cultura/la-cultura-es-un-tema-que-preocupa-mucho-al-gobierno-nid604895|título=&quot;La cultura es un tema que preocupa mucho al Gobierno&quot;|editorial=Diario La Nación|fecha=27 de mayo de 2004|fechaacceso=25 de julio de 2019]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
[[File:Buenos Aires - Presentación Canal 7 - presidenciagovar.jpg|thumb|250px|[[Диего Армандо Марадона|Диего Марадона]], Розарио Люфрано, Алехандро Долина және Альберто Фернандес 2006 жылы жаңа 7 канал бағдарламасының таныстырылымында.]]
2004 жылдың 25 маусымына қараған түні Ла-Боканың Буэнос-Айрес маңындағы Лос-Пибес асханасынан шыққан пикетеро Мартин Осо Сиснеросты қылмыскер өз үйінің алдында өлтірді. Қарсылық ретінде Тьерра федерациясының Пикетеросы және Луис Д'Элия басқарған тұрғын үй құрылысы Ла-Бокадағы 24-ші Федералды полиция бекетін басып алды. Кирхнер үкіметі 2002 жылғы Авелланеда қырғынынан кейін әлеуметтік наразылықтарға полицияның араласпауымен ерекшеленді. Өсіп келе жатқан әлеуметтік наразылыққа тап болған Фернандес: «Біз үкіметтер мен билеушілерге жүйелі түрде репрессияға айып тағылған елде тұрамыз. Енді полиция бөлімшесі қалпына келтірілді, репрессиясыз тәртіп қалпына келтірілді және бізді осыған айыптайды. 16 шілдеде пикетшілер Буэнос-Айрестегі заң шығарушы органға полицияның араласуынсыз қаланың бірге өмір сүру кодексін реформалауға қарсы отпен, таяқтармен және тастармен шабуылдады. Фернандестің айтуынша, олар «репрессияны қажет ететін оңшыл аргументтерді дәлелдейтін ультра солшыл топтардың» жұмысы болды. 23 шілдеде әділет министрі Густаво Белис оны күшпен тастап кеткісі келген мафияның бар екенін айыптап, оны айыптады барлау хатшылығы (SIDE) заңсыз айла-шарғы жасау және олардың қызметіндегі сыбайлас жемқорлыққа ұшырау Президент Киршнер әділет министрі Густаво Белис пен Федералдық полиция бастығы Эдуардо Прадосты заң шығарушы ассамблеяда қару-жарақпен полиция қызметкерлері болғандығы анықталғаннан кейін қызметінен босату туралы шешім қабылдады наразылықтардың.

2004 жылдың 28 шілдесінде 17 жастағы Николас Гарнилді анасы Мария Сусанамен бірге Беккар қаласында жаппай жинау кезінде ұрлап әкеткен. Гарнил 65000 песо төлегеннен кейін 20 күн өткен соң босатылды. Гарин қаласындағы аргентиналықтар. Сюзан босатылғаннан кейін Гарнил көпшілікке хат жазып, онда президент Киршнерді сенімсіздікті күшейтіп отыр деп айыптап, шара қолдануға шақырды. Фернандес сынға жауап ретінде «олар маған бақытты емес сияқты көрінеді. Ол Аргентинаның бір бөлігі, ол оған тигенде ауырсыну табады ». Оппозиция Фернандестің пікірлеріне күмән келтірді, оларды мазақ деп атап, ол шеше алмайтын мәселеге назар аудармайтындығын көрсетті. Ақырында, Киршнер Ұлттық қауіпсіздік хатшылығын үй кеңсесіне тапсырды.

2004 жылы 12 желтоқсанда Фернандес сенатор және бірінші ханым Кристина Фернандес де Киршнермен бірге Испанияға барып, премьер-министр Хосе Луис Родригес Сапатеромен кездесті және осылайша Аргентинаны ХВҚ-ға қарсы тұруда және төлем қабілетсіз жеке қарыздың шарттарын қайта қарауда қолдайды. ХВҚ-ның барлық қарызын кешіру идеясымен бетпе-бет келген Фернандес бұл бастаманы қорғап, «біздің халықаралық ұйымдар алдындағы қарызымызды азайту және оны жауапсыздықпен жасамау туралы өте нақты шешім қабылданғанын» көрсетті. 2005 жылғы наурызда Экономика министрі [[Роберто Лаванья]] Аргентина қарызды қайта құрылымдау бойынша 76,07% міндеттеме алғанын мәлімдеді. Фернандес Аргентинаның алдында «жаңа мүмкіндік» тұрғанын және бұл төтенше жағдайларды жеңуге болатындығының дәлелі екенін айтты.

2005 жылы 23 ақпанда LAFSA (Lineas Aereas Federales SA) иесі болған Оңтүстік желге Мартин Варсавскийге, компания шенеуніктеріне және бригадалық генерал бастаған Аргентина әуе күштері басшылығына зиян келтірген есірткі сатумен айыпталды. Карлос Альберто Роде. Мұндай жағдайға тап болған Аргентина мемлекеті SW-LAFSA-ны 2005 жылдың наурызында аяқталғаннан кейін жаңартпады. Фернандес оппозицияны «ұлттық үкіметті осы іске тартуды қалау - таза ақымақтық» деп сұрақ қойып, үкімет «не болып жатқанын біліп отыр» деді.

2005 жылы 17 сәуірде Фернандес Буэнос-Айрес қаласының Юстциалистік партиясының президенті болып сайланды, 2007 жылы үкімет басшысы лауазымына ықтимал кандидатура үшін сөйледі.

2006 жылы 10 шілдеде президент Нестор Киршнер қоршаған ортаны қорғау министрі мен спорт хатшысын министрлер кабинетіне ауыстырды.&lt;ref&gt;[https://www.lanacion.com.ar/politica/mas-influencia-para-alberto-fernandez-nid822363|título=Más influencia para Alberto Fernández|editorial=Diario La Nación|fecha=11 de julio de 2006|fechaacceso=18 de mayo de 2019]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

2007 жылдың 31 қаңтарында экономика министрі Фелиза Мишели Ұлттық статистика және халық санағы институтындағы (IISC) өзінің міндетін статистика жөніндегі директор Клайд Трабучи мен тұтыну бағалары индекстерінің директоры және инфляцияны өлшеуге жауапты Грациела Бевакуаға жүктеді. Оппозиция мұны организмге араласу ретінде қабылдады және инфекция индексін өзгерту үшін Беваккаға қысым жасауды айыптады. Фернандес сынды «саяси айла-тәсілдермен» және «оны өз баяндамасында (газет) Кларин басқарған» деп түсіндірді. 101 ҰССИ деректері бойынша 2007 жылғы қаңтардағы инфляция 1,1% құрады, ал жеке 2-ге өсті. 1% .102 Латын Америкасы экономикасы департаментінің (IFDELA) зерттеу қорының Абель Виллоне, депутат Клаудио Лозано және Кастильонион мен Тискорния Камило Тискорния сияқты экономистер инфляцияны өлшеу әдісіне өзгерістер енгізілді деген пікірге келді.

2007 жылдың 31 қаңтарында экономика министрі Фелиза Мишели Ұлттық статистика және халық санағы институтындағы (IISC) өзінің міндетін статистика жөніндегі директор Клайд Трабучи мен тұтыну бағалары индекстерінің директоры және инфляцияны өлшеуге жауапты Грациела Бевакуаға жүктеді. Оппозиция мұны организмге араласу ретінде қабылдады және инфекция индексін өзгерту үшін Беваккаға қысым жасауды айыптады. Фернандес сынды «саяси айла-тәсілдермен» және «оны өз баяндамасында (газет) Кларин басқарған» деп түсіндірді. 101 ҰССИ деректері бойынша 2007 жылғы қаңтардағы инфляция 1,1% құрады, ал жеке 2-ге өсті. 1% .102 Латын Америкасы экономикасы департаментінің (ЛАЭЗҚ) зерттеу қорының Абель Виллоне, депутат Клаудио Лозано және Кастильонион мен Тискорния Камило Тискорния сияқты экономистер инфляцияны өлшеу әдісіне өзгерістер енгізілді деген пікірге келді.
[[File:Ministros de Cristina.jpg|thumb|250px|Сайланған президент [[Кристина Фернандес де Киршнер]], Президенттің штабының бастығы Альберто Фернандес, Федералдық жоспарлау министрі Хулио де Видо және болашақ экономика министрі Мартин Люсто 2007 жылғы президенттік ауысымда үкімет отырысында.]]
2007 жылы 10 шілдеде қоршаған ортаны қорғау министрі Ромина Пиколотти ARI ұлттық депутаты Адриан Перес журналист Клаудио Савоианың «Кларин» газетіндегі мақаласында жарияланған заңсыз тергеуден кейін ұлттық мемлекет пайдасына «мемлекеттік мүлікті жымқыру және алаяқтық жасағаны» үшін соттады. жалдау мен бюджетті басқаруға деген көзқарас, атап айтқанда, «айына 8000 аргентиналық песодан астам жалақы алатын отбасы мүшелері мен достарын жалдау, қаражатты ArgenInta қорына бағыттау және жеке ұшақтармен саяхаттау». Фернандес Пиколотти «адал және жақсы шенеунік» екенін, егер заң бұзушылықтар анықталса, ол «бірінші болып әрекет ететінін» айтты. 106 Келесі күні Пиколотти Фернандеске басқару есебін ұсынды. Содан кейін Фернандес Пиколоттимен баспасөз мәслихатын өткізіп, онда «аталған қатыгездіктің бәрі жалған» деп сендіріп, «бұл таза саяси операция» екенін растады. Ол «менеджменттегі 306 жаңа жұмысшының 78 пайызы жоғары білімге ие» дегенді алға тартып, шенеуніктің ағасы Хуан Пиколотти, хатшылық аппаратының бастығы және Пиколоттидің немере ағасы Валерия Джариезді, әлеуметтік үйлестірушіні тағайындауды негіздеді. олар қоршаған орта саласында тәжірибесі бар Матанза-Ричуэло бассейні. Жалақыға қатысты ол 12000 песо немесе 25000 песо жалақы жоқ екенін көрсетті. Жеке реактивті саяхатқа қатысты Фернандес Пиколотти бұл қызметтерді ешқашан пайдаланбағанын және бюджеттік қаражатты ArgenInta қорына аударуды қорғағанын айтты, өйткені бұл «Ұлттық Бас Аудиторлықтың бақылауымен және олардың ешқайсысын ұлттың Бас Аудиторы бақыламайды». ұйымдар бақылаулар жүргізді ». Кейінірек ол Савойаның мақаласын «бос сөзге» толы деп және шығарманы «жалған тергеу» деп сипаттады, ал оның авторы «жалған журналист» болды.109 Бас аудитор кеңсесі бұлай емес деп түсіндірді. жалдауды мақұлдады, өйткені есептер әлі бекітілмеген. Аргентиналық журналистік компаниялардың қауымдастығы (ADEPA) Фернандестің Савой туралы айтқанын қабылдамай мәлімдеме жасады, ал Аргентинаның журналистика форумы (Fopea) Фернандеске «шұғыл теріске шығаруды және кешірім сұрауды» талап етіп, көпшілік алдында өтініш жасады. »Савойға. 2008 жылдың желтоқсанында Ромина Пиколотти қоршаған орта министрі қызметінен кетті. 2014 жылдың тамызында судья Мария Сервини де Кубриа Пиколоттиге «алаяқтық жасады» деген айып тағып, 450 000 аргентиналық песо мөлшерінде қамауға алынды. Фернандес хатшылықтың «ұсақ ақшамен жұмыс жасауды білмейтінін» және Пиколотти «бұл әрекеттері үшін жауап беруі керек» деп мәлімдеді.

2007 жылдың 13 шілдесінде Фернандес Папель Пренса Сосьедад Анониманың кеңесінде мемлекет атынан ұсынылатын номиналды директор болып тағайындалды, ол газеттерге жауапты болды. 16 шілдеде Фернандес Буэнос-Айрес провинциясының социалистік партиясының президенті Хорхе Ривасты премьер-министрдің орынбасары етіп тағайындады.

==Ғылым және технологиялар саясаты==
[[File:Argentina-Test-Covid19-Mayo2020.jpg|thumb|300px|Президент Альберто Фернандес NEOKIT-COVID-19 патентімен Covid19 сынағын жасаған аргентиналық ғалымдарды қабылдауда. Суретте солдан оңға қарай: Джинес Гонсалес Гарсия (денсаулық сақтау министрі), Ана Мария Франчи (Коницеттің президенті), Альберто Фернандес (ұлт президенті), Роберто Сальварезза (ғылым, технология және индустриалды инновация министрі), биолог Каролина Каррильо (жиынтықты жасаған зерттеушілердің бірі) және тестті жасаған зерттеу тобының жетекшісі Адриан Воинов.]]
Биохимик Роберто Сальварезза Ғылым және технологиялар министрлігінің басшысы болып тағайындалды, ол осы мәртебеге Камбиемос үкіметінің соңғы екі жылында хатшы қызметінен төмендетілгеннен кейін оралды. Оның құрамына саясат және жоспарлау хатшылығындағы физик Диего Хуртадо кіреді; ғылыми-техникалық ынтымақтастық хатшылығынан физик Хуан Пабло Паз; R + D + i компаниясының экономисі Фернандо Пейрано және CONICET-тен химик Ана Франчи.

Сальварецаның көшбасшылығының бірі - Ғылым және технологиялар министрлігінің ұлттық кабинеттің басқа бөлімшелерімен, мысалы, әлеуметтік даму, қауіпсіздік, денсаулық сақтау, қоршаған ортаны қорғау және өнеркәсіпті дамыту сияқты қоғамның нақты мәселелерін шешу үшін ынтымақтастығы. Сальварезза министрлік Аргентинаның аштыққа қарсы бағдарламасын шешуге мүмкіндік береді деп уәде етті. Қоршаған ортаны қорғау министрлігімен бірге олар ғылыми және академиялық мекемелер экологиялық тиімділікті қадағалап, климаттың өзгеруі мен орнықты орман және агроэкологияны ілгерілету мәселелерін шешетін даму моделін бірлесіп жоспарлайды деп уәде берді. Қауіпсіздік министрлігімен бағдарламалық жасақтама жасауға, сондай-ақ әлеуметтік-экономикалық орта жағдайында зорлық-зомбылықтың алдын-алу және диагностикасы бойынша әлеуметтік зерттеулерге үлес қосу туралы шешім қабылданды.

Коронавирустық бөлімше - бұл Аргентинада 2020 жылдың наурыз айының ортасында «елдегі [[Аргентинадағы 2020 жылғы коронавирус пандемиясы|COVID-19 пандемиясына]] жауап бере алатын ғылыми-зерттеу және технологиялық әзірлеу жобаларын» жүзеге асыру үшін құрылған ұйым. Оған мыналар кіреді: MinCyT, CONICET және I + D + i агенттігі.&lt;ref&gt;[https://koronavirus-map.ru/regions/argentina Коронавирус в Аргентине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201207083739/https://koronavirus-map.ru/regions/argentina |date=2020-12-07 }}&lt;/ref&gt;

Бөліммен үйлестірілген әзірлемелерге Neokit-Covid-19 және Ela-Chemstrip жедел молекулалық сынақтары, COVIDAR IgG369 370 және COVIDAR IgM371 372 серологиялық сынақтары және гипериммунды сарысуды емдеу кіреді.

==Дау==
Президенттікке дейін Фернандес Twitter қолданушыларымен дау-дамайға қатысқан, оның реакциясын кейбіреулер агрессивті немесе зорлық-зомбылық ретінде қабылдаған.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Fontevecchia|first=Agustino|date=7 December 2019|title=Alberto, Cristina and a distaste for institutions|work=Buenos Aires Times|url=https://www.batimes.com.ar/news/opinion-and-analysis/alberto-cristina-and-a-distaste-for-institutions.phtml|url-status=live|access-date=}}&lt;/ref&gt; Твиттерде оның басқа қолданушыларға «пелотудо» (аргентиналық жаргон «құлақ»), «паджеро» («жұлқып алу») және «хиджо де пута» («қаншық баласы») және т.б.&lt;ref&gt;{{cite tweet|user=alferdez|number=1110729438092820482|date=26 March 2019|title=Andamos muy bien, pedazo de hijo de puta|trans-title=We're doing fine, you son of a bitch|language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=|first=|date=8 November 2019|title=El a?o de Alberto en Twitter: insultos, gifs graciosos y gui?os para la unidad anti Macri|language=es-AR|trans-title=A year of Alberto on Twitter: swearing, funny gifs and winks towards an anti-Macri ensemble|work=[[Am?rica 24|A24]]|url=https://www.a24.com/politica/ano-alberto-twitter--11082019_H1JQxVyiS|url-status=live|access-date=}}&lt;/ref&gt; сонымен қатар пайдаланушыға: «Фагот [қорлау емес] [...] менің ойымша, тіпті фаготалардың сенде артық қадір-қасиеті бар». Ол сондай-ақ президенттікке үміткер Хосе Луис Эспертті «Файерт» деп атады, бұл оның фамилиясы мен аргентиналық жаргонның арасындағы сөздерге арналған ойын.&lt;ref&gt;{{cite tweet|user=alferdez|number=331247296157208576|date=6 May 2013|title=Imbecil. No te digo puto porque eso no es un insulto. Hasta creo que los putos son m?s dignos que vos.|trans-title=Idiot. I'm not calling you a faggot because that's not an insult. I even think faggots have more dignity than you.|language=es}}&lt;/ref&gt;

2017 жылдың желтоқсанында ол Twitter-дегі әйел қолданушылардың біріне жауап берді: «Қыз, мен сіздердің ойларыңыз үшін алаңдамаймын. Тамақты қалай дайындауды жақсы білесіз. Мүмкін, содан кейін сіз бірдеңе дұрыс жасай аласыз. Ойлану сіздің күшіңіз емес.&lt;ref&gt;{{cite tweet |user=alferdez |number=940231895505408001 |date = 11 December 2017 |title=Nena, no es algo que me inquiete lo que vos creas. Mejor aprende a cocinar. Tal vez así logres hacer algo bien. Pensar no es tu fuerte. Estí visto|trans-title=Girl, what you think doesn't worry me. You better learn how to cook. Maybe then you can do something right. Thinking is not your strong suit. It's seen.|language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=|first=|date=28 October 2019|title=&quot;Mejor aprende a cocinar&quot;: Usuarios reviven pol?micos tuits del nuevo presidente de Argentina|language=es|trans-title=&quot;You better learn how to cook&quot;: Users revive new Argentine president's polemic tweets|work=[[Radio Programas del Per?]]|url=https://rpp.pe/mundo/argentina/alberto-fernandez-mejor-aprende-a-cocinar-usuarios-reviven-polemicos-tuits-del-nuevo-presidente-de-argentina-noticia-1226890|url-status=live|access-date=}}&lt;/ref&gt;

2020 жылдың маусымында ол журналист Кристина Переске Висентин ауылшаруашылық конгломератында үкімет тағайындаған әкімшілік құру әрекеттері туралы сұрағаннан кейін «барып, Конституцияны оқуға» кеңес берді.&lt;ref&gt;{{cite news |title=El tenso cruce entre Alberto Fernández y Cristina Párez durante una entrevista |trans-title=The tense crossing between Alberto Fernández and Cristina Párez during an interview |url=https://www.infobae.com/teleshow/infoshow/2020/06/18/el-tenso-cruce-entre-alberto-fernandez-y-cristina-perez-durante-una-entrevista/ |work=Infobae |language=Spanish}}&lt;/ref&gt;

==Марапаттары==
* [[File:ARG Order of the Liberator San Martin - Grand Cross BAR.png|106px]] Сан-Мартинді босатушы ордені
* [[File:ARG Order of May - Grand Cross BAR.png|106px]] Мая Ордені

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

{{Үлкен жиырмалық басшылары|мемлекет=Аргентина}}

[[Санат:Үлкен жиырмалық басшылары]]
[[Санат:Аргентина саясаткерлері]]</text>
      <sha1>n2olcgsvn8kj1w363bjw68k1o302e03</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683669</id>
      <parentid>3683668</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T15:58:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-52058-82</username>
        <id>186262</id>
      </contributor>
      <origin>3683669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61985" sha1="jivvjgxnf8x8pzcekz20jhft05jty59" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = мемлекет басшысы 
 | Қазақша есімі        = Альберто Фернандес
 | Шынайы есімі         = {{lang-es|Alberto Fernández}}
 | Суреті               = Alberto Fernandez 2020.jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Альберто Фернандес. 2020 жыл
 | Титулы               = [[Аргентина]]ның [[Аргентина президенттерінің тізімі|57-ші]] [[Аргентина президент|Президенті]]
 | Ту                   = Standard of the President of Argentina Afloat.svg
 | Ту2                  = 
 | Реті                 = 
 | Басқара бастады      = [[10 желтоқсан]] [[2019 жыл|2019]]
 | Басқаруын аяқтады    = 10 желтоқсан 2023
 | Ізашары              = [[Маурисио Макри]]
 | Ізбасары             = Хавьер Милей
 | Вице-президент  = [[Кристина Фернандес де Киршнер|Кристина де Киршнер]]
 | Президент            = 
 | Премьер              =
 | Титулы_2             = Министрлер Кабинетінің төрағасы
 | Ту_2                 = Jefatura de Gabinete de Ministros arg.png
 | Ту2_2                = 
 | Президент_2               =  [[Нестор Киршнер]]&lt;br&gt;[[Кристина Фернандес де Киршнер|Кристина де Киршнер]]
 | Басқара бастады_2    = [[25 мамыр]] [[2003 жыл|2003]]
 | Басқаруын аяқтады_2  = [[23 шілде]] [[2008 жыл|2008]]
 | Ізашары_2            = Альфредо Атанасоф
 | Ізбасары_2           = Серхио Масса
 | Титулы_3             = Буэнос-Айрестің заң шығарушы ассамблеясы
 | Ту_3                 = BA city legislat logo.png
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 7 тамыз 2000
 | Басқаруын аяқтады_3  = 25 мамыр 2003
 | Президент_3          = Эдуардо Дуальде
 | Ізбасары_3           = 	Елена Крус
 | Титулы_4             = Аргентина ұлтын сақтандыру жөніндегі басқарушы
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 1 тамыз 1989
 | Басқаруын аяқтады_4  = 8 желтоқсан 1995&lt;ref&gt;[http://www.elseguroenaccion.com.ar/?p=12378|título=Informe exclusivo – LOS SUPERINTENDENTES, LOS VICES, LOS REEMPLAZOS…|editorial=El seguro en acción|fecha=14 de enero de 2016|fechaacceso=18 de mayo de 2019]&lt;/ref&gt;
 | Ізашары_4            = Диего Пелуффо
 | Ізбасары_4           = Клаудио Морони
 | Туған күні         = 2.04.1959
 | Туған жері         = {{туғанжері|Буэнос-Айрес|Буэнос-Айресте}}, [[Аргентина]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                =
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = Жастистиалст партиясы (1983 жылдан бастап)
 | Білімі               = [[Буэнос-Айрес университеті]]
 | Мамандығы            = 
 | Қолтаңбасы           = Firma de Alberto Fernández.svg
 | Сайты                = /https://alferdez.com.ar/
 | Commons              = Alberto Ángel Fernández
 | Марапаттары          =[[File:ARG Order of the Liberator San Martin - Grand Cross BAR.png|50px]] [[File:ARG Order of May - Grand Cross BAR.png|50px]]
}}

'''Альберто Анхел Фернандез''' ({{lang-es|Alberto Ángel Fernández}}, [[2 сәуір]] [[1959 жыл]]ы [[Буэнос-Айрес|Буэно-Айрес]]те туған) — Аргентиналық заңгер әрі саясаткер, 2019 жылы өткен президент сайлауында жеңіске жеткен [[Аргентина президенттерінің тізімі|Аргентинаның жаңа сайланған президенті]]&lt;ref&gt;{{cite news |last=Dube |first=Ryan |publisher=Wall Street Journal |title=Argentina’s President Mauricio Macri Concedes Election to Peronist Rival Alberto Fernández |date=27 October 2019 |accessdate=27 October 2019 |url=https://www.wsj.com/articles/argentinas-alberto-fernandez-leads-results-of-presidential-vote-with-47-2-support-11572223112}}&lt;/ref&gt;. Нестор Киршнер тұсында және Кристина Фернандез де Киршнер билігің алғашқы айында Министрлер кеңесінің төрағасы болып қызмет етті. 1994 жылы пайда болған бұл лауазымды 2003 және 2008 жылдар аралығы бойы иеленген Фернандез әзірге осы қызметте ең ұзақ отырған басшы.

1983 жылы ол Буэнос-Айрес Университетінің заң мектебін бітіріп, Сан-Исидро федералды сотының судьясы болды және Альберто Ассефтің басшылығымен саясаттағы алғашқы қадамдарын жасап, Конституциялық ұлтшыл партияның жастар қанатының президенті болды. Рауль Альфонсиннің кезінде ол экономика министрлігінде қысқаша директор және бас директордың құқықтық мәселелер жөніндегі орынбасары болған. 1989-1995 жылдар аралығында ол халықтың сақтандыру бойынша басқарушысы болды. 1996 жылы ол Буэнос-Айрес үкіметінің ресми өкілі Эдуардо Духальде,&lt;ref&gt;[https://chequeado.com La historia detrе́s de la foto de Alberto Fernа́ndez con un socio del clan Puccio 6 de agosto de 2019]&lt;/ref&gt; алдымен Gerenciar S.A президенті болды. содан кейін Grupo Bapro компаниясының вице-президенті ретінде 1999 ж. Ол 1999 жылы президенттікке үміткерлер Духальде мен 2003 жылы Нестор Киршнерді қолдаған 9-ы болған Перонистік ой-пікірді білдіретін Grupo Calafate негізін қалаушылардың бірі болды. 2000 жылы ол бұрынғы экономика министрі Доминго Каваллоның Encuentro por la Ciudad альянсы арқылы Буэнос-Айрес қаласының заң шығарушы органына сайланды.

2003 жылғы сайлауда ол жеңіс майданының кандидаты ретінде Президент болған перонист Нестор Киршнер науқанының жетекшісі болды. Фернандес министрлер кабинетінің басшысы болып тағайындалды, ол бүкіл президенттік мерзімде қалды. 2007 жылғы сайлауда пара-Ла-Виктория майданы пианист Кристина Фернандес де Киршнердің кандидатурасын ұсынып, оны қайтадан штаб бастығы етіп тағайындады. Ол жеті айдан кейін, 2008 жылдың шілдесінде, 129 күнге созылған жұмыс берушінің ауылшаруашылық ереуілінен кейін отставкаға кетті. Бүгінгі таңда ол 1995 жылы қызметке кіріскеннен бері ең ұзақ уақыт - 5 жыл, 1 ай және 29 Күн қызмет еткен адам болды.

Отставкаға кеткеннен кейін ол Нестор Киршнер үкіметін ақтап, Кристина Фернандес үкіметіне қатысты сыни ұстанымды сақтап қалды. 13 2018 жылы ол киршнеризммен одақ құруды ұсынған киршнеристік емес перонистік секторды басқарды, бұл макризмді жеңудің жалғыз жолы. 2019 жылғы сайлауда. 2019 жылдың 18 мамырында бұрынғы президент оны 2019 жылғы президенттік сайлауда де Тодос майданынан Ұлт Президенттігіне кандидат деп жариялады және ол өзі кандидат лауазымына үміткер болды. 27 қазан 2019 бірінші турда Президент болып сайланды, 48,24% дауыс жинап, қайта сайлауға ұмтылған қазіргі президент Маурисио Макриді жеңді&lt;ref&gt;[https://www.clarin.com/politica/elecciones-2019-cerro-votacion-primeros-resultados-esperan-21_0_c1YtAlhJ.html|t?tulo=Elecciones 2019: Alberto Fern?ndez se impuso en primera vuelta y ser? el nuevo presidente|fechaacceso=28 de octubre de 2019|apellido=Clar?n.com]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.infobae.com/america/america-latina/2019/10/27/cerraron-los-comicios-en-argentina-expectativa-por-saber-quien-sera-el-nuevo-presidente/|t?tulo=Elecciones en Argentina: Alberto Fern?ndez se impone en primera vuelta pero saca una ventaja menor a la esperada|fechaacceso=28 de octubre de 2019]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.biobiochile.cl/noticias/internacional/america-latina/2019/10/27/alberto-fernandez-y-cfk-derrotan-a-macri-y-es-nuevo-presidente-electo-de-argentina.shtml|t?tulo=Alberto Fern?ndez vence a Macri y es nuevo presidente electo de Argentina: CFK ser? vicepresidenta|fechaacceso=28 de octubre de 2019|fecha=27 de octubre de 2019]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.abc.es/internacional/abci-alberto-fernandez-gana-elecciones-argentina-pero-gobierno-pide-esperar-escrutinio-para-confirmar-si-balotaje-201910280019_noticia.html|t?tulo=Alberto Fern?ndez, presidente electo de Argentina tras imponerse a Macri|fechaacceso=28 de octubre de 2019|fecha=27 de octubre de 2019]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.msn.com/es-ar/video/soccer/opositor-alberto-fern%C3%A1ndez-electo-presidente-de-argentina-en-primera-vuelta/vi-AAJrY9y|t?tulo=Opositor Alberto Fern?ndez electo presidente de Argentina en primera vuelta|fechaacceso=28 de octubre de 2019]&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
Фернандес [[Буэнос-Айрес]] қаласында дүниеге келген. [[Буэнос-Айрес университеті]]нің заң факультетін бітірген. 24 жасында жоғары білім алып, кейін өзі оқыған оқу орнында қылмыстық құқық оқытушысы болып қызмет етті. Саяси өмірі сайлаусыз тағайындалатын Буэнос-Айрес кеңесінде, депутаттардың Ұлттық палатасында және экономика министрлігінде бастады. Осы уақыт ішінде ол Буэнос-Айрестің бұрыңғы губернаторы Эдуардо Дуальдоға жақын болды. 

[[2000 жыл]]дың [[7 маусым]]ы Буэнос-Айрес қаласынан, Фернандо де ла Руа тұсында экономика министрі болған Доминго Кавальо жетекшілік ететін &quot;Acción por la República&quot; азшылық партиясынан депутат болып сайланды. Үкімет басшысы болып тағайындалғаннан кейін ол бұл лауазымнан бас тартты. Бұл қызметте ол 2008 жылдың шілдесіне дейін отырды.

1980 жылдары Фернандес 12 және 26 нұсқамалық соттарда офицер болып қызмет етті. 1981 жылы ол федералды сотқа рұқсат сұрады және қызметші Рамон Монтоя мен Фернандо Мантарастың баяндамашысы болды. Ол кейінірек сот төрелігі Альберто Пиоттиге төрағалық етіп, Сан-Исидро Федералдық сотының тең судьясы болды. Пиотти 1982-1985 жылдар аралығында үш адамды өлтірген және төртінші тұтқында отырған Сан-Исидро отбасының Пуччио ісін қараған судья болды. Сотталушылардың адвокаттары болмаған, сондықтан мемлекет оларды лотерея арқылы қамтамасыз етті. , төрешілердің бірі. Фернандес екі құрбанды өлтіргенін мойындаған Пуччио отбасының досы Гильермо Фернандес Лаборденің адвокатын тағайындағанға дейін ресми қорғаушы болды.&lt;ref&gt;[https://www.clarin.com/policiales/clan_puccio-fernandez_laborda-corte_suprema-prision_perpetua_0_BJfzeYD7l.html|título=Clan Puccio: el último integrante detenido quedará libre en 2022|editorial=Diario Clarín|fecha= 20 de noviembre de 2015|fechaacceso=6 de agosto de 2019]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

[[2019 жыл]]дың [[18 мамыр]]ы президент болуға үміткер ретінде ұсынылды (вице-президент лауазымына бұрыңғы президент Кристина Фернандес де Киршнер ұсынылды&lt;ref&gt;[https://www.lanacion.com.ar/politica/alberto-fernandez-presidente-cristina-kirchner-vice-video-nid2249202 Alberto Fernández presidente, Cristina Kirchner vice: el video en el que la senadora anuncia la fórmula]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.lavoz.com.ar/politica/quien-es-alberto-fernandez-candidato-presidente-que-acompanara-cristina-fernandez Quién es Alberto Fernández, el candidato a Presidente que acompañará a Cristina Fernández]&lt;/ref&gt;. 11 тамыз күні сайлаудың алғашқы айналымында Альберто Фернандес сайлаушылар даусының 32% жинаған президент Маурисио Макримен салыстырғанда 47% жинап, жеңіске жетті. Оның жеңісінен кейін доллар бағамы 45-тен 63 песоға көтеріліп, Уолл-стриттегі Аргентина компанияларының акциялары 63%-ға түскен.

===Көркем жолақ===
Альберто Фернандес негізінен акустикалық және электро гитара ойнаумен, ән айту мен Аргентинаның ұлттық рок жанрында ән жазумен байланысты шығармашылық жолды дамытты. 14 жасында оның достары Карлос Лопес пен Даниэль Паз оған [[Бальванера (Буэнос-Айрес)|Бальванера]] аймағында достасқан, ән жазған және El Corralón сияқты клубтарда ойнаған әнші Литто Неббиямен гитараны үйренуге кеңес берді.&lt;ref&gt;[https://www.lanacion.com.ar/politica/el-interprete-de-kirchner-que-anora-el-rock-nid506457|título=El intérprete de Kirchner que añora el rock|editorial=Diario La Nación|fecha= 25 de junio de 2003|fechaacceso=27 de julio de 2019]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Роктың өміріндегі маңыздылығына тоқтала отырып, Фернандес: «Мен ұлттық роктың ұлымын» және «[[Боб Дилан]] маған Пероннан гөрі әсер етті» деді. Оның киген мұрты оның ең үлкен музыкалық стандартты - Аргентинаның ұлттық рокының әкесі саналатын Литто Неббияны анықтайтындығына байланысты, ол оған гитарада ойнауды үйреткен мұғалімдердің бірі болды. Оның иті, өз кезегінде, Боб Диланның атымен Дилан деп аталады. Өзінің максималды музыкалық талғамдарының қатарында ол [[Густаво Сантаолалья|Густаво Сантаолалланың]] жетекшілігімен аргентиналық Arco Iris тобын қосты.&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[https://www.diariodecultura.com.ar/home/el-interprete-del-presidente-daniel-lopez-anticipa-un-nuevo-disco-con-dos-canciones-de-alberto-fernandez/|obra=Diario Cultura|título=El intérprete del Presidente: Daniel López anticipa un nuevo disco con dos canciones de Alberto Fernández]{{Deadlink|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

2019 жылға дейін Фернандестің Литто Неббияға арналған «El Sueño del Piano» және «Contracara» атты екі әнін Даниэль Лопес ''El Sueño del Piano'' (2006) альбомы үшін кәсіби түрде жаздырды.

{{quotation|—Бұл уақыт сіздің иеңіз болмасын. Азаптың елесі сол жерді қуып жүрген кезде Азапты себушілер құлап кетсін, бірақ минстрелдің әні жабылмасын.

Осы уақытта жел не айтып жатқанын айтыңызшы, егер жаңбыр бізге ұшуға мүмкіндік берсе, және қанша тілек қалдырғаныңызды айтыңыз Кеме апатына арналған салды табыңыз ..|}}

Сол сияқты, Super Ratones оны «Last Summer» әнінде гитара ойнап, Super Ratones (2008) қонағы музыкант ретінде көрсетті.

UNO Entre Ríos Фернандестің шығармашылығы туралы мақаласын жариялады, онда Даниел Лопеспен бірге Монсеррат кафесінде Литто Неббияның «Madre, Hear Me» әнінің интерпретациясы (гитара және екінші дауыс) бар.&lt;ref&gt;[https://www.unoentrerios.com.ar/el-pais/anticipan-la-salida-un-disco-que-incluira-dos-canciones-alberto-fernandez-n2549210.html|título=Anticipan la salida de un disco que incluirá dos canciones de Alberto Fernández|obra=UNO Entre Ríos|fecha=11 de diciembre de 2019]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==Саясаттан басталады==
[[File:Alberto Fernández - Raúl Alfonsín.jpg|thumb|250px|Алберто Фернандес, сол кездегі штаб бастығы, бұрынғы президент Рауль Альфонсинмен бірге. Альфонсин президенті болған кезде ол Экономика министрлігінде директордың құқықтық мәселелер жөніндегі орынбасары қызметін атқарды.]]
1985 жылы Рауль Альфонсиннің кезінде Хуан Витал Сурруилдің басшылығымен Экономика министрлігінің бас директорының құқықтық мәселелер жөніндегі орынбасары, сонымен қатар Буэнос-Айрес қаласы мен Аргентина халық депутаттары палатасының құрметті консультативтік кеңесінің кеңесшісі болып тағайындалды. Осы кезеңде ол Хосе Мануэль де ла Сота мен Антонио Кафьеро ұйымдастырған Юстицалиста партиясының жаңару қанатына қатысты, олар 1987 жылғы заң шығаруда сайлауда жеңіліп, кейін 1989 жылы өткен президенттік сайлауда ішкі сайлауда Карлос Менемге жеңіліп қалды.

1989 жылы Карлос Менемнің төрағалық етуімен ол Ұлттық сақтандыру жөніндегі супиндендент болып тағайындалды, бұл қызметті 1995 жылға дейін, экономика министрі Доминго Каваллоның отставкасынан алты ай бұрын атқарды. Осы кезеңде ол 1989-1992 жылдар аралығында Латын Америкасы сақтандыру суперинтендтері қауымдастығының президенті, Халықаралық сақтандыру қадағалаушылар қауымдастығының тең құрылтайшысы, ГАТТ Уругвай раундында және MERCOSUR қаржылық қызметтер тобында Аргентина үшін келіссөз жүргізушісі, сондай-ақ АЛАДИ сақтандыру бойынша сарапшы болды.

1996 жылы оны губернатор Эдуардо Духальде, Gerenciar Proyectos y Administración Sociedad Anónima президенті, бизнестің ашықтығы қызметтерін ұсынатын, Banco Provincia de Buenos Aires компаниясына тағайындады. 1997 жылы Banco Provincia акционері және менеджері болған компаниялар Bapro Group холдингіне ұйымдастырылды, оның алғашқы президенті банктің бұрынғы басшысы Родольфо Фригери болды. Фернандес 1997 жылдың 11 желтоқсанынан 22 желтоқсанына дейін қызмет атқарды. 1999 ж. Вице-президент ретінде және 2000 жылдың 1 шілдесінде директорлардың бірі ретінде отставкаға кеткенге дейін.

1998 жылы ол Эдуардо Дуальденің 1999 жылғы сайлаудағы президенттік науқанының қазынашысы болып тағайындалды, оны Альянстың кандидаты Фернандо де ла Руадан жеңді. Осы кезеңде ол Дуальдемен бірге Калафат тобының негізін қалаушылардың бірі және үйлестірушісі болды. , Хосе Октавио Бордон, Кристина Фернандес де Киршнер, Эстебан Риги, Эдуардо Вальдеc, Карлос Томада, Марио Кампора және Хулио Барбаро және басқалары, партияның прогрессивті қанатының «қайта сайлау» әрекеті мен сол кездегі президент Карлос Менем-нің [[Неолиберализм|неолибералдық]] саясатына қарсы шыққан перонистік ой-пікір орталығы алдымен Эдуардо Дуальденің президенттікке кандидатурасын, содан кейін Санта-Круc губернаторы Нестор Киршнерді қолдады,&lt;ref&gt;[https://www.lanacion.com.ar/economia/el-provincia-se-convertira-en-un-holding-empresario-nid82328|título=El Provincia se convertirá en un holding empresario|fechaacceso=23 de julio de 2019|fecha=5 de diciembre de 1997|editorial=La Nación]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ол оны 1998 жылы жалпы досы Эдуардо Вальдес арқылы кездестірген науқан жетекшісі етіп тағайындады. Келесі жылы ол Буэнос-Айрес университетінің мемлекеттік және жеке ұйымдардағы ашықтық бағдарламасының директоры болып тағайындалды.&lt;ref name=&quot;borocoto&quot;&gt;[https://razonyrevolucion.org/el-primer-borocoto-biografia-politica-de-alberto-fernandez-1983-2007/|título=El primer Borocotó. Biografía política de Alberto Fernández, 1983-2007|fechaacceso=18 de mayo de 2019|fecha=3 de septiembre de 2018|editorial=razonyrevolucion.org]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

1999 жылы ол үкімет басшысының орынбасары лауазымына алдын-ала үміткер болды,&lt;ref&gt;[https://www.lanacion.com.ar/politica/la-apuesta-de-duhalde-en-la-capital-nid134564|título=La apuesta de Duhalde en la Capital|editorial=La Nación|fecha=11 de abril de 1999|fechaacceso=23 de julio de 2019]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Хорхе Аргуэллоны қолдайды, содан кейін Буэнос-Айрес депутаты болды, 51 бұрынғы әділет министрі Рауль Гранилло Окамподан Юстицистік партияның кандидатурасынан жеңіліп қалды. Кейін [[Буэнос-Айрес]]тің  жетекшілерімен бірге Альберто Ирибарн және Хулио Витобелло сияқты. партияның Menem емес қанаты Peronismo que suma тобын құрды, ол бұрынғы экономика министрі Доминго Кавалломен біріктірді. 2000 жылы Буэнос-Айрестегі сайлауда ол үкімет басшылығына кандидат ретінде Доминго Кавалло бастаған Encuentro por la Ciudad альянсы арқылы Буэнос-Айрес заң шығарушы органына сайланды, ол сайлаушылардың 33,20% дауысымен екінші орынға көтеріліп, он бірінші орында тұрды. орын. тізімдегі орын.&lt;ref&gt;[https://www.cigmap.es/expertos/alberto-fernandez/|título=Alberto Fernández|fechaacceso=18 de mayo de 2019|editorial=cigmap.es]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==Министрлер кабинетінің басшысы==
===Нестор Киршнердің мандаты (2003-2007)===
2003 жылы 25 мамырда Нестор Киршнер ұлттың президенті болған кезде Фернандес министрлер кабинетінің басшысы ретінде шақырылды және оның Буэнос-Айрес заң шығарушы органындағы орны актриса Елена Крузда қалды, ол өзінің мәлімдемелерімен өзін-өзі жариялаған ұлттық қайта құру процесін қолдады. Бұл ұйымға қабылданбауды өтінген кейбір саяси топтар қарсыласты, бірақ 21 дауысқа қарсы, 10 қолдаумен және 13 қалыс қалумен бұл шақырудан бас тартылды, ол үшін 2003 жылдың 18 қыркүйегінде ол ант беріп, қызметіне кірісті.

Оның әкімшілік басшысының орынбасары корольдік монетаның бұрынғы басшысы Хуан Карлос Песоа болды. Президент Киршнер БАҚ хатшылығын публицист Энрике Альбистур басқарған Министрлер Кабинетінің штабына ауыстырды. Киршнер үкіметі қабылдаған алғашқы шаралардың қатарында 75% басшылық пен 58 Аргентина федералды полициясын алып тастау арқылы қарулы күштердің басшылығынан босату болды, Фернандес президенттің «ұрпақ ауысуына» берік екенін айтты. Ол Ұлттық Конгрестен Жоғарғы Соттың мүшелеріне импичмент жариялауды сұрап, «ол (соттың президенті) Хулио Назареномен жазасыз қалу үшін қандай да бір үкім шығаруды қарастырмайтынын» мәлімдеді. Ақыры, Назарено 27 маусымда мәжіліс залында отставкаға кетті. Депутаттар қызметтегі нашар жұмысына байланысты импичмент жариялауға дауыс беріп, оның орнына Евгенио Заффарони келді.

2003 жылдың сәуірінде Санта-Фе қаласында Саладо өзенінің тасқынынан кейін су тасқыны болды, нәтижесінде 150 000 адам эвакуацияланды. Фернандес үкіметтің отырысын өткізді, онда субсидиялар беру және құрбан болғандардың зейнетақысы мен зейнетақысын 300 аргентиналық песоға дейін көтеру туралы шешім қабылданды. Сыртқы саясатта Фернандес «Аргентинаның сыртқы саясаты бәріне ашық болуы керек және оның эпицентрі Бразилия болуы керек» деп қуаттады және Халықаралық валюта қорының сол кездегі президенті Хорст Кулермен кездесті және «Аргентина өз мақсаттарынан асып түсті. ХВҚ не ұсынды және сұрады»

2003 жылы 25 маусымда ол «басқару мен парламенттің бірлескен күш-жігері арқылы» «ақылды мемлекет құру» туралы сұрап, өзінің бірінші басқару есебін Конгресске ұсынды.

2003 жылы 17 қазанда депутат Элиза Каррио Хорхе Ланаттың Диа Д.. бағдарламасының көрсетілуіне жол бермеу үшін үкімет «баспасөзге қысым көрсетіп жатыр» деп мәлімдеді. PAMI-дағы болжамды бұзушылықтар туралы. Фернандес бұл айыпты жоққа шығарды.

2003 жылы 14 қарашада Конгресс 2004 жылғы бюджетті мақұлдады, оның құрамына штаб басшысының мемлекеттік қаржылық басқару туралы заңына сәйкес келмей бюджет сызықтарын қайта құру құзыры кірді. 20 қарашада Фернандес Федералды жоспарлау министрі Хулио де Видомен бірлесіп, мемлекет пен жеке несие берушілерге төлемдерді орындамағаны үшін Аргентинаның [[Correo Oficial de la República Argentina]] Макри тобымен поштадан тоқтататынын жариялады.&lt;ref&gt;[https://www.lanacion.com.ar/economia/macri-iniciaria-un-juicio-contra-el-estado-nid546892#|título=Macri iniciaría un juicio contra el Estado|editorial=Diario La Nación|fecha=20 de noviembre de 2003|fechaacceso=25 de julio de 2019]&lt;/ref&gt;

2004 жылы сәуірде Аргентина үкіметі табиғи газдың тапшылығына байланысты Боливиямен газ экспортын үшінші елдерге, соның ішінде Чилиге тоқтата тұру келісіміне қол қойды. Чили президенті Рикардо Лагос бұл шешімді сынға алды. Фернандес сынға жауап беріп,&lt;ref&gt;[https://www.lapoliticaonline.com/nota/nota-33600/|título=EL GAS, ENTRE BOLIVIA Y LA ARGENTINA|editorial=La Política Online|fecha=1 de julio de 2006|fechaacceso=25 de julio de 2019]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; «Чили үкіметі дүрбелеңде. Аргентина заңына сәйкес Чилиге газ сату үшін алдымен ішкі сұранысты қанағаттандыру қажет, бұлай болмайды ». Соңында, Аргентина үкіметі табиғи газды тасымалдау және тарату қуатын кеңейту және газ құбырын кеңейтуді аяқтау жоспарын ұсынды. Атуча II атом электр станциясы және мемлекеттік ENARSA компаниясының құрылуы.
[[File:Kirchner con intendentes de Buenos Aires.jpg|thumb|left|250px|Президент Нестор Киршнер Буэнос-Айрес провинциясындағы муниципалитеттердің әкімдерімен кездесу кезінде, штаб бастығы Альберто Фернандеспен және Ішкі істер министрі [[Анибаль Фернандес|Анибаль Фернандес]] пен, 11 қыркүйек 2006 ж.]]
2004 жылы мамырда мемлекеттік Canal 7 телеарнасының өндірісі сәйкесінше Кристина Муччи мен Освальдо Кирога жүргізетін Los Siete Locos және El Refugio de la Cultura-ны түсірді. Дау-дамайдан кейін Фернандес бұл қателік екенін мойындады және екі циклдың да ауаға қайта оралуын қамтамасыз етті. Ол сонымен бірге «мәдениет - бұл үкіметті қатты алаңдататын мәселе» деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;[https://www.lanacion.com.ar/cultura/admiten-que-fue-un-error-levantar-los-programas-de-canal-7-nid604564|título=Admiten que fue un error levantar los programas de Canal 7|editorial=Diario La Nación|fecha=26 de mayo de 2004|fechaacceso=25 de julio de 2019]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.lanacion.com.ar/cultura/la-cultura-es-un-tema-que-preocupa-mucho-al-gobierno-nid604895|título=&quot;La cultura es un tema que preocupa mucho al Gobierno&quot;|editorial=Diario La Nación|fecha=27 de mayo de 2004|fechaacceso=25 de julio de 2019]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
[[File:Buenos Aires - Presentación Canal 7 - presidenciagovar.jpg|thumb|250px|[[Диего Армандо Марадона|Диего Марадона]], Розарио Люфрано, Алехандро Долина және Альберто Фернандес 2006 жылы жаңа 7 канал бағдарламасының таныстырылымында.]]
2004 жылдың 25 маусымына қараған түні Ла-Боканың Буэнос-Айрес маңындағы Лос-Пибес асханасынан шыққан пикетеро Мартин Осо Сиснеросты қылмыскер өз үйінің алдында өлтірді. Қарсылық ретінде Тьерра федерациясының Пикетеросы және Луис Д'Элия басқарған тұрғын үй құрылысы Ла-Бокадағы 24-ші Федералды полиция бекетін басып алды. Кирхнер үкіметі 2002 жылғы Авелланеда қырғынынан кейін әлеуметтік наразылықтарға полицияның араласпауымен ерекшеленді. Өсіп келе жатқан әлеуметтік наразылыққа тап болған Фернандес: «Біз үкіметтер мен билеушілерге жүйелі түрде репрессияға айып тағылған елде тұрамыз. Енді полиция бөлімшесі қалпына келтірілді, репрессиясыз тәртіп қалпына келтірілді және бізді осыған айыптайды. 16 шілдеде пикетшілер Буэнос-Айрестегі заң шығарушы органға полицияның араласуынсыз қаланың бірге өмір сүру кодексін реформалауға қарсы отпен, таяқтармен және тастармен шабуылдады. Фернандестің айтуынша, олар «репрессияны қажет ететін оңшыл аргументтерді дәлелдейтін ультра солшыл топтардың» жұмысы болды. 23 шілдеде әділет министрі Густаво Белис оны күшпен тастап кеткісі келген мафияның бар екенін айыптап, оны айыптады барлау хатшылығы (SIDE) заңсыз айла-шарғы жасау және олардың қызметіндегі сыбайлас жемқорлыққа ұшырау Президент Киршнер әділет министрі Густаво Белис пен Федералдық полиция бастығы Эдуардо Прадосты заң шығарушы ассамблеяда қару-жарақпен полиция қызметкерлері болғандығы анықталғаннан кейін қызметінен босату туралы шешім қабылдады наразылықтардың.

2004 жылдың 28 шілдесінде 17 жастағы Николас Гарнилді анасы Мария Сусанамен бірге Беккар қаласында жаппай жинау кезінде ұрлап әкеткен. Гарнил 65000 песо төлегеннен кейін 20 күн өткен соң босатылды. Гарин қаласындағы аргентиналықтар. Сюзан босатылғаннан кейін Гарнил көпшілікке хат жазып, онда президент Киршнерді сенімсіздікті күшейтіп отыр деп айыптап, шара қолдануға шақырды. Фернандес сынға жауап ретінде «олар маған бақытты емес сияқты көрінеді. Ол Аргентинаның бір бөлігі, ол оған тигенде ауырсыну табады ». Оппозиция Фернандестің пікірлеріне күмән келтірді, оларды мазақ деп атап, ол шеше алмайтын мәселеге назар аудармайтындығын көрсетті. Ақырында, Киршнер Ұлттық қауіпсіздік хатшылығын үй кеңсесіне тапсырды.

2004 жылы 12 желтоқсанда Фернандес сенатор және бірінші ханым Кристина Фернандес де Киршнермен бірге Испанияға барып, премьер-министр Хосе Луис Родригес Сапатеромен кездесті және осылайша Аргентинаны ХВҚ-ға қарсы тұруда және төлем қабілетсіз жеке қарыздың шарттарын қайта қарауда қолдайды. ХВҚ-ның барлық қарызын кешіру идеясымен бетпе-бет келген Фернандес бұл бастаманы қорғап, «біздің халықаралық ұйымдар алдындағы қарызымызды азайту және оны жауапсыздықпен жасамау туралы өте нақты шешім қабылданғанын» көрсетті. 2005 жылғы наурызда Экономика министрі [[Роберто Лаванья]] Аргентина қарызды қайта құрылымдау бойынша 76,07% міндеттеме алғанын мәлімдеді. Фернандес Аргентинаның алдында «жаңа мүмкіндік» тұрғанын және бұл төтенше жағдайларды жеңуге болатындығының дәлелі екенін айтты.

2005 жылы 23 ақпанда LAFSA (Lineas Aereas Federales SA) иесі болған Оңтүстік желге Мартин Варсавскийге, компания шенеуніктеріне және бригадалық генерал бастаған Аргентина әуе күштері басшылығына зиян келтірген есірткі сатумен айыпталды. Карлос Альберто Роде. Мұндай жағдайға тап болған Аргентина мемлекеті SW-LAFSA-ны 2005 жылдың наурызында аяқталғаннан кейін жаңартпады. Фернандес оппозицияны «ұлттық үкіметті осы іске тартуды қалау - таза ақымақтық» деп сұрақ қойып, үкімет «не болып жатқанын біліп отыр» деді.

2005 жылы 17 сәуірде Фернандес Буэнос-Айрес қаласының Юстциалистік партиясының президенті болып сайланды, 2007 жылы үкімет басшысы лауазымына ықтимал кандидатура үшін сөйледі.

2006 жылы 10 шілдеде президент Нестор Киршнер қоршаған ортаны қорғау министрі мен спорт хатшысын министрлер кабинетіне ауыстырды.&lt;ref&gt;[https://www.lanacion.com.ar/politica/mas-influencia-para-alberto-fernandez-nid822363|título=Más influencia para Alberto Fernández|editorial=Diario La Nación|fecha=11 de julio de 2006|fechaacceso=18 de mayo de 2019]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

2007 жылдың 31 қаңтарында экономика министрі Фелиза Мишели Ұлттық статистика және халық санағы институтындағы (IISC) өзінің міндетін статистика жөніндегі директор Клайд Трабучи мен тұтыну бағалары индекстерінің директоры және инфляцияны өлшеуге жауапты Грациела Бевакуаға жүктеді. Оппозиция мұны организмге араласу ретінде қабылдады және инфекция индексін өзгерту үшін Беваккаға қысым жасауды айыптады. Фернандес сынды «саяси айла-тәсілдермен» және «оны өз баяндамасында (газет) Кларин басқарған» деп түсіндірді. 101 ҰССИ деректері бойынша 2007 жылғы қаңтардағы инфляция 1,1% құрады, ал жеке 2-ге өсті. 1% .102 Латын Америкасы экономикасы департаментінің (IFDELA) зерттеу қорының Абель Виллоне, депутат Клаудио Лозано және Кастильонион мен Тискорния Камило Тискорния сияқты экономистер инфляцияны өлшеу әдісіне өзгерістер енгізілді деген пікірге келді.

2007 жылдың 31 қаңтарында экономика министрі Фелиза Мишели Ұлттық статистика және халық санағы институтындағы (IISC) өзінің міндетін статистика жөніндегі директор Клайд Трабучи мен тұтыну бағалары индекстерінің директоры және инфляцияны өлшеуге жауапты Грациела Бевакуаға жүктеді. Оппозиция мұны организмге араласу ретінде қабылдады және инфекция индексін өзгерту үшін Беваккаға қысым жасауды айыптады. Фернандес сынды «саяси айла-тәсілдермен» және «оны өз баяндамасында (газет) Кларин басқарған» деп түсіндірді. 101 ҰССИ деректері бойынша 2007 жылғы қаңтардағы инфляция 1,1% құрады, ал жеке 2-ге өсті. 1% .102 Латын Америкасы экономикасы департаментінің (ЛАЭЗҚ) зерттеу қорының Абель Виллоне, депутат Клаудио Лозано және Кастильонион мен Тискорния Камило Тискорния сияқты экономистер инфляцияны өлшеу әдісіне өзгерістер енгізілді деген пікірге келді.
[[File:Ministros de Cristina.jpg|thumb|250px|Сайланған президент [[Кристина Фернандес де Киршнер]], Президенттің штабының бастығы Альберто Фернандес, Федералдық жоспарлау министрі Хулио де Видо және болашақ экономика министрі Мартин Люсто 2007 жылғы президенттік ауысымда үкімет отырысында.]]
2007 жылы 10 шілдеде қоршаған ортаны қорғау министрі Ромина Пиколотти ARI ұлттық депутаты Адриан Перес журналист Клаудио Савоианың «Кларин» газетіндегі мақаласында жарияланған заңсыз тергеуден кейін ұлттық мемлекет пайдасына «мемлекеттік мүлікті жымқыру және алаяқтық жасағаны» үшін соттады. жалдау мен бюджетті басқаруға деген көзқарас, атап айтқанда, «айына 8000 аргентиналық песодан астам жалақы алатын отбасы мүшелері мен достарын жалдау, қаражатты ArgenInta қорына бағыттау және жеке ұшақтармен саяхаттау». Фернандес Пиколотти «адал және жақсы шенеунік» екенін, егер заң бұзушылықтар анықталса, ол «бірінші болып әрекет ететінін» айтты. 106 Келесі күні Пиколотти Фернандеске басқару есебін ұсынды. Содан кейін Фернандес Пиколоттимен баспасөз мәслихатын өткізіп, онда «аталған қатыгездіктің бәрі жалған» деп сендіріп, «бұл таза саяси операция» екенін растады. Ол «менеджменттегі 306 жаңа жұмысшының 78 пайызы жоғары білімге ие» дегенді алға тартып, шенеуніктің ағасы Хуан Пиколотти, хатшылық аппаратының бастығы және Пиколоттидің немере ағасы Валерия Джариезді, әлеуметтік үйлестірушіні тағайындауды негіздеді. олар қоршаған орта саласында тәжірибесі бар Матанза-Ричуэло бассейні. Жалақыға қатысты ол 12000 песо немесе 25000 песо жалақы жоқ екенін көрсетті. Жеке реактивті саяхатқа қатысты Фернандес Пиколотти бұл қызметтерді ешқашан пайдаланбағанын және бюджеттік қаражатты ArgenInta қорына аударуды қорғағанын айтты, өйткені бұл «Ұлттық Бас Аудиторлықтың бақылауымен және олардың ешқайсысын ұлттың Бас Аудиторы бақыламайды». ұйымдар бақылаулар жүргізді ». Кейінірек ол Савойаның мақаласын «бос сөзге» толы деп және шығарманы «жалған тергеу» деп сипаттады, ал оның авторы «жалған журналист» болды.109 Бас аудитор кеңсесі бұлай емес деп түсіндірді. жалдауды мақұлдады, өйткені есептер әлі бекітілмеген. Аргентиналық журналистік компаниялардың қауымдастығы (ADEPA) Фернандестің Савой туралы айтқанын қабылдамай мәлімдеме жасады, ал Аргентинаның журналистика форумы (Fopea) Фернандеске «шұғыл теріске шығаруды және кешірім сұрауды» талап етіп, көпшілік алдында өтініш жасады. »Савойға. 2008 жылдың желтоқсанында Ромина Пиколотти қоршаған орта министрі қызметінен кетті. 2014 жылдың тамызында судья Мария Сервини де Кубриа Пиколоттиге «алаяқтық жасады» деген айып тағып, 450 000 аргентиналық песо мөлшерінде қамауға алынды. Фернандес хатшылықтың «ұсақ ақшамен жұмыс жасауды білмейтінін» және Пиколотти «бұл әрекеттері үшін жауап беруі керек» деп мәлімдеді.

2007 жылдың 13 шілдесінде Фернандес Папель Пренса Сосьедад Анониманың кеңесінде мемлекет атынан ұсынылатын номиналды директор болып тағайындалды, ол газеттерге жауапты болды. 16 шілдеде Фернандес Буэнос-Айрес провинциясының социалистік партиясының президенті Хорхе Ривасты премьер-министрдің орынбасары етіп тағайындады.

==Ғылым және технологиялар саясаты==
[[File:Argentina-Test-Covid19-Mayo2020.jpg|thumb|300px|Президент Альберто Фернандес NEOKIT-COVID-19 патентімен Covid19 сынағын жасаған аргентиналық ғалымдарды қабылдауда. Суретте солдан оңға қарай: Джинес Гонсалес Гарсия (денсаулық сақтау министрі), Ана Мария Франчи (Коницеттің президенті), Альберто Фернандес (ұлт президенті), Роберто Сальварезза (ғылым, технология және индустриалды инновация министрі), биолог Каролина Каррильо (жиынтықты жасаған зерттеушілердің бірі) және тестті жасаған зерттеу тобының жетекшісі Адриан Воинов.]]
Биохимик Роберто Сальварезза Ғылым және технологиялар министрлігінің басшысы болып тағайындалды, ол осы мәртебеге Камбиемос үкіметінің соңғы екі жылында хатшы қызметінен төмендетілгеннен кейін оралды. Оның құрамына саясат және жоспарлау хатшылығындағы физик Диего Хуртадо кіреді; ғылыми-техникалық ынтымақтастық хатшылығынан физик Хуан Пабло Паз; R + D + i компаниясының экономисі Фернандо Пейрано және CONICET-тен химик Ана Франчи.

Сальварецаның көшбасшылығының бірі - Ғылым және технологиялар министрлігінің ұлттық кабинеттің басқа бөлімшелерімен, мысалы, әлеуметтік даму, қауіпсіздік, денсаулық сақтау, қоршаған ортаны қорғау және өнеркәсіпті дамыту сияқты қоғамның нақты мәселелерін шешу үшін ынтымақтастығы. Сальварезза министрлік Аргентинаның аштыққа қарсы бағдарламасын шешуге мүмкіндік береді деп уәде етті. Қоршаған ортаны қорғау министрлігімен бірге олар ғылыми және академиялық мекемелер экологиялық тиімділікті қадағалап, климаттың өзгеруі мен орнықты орман және агроэкологияны ілгерілету мәселелерін шешетін даму моделін бірлесіп жоспарлайды деп уәде берді. Қауіпсіздік министрлігімен бағдарламалық жасақтама жасауға, сондай-ақ әлеуметтік-экономикалық орта жағдайында зорлық-зомбылықтың алдын-алу және диагностикасы бойынша әлеуметтік зерттеулерге үлес қосу туралы шешім қабылданды.

Коронавирустық бөлімше - бұл Аргентинада 2020 жылдың наурыз айының ортасында «елдегі [[Аргентинадағы 2020 жылғы коронавирус пандемиясы|COVID-19 пандемиясына]] жауап бере алатын ғылыми-зерттеу және технологиялық әзірлеу жобаларын» жүзеге асыру үшін құрылған ұйым. Оған мыналар кіреді: MinCyT, CONICET және I + D + i агенттігі.&lt;ref&gt;[https://koronavirus-map.ru/regions/argentina Коронавирус в Аргентине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201207083739/https://koronavirus-map.ru/regions/argentina |date=2020-12-07 }}&lt;/ref&gt;

Бөліммен үйлестірілген әзірлемелерге Neokit-Covid-19 және Ela-Chemstrip жедел молекулалық сынақтары, COVIDAR IgG369 370 және COVIDAR IgM371 372 серологиялық сынақтары және гипериммунды сарысуды емдеу кіреді.

==Дау==
Президенттікке дейін Фернандес Twitter қолданушыларымен дау-дамайға қатысқан, оның реакциясын кейбіреулер агрессивті немесе зорлық-зомбылық ретінде қабылдаған.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Fontevecchia|first=Agustino|date=7 December 2019|title=Alberto, Cristina and a distaste for institutions|work=Buenos Aires Times|url=https://www.batimes.com.ar/news/opinion-and-analysis/alberto-cristina-and-a-distaste-for-institutions.phtml|url-status=live|access-date=}}&lt;/ref&gt; Твиттерде оның басқа қолданушыларға «пелотудо» (аргентиналық жаргон «құлақ»), «паджеро» («жұлқып алу») және «хиджо де пута» («қаншық баласы») және т.б.&lt;ref&gt;{{cite tweet|user=alferdez|number=1110729438092820482|date=26 March 2019|title=Andamos muy bien, pedazo de hijo de puta|trans-title=We're doing fine, you son of a bitch|language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=|first=|date=8 November 2019|title=El a?o de Alberto en Twitter: insultos, gifs graciosos y gui?os para la unidad anti Macri|language=es-AR|trans-title=A year of Alberto on Twitter: swearing, funny gifs and winks towards an anti-Macri ensemble|work=[[Am?rica 24|A24]]|url=https://www.a24.com/politica/ano-alberto-twitter--11082019_H1JQxVyiS|url-status=live|access-date=}}&lt;/ref&gt; сонымен қатар пайдаланушыға: «Фагот [қорлау емес] [...] менің ойымша, тіпті фаготалардың сенде артық қадір-қасиеті бар». Ол сондай-ақ президенттікке үміткер Хосе Луис Эспертті «Файерт» деп атады, бұл оның фамилиясы мен аргентиналық жаргонның арасындағы сөздерге арналған ойын.&lt;ref&gt;{{cite tweet|user=alferdez|number=331247296157208576|date=6 May 2013|title=Imbecil. No te digo puto porque eso no es un insulto. Hasta creo que los putos son m?s dignos que vos.|trans-title=Idiot. I'm not calling you a faggot because that's not an insult. I even think faggots have more dignity than you.|language=es}}&lt;/ref&gt;

2017 жылдың желтоқсанында ол Twitter-дегі әйел қолданушылардың біріне жауап берді: «Қыз, мен сіздердің ойларыңыз үшін алаңдамаймын. Тамақты қалай дайындауды жақсы білесіз. Мүмкін, содан кейін сіз бірдеңе дұрыс жасай аласыз. Ойлану сіздің күшіңіз емес.&lt;ref&gt;{{cite tweet |user=alferdez |number=940231895505408001 |date = 11 December 2017 |title=Nena, no es algo que me inquiete lo que vos creas. Mejor aprende a cocinar. Tal vez así logres hacer algo bien. Pensar no es tu fuerte. Estí visto|trans-title=Girl, what you think doesn't worry me. You better learn how to cook. Maybe then you can do something right. Thinking is not your strong suit. It's seen.|language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=|first=|date=28 October 2019|title=&quot;Mejor aprende a cocinar&quot;: Usuarios reviven pol?micos tuits del nuevo presidente de Argentina|language=es|trans-title=&quot;You better learn how to cook&quot;: Users revive new Argentine president's polemic tweets|work=[[Radio Programas del Per?]]|url=https://rpp.pe/mundo/argentina/alberto-fernandez-mejor-aprende-a-cocinar-usuarios-reviven-polemicos-tuits-del-nuevo-presidente-de-argentina-noticia-1226890|url-status=live|access-date=}}&lt;/ref&gt;

2020 жылдың маусымында ол журналист Кристина Переске Висентин ауылшаруашылық конгломератында үкімет тағайындаған әкімшілік құру әрекеттері туралы сұрағаннан кейін «барып, Конституцияны оқуға» кеңес берді.&lt;ref&gt;{{cite news |title=El tenso cruce entre Alberto Fernández y Cristina Párez durante una entrevista |trans-title=The tense crossing between Alberto Fernández and Cristina Párez during an interview |url=https://www.infobae.com/teleshow/infoshow/2020/06/18/el-tenso-cruce-entre-alberto-fernandez-y-cristina-perez-durante-una-entrevista/ |work=Infobae |language=Spanish}}&lt;/ref&gt;

==Марапаттары==
* [[File:ARG Order of the Liberator San Martin - Grand Cross BAR.png|106px]] Сан-Мартинді босатушы ордені
* [[File:ARG Order of May - Grand Cross BAR.png|106px]] Мая Ордені

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

{{Үлкен жиырмалық басшылары|мемлекет=Аргентина}}

[[Санат:Үлкен жиырмалық басшылары]]
[[Санат:Аргентина саясаткерлері]]</text>
      <sha1>jivvjgxnf8x8pzcekz20jhft05jty59</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Евгений Валерьевич Алдонин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>645603</id>
    <revision>
      <id>3683781</id>
      <parentid>2797662</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T19:50:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4069" sha1="85iovrjje0zxv891bhqunmjpexqh48d" xml:space="preserve">{{Футболшы|есімі=Евгений Алдонин|туған күні=22.01.1980|азаматтығы={{ту|Ресей}} [[Ресей]]|бойы=179|позиция=жартылай қорғаушы|қазіргі клуб={{ту|Ресей}} [[Торпедо (футбол клубы, Мәскеу)|Торпедо (М)]]|қызметі=бапкер көмекшісі|жастар клубы={{футбол карьерасы
 ||{{ту|Украина}} ДЮСШ (Алупка)|
|1996—1997|{{ту|Ресей}} [[Ротор (футбол клубы)|Ротор]]|}}|клубтары={{футбол карьерасы
|1997—2003|{{ту|Ресей}} [[Ротор (футбол клубы)|Ротор]]|99 (6)
|2004—2013|{{ту|Ресей}} [[ЦСКА (футбол клубы, Мәскеу)|ЦСКА ]]|213 (6)
|2012—2013|{{аренда}}{{ту|Ресей}} [[Мордовия (футбол клубы)|Мордовия]]|21 (0)
|2013—2014|{{ту|Ресей}} [[Волга (футбол клубы, Төменгі Новгород)|Волга (ТН)]]|17 (0)
|2017—2018|{{ту|Ресей}} [[Зоркий (футбол клубы)|Зоркий]]|22 (1)
|2019|{{ту|Ресей}} Катюша (СПб)|әу.
}}|ұлттық құрамы={{футбол карьерасы
|2002—2007|{{Футбол|Ресей}} |29 (0)}}|бапкер клубтары={{футбол карьерасы
|2020—|{{ту|Ресей}} [[Торпедо (футбол клубы, Мәскеу)|Торпедо (М)]]|асс}}}}

'''Евгений Валерьевич Алдонин''' ([[22 қаңтар]] [[1980 жыл]]&lt;ref&gt;https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/15730&lt;/ref&gt;, [[Алупка]], [[Украина|Украин КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік футболшы, жартылай қорғаушы, футбол жаттықтырушысы. 

Евгений Украин КСР-інде дүниеге келген, 1997 жылы &quot;Ротор&quot; клубының жастар академиясына қабылданды. Оның [[Украина Ұлттық футбол құрамасы|Украина құрамасында]] ойнауға да мүмкіндігі болды, бірақ Украина құрамасының жетекшілері оған тіпті қызығушылық танытқан жоқ. 2001 жылы Валерий Газзаев Ресей жастар құрамасына шақырды.

2002 жылы 21 тамызда [[Ресей Ұлттық футбол құрамасы|Ресей құрамасы]]  сапында [[Швеция Ұлттық футбол құрамасы|Швецияға]] қарсы ойында алаңға шықты.

2004  жылғы Еуропа чемпионатына қатысты.

== Жетістіктері ==

=== Командалық ===

* Ресей чемпионы (2): 2005, 2006.
* Ресей кубогы (5): 2005, 2006, 2008, 2009, 2011.
* Ресей суперкубогы (4): 2004, 2006, 2007, 2009.
* УЕФА кубогы: 2005.
* Бірінші канал кубогы: 2007.

=== Жеке ===

* Еңбек сіңірген спорт шебері (2005).
* 2005 — Достық ордені.
* Ресей чемпионатындағы үздік 33: 2003

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
*[https://web.archive.org/web/20200329035315/http://footballfacts.ru/players/12072 Профилі мен статистикасы]
[[Санат:Ресей футболшылары]]
[[Санат:Ресей Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Ротор ФК ойыншылары]]
[[Санат:ЦСКА Мәскеу ФК ойыншылары]]
[[Санат:Мордовия ФК ойыншылары]]
[[Санат:Волга Төменгі Новгород ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ресей футбол жаттықтырушылары]]</text>
      <sha1>85iovrjje0zxv891bhqunmjpexqh48d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джо Коул</title>
    <ns>0</ns>
    <id>646958</id>
    <revision>
      <id>3683917</id>
      <parentid>2858076</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:22:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <origin>3683917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4422" sha1="7japdoq5mpzdrfejc0epflpyk45ejw4" xml:space="preserve">{{Футболшы
 |есімі                         = Джо Коул
 |туған күні                  = 8.11.1981
 |сурет                 = Joe Cole 2011.jpg
 |азаматтығы                    = {{ту|Англия}} [[Англия]]
 |туған жері              = Ромфорд, {{туғанжері|Лондон|Лондонда}}, [[Англия]]
 |бойы                        = 176&lt;ref name=&quot;profile&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.premierleague.com/page/PlayerProfile/0,,12306~6078~2009,00.html|title=Player Profile. Joe Cole.|publisher=Premier League|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/68A5vi9qO?url=http://www.premierleague.com/en-gb/players/profile.overview.html/joe-cole|archivedate=2012-06-04}}&lt;/ref&gt;
 |позиция                     = жартылай қорғаушы
|қазіргі клуб = 
 |клубтары                       = {{футбол карьерасы
|1998—2003|{{ту|Англия}} [[Вест Хэм Юнайтед]]|126 (10)
|2003—2010|{{ту|Англия}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]|183 (28)
|2010—2013|{{ту|Англия}} [[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]|26 (3)
|2011—2012|{{аренда}}{{ту|Франция}} [[Лилль (футбол клубы)|Лилль]]|32 (4)
|2013—2014|{{ту|Англия}} [[Вест Хэм Юнайтед]]|31 (5)
|2014—2016|{{ту|Англия}} [[Астон Вилла]]|12 (1)
|2015—2016|{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Ковентри Сити]]|7 (1)
|2016|{{ту|Англия}} [[Ковентри Сити]]|15 (1)
|2016—2018|{{ту|АҚШ}} [[Тампа-Бэй Раудис]]|82 (20)}}
 |ұлттық құрамы        = {{футбол карьерасы
|2001—2010|{{Футбол|Англия}} |56 (10)}}
}}
'''Джозеф Джон (Джо) Коул''' ({{lang-en|Joseph John (Joe) Cole}}; [[8 қараша]] [[1981 жыл|1981]], Ромфорд, [[Лондон]]) — англиялық футболшы, жартылай қорғаушы.  

== Карьерасы ==

=== Клубтық ===
&quot;[[Челси (футбол клубы)|Челси]]&quot;, &quot;[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]&quot; секілді атақты клубтарда доп тепті, Үш рет Англия чемпионы атанды. 2003 жылы &quot;[[Вест Хэм Юнайтед|Вест Хэм]]&quot; сапындағы үздік ойыншы атанды, 2006 жылы [[Англия Премьер-лигасы|Англия Премьер-Лигасының]] &quot;жыл командасы&quot; тізіміне енді. 

=== Ұлттық құрама ===
Үш бірдей [[Футболдан әлем чемпионаты|әлем чемпионатына]] (2002, 2006, 2010), бір рет [[Футболдан Еуропа чемпионаты|Еуропа чемпионатына]] (2004) қатысты. [[Футболдан 2006 жылғы әлем біріншілігі|2006 жылғы әлем чемпионатының]] үшінші турында [[Швеция Ұлттық футбол құрамасы|Швеция]] қақпасына турнир тарихындағы ең әдемі голдардың бірін соқты, Өзіне әуелеп келе жатқан допты тоқтатпай теуіп, тоғыздыққа қадады. 
 
== Жетістіктері ==

=== Командалық ===
«Вест Хэм Юнайтед»

* Интетртото кубогы: 1999

«Челси»

* Англия чемпионы (3): 2004/05, 2005/06, 2009/10
* Англия кубогы (3): 2007, 2009, 2010
* Лига кубогы (2): 2005, 2007
* Англия суперкубогы: 2005

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
{{сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Англия футболшылары]]
[[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Вест Хэм Юнайтед ФК ойыншылары]]
[[Санат:Челси ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ливерпуль ФК ойыншылары]]
[[Санат:Лилль ФК ойыншылары]]
[[Санат:Астон Вилла ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ковентри Сити ФК ойыншылары]]

{{England-footy-bio-stub}}</text>
      <sha1>7japdoq5mpzdrfejc0epflpyk45ejw4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джумадурды Мередов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>649500</id>
    <revision>
      <id>3683653</id>
      <parentid>2816196</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T14:58:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3997" sha1="dqqa0uo5a86onuaw0wizzb65uc90hbk" xml:space="preserve">{{Футболшы
 |туған күні               = 3.10.1966 
 |азаматтығы                = {{байрақ|Түрікменстан}}
 |бойы                        = 191
 |салмағы                         = 80
 |позиция                     = қорғаушы
 |қазіргі клуб               = карьерасын аяқтады
 |ұлттық құрамы        = {{футбол карьерасы
|1992—2001|{{Футбол|Түрікменстан}} |23 (4)}}
}}
'''Джумадурды Мередов''' ([[3 қазан]] [[1966 жыл]]&lt;ref&gt;http://footballfacts.ru/person/73685 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201212211934/https://footballfacts.ru/person/73685 |date=2020-12-12 }}&lt;/ref&gt;) — КСРО-лық және түрікменстандық футболшы,  [[Түрікменстан Ұлттық футбол құрамасы]] сапында ойнаған қорғаушы. 

== Карьерасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Маусым
! rowspan=&quot;2&quot; |Клуб
! rowspan=&quot;2&quot; |Лига
! colspan=&quot;2&quot; |Чемпионат
|-
!Ойын
!Гол
|-
|1989
|[[Ахал (футбол клубы)|«Ахал‑ЦОП»]]
|2 лига
|35
|1
|-
|1990
|[[Копетдаг (футбол клубы)|Копетдаг]]
|2 лига
|36
|1
|-
|1991
|[[Копетдаг (футбол клубы)|Копетдаг]]
|2 лига
|41
|1
|-
|1992
|[[Копетдаг (футбол клубы)|Копетдаг]]
|Жоғары лига
|?
|?
|-
|1993
|[[Копетдаг (футбол клубы)|Копетдаг]]
|Жоғары лига
|?
|?
|-
|1994
|[[Копетдаг (футбол клубы)|Копетдаг]]
|Жоғары лига
|?
|?
|-
|1995
|[[Копетдаг (футбол клубы)|Копетдаг]]
|Жоғары лига
|?
|?
|-
|1996
|[[Копетдаг (футбол клубы)|Копетдаг]]
|Жоғары лига
|?
|?
|-
|1997/98
|[[Копетдаг (футбол клубы)|Копетдаг]]
|Жоғары лига
|?
|?
|-
|1998/99
|[[Копетдаг (футбол клубы)|Копетдаг]]
|Жоғары лига
|?
|?
|-
|1998/99
|[[Небитчи (футбол клубы)|Небитчи]]
|Жоғары лига
|?
|?
|-
|2000
|[[Копетдаг (футбол клубы)|Копетдаг]]
|Жоғары лига
|?
|?
|-
|2001
|[[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Ертіс (Павлодар)]]
|Жоғары лига
|11
|1
|-
|2002
|[[Спартак (футбол клубы, Семей)|Спартак (Семей)]]
|Суперлига
|8
|0
|-
|2002
|[[Небитчи (футбол клубы)|Небитчи]]
|Жоғары лига
|?
|2
|-
|2003
|[[Шагадам (футбол клубы)|Шагадам]]
|Жоғары лига
|?
|?
|-
|2004
|[[Шагадам (футбол клубы)|Шагадам]]
|Жоғары лига
|?
|?
|-
|2005
|[[Едиген|ХТТУ]]
|Жоғары лига
|?
|3
|-
|2006
|[[Едиген|ХТТУ]]
|Жоғары лига
|?
|?
|-
|2008
|Гара алтын
|Жоғары лига
|?
|?
|}

== Жетістіктері ==

* Түрікменстан чемпионы: 1992—1995, 1998, 2000
* Түрікменстан кубогы: 1993

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
*[https://www.national-football-teams.com/player/30811.html Профилі]
[[Санат:КСРО футболшылары]]
[[Санат:Түрікменстан футболшылары]]
[[Санат:Түрікменстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Ахал ФК ойыншылары]]
[[Санат:Копетдаг ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ертіс ФК ойыншылары]]
[[Санат:Спартак Семей ФК ойыншылары]]
[[Санат:Шагадам ФК ойыншылары]]
[[Санат:Небитчи ФК ойыншылары]]
[[Санат:МТТУ ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>dqqa0uo5a86onuaw0wizzb65uc90hbk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дженнифер Льюис</title>
    <ns>0</ns>
    <id>650906</id>
    <revision>
      <id>3683651</id>
      <parentid>3660309</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T14:35:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9681" sha1="bb4lerxech9q5f0lfekzr9nhqvnk19i" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2020}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --&gt;

{{Ғалым
 |Есімі=Дженнифер Льюис
 |Шынайы есімі=
 |Суреті=2017-JAL-10034.jpg
 |Сурет ені=
 |Сурет тақырыбы=Дженнифер Льюис
 |Туған күні=1964
 |Қайтыс болған күні=
 |from=
 |nocat=
 |Туған жері=
 |Қайтыс болған жері=
 |Азаматтығы={{USA}}
 |Ғылыми аясы=
 |Жұмыс орны=[[Гарвард университеті]]
 |Альма-матер=[[Иллинойс университеті]] [[Массачусетс технологиялық институты]]
 |Ғылыми дәрежесі=[[PhD-доктор|философия докторы]]
 |Ғылыми атағы=
 |Ғылыми жетекші=
 |Атақты шәкірттері=
 |Несімен белгілі=
 |Марапаттары=
 |Сайты=
 |Қолтаңбасы=
 |Қолтаңба ені=
 |Уикидәйек=
 |Уикиқайнар=
 |Commons=}}

'''Дженнифер Льюис''' ([[Ағылшын тілі|ағылш.]] ''Jennifer Ann Lewis'') — американдық [[материалтану]], [[биоинженерия]], [[робототехника]] және [[3D принтер|3D баспа]] маманы&lt;ref&gt;[https://hsci.harvard.edu/news/jennifer-lewis-recognized-research-and-teaching-excellence Jennifer Lewis recognized for research and teaching excellence | Harvard Stem Cell Institute (HSCI)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181003233318/https://hsci.harvard.edu/news/jennifer-lewis-recognized-research-and-teaching-excellence |date=2018-10-03 }}&lt;/ref&gt;. [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы]] (2018)&lt;ref&gt;[http://www.nasonline.org/member-directory/members/20031964.html Jennifer Lewis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324142359/http://www.nasonline.org/member-directory/members/20031964.html |date=2019-03-24 }}&lt;/ref&gt; мен [[Инженерлік Академия|инженерлік академиясының]] мүшесі (2017)&lt;ref&gt;[https://www.seas.harvard.edu/news/2017/02/jennifer-lewis-elected-to-national-academy-of-engineering Jennifer Lewis elected to National Academy of Engineering | Harvard John A. Paulson School of Engineering and Applied Sciences]&lt;/ref&gt;, ғылым докторы (ScD; 1991), [[Гарвард университеті|Гарвард университетінің]] профессоры (2013 жылдан бастап), оған дейін 1990 жылдан бастап Урбана-Шампейндегі [[Иллинойс университеті|Иллинойс университетінде]] сабақ берді.

== Өмірбаяны ==
Урбана-Шампейндегі [[Иллинойс университеті|Иллинойс университетін]] (керамикалық инженерия бакалавры, 1986) үздік бітірді. 1991 жылы [[Массачусетс технологиялық институты|Массачусетс технологиялық институтында]] керамика ғылым докторы (ScD; ғылыми жетекші {{iw|Michael Cima|Майкл Сима}}) дәрежесін алды. 1990 жылдан 1997 жылға дейін Урбана-Шампейндегі [[Иллинойс университеті|Иллинойс университетінің]] ассистент-профессоры және оның құрамындағы {{iw|Beckman Institute for Advanced Science and Technology|Бекман ғылым және технология институтының}} зерттеу профессоры қызметін атқарды. 1996 жылы [[Кембридж|Кембриджде]] ([[Ұлыбритания]]) шақырылған ғалым, 1997 жылы Санта-Барбарадағы [[Калифорния университеті|Калифорния университетінде]] шақырылған профессоры ретінде жұмыс істеді. 1997 жылдан 2002 жылға дейін қауымдастырылған профессор, 2003 жылдан 2012 жылға дейін [[Иллинойс университеті|Иллинойс университетінің]] толық профессоры және 2007 жылдан 2012 жылға дейін осы университеттің Фредерик Зейтц атындағы материалтану зертханасының директоры болды. 2013 жылдан [[Гарвард университеті|Гарвард университетінің]] атаулы профессоры (2018 жылдан Jianming Yu Professor of Arts and Sciences атаулы профессоры, сол қатардағылардың алғашқыларының бірі)&lt;ref name=&quot;wyss.harvard.edu&quot;&gt;[https://wyss.harvard.edu/jennifer-lewis-honored-for-outstanding-teaching/ Jennifer Lewis honored for outstanding teaching]&lt;/ref&gt; болып есептеледі. Electroninks Incorporated (2013) және Voxel8 (2014)&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;[https://wyss.harvard.edu/jennifer-lewis-is-one-of-2015s-most-creative-people-in-business/ Jennifer Lewis is one of 2015’s Most Creative People in Business]&lt;/ref&gt; компанияларының құрылтайшысы.

150-ден астам жұмыс пен 30 патенттің авторы&lt;ref&gt;[https://wyss.harvard.edu/team/core-faculty/jennifer-lewis/ Jennifer A. Lewis, Sc.D]&lt;/ref&gt;.

== Мүшелік ==
АҚШ Ұлттық өнертапқыштар академиясының (2017)&lt;ref name=&quot;wyss.harvard.edu&quot;/&gt; және Американдық өнер және ғылым академиясының (2012), Американдық керамика қоғамының (2005), Американдық физикалық қоғамның (2007), Дүниежүзілік керамика академиясының (2014), {{iw|Materials Research Society|материалдарды зерттеу қоғамының}} (2011), {{iw|American Institute for Medical and Biological Engineering|американдық Медициналық және биологиялық инженерия институтының}} (2018) мүшесі&lt;ref&gt;[https://www.seas.harvard.edu/news/2018/04/jennifer-lewis-honored-for-contributions-to-biomanufacturing Jennifer Lewis honored for contributions to biomanufacturing | Harvard John A. Paulson School of Engineering and Applied Sciences]&lt;/ref&gt;.

== Марапаттар мен айырмашылықтар ==
* Brunauer Award, [[Американдық керамика қоғамы]] (2003)&lt;ref&gt;[https://ceramics.org/wp-content/uploads/2013/04/Brunauer-Recipient-List-2019-1.pdf List of Brunauer Award recipients] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220203204215/https://ceramics.org/wp-content/uploads/2013/04/Brunauer-Recipient-List-2019-1.pdf |date=2022-02-03 }}&lt;/ref&gt;
* Langmuir Lecture Award, [[Американдық химиялық қоғам]] (2009)&lt;ref&gt;[https://blogs.illinois.edu/view/7575/541518 Lewis receives Langmuir Lecture Award | Illinois] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190513122026/https://blogs.illinois.edu/view/7575/541518 |date=2019-05-13 }}&lt;/ref&gt;
* {{iw|Materials Research Society}} Medal (2012)&lt;ref&gt;[https://mrs.org/careers-advancement/awards/fall-awards/mrs-medal MRS Medal | Materials Research Society Awards]&lt;/ref&gt;
* {{iw|FP Top 100 Global Thinkers}} (2014)&lt;ref&gt;[https://wyss.harvard.edu/jennifer-lewis-named-2014-global-thinker-by-foreign-policy-magazine/ Jennifer Lewis named 2014 Global Thinker by Foreign Policy magazine]&lt;/ref&gt;
* {{iw|Fast Company|Fast Company’s}} 100 Most Creative People (2015)&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;
* Sosman Award, Американдық керамика қоғамы (2016)&lt;ref&gt;[https://ceramics.org/wp-content/uploads/2013/04/sosman_recipient_list_2019-1.pdf List of Robert B. Sosman Award recipients] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191029083329/https://ceramics.org/wp-content/uploads/2013/04/sosman_recipient_list_2019-1.pdf |date=2019-10-29 }}&lt;/ref&gt;
* Санта-Барбарадағы [[Калифорния университеті|Калифорния университетінің]] (''Cheetham Lecturer'') атты дәріскері (2017)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.mrl.ucsb.edu/cheetham-lecturer|title=Cheetham Lecturer {{!}} Materials Research Laboratory at UCSB: an NSF MRSEC|author=|website=www.mrl.ucsb.edu|date=|publisher=|accessdate=2020-12-08}}&lt;/ref&gt;
* Lush Science Prize (2017)&lt;ref&gt;[https://wyss.harvard.edu/wyss-core-faculty-member-jennifer-lewis-named-winner-of-2017-lush-prize/ Wyss Core Faculty Member Jennifer Lewis Named Winner of 2017 Lush Prize]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* http://lewisgroup.seas.harvard.edu/files/lewisgroup/files/2016_lewis_cv.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231113114814/https://lewisgroup.seas.harvard.edu/files/lewisgroup/files/2016_lewis_cv.pdf |date=2023-11-13 }}
* https://www.seas.harvard.edu/directory/jalewis
* https://wyss.harvard.edu/team/core-faculty/jennifer-lewis/

[[Санат:Ғалымдар]]
[[Санат:Әйел ғалымдар]]
[[Санат:АҚШ ғалымдары]]
[[Санат:Философия докторлары]]
[[Санат:Гарвард университеті]]
[[Санат:Массачусетс технологиялық институты түлектері]]</text>
      <sha1>bb4lerxech9q5f0lfekzr9nhqvnk19i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Евгений Александрович Конюхов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>652960</id>
    <revision>
      <id>3683778</id>
      <parentid>2834235</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T19:48:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3847" sha1="3bah6lyhlqeb4do4irnfajseukjwwg4" xml:space="preserve">{{футболшы
|туған күні = 7.07.1971 
|азаматтығы  = {{байрақ|Қазақстан}} 
|қазіргі клуб =  карьерасын аяқтады
|позиция = жартылай қорғаушы 
|клубтары = {{футбол карьерасы
|1987|{{ту|КСРО}} [[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]]|
|1989|{{ту|КСРО}} [[Олимпия (футбол клубы, Алматы)|РШВСМ]]|15 (0)
|1989|{{ту|КСРО}} Томаровский|
|1992|{{ту|Қазақстан}} [[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]]|11 (0)
|1992|{{ту|Қазақстан}} [[ЦСКА (футбол клубы, Алматы)|ЦСКА]]|10 (0)
|1992|{{ту|Қазақстан}} [[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]]|14 (0)
|1993|{{ту|Қазақстан}} [[Достық (футбол клубы, Алматы)|Достық]]|? (?)
|1994|{{ту|Қазақстан}} [[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Аңсат]]|6 (0)
|1995—1996|{{ту|Қазақстан}} [[Жетісу (футбол клубы)|Қайнар]]|53 (3)
|1997|{{ту|Ресей}} Чкаловец (Новосибирск)|33 (1)
|1998—2000|{{ту|Ресей}} Сибиряк (Братск)|54 (5)
|2002|{{ту|Қазақстан}} [[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]]|17 (0)
|2003|{{Ту|Ресей}} Шахтер (Прокопьевск)|
}}}}

'''Евгений Александрович Конюхов''' ([[7 шілде]] [[1971 жыл]]) — қазақстандық футболшы, жартылай қорғаушы.

1987 жылы карьерасын &quot;[[Жетісу (футбол клубы)|Жетісуда]]&quot; бастады. Бірақ алаңға мүлде шықпады. 

Екі жылдық үзілістен соң футболға қайта оралып, 1989 жылы [[Олимпия (футбол клубы, Алматы)|РШВСМ]] қатарын толықтырды. 

1992 жылы енді үш жылдық үзілістен соң футболға тағы да оралып, &quot;Жетісуға&quot; қабылданды. Бірақ 1992 жылғы маусым біткенше &quot;[[Жетісу (футбол клубы)|Жетісудан]]&quot; бөлек [[ЦСКА (футбол клубы, Алматы)|ЦСКА Алматы]], &quot;[[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]]&quot; клубтарында доп тепті.

1993 жылғы маусымды &quot;[[Достық (футбол клубы, Алматы)|Достық]]&quot; сапында өткізді. Сол жылы [[Футболдан Қазақстан Кубогы 1993|Қазақстан кубогы]] иегері атанды.

1994 жылы &quot;[[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Аңсатқа]]&quot; ауысты. 

1996 жылы &quot;Жетісуға&quot; қайта оралды (бұл кезде клуб &quot;Қайнар&quot; деп аталатын еді). 1998-2000 жылдары Братскінің &quot;Сибиряк&quot; клубында доп тепті.

2002 жылы төртінші рет &quot;Жетісу&quot; футболшысы атанды. 

2003 жылы &quot;Шахтер Прокопьевск&quot; сапында ойнады.

== Сілтемелер ==

* [https://web.archive.org/web/20210501201709/https://footballfacts.ru/person/games/8509-konyuhovevgeniyaleksandrovich Профилі]
{{Бастама}}

[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Жетісу ФК ойыншылары]]
[[Санат:СКИФ Алматы ФК ойыншылары]]
[[Санат:ЦСКА Алматы ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қайсар ФК ойыншылары]]
[[Санат:Достық Алматы ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ертіс ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>3bah6lyhlqeb4do4irnfajseukjwwg4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Егор Владимирович Кримец</title>
    <ns>0</ns>
    <id>653536</id>
    <revision>
      <id>3683791</id>
      <parentid>2836750</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T20:36:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2706" sha1="hfsjjfq3nbtda4zctwmzmqgarvbecb5" xml:space="preserve">{{Футболшы
 |туған күні                         = 27.01.1992
 |сурет                 = Egor Krimets.jpg
 |азаматтығы                  = {{байрақ|Өзбекстан}}
 |бойы                        = 193
 |салмағы                         = 82
 |позиция                     = қорғаушы
 |қазіргі клуб               = {{ту|Өзбекстан}} [[Пахтакор (футбол клубы)|Пахтакор]]
 |номері                       = 15
 |клубтары                       = {{футбол карьерасы
|2011—|{{ту|Өзбекстан}} [[Пахтакор (футбол клубы)|Пахтакор]]|93 (12)
|2013|{{аренда}}{{ту|Қытай}} [[Бейжің Гоань|Бэйжің Гоань]]|13 (1)
|2016—2017|{{аренда}}{{ту|Қытай}} [[Бейжің Гоань]]|33 (0)
}}
 |ұлттық құрамы        = {{футбол карьерасы
|2013—|{{Футбол|Өзбекстан}} |35 (2)}}
}}
'''Егор Владимирович Кримец''' ({{lang-uz|Egor Vladimirovich Krimets}}; [[27 қаңтар]] [[1992 жыл|1992]]&lt;ref&gt;[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/180187 Тransfermarkt](мн) —2000&lt;/ref&gt;, {{туғанжері|Ташкент|Ташкентте}}, [[Өзбекстан]]) — өзбекстандық футболшы, [[Өзбекстан Ұлттық футбол құрамасы]] мен &quot;[[Пахтакор (футбол клубы)|Пахтакор]]&quot; клубының қорғаушысы. 

2015, 2019 жылдары Азия кубогына қатысты. 

2011 жылдан бері &quot;Пахтакор&quot; футболшысы. 2013 және 2016-17 жылдары Қытайдың &quot;[[Бейжің Гоань]]&quot; клубына жалға берілді. 

== Жетістіктері ==

=== Клубтық ===

* Өзбекстан чемпионы: 2012, 2014, 2019, 2020
* Өзбекстан вице-чемпионы: 2010, 2018
* Өзбекстан қола жүлдегері: 2011
* Өзбекстан кубогы: 2011, 2019
* Қытай чемпионатының қола жүлдегері: 2013

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==

* [https://web.archive.org/web/20190309205222/http://footballfacts.ru/players/486026 Ғootballfacts.ru сайтындағы профилі]

[[Санат:Өзбекстан футболшылары]]
[[Санат:Өзбекстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Пахтакор ФК ойыншылары]]
[[Санат:Бейжің Гоан ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>hfsjjfq3nbtda4zctwmzmqgarvbecb5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зарафшан (футбол клубы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>653570</id>
    <revision>
      <id>3684063</id>
      <parentid>2836866</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T10:54:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3684063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1250" sha1="qp4p7trtyvuyi2oq5gttja4ykibhavb" xml:space="preserve">{{футбол клубы (формасыз)
 |атауы        = {{ту|Өзбекстан}} Зарафшан
 |құрылған        = 1962
 |таратылды   = 2013
 |жарыс    = 1 лига
 |маусым           =2013
 |орын          = 4
}}

'''Зарафшан''' — 1962-2013 жылдары [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] және [[Өзбекстан]] чемпионаттарында ойнаған Науаи қаласындағы өзбекстандық футбол клубы. 2013 жылдың соңында қаржы тапшылығынан жабылып қалды. 

== Тарихы ==

=== Атаулары ===

* 1962-1972 — «Зарафшан».
* 1973-1974 — «Согдиана».
* 1975-2009 — «Зарафшан».
* 2010 — «Зарафшан»-НЦЗ.
* 2011-2013 — «Зарафшан».

== Атақты ойыншылары ==

* Сергей Агаметов
* [[Вохид Мухитдинович Шодиев|Вохид Шодиев]]

== Сілтемелер ==

* https://web.archive.org/web/20160419013649/http://footballfacts.ru/clubs/36716-zarafshan-navoi

[[Санат:Өзбекстан футбол клубтары]]</text>
      <sha1>qp4p7trtyvuyi2oq5gttja4ykibhavb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эва Йоханна Анден</title>
    <ns>0</ns>
    <id>656650</id>
    <revision>
      <id>3683980</id>
      <parentid>3663876</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:21:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айакеш</username>
        <id>187089</id>
      </contributor>
      <origin>3683980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4637" sha1="dhsxbc6sy4zcsmwbiqh2z7uak1ao253" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала
|date=наурыз 2021}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тұлға|Есімі=Эва Йоханна Анден|Сурет=Eva_Johanna_Andén.png|Сурет атауы=Эва Анден|Туған күні=23.04.1886|Қайтыс болған күні=26.03.1970|Туған жері=[[Швеция]]|Әкесі=Хериберт Анден|Мансабы=Заңгер|Анасы=Элин Форссман}}
'''Эва Йоханна Анден''' (23 сәуір [[1886]] — 26 наурыз [[1970]]) — Швед заңгері.1918 жылы 14 наурызда Швеция адвокаттар алқасының алғашқы әйел мүшесі болды&lt;ref&gt;https://en.m.wikipedia.org/wiki/Svenskt_kvinnobiografiskt_lexikon&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
Эва Анден — саудагер Хериберт Анден мен Элин Форссманнан туған.

[[1907]] жылы Эва Уппсала заң университетіне түсіп,сыныбындағы жалғыз әйел мүшесі бар заңгер студент болды.[[1912]] жылы университетті бітірді. [[1912]]–[[1913]] жылдары [[Швеция]]ны аралап, Ұлттық әйелдер қауымдастығы атынан заңдық [[Сайлау құқығы]] (Швеция) жайлы дәрістерді оқыды; [[1913]]–[[1914]] жылдары Фалун заң сотында [[нотариус]] болып жұмыс істеді, ал [[1914]]–[[1915]] жылдары Швеция адвокаттар алқасының хатшысы Йохан Тьернелдтің фирмасында адвокатурамен айналысты. [[1915]] жылы Эва Стокгольмдағы Анна Петтерссон заң фирмасын басқарды. Швециядағы екінші әйел заңгер Матильда Стаель фон Гольштейн [[1919]]–[[1923]] жылдары Эваның өз фирмасында тәжірибе жасады.

Эва Анден қайтыс болғанға дейін табысты мансапқа ие болды, әсіресе ажырасу, жәрдемақы және әйелдер мен балаларға қатысты басқа істермен айналысқан. Барро Альвинг, [[Сельма_Лагерлеф|Сельма Лагерлеф]] және [[Астрид_Линдгрен|Астрид Линдгрен]] оның клиенттері болды. Эва әйелдерге және балаларға қатысты заң реформаларында үкіметке кеңес берген үкіметтің мемлекеттік заң комитетінің мүшесі болды, Эва әйелдердің сайлау құқығы енгізілген жылы үлкен [[реформа]]лар жүргізді және балалардың [[құқық]]тары жүзеге асырылған [[реформа]]ларға үлес қосты некеге тұру күшейтілді ([[1917]] ж.) және реформаланған неке заңы, онда некеде тұрған әйелдер [[1920]]–[[1921]] жылдары күйеулерінің заңды қамқорлығынан босатылды.

Баспасөз беттерінде заңдар мен әйелдердің құқықтары, [[неке]], [[мұрагерлік]], [[аборт]] және [[жезөкшелік]] мәселелеріне қатысты мақалаларын жиі жариялады. [[1920]]-[[1930]] жылдары Эва либералды феминистік апталық журналдың тұрақты қатысушысы болды&lt;ref&gt;https://en.m.wikipedia.org/wiki/Hjördis_Levin&lt;/ref&gt;. 

Эва ешқашан үйленбеді, бірақ ұзақ жылдар бойы заң хатшысы Лиза Экедахлмен бірге тұрды. Эваның көптеген достары болды, олардың арасында Александра Коллонтай, Каролина Оливия Видерстрём және Эллен Фрис болды.&lt;br&gt;

==Дереккөздер==
[[Санат:1886 жылы туғандар]]
[[Санат:1970 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Заңгерлер]]
[[Санат:Феминистер]]
[[Санат:Швеция]]
[[Санат:Әйел ғалымдар]]
[[Санат:Журналистер]]</text>
      <sha1>dhsxbc6sy4zcsmwbiqh2z7uak1ao253</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Еділ Терекбайұлы Жаңбыршин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>656845</id>
    <revision>
      <id>3683973</id>
      <parentid>3678339</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:13:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айакеш</username>
        <id>187089</id>
      </contributor>
      <origin>3683973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17917" sha1="okhq5qy0bzeidt69msk6i1max4zixnp" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Мемлекеттік қайраткер
| Есімі                = Еділ Жаңбыршин
| Суреті               = Edil Jañbyrşin (2023-04-27).jpg
| Атауы                = Жаңбыршин 2023 жылы

| Титулы               = [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Мәжiлiсі]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII-сайланымының]] депутаты
| Ту                   = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg
| Ту2                  = Emblem of Kazakhstan latin.svg
| Басқара бастады      = 28 наурыз 2023 
| Басқаруын аяқтады    = 1 шілде 2026
| Президент            = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]

| Титулы_2             = [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]]
| Премьер_2            =
| Президент_2          = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Басқара бастады_2    = 12 қыркүйек 2012
| Басқаруын аяқтады_2  = 10 шілде 2015
| Ізашары_2            = [[Оспан Дәденұлы Қазақбаев|Оспан Қазақбаев]]
| Ізбасары_2           = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов|Серікбай Тұрымов]]

| Туған жері           = [[Таушық]] ауылы, {{туғанжері|Түпқараған ауданы|Түпқараған ауданында}}, [[Атырау облысы|Гурьев қаласы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
| Туған күні           = 23.03.1966

| Білімі               = [[Алматы энергетика және байланыс университеті]]
| Мамандығы            = инженер
| Марапаттары          = {{III дәрежелі Барыс ордені}}{{Парасат ордені}}{{Құрмет ордені}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}{{Астанаға 10 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{ҚР Конституциясына 20 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}}
}}
'''Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы''' ([[23 наурыз]] [[1966 жыл]], [[Таушық]] ауылы, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]]) — [[қазақстан]]дық ғалым, педагог, мемлекет және қоғам қайраткері, техника ғылымдарының докторы, 2026 жылдан бастап [[Қазақстан халық кеңесі]]нің мүшесі. 2021-2023 жылдары Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің VII шақырылымының депутаты, 2023-2026 жылдары [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII-шақырылымының]] депутаты, Экология мәселелері және табиғат пайдалану Комитетінің төрағасы.

[[Байұлы]] тайпасының [[Адай]] руының Бөкен бөлімінен шыққан. Жаңбыршин [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]] (2012–2015) болған.

== Білім алған орындары және мамандығы ==
1990 ж. - Алматы энергетикалық институты, «Жылу электр станциялары» мамандығы».

1993 ж. - техника ғылымдарының кандидаты (Диссертация тақырыбы: «Ілеспе мұнай газдары үшін уытты шығарындыларының деңгейі төмен микроалаулы оттықты жасау»).

1998 ж. - «Энергетика» мамандығы бойынша доцент, Қазақстан Республикасы Жаратылыстану ғылымдары академиясының корреспондент мүшесі.

2005 ж.  - техника ғылымдарының докторы (Диссертация тақырыбы: &quot;Мұнай-газ кешені ластаушы заттарының табиғи ортаға әсерін экологиялық бағалау&quot; (Маңғыстау облысы мысалында)).

2013 ж. - Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының академиялық кеңесшісі.

2019 ж. - Ресей Федерациясы Президентінің жанындағы Ресей халық шаруашылығы және мемлекеттік басқару академиясы, мемлекеттік және муниципалды басқару магистрі (бағдарлама - қоғаммен байланыс және медиа саясат).

== Атқарған қызметтері ==
1990-1992 жж. - Алматы энергетика институтының жылу электр станциялары кафедрасының ассистенті.

1992-1993 жж. - Қазақстан Республикасы Білім министрлігі Жоғары білім Бас басқармасының жетекші маманы.

1993-1995 жж. - аға оқытушы, доцент, Ақтау политехникалық институтының ғылыми хатшысы.

1995-1999 жж. -Ш.Есенова атындағы Ақтау мемлекеттік университетінің мұнай-химия факультетінің деканы.

1999-2000 жж. - Орталық Азия университеті Ақтау филиалы директорының оқу ісі жөніндегі орынбасары.

1999-2003 жж. - Маңғыстау облыстық мәслихатының депутаты.
2000-2007 жж. - Е. Букетова атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінің Ақтау филиалының директоры, Маңғыстау облыстық «Қазақ тілі» қоғамының төрағасы.

2002 ж. - Қазақстан Парламенті Сенатының кандидаты.

2007-2008 жж. - «Нұр Отан» партиясы Маңғыстау филиалы төрағасының бірінші орынбасары.

2008—2011 жж. - «Азия Техно Сервис» ЖШС директоры.

2011-2012 жж. - Маңғыстау облысының табиғи ресурстар және табиғатты пайдалану басқармасының бастығы.

2012 жылғы 12 қыркүйектен бастап 2015 жылғы 10 шілдеге дейін - Ақтау қаласының әкімі. Қазіргі уақытта «Азия Техно Сервис» ЖШС директорының инновация жөніндегі орынбасары.

Осы қызметке Маңғыстау облысының әкімі Бауыржан Мұхамеджанов тағайындады.

2021 жылдың 12 қаңтарынан - VІІ шақырылған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты.

2023 жылдың 28 наурызынан 2026 жылға дейін VІІI шақырылған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты, Экология мәселелері және табиғат пайдалану Комитетінің төрағасы.&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://www.inform.kz/ru/edil-zhanbyrshin-vozglavil-komitet-po-voprosam-ekologii-i-prirodopol-zovaniyu-v-mazhilise_a4050920&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

2026 жылдан бастап [[Қазақстан халық кеңесі]]нің мүшесі.&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-halyk-kenesinin-kuramyn-bekitu-turaly-2284637 Қазақстан Халық Кеңесінің құрамын бекіту туралы]&lt;/ref&gt;

== Қоғамдық және саяси қызметі ==
Ол «Егер Қазақстанда екі әкім сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресіп жатса, мен солардың бірімін» деген сияқты сөздерімен танымал.

Маңғыстау облыстық мәслихатының 2 (1999-2003) және 4 (2007-2012) шақырылымдарының депутаты.

2007 жылы «Нұр Отан» ХДП Маңғыстау облыстық сайлауалды штабының төрағасы.

Маңғыстау облысы бойынша Тәртіптік кеңестің мүшесі, 2007-2008 жж.

М.Х. Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университетіндегі 25.00.36 - «Геоэкология» және 03.00.16 - «Экология» мамандықтары бойынша докторлық диссертацияларды қорғау бойынша диссертациялық кеңестің мүшесі.  2008-2010 жж Маңғыстау облысы әкімі жанындағы экологиялық кеңес төрағасының орынбасары, 2012-2015 жж. «Біріккен қалалар және жергілікті өзін-өзі басқару» Дүниежүзілік ұйымының Атқарушы бюросының мүшесі, 2013-2015 жж.

2013 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сарапшылық кеңесінің мүшесі (Мәскеу).

Ақтауда «Біртұтас қалалар және жергілікті билік» Дүниежүзілік ұйымымен, Дүниежүзілік мұра қалалар ұйымымен, Түркі әлемі муниципалитеттер одағымен, сондай-ақ: Карамай (ҚХР), Махачкала (РФ) қалаларымен халықаралық қатынастар орнатудың бастамашысы. ), Самсун (Түркия), Элиста (РФ), Клайпеда (Литва).Ұйымдастыру комитетінің төрағасы: ЮНЕСКО, OWHC, UCLG қамқорлығымен өткен VIIІ Еуразиялық әлемдік мұра қалаларының халықаралық конференциясы (Ақтау қ., 2014 ж.) Және ХХІІІ шеңберіндегі «Құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылыққа жаңа технологияларды енгізу» Халықаралық конференциясы. Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сессиясы (Ақтау, 2015).

2014 жылы Қазақстан Республикасы облыс орталықтары әкімдіктерінің рейтингіне сәйкес Е.Т. Жаңбыршин Ақтау қаласының  әкімшілігі 1 орынға ие болды.

2022-2026 жылдары Ұлттық Құрылтай мүшесі.

== Ғылыми қызметі ==
Қазақстан Республикасының өнертабыстарына арналған 3 патент пен 3 патенттің және 90-нан астам ғылыми, ғылыми-әдістемелік және публицистикалық жұмыстардың авторы.

Ғылыми еңбектер шетелдік журналдарда және келесі елдерде өткізілген Халықаралық ғылыми конгресстердің, симпозиумдар мен конференциялардың материалдарында жарияланған: Иран Ислам Республикасы (Горган-1997, Рашт-2001); Англия (Лондон 2002); Германия (Берлин 2002, Юйч 2004); АҚШ (Хьюстон 2003, 2005, Альбукерке 2004, Портленд, Канзас, Сан-Антонио 2006); Жапония (Киото-2008), Канада (Оттава-2011), Венгрия (Будапешт-2013), Ресей (Мәскеу-2013, 2015, 2018).

9 ҒЗТКЖ-ға және басқа ғылыми-зерттеу жұмыстарына қатысты, оның 8-і ғылыми жетекші ретінде.
Ғылыми зерттеулердің нәтижелері: «Доссорнефть» НГДУ (1991 ж.), «Қарақұдықмұнай» ЖАҚ (1999 ж.), «Maersk Oil Kazakhstan GmbH (2003 ж.),« Өзенмұнайгаз »ААҚ,« Маңғыстаумұнайгаз »ААҚ (2001-2004 жж.), АҚ өндірістік объектілерінде». CNPC-Ақтөбемұнайгаз »(2006), сондай-ақ аймақтық департаменттердің әдістемелік ұсынымдары мен бағдарламаларында қолданылады: табиғатты пайдалану бойынша; қоршаған ортаны қорғау; экономика, өнеркәсіп және сауда (Ақтау, 2000-2004).

Оның ғылыми жетекшілігімен «Геоэкология» мамандығы бойынша 1 техника ғылымдарының докторы және 2 техника ғылымдарының кандидаты дайындалды.

== Марапаттары ==
*2026 - ІІІ дәрежелі &quot;Барыс&quot; ордені.
*2022 - &quot;Парасат&quot; ордені.
*2020 (3 желтоқсан) - «Құрмет» ордені.
*2005 - 2026 ж.ж. - Қазақстан Республикасы Президенттерінің Алғыс хаттары.
Үкіметтік медальдар, оның ішінде:
*«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001)
«Астанаға 10 жыл» медалі (2008)
*«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі (2011 ж.)
*«Қазақстан Республикасы мәслихаттарына 20 жыл» медалі (2014 ж.)
*«Қазақстан Республикасы Конституциясына 20 жыл» медалі (2015 ж.)
*«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі (2016 ж.)

Белгілер, оның ішінде:
*«Ақтауға 50 жыл» (2013), «Маңғыстау облысына 35 жыл», «Маңғыстау облысына 40 жыл», «Маңғыстау мұнайына 50 жыл» медальдары.
*«ТМД қалаларының тұрақты дамуына қосқан үлесі үшін» Халықаралық астаналар мен ірі қалалар қауымдастығының төсбелгі-ордені және т.б.

== Дереккөздер ==
#http://tumba.kz/zhizn-regiona/16-kultura/4986-fort-shevchenko.html
#http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67
#https://web.archive.org/web/20150722015150/http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67
#http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&amp;cat=transactions&amp;n=812&amp;lang=rus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305011229/http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&amp;cat=transactions&amp;n=812&amp;lang=rus |date=2016-03-05 }}
#http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150722032828/http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ |date=2015-07-22 }}
#http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/v-aktau-naznachen-novyiy-akim-220213/
#https://web.archive.org/web/20150722091844/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh
#https://web.archive.org/web/20150722091844/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh
#https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html
#https://web.archive.org/web/20180308042700/https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html
#https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau/press/news/details/136736?lang=ru

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=40498205|нобай|Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы]

[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VII шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VIII шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан Халық Кеңесі мүшелері]]</text>
      <sha1>okhq5qy0bzeidt69msk6i1max4zixnp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684012</id>
      <parentid>3683973</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:45:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Айакеш|Айакеш]] ([[User talk:Айакеш|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3670417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17863" sha1="kmoaj2dm7q4b9oghsqjia8ppc1jkty5" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Мемлекеттік қайраткер
| Есімі                = Еділ Жаңбыршин
| Суреті               = Edil Jañbyrşin (2023-04-27).jpg
| Атауы                = Жаңбыршин 2023 жылы

| Титулы               = [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Мәжiлiсі]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII-сайланымының]] депутаты
| Ту                   = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg
| Ту2                  = Emblem of Kazakhstan latin.svg
| Басқара бастады      = 28 наурыз 2023 
| Басқаруын аяқтады    = 1 шілде 2026
| Президент            = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]

| Титулы_2             = [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]]
| Премьер_2            =
| Президент_2          = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Басқара бастады_2    = 12 қыркүйек 2012
| Басқаруын аяқтады_2  = 10 шілде 2015
| Ізашары_2            = [[Оспан Дәденұлы Қазақбаев|Оспан Қазақбаев]]
| Ізбасары_2           = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов|Серікбай Тұрымов]]

| Туған жері           = [[Таушық]] ауылы, {{туғанжері|Түпқараған ауданы|Түпқараған ауданында}}, [[Атырау облысы|Гурьев қаласы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
| Туған күні           = 23.03.1966

| Білімі               = [[Алматы энергетика және байланыс университеті]]
| Мамандығы            = инженер
| Марапаттары          = {{III дәрежелі Барыс ордені}}{{Парасат ордені}}{{Құрмет ордені}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}{{Астанаға 10 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{ҚР Конституциясына 20 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}}
}}
'''Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы''' ([[23 наурыз]] [[1966 жыл]], [[Таушық]] ауылы, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]]) — [[қазақстан]]дық ғалым, педагог, мемлекет және қоғам қайраткері, техника ғылымдарының докторы, 2026 жылдан бастап [[Қазақстан халық кеңесі]]нің мүшесі. 2021-2023 жылдары Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің VII шақырылымының депутаты, 2023-2026 жылдары [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII-шақырылымының]] депутаты, Экология мәселелері және табиғат пайдалану Комитетінің төрағасы.

[[Байұлы]] тайпасының [[Адай]] руының Бөкен бөлімінен шыққан. Жаңбыршин [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]] (2012–2015) болған.

== Білім алған орындары және мамандығы ==
1990 - Алматы энергетикалық институты, «Жылу электр станциялары» мамандығы».

1993 ж. - техника ғылымдарының кандидаты (Диссертация тақырыбы: «Ілеспе мұнай газдары үшін уытты шығарындыларының деңгейі төмен микроалаулы оттықты жасау»).

1998 - «Энергетика» мамандығы бойынша доцент, Қазақстан Республикасы Жаратылыстану ғылымдары академиясының корреспондент мүшесі.

2005 - техника ғылымдарының докторы (Диссертация тақырыбы: &quot;Мұнай-газ кешені ластаушы заттарының табиғи ортаға әсерін экологиялық бағалау&quot; (Маңғыстау облысы мысалында)).

2013 - Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының академиялық кеңесшісі.

2019 - Ресей Федерациясы Президентінің жанындағы Ресей халық шаруашылығы және мемлекеттік басқару академиясы, мемлекеттік және муниципалды басқару магистрі (бағдарлама - қоғаммен байланыс және медиа саясат).

== Атқарған қызметтері ==
1990-1992 жж - Алматы энергетика институтының жылу электр станциялары кафедрасының ассистенті.

1992-1993 жж - Қазақстан Республикасы Білім министрлігі Жоғары білім Бас басқармасының жетекші маманы.

1993-1995 жж - аға оқытушы, доцент, Ақтау политехникалық институтының ғылыми хатшысы.

1995-1999 жж - атындағы Ақтау мемлекеттік университетінің мұнай-химия факультетінің деканы Ш.Есенова.

1999-2000 - Орталық Азия университеті Ақтау филиалы директорының оқу ісі жөніндегі орынбасары.

1999-2003 - Маңғыстау облыстық мәслихатының депутаты.
2000-2007 - атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінің Ақтау филиалының директоры Букетова Е., Маңғыстау облыстық «Қазақ тілі» қоғамының төрағасы.

2002 ж. - Қазақстан Парламенті Сенатының кандидаты.

2007-2008 жж. - «Нұр Отан» партиясы Маңғыстау филиалы төрағасының бірінші орынбасары.

2008—2011 - «Азия Техно Сервис» ЖШС директоры.

2011-2012 - Маңғыстау облысының табиғи ресурстар және табиғатты пайдалану басқармасының бастығы.

2012 жылғы 12 қыркүйектен бастап 2015 жылғы 10 шілдеге дейін - Ақтау қаласының әкімі. Қазіргі уақытта «Азия Техно Сервис» ЖШС директорының инновация жөніндегі орынбасары.

Осы қызметке Маңғыстау облысының әкімі Бауыржан Мұхамеджанов тағайындады.

2021 жылдың 12 қаңтарынан - VІІ шақырылған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты.

2023 жылдың 28 наурызынан 2026 жылға дейін VІІI шақырылған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты, Экология мәселелері және табиғат пайдалану Комитетінің төрағасы.&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://www.inform.kz/ru/edil-zhanbyrshin-vozglavil-komitet-po-voprosam-ekologii-i-prirodopol-zovaniyu-v-mazhilise_a4050920&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

2026 жылдан бастап [[Қазақстан халық кеңесі]]нің мүшесі.&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-halyk-kenesinin-kuramyn-bekitu-turaly-2284637 Қазақстан Халық Кеңесінің құрамын бекіту туралы]&lt;/ref&gt;

== Қоғамдық және саяси қызметі ==
Ол «Егер Қазақстанда екі әкім сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресіп жатса, мен солардың бірімін» деген сияқты сөздерімен танымал.

Маңғыстау облыстық мәслихатының 2 (1999-2003) және 4 (2007-2012) шақырылымдарының депутаты.

2007 жылы «Нұр Отан» ХДП Маңғыстау облыстық сайлауалды штабының төрағасы.

Маңғыстау облысы бойынша Тәртіптік кеңестің мүшесі, 2007-2008 жж.

М.Х. атындағы Тараз мемлекеттік университетіндегі 25.00.36 - «Геоэкология» және 03.00.16 - «Экология» мамандықтары бойынша докторлық диссертацияларды қорғау бойынша диссертациялық кеңестің мүшесі. Дулати, 2008-2010 жж Маңғыстау облысы әкімі жанындағы экологиялық кеңес төрағасының орынбасары, 2012-2015 жж.

«Біріккен қалалар және жергілікті өзін-өзі басқару» Дүниежүзілік ұйымының Атқарушы бюросының мүшесі, 2013-2015 жж.

2013 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сарапшылық кеңесінің мүшесі (Мәскеу).

Ақтауда «Біртұтас қалалар және жергілікті билік» Дүниежүзілік ұйымымен, Дүниежүзілік мұра қалалар ұйымымен, Түркі әлемі муниципалитеттер одағымен, сондай-ақ: Карамай (ҚХР), Махачкала (РФ) қалаларымен халықаралық қатынастар орнатудың бастамашысы. ), Самсун (Түркия), Элиста (РФ), Клайпеда (Литва).Ұйымдастыру комитетінің төрағасы: ЮНЕСКО, OWHC, UCLG қамқорлығымен өткен VIIІ Еуразиялық әлемдік мұра қалаларының халықаралық конференциясы (Ақтау қ., 2014 ж.) Және ХХІІІ шеңберіндегі «Құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылыққа жаңа технологияларды енгізу» Халықаралық конференциясы. Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сессиясы (Ақтау, 2015).

2014 жылы Қазақстан Республикасы облыс орталықтары әкімдіктерінің рейтингіне сәйкес Е.Т. Ақтау қаласының Жаңбыршин әкімшілігі 1 орынға ие болды.

2022-2026 жылдары Ұлттық Құрылтай мүшесі.

== Ғылыми қызметі ==
Қазақстан Республикасының өнертабыстарына арналған 3 патент пен 3 патенттің және 90-нан астам ғылыми, ғылыми-әдістемелік және публицистикалық жұмыстардың авторы.

Ғылыми еңбектер шетелдік журналдарда және келесі елдерде өткізілген Халықаралық ғылыми конгресстердің, симпозиумдар мен конференциялардың материалдарында жарияланған: Иран Ислам Республикасы (Горган-1997, Рашт-2001); Англия (Лондон 2002); Германия (Берлин 2002, Юйч 2004); АҚШ (Хьюстон 2003, 2005, Альбукерке 2004, Портленд, Канзас, Сан-Антонио 2006); Жапония (Киото-2008), Канада (Оттава-2011), Венгрия (Будапешт-2013), Ресей (Мәскеу-2013, 2015, 2018).

9 ҒЗТКЖ-ға және басқа ғылыми-зерттеу жұмыстарына қатысты, оның 8-і ғылыми жетекші ретінде.
Ғылыми зерттеулердің нәтижелері: «Доссорнефть» НГДУ (1991 ж.), «Қарақұдықмұнай» ЖАҚ (1999 ж.), «Maersk Oil Kazakhstan GmbH (2003 ж.),« Өзенмұнайгаз »ААҚ,« Маңғыстаумұнайгаз »ААҚ (2001-2004 жж.), АҚ өндірістік объектілерінде». CNPC-Ақтөбемұнайгаз »(2006), сондай-ақ аймақтық департаменттердің әдістемелік ұсынымдары мен бағдарламаларында қолданылады: табиғатты пайдалану бойынша; қоршаған ортаны қорғау; экономика, өнеркәсіп және сауда (Ақтау, 2000-2004).

Оның ғылыми жетекшілігімен «Геоэкология» мамандығы бойынша 1 техника ғылымдарының докторы және 2 техника ғылымдарының кандидаты дайындалды.

== Марапаттары ==
*2026 - ІІІ дәрежелі &quot;Барыс&quot; ордені.
*2022 - &quot;Парасат&quot; ордені.
*2020 (3 желтоқсан) - «Құрмет» ордені.
*2005 - 2026 ж.ж. - Қазақстан Республикасы Президенттерінің Алғыс хаттары.
Үкіметтік медальдар, оның ішінде:
*«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001)
«Астанаға 10 жыл» медалі (2008)
*«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі (2011 ж.)
*«Қазақстан Республикасы мәслихаттарына 20 жыл» медалі (2014 ж.)
*«Қазақстан Республикасы Конституциясына 20 жыл» медалі (2015 ж.)
*«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі (2016 ж.)

Белгілер, оның ішінде:
*«Ақтауға 50 жыл» (2013), «Маңғыстау облысына 35 жыл», «Маңғыстау облысына 40 жыл», «Маңғыстау мұнайына 50 жыл» медальдары.
*«ТМД қалаларының тұрақты дамуына қосқан үлесі үшін» Халықаралық астаналар мен ірі қалалар қауымдастығының төсбелгі-ордені және т.б.

== Дереккөздер ==
#http://tumba.kz/zhizn-regiona/16-kultura/4986-fort-shevchenko.html
#http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67
#https://web.archive.org/web/20150722015150/http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67
#http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&amp;cat=transactions&amp;n=812&amp;lang=rus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305011229/http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&amp;cat=transactions&amp;n=812&amp;lang=rus |date=2016-03-05 }}
#http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150722032828/http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ |date=2015-07-22 }}
#http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/v-aktau-naznachen-novyiy-akim-220213/
#https://web.archive.org/web/20150722091844/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh
#https://web.archive.org/web/20150722091844/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh
#https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html
#https://web.archive.org/web/20180308042700/https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html
#https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau/press/news/details/136736?lang=ru

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=40498205|нобай|Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы]

[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VII шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VIII шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан Халық Кеңесі мүшелері]]</text>
      <sha1>kmoaj2dm7q4b9oghsqjia8ppc1jkty5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жан Әли Қазбекұлы Пайруз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>656883</id>
    <revision>
      <id>3683871</id>
      <parentid>2853506</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:46:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2771" sha1="8bb4up250ixqvl2xoouz7fp0fylik9q" xml:space="preserve">{{Футболшы
 |есімі            = Жан Әли Пайруз
 |туған күні  = 12.8.1999
 |туған жері = {{туғанжері|Тараз|Таразда}}, [[Қазақстан]]
 |азаматтығы   = {{байрақ|Қазақстан}} 
 |бойы           = 185
 |салмағы            = 
 |позиция        = шабуылшы
 |қазіргі клуб  = {{ту|Қазақстан}}  [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтёр]]
 |номер          = 70
 |жастар клубы = {{футбол карьерасы
|—2015|{{ту|Қазақстан}}  [[Астана (футбол клубы)|Астана]]|
|2016|{{ту|Қазақстан}}  [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтёр (Караганда)]]|}}
 |клубтары          = {{футбол карьерасы
|2017—|{{ту|Қазақстан}}  [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтёр]]|35 (1)
|2018|{{аренда}}{{ту|Қазақстан}}  [[Шахтёр-Болат]]|10 (0)}}
| ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2015|{{ту|Қазақстан}} Қазақстан-17|1 (0)
|2017|{{ту|Қазақстан}} Қазақстан-19|8 (3)
|2018—|{{ту|Қазақстан}} Қазақстан-21|9 (0)}}
}}
'''Жан Әли Қазыбекұлы Пайруз'''  (12 тамыз 1999&lt;ref&gt;[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/396493 Тransfermarkt.com]&lt;/ref&gt;, {{туғанжері|Тараз|Таразда}}) — қазақстандық футболшы, &quot;[[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтер]]&quot; клубының шабуылшысы. 

== Карьерасы ==

=== Клубтық ===
&quot;Астана&quot;, &quot;Шахтер&quot; клубтарының түлегі. 2017 жылы &quot;Шахтер&quot; сапында кәсіпқой карьерасын бастады. 2018 жылғы маусымды &quot;Шахтер-Болат&quot; клубында арендада өткізіп, бірінші лигада 10 кездесуде алаңға шықты.

2019 жылы &quot;Шахтерге&quot; қайта оралды.

=== Құрама ===
Қазақстанның бірнеше жастағы құрамаларында ойнады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==

* [http://footballfacts.ru/players/282137 Профилі] {{Deadlink|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары]]
[[Санат:Шахтер-Болат ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>8bb4up250ixqvl2xoouz7fp0fylik9q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қоянақ әулие Жолшарақызы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>659995</id>
    <revision>
      <id>3684051</id>
      <parentid>3678571</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T10:30:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айакеш</username>
        <id>187089</id>
      </contributor>
      <origin>3684051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2706" sha1="i539henht7oek2dzbn1rmhiq5j6cbe9" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Қоянақ әулие Жолшарақызы''' —  бітім-болмысы ерекше, өнегесі халық жадында жатталған ел анасы.
==Аңыз==
Әкесі Жолшара мен атасы Тастемір де ел арасында әулие атанған адамдар болған. Қоянақ әжемізге Алла тарапынан берілген айырықша қасиет өз әкесі Жолшара әулиеден дарыған. Алла берген ұлы қасиетіне тәнті болған ұрпақтары дертке қуат қылып, талай жылдар әжеміздің басына түнеп жатып, Ұлы [[Жаратушы]]ның жарылқауынан үміт ететін. Дертіне дауа, науқасына
шипа тілеп, зарығып барған талайлар дерттерінен айығып, [[рух]]тары саламаттанып, ойлағаны болып, діттегеніне жетіп, көзайым болып оралатын. Жылдар өтіп, ұрпақтар ауысқанымен, Қоянақ әулиенің басына зиярат етушілер легі толастаған жоқ, рухына демеу іздеп жабыққандар әр қиырдан ат сабылтып келуін тоқтатпады. Осындай құрметке бөленген,
дүниеден өтсе де, [[ұрпақ]]тарын киелі рухымен аялап, жабыққанды жұбатып, тарыққанды демеп, дерттілерге – дәру, мұңайғанға қуат бола білген рухы шалқар,
аруағы асқақ Қоянақ әже Жолшорақызы ел анасы болып, бауырынан рулы ел өрбіген, өсіп-өнген, асқарлы-шақарлы әулеттің мейірбан да қамқор әжесі ретінде де халық ілтипатын иеленген.

== Кесенесі ==
Кесене — Наурызым ауданы Шилі және Шолақсай ауылдарынан он сегіз шақырым жерде, Қарасу мен Қопа қоныстарының ортасында орналасқан.&lt;ref&gt;Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Тарих]]</text>
      <sha1>i539henht7oek2dzbn1rmhiq5j6cbe9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дмитрий Викторович Дударев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>661652</id>
    <revision>
      <id>3683671</id>
      <parentid>3260241</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:02:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5188" sha1="ezegfpftdunkx8vl39ko39zhx5w77ze" xml:space="preserve">{{Хоккейші
 | Есімі              = Дмитрий Викторович Дударев
 | Шынайы есімі       = 
 | Суреті             =
 | Сурет ені          = 
 | Сурет тақырыбы     = 
 | Позициясы          = [[Шабуылдаушы (шайбалы хоккей)|шеткі шабуылдаушы]]
 | Бойы               = 189 
 | Салмағы            = 94 
 | Имек таяқ ұстауы   = оң қол
 | Лақап аты          = 
 | Ойын карьерасы     = {{Спорттық карьера 2
 |1993—1996| {{Ту|Қазақстан||20px}} [[Торпедо (шайбалы хоккей, Өскемен)|Торпедо (Өскемен)]] 
 |1996—1997| {{Ту|Ресей||20px}} [[Авангард (шайбалы хоккей)|Авангард]]
 |1997—1999| {{Ту|Ресей||20px}} [[Северстал (шайбалы хоккей)|Северстал]] 
 |1999—2000| {{Ту|Германия||20px}} Вилгельмсхафен 
 |2000—2001| {{Ту|Ресей||20px}} [[Динамо (шайбалы хоккей, Мәскеу)|Динамо М]] 
 |2001—2005| {{Ту|Ресей||20px}} [[Сібір (шайбалы хоккей)|Сібір]] 
 |2005—2006| {{Ту|Ресей||20px}} [[Ақ барыс (шайбалы хоккей)|Ақ барыс]]
 |2006| {{Ту|Ресей||20px}} [[МВД ХК]]
 |2006—2008| {{Ту|Ресей||20px}} [[Амур (шайбалы хоккей)|Амур]] 
 |2008—2011| {{Ту|Ресей||20px}} [[Металлург (шайбалы хоккей, Новокузнецк)|Металлург Нг]]
 |2011—2012| {{Ту|Қазақстан||20px}} [[Торпедо (шайбалы хоккей, Өскемен)|Торпедо (Өскемен)]] 
 |2012—2013| {{Ту|Ресей||20px}} [[Сұңқар (шайбалы хоккей, Красноярск)|Сұңқар]]
 |2014| {{Ту|Қазақстан||20px}} [[Алматы (шайбалы хоккей)|Алматы]]
 }}
 | Жаттықтырушы карьерасы   = {{Спорттық карьера 2
 |2010—2012| {{Ту|Ресей||20px}} [[Сібір Мергендері|Сібір мергендері]]
 }}
 | Азаматтығы         = {{KAZ}} &lt;br /&gt; {{RUS}}
 | Туған күні         = 23.2.1976
 | Туған жері         = {{туғанжері|Өскемен|Өскеменде}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Қайтыс болған күні     = 
 | Қайтыс болған жері     = 
 | ҰХЛ драфты         = 
 | Карьерасы          = 1993—2014
 | Марапаттары мен сыйлықтары  =  
 | Медальдары         =
 | Commons            = 
}}
'''Дмитрий Викторович Дударев''' ([[23 ақпан]] [[1976 жыл|1976]], [[Өскемен]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — Қазақстандық хоккейші, шеткі шабуылдаушы. Екі қысқы Олимпиада ойындарында Қазақстан құрамасында ойнады.

Өскемен шайбалы хоккейінің тәрбиеленушісі, жаттықтырушысы - Владимир Копцов.

2016-2017 жылғы маусымда ЦСКА 2003 бапкері.

== Жетістіктері ==
* 1998 жылғы қысқы Олимпиада ойындарының ширек финалисті
* 2006 жылғы қысқы Олимпиада ойындарының қатысушысы (9 орын)
* 2011 жылғы қысқы Азия ойындарының чемпионы
* 1995 жылғы қысқы Универсиаданың чемпионы
* 2006 ж Ресей чемпионы
*1995-1997 жж. Қазақстан чемпионы

== Сілтеме ==
* [https://www.eliteprospects.com/player/20504/dmitri-dudarev Дмитрий Дударев] «Eliteprospects.com» статистикасында {{ref-en}}
* [https://www.hockeydb.com/ihdb/stats/pdisplay.php?pid=53588 Дмитрий Дударев] «The Internet Hockey Database» статистикасында {{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20210507070507/https://www.eurohockey.com/player/1696-.html Дмитрий Дударев] «European Ice Hockey Online AB» {{ref-en}}

[[Санат:Қазақстан шайбалы хоккейшілері]]
[[Санат:Торпедо Өскемен ХК хоккейшілері]]
[[Санат:Авангард Омбы ХК хоккейшілері]]
[[Санат:Северстал ХК хоккейшілері]]
[[Санат:Амур ХК хоккейшілері]]
[[Санат:Ақ барыс ХК хоккейшілері]]
[[Санат:Алматы ХК хоккейшілері]]
[[Санат:Металлург (Новокузнецк) ХК хоккейшілері]]
[[Санат:Сібір ХК хоккейшілері]]
[[Санат:Динамо (Мәскеу) ХК хоккейшілері]]</text>
      <sha1>ezegfpftdunkx8vl39ko39zhx5w77ze</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фил Фоден</title>
    <ns>0</ns>
    <id>664069</id>
    <revision>
      <id>3683907</id>
      <parentid>3356586</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:16:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3683907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1988" sha1="bkw4wbruwl73odtjd75z0wxe4h1noii" xml:space="preserve">{{Футболшы|есімі=Фил Фоден|сурет=Phil Foden (36502388741).jpg|туған күні=28.5.2000|азаматтығы={{ту|Англия}}  [[Англия]]|бойы=171&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/14805/Phil-Foden/overview |title=Phil Foden |publisher=Premier League |lang=en}}&lt;/ref&gt;|позиция=жартылай қорғаушы|қазіргі клуб={{ту|Англия}} [[Манчестер Сити]]|номері=47|клубтары={{футбол карьерасы
|2017—|{{ту|Англия}} [[Манчестер Сити]]|69 (15)
}}|ұлттық құрамы={{футбол карьерасы
|2020—|{{Футбол|Англия}} |6 (2)
}}}}

'''Филип Уолтер Фоден''' ({{lang-en|Philip Walter Foden}}; [[28 мамыр]] [[2000 жыл]], [[Стокпорт]]) — англиялық футболшы, жартылай қорғаушы.

== Жетістіктері ==

=== Командалық ===

; Манчестер Сити

* Англия чемпионы (3): 2017/18, 2018/19, 2020/21
* Англия кубогы: 2019
* Лига кубогы (4): 2018, 2019, 2020, 2021
* Англия суперкубогы (2): 2018, 2019
* Чемпиондар лигасының финалисі: 2021

; Англия--17

* Әлем чемпионы: 2017

=== Жеке ===

* Жастар арасындағы әлем чемпионатының &quot;алтын добы&quot;: 2017
* Англия чемпионатының үздік жас ойыншысы: 2020/21

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{England-footy-bio-stub}}
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Англия құрамасы Еуро 2024}}
{{Манчестер Сити ФК құрамы}}

[[Санат:Англия футболшылары]]
[[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Манчестер Сити ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>bkw4wbruwl73odtjd75z0wxe4h1noii</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каллум Хадсон-Одои</title>
    <ns>0</ns>
    <id>666180</id>
    <revision>
      <id>3683914</id>
      <parentid>3503709</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:21:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <origin>3683914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1970" sha1="gedhqrxdg02f60ad85xv9ygw9a29jht" xml:space="preserve">{{Футболшы
| есімі = Каллум Хадсон-Одои
| туған күні = 7.11.2000
| азаматтығы ={{ту|Англия}} [[Англия]]
| бойы = 182&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/23702/Callum-Hudson-Odoi/overview |title=Callum Hudson-Odoi Profile |publisher=PremierLeague.com |lang=en}}&lt;/ref&gt;
| позиция = шабуылшы
| қазіргі клуб = {{ту|Англия}} [[Ноттингем Форест]]
| номері = 
| клубтары = {{футбол карьерасы
|2017—2023|{{ту|Англия}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]|2 (4)
|2022—2023|{{аренда}}{{ту|Германия}} [[Байер 04]]|14 (0)
|2023—|{{ту|Англия}} [[Ноттингем Форест]]|59 (13)
}}
| ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2019|{{Футбол|Англия}} |3 (0)
}}
}}
'''Каллум Хадсон-Одои''' ({{lang-en|Callum Hudson-Odoi}}; [[7 қараша]] [[2000 жыл]], [[Лондон]]) — англиялық футболшы, &quot;[[Ноттингем Форест]]&quot; футбол клубы мен Англия құрамасының шабуылшысы. 
 
== Жетістіктері ==

=== Клубтық ===
«Челси»

* Чемпиондар лигасы: 2020/21
* Еуропа лигасы: 2018/19
* УЕФА суперкубогы: 2021

=== Халықаралық ===
Англия-17

* Әлем чемпионы: 2017

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
{{сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Англия футболшылары]]
[[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Челси ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ноттингем Форест ФК ойыншылары]]
[[Санат:Байер 04 ФК ойыншылары]]

{{England-footy-bio-stub}}</text>
      <sha1>gedhqrxdg02f60ad85xv9ygw9a29jht</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Динамо-Юни (футбол клубы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>666243</id>
    <revision>
      <id>3683657</id>
      <parentid>3374770</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T15:30:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1209" sha1="dq6t6q7bvqdw58tj9wzpfh9s6p2vcs9" xml:space="preserve">{{футбол клубы (формасыз)
|атауы =Динамо-Юни
|құрылған =[[1993 жыл|1993]] 
|таратылды =[[2004 жыл|2004]]
|стадионы = Минск стадионы, [[Минск]]
|сыйымдылығы = 3000
|жарыс = 2 лига
|маусым = [[2004 жыл|2004]]
|орын=  16}}
'''Динамо Юни''' — 1993-2004 жылдары [[Беларусь]] чемпионаттарында ойнаған футбол клубы, Базасы [[Минск]] қаласында. 

1993 жылы құрылып, 3-дивизонда ойнай бастады. 1994/95 жылғы маусымда 2-орын алып, 2 дивизионға жоғарылады. Содан тарағанша осы дивизонда өнер көрсетті. Жоғары көрсеткіші — 1999 жылғы 3-орын. 

== Сілтемелер ==

* https://web.archive.org/web/20200208093657/http://footballfacts.ru/clubs/36214-dinamoyuni-minsk

[[Санат:Беларусь футбол клубтары]]
[[Санат:2004 жылы таратылған футбол клубтары]]
[[Санат:1993 жылы құрылған футбол клубтары]]</text>
      <sha1>dq6t6q7bvqdw58tj9wzpfh9s6p2vcs9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Роджер Хант</title>
    <ns>0</ns>
    <id>670974</id>
    <revision>
      <id>3683924</id>
      <parentid>2935847</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:28:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <origin>3683924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2595" sha1="cn6q54ue3zc2bgx2tnii71jis2hmdbp" xml:space="preserve">{{Футболшы
| есімі = Роджер Хант
| сурет = Roger Hunt.jpg
| туған күні = 20.7.1938
| туған жері = Глазбери, Уиган, [[Англия]]
| қайтыс болған күні= 27.9.2021
| азаматтығы = {{Ту|Англия}} [[Англия]]
| бойы = 175
| позиция = шабуылшы
| клубтары = {{футбол карьерасы
|1958—1969|{{Ту|Англия}} [[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]|404 (244)
|1969—1972|{{Ту|Англия}} [[Болтон Уондерерс]]|76 (24)
|1971|{{аренда}}{{ту|ОАР}} [[Хелленик]]|6 (3)
|1958—1972|'''Барлығы'''|'''486 (271)'''}}
| ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|1962—1969|{{Футбол|Англия}} |34 (18)}}
}}
'''Роджер Хант''' ({{lang-en|Roger Hunt}}; 20 шілде 1938&lt;ref&gt;[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/176053 Тransfermarkt.com]&lt;/ref&gt;, Чешир, [[Англия]] — 27 қыркүйек 2021, [[Уоррингтон]], [[Англия]]) — англиялық футболшы, шабуылшы, 1966 жылғы әлем чемпионы. Сондай-ақ 1962 жылғы әлем чемпионатына, 1968 жылғы Еуропа чемпионатына қатысты.

== Жетістіктері ==

=== Клубтық ===
Ливерпуль

* Англия чемпионы (2): 1963/64, 1965/66
* Англия кубогы: 1964/1965
* Англия суперкубогы (3): 1964, 1965, 1966
* Кубок иелері кубогының финалисі: 1965/66

=== Халықаралық ===
Англия

* Әлем чемпионы: 1966
* Еуропа чемпионатының қола жүлдегері: 1968

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
* [http://www.liverbird.ru/player/784 Профилі]{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20081219201344/http://www.liverpoolfc.tv/team/past_players/players/hunt/ Профилі]{{ref-en}}
* [http://www.lfchistory.net/player_profile.asp?player_id=326 Профилі]{{ref-en}}

{{сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Англия футболшылары]]
[[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Ливерпуль ФК ойыншылары]]
[[Санат:Болтон Уондерерс ФК ойыншылары]]
[[Санат:Футболдан әлем чемпиондары]]

{{England-footy-bio-stub}}</text>
      <sha1>cn6q54ue3zc2bgx2tnii71jis2hmdbp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Альф Рамсей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>670976</id>
    <revision>
      <id>3683926</id>
      <parentid>3093749</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:30:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сілтемелер */</comment>
      <origin>3683926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4854" sha1="j7ieko18wo9a75w6uj9t3kg1aofsm8f" xml:space="preserve">{{Футболшы
| есімі = Альф Рамсей
| толық аты = Альфред Эрнест Рамсей
| сурет = Alf Ramsey (1969).jpg
| лақап аты = 'Генерал (The General)
| туған күні = 22.1.1920
| туған жері = [[Лондон]], [[Англия]]
| қайтыс болған күні = 28.4.1999
| қайтыс болған жері = Ипсуич, [[Англия]]
| азаматтығы = {{ту|Англия}} [[Англия]]
| бойы = 173
| позиция = қорғаушы
| клубтары = {{футбол карьерасы
|1943—1949|{{ту|Англия}} [[Саутгемптон (футбол клубы)|Саутгемптон]]|90 (8)
|1949—1955|{{ту|Англия}} [[Тоттенхэм Хотспур]]|226 (24)}}
| ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|1948—1954|{{футбол|Англия}}]|32 (3)}}
| бапкер клубтары = {{футбол карьерасы
|1955—1963|{{ту|Англия}} [[Ипсвич Таун]]|
|1963—1974|{{футбол|Англия}}|
|1976—197?|{{ту|Англия}} [[Бирмингем Сити]]|&lt;small&gt;(директор)&lt;/small&gt;
|1977—1978|{{ту|Англия}} Бирмингем Сити|
|1979—1980|{{ту|Грекия}} [[Панатинаикос (футбол клубы)|Панатинаикос]]|&lt;small&gt;(кеңесші)&lt;/small&gt;}}
}}

Сэр '''Альфред Эрнест Рамсей''' ({{lang-en|Sir Alfred Ernest Ramsey}}; [[22 қаңтар]] [[1920 жыл|1920]]&lt;ref&gt;[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/241880 Тransfermarkt.com]&lt;/ref&gt;, [[Дагенем]], [[Лондон]] — [[28 сәуір]] [[1999 жыл|1999]], [[Ипсуич (Англия)|Ипсуич]], [[Саффолк]]) — англиялық футболшы, қорғаушы, футбол жаттықтырушысы. 1966 жылы [[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Англия құрамасының]] бапкері ретінде әлем чемпионы атанды.

== Жетістіктері ==

=== Ойыншы ретінде ===
Тоттенхэм Хотспур

* 2 дивизион жеңімпазы: 1949/50
* 1 дивизион жеңімпазы: 1950/51
* Англия кубогы: 1951

Англия

* Англия суперкубогы: 1950

=== Бапкер ретінде ===
Ипсвич Таун

* 2 дивизион жеңімпазы: 1960/61
* 1 дивизион жеңімпазы: 1961/62

Англия

* Әлем чемпионы: 1966
* Еуропа чемпионатының қола жүлдегері: 1968

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
&lt;!-- * {{soccerbase (manager)|id=57|name=Alf Ramsey}}{{ref-en}}    малоинформативная ссылка (только про Ипсвич) + баг в шаблоне --&gt;
&lt;!-- * [http://www.nationalfootballmuseum.com/Hall%20of%20Fame/siralframsey.htm Альф Рамсей на сайте Зала славы английского футбола]{{ref-en}}   404 not found --&gt;
* [http://www.greenun24.co.uk/content/greenun/sport/football/championship/ipswich-town/story.aspx?brand=EADOnline&amp;category=IpswichTownFC&amp;tBrand=GreenunOnline&amp;tCategory=xDefault&amp;itemid=IPED11%20May%202009%2013%3A20%3A28%3A357 Ramsey to get medal at last?]{{ref-en}}
* [https://www.fifa.com/classicfootball/coaches/coach=44549/bio.html Биографиясы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101017071951/http://www.fifa.com/classicfootball/coaches/coach%3D44549/bio.html |date=2010-10-17 }}{{ref-en}}
* [http://www.englandfootballonline.com/TeamMgr/Mgr_Ramsey.html Статистикасы]{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20140503184409/http://mag.football.ua/7/eng/v5.htm football.ua]
* [http://www.footballplayers.ru/players/story_333.html footballplayers.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211029154921/http://www.footballplayers.ru/players/story_333.html |date=2021-10-29 }}
* [https://web.archive.org/web/20080619171632/http://www.championat.ru/football/article-17851.html Чемпионат.ру]

{{сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Англия футболшылары]]
[[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Саутгемптон ФК ойыншылары]]
[[Санат:Тоттенхэм Хотспур ФК ойыншылары]]
[[Санат:Англия футбол жаттықтырушылары]]
[[Санат:Ипсвич Таун ФК жаттықтырушылары]]
[[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары]]
[[Санат:Бирмингем Сити ФК жаттықтырушылары]]

{{England-footy-bio-stub}}</text>
      <sha1>j7ieko18wo9a75w6uj9t3kg1aofsm8f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ескендір Дастанұлы Қыбырай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>672454</id>
    <revision>
      <id>3683830</id>
      <parentid>3682381</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T02:21:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2941" sha1="cpvae4w6mjxbrqr8xovqblvu4i5vs6d" xml:space="preserve">{{Футболшы
|туған күні = 14.8.1997
|азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}}
|туған жері = [[Талғар ауданы]], [[Алматы облысы]]
|бойы = 185
|салмағы = 68
|позициясы = жартылай қорғаушы
|команда = {{ту|Қазақстан}} Шахтер
|клубтары = {{футбол карьерасы
|2018|{{ту|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|0 (0)
|2019-2020|{{ту|Қазақстан}} [[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]]|7 (0)
|2021-|{{ту|Қазақстан}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтер]]|22 (1)
}}}}

'''Ескендір Дастанұлы Қыбырай''' ([[14 тамыз]] [[1997 жыл]]&lt;ref&gt;[https://football.kulichki.net/players/23578.htm Ескендір Қыбырай]&lt;/ref&gt;) — қазақстандық футболшы, &quot;[[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтер]]&quot; клубының қорғаушысы.

== Карьерасы ==

=== Клубтық ===
&quot;[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]&quot; клубының түлегі. 2018 жылға дейін Қазақстанның төменгі лигаларында &quot;[[Қайрат Академия]]&quot;, &quot;[[Қайрат (жастар клубы)|Қайрат Жастар]]&quot; клубтарында ойнады. 2018 жылы [[Қазақстан Премьер Лигасы|Қазақстан премьер лигасының]] протоколына ілінді, бірақ чемпионатта бір ойынға да қатыспады.

2019 жылы &quot;[[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]]&quot; командасының фарм клубтарына ауысты. 

&quot;Жетісудың&quot; негізгі құрамында 2020 жылы 11 қыркүйекте &quot;Оқжетпеске&quot; қарсы ойында алаңға шықты. 

2021 жылдың басында &quot;[[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтерға]]&quot; ауысты. 2 шілдеде сырт алаңда &quot;[[Астана (футбол клубы)|Астанамен]]&quot; ойында кеншілер сапындағы (дұрысы Қазақстан чемпионатындағы) тұңғыш голын соқты. Бұл ойында &quot;Шахтер&quot; 3:4 есебімен ұтылды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20211128191516/https://footballfacts.ru/person/games/285988-kybyrayeskendirdastanuly Статистикасы]

[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Қайрат ФК ойыншылары]]
[[Санат:Жетісу ФК ойыншылары]]
[[Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары]]

{{Kazakhstan-footy-bio-stub}}</text>
      <sha1>cpvae4w6mjxbrqr8xovqblvu4i5vs6d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дмитрий Анатольевич Маликов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>672877</id>
    <revision>
      <id>3683667</id>
      <parentid>2942781</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T15:57:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2858" sha1="o18ini7qkpsbas2aszkhx0osp2rsjqp" xml:space="preserve">{{Футболшы
|есімі = 
|толық аты = 
|лақап аты = 
|сурет = 
|сурет ені = 
|атауы = 
|туған күні = 10.4.1970
|туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}
|азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}}
|бойы = 186
|салмағы = 77
|позиция = шабуылшы
|қазіргі клуб = 
|номері = 
|клубтары = {{футбол карьерасы
|1988| {{Flagicon|КСРО}} [[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]]|
|1991|{{Flagicon|КСРО}} [[Ақ қанат (футбол клубы)|Ақ қанат]]|32 (1)
|1993|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Достық (футбол клубы, Алматы)|Достық]]|42 (1)
|1994| {{Flagicon|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|16 (1)
|1995|{{ту|Қазақстан}} [[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Аңсат]]|27 (8)
|1996|{{ту|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|7 (0)
|1996|{{аренда}}{{ту|Қазақстан}} [[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Ертіс]]|15 (1)
|1997|{{ту|Қазақстан}} [[Ұлытау (футбол клубы)|Ұлытау]]|6 (2)
|1997|{{аренда}} [[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар-Харрикейн]]|10 (1)
|1998|{{ту|Қазақстан}} [[Спартак (футбол клубы, Семей)|Елім-ай]]|1 (0)
|1998|{{ту|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|СОФК-Қайрат]]|7 (0)
}}
}}
'''Дмитрий Анатольевич Малмков''' (10 сәуір 1970, {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}) — қазақстандық футболшы, шабуылшы. &quot;Қайрат&quot;, &quot;Ертіс&quot;, &quot;Достық&quot;, &quot;Ұлытау&quot;, &quot;Қайсар&quot;, &quot;Спартак Семей&quot; клубтарында доп тепкен.

== Жетістіктері ==

=== Командалық ===

* Қазақстан кубогы 1993

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==

* [https://web.archive.org/web/20211203134707/https://footballfacts.ru/person/28791-malikovdmitriyanatolevich Профилі мен статистикасы]
{{Бастама}}
[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Жетісу ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ақ қанат ФК ойыншылары]]
[[Санат:Достық Алматы ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қайрат ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ертіс ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ұлытау ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қайсар ФК ойыншылары]]
[[Санат:Спартак Семей ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>o18ini7qkpsbas2aszkhx0osp2rsjqp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загреб (шайбалы хоккей клубы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>673171</id>
    <revision>
      <id>3684058</id>
      <parentid>2956960</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T10:44:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3684058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1152" sha1="sp1urdqs2e29z82j59n639s1dhnu7zy" xml:space="preserve">'''«Загреб»''' ([[Хорват тілі|хорв]]. ''Klub hokeja na ledu Zagreb'') — [[Хорватия|Хорватияның]] [[Загреб]] қаласындағы баскетбол клубы. 1982 жылы құрылған&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20150216191946/http://www.khlzagreb.hr/hr/klub/povijest/ http://web.archive.org]&lt;/ref&gt;. Өз алаңындағы ойындарын &quot;Дворяна Вельесьям&quot; аренасында өткізеді. 

== Жетістіктері ==

* Хорват хоккей лигасы (4) : 1991, 1992, 1993, 1995

== Атақты ойыншылары ==

* Ваня Белич
* Марко Ловренчич
* Мислав Благус

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==

* https://web.archive.org/web/20141128161152/http://www.eurohockey.com/club/814-khl-zagreb.html/

[[Санат:Алфавит бойынша шайбалы хоккей клубтары]]
[[Санат:Хорватия шайбалы хоккей клубтары]]
[[Санат:1982 жылы құрылған шайбалы хоккей клубтары]]</text>
      <sha1>sp1urdqs2e29z82j59n639s1dhnu7zy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Салтанат Мадиярқызы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>675067</id>
    <revision>
      <id>3683984</id>
      <parentid>3049218</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:36:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3683984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3433" sha1="dsy0awu4l784tdjyg064w6hvwsho023" xml:space="preserve">{{Жедел жойылсын|[[УП:М]]}}
{{Жазушы
 |Есімі               = Салтанат Мадиярқызы
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              = Салтанат Мадиярқызы.jpg
 |Ені                 = 
 |Суреттің аты        = 
 |Туған кездегі есімі  = 
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні        = 8.1.1996
 |Туған жері        = [[Сарыағаш ауданы|Сарыағаш қаласы]], [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]]
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{байрақ|Қазақстан}}
 |Ұлты                = [[Қазақтар|Қазақ]]
 |Мансабы             = 
 |Шығармашылық жылдары   = 2011—
 |Бағыты              = 
 |Жанры               = [[Поэзия]]
 |Шығармалардың тілі  = 
 |Дебюті              = 
 |Марапаттары         = 
 |Сыйлықтары          = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = 
 |Commons             =
}}
'''Салтанат Мадиярқызы''' ([[8 қаңтар]] [[1996 жыл]], [[Сарыағаш ауданы|Сарыағаш қаласы]], [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]]) — қазақстандық поэзия ақыны.

== Өмірбаяны ==
Салтанат Мадиярқызы қазіргі Түркістан облысы, Сарыағаш қаласында өмірге келген. Төлеби ауданында мектеп-интернатта оқыған. Кентау қаласында арнаулы кәсіптік колледжді, Шымкент қаласында Жібек жолы (SilkWay) ''халықаралық университетін'' бітірген. Мамандығы — Экономист. Еңбек жолын отандық өндіріс компанияларында мамандығы бойынша бухгалтерлік қызметтен бастаған. Баспаханаларда редактор-корректорлық қызметтер де атқарған.  

== Шығармашылығы ==
Мектепте жоғарғы сыныптарда өлең жаза бастаған&lt;ref&gt;[https://kanat.islam.kz/kk/post/saltanat-madiyarqyzy-shahmat-patshalar-oiyny-10019/#gsc.tab=0 Салтанат Мадиярқызы: ШАХМАТ (патшалар ойыны)]&lt;/ref&gt;.  

Аудандық, облыстық, республикалық мүшәйралардың жүлдегері. Өлеңдері республикалық, облыстық баспасөз беттерінде жарық көрген, &quot;Жаңа ғасыр әуендері&quot; атты жас ақындар антологиясына енген. 

2021 жылы &quot;Шахмат&quot; атты тұңғыш өлеңдер жинағы жарық көрген.  

Әділ Ботпанов атындағы әдеби сыйлықтың иегері.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==

* [https://www.facebook.com/Madiiarqyzy Салтанат Мадиярқызы]

[[Санат:Алфавит бойынша ақындар]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]</text>
      <sha1>dsy0awu4l784tdjyg064w6hvwsho023</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Өңдеме саны бойынша қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675070</id>
    <revision>
      <id>3683955</id>
      <parentid>3683464</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:01:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3683955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17088" sha1="4idp3ympkaiyx9lx3wn04kkqhgunsnd" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ӨСҚ}}&lt;center&gt;Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген.
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-
|1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||87994||2859||390||23664||189||54||4350||1453
|-
|2||4||{{u|Kasymov}}||97220||77457||11093||229||3392||234||110||5827||743
|-
|3||2||{{u|Мағыпар}}||89585||84316||988||651||37||388||0||2891||50
|-
|4||3||{{u|Салиха}}||86567||80964||1349||2242||909||49||0||957||136
|-
|5||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84063||68792||1239||150||11309||15||0||1699||24
|-
|6||9||{{u|Arystanbek}}||55567||30506||3588||368||5769||944||2238||4786||5206
|-
|7||6||{{u|Casserium}}||49914||41087||1781||109||639||17||11||4542||40
|-
|8||8||{{u|1nter pares}}||41282||37686||219||7||1835||74||0||1709||154
|-
|9||7||{{u|Sibom}}||41112||38480||884||90||357||62||0||786||381
|-
|10||11||{{u|Ulan}}||30436||23959||391||78||4579||14||0||199||209
|-
|11||10||{{u|Орел Карл}}||25965||24022||890||39||134||4||3||665||11
|-
|12||20||{{u|AlefZet}}||25095||8810||3471||125||398||8||2176||838||844
|-
|13||13||{{u|GanS NIS}}||24505||18587||437||61||1022||42||3||3184||980
|-
|14||12||{{u|Sagzhan}}||23953||22508||445||45||295||11||0||339||87
|-
|15||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13870||4118||203||768||812||373||1111||1007
|-
|16||18||{{u|Nurken}}||20890||11045||1466||41||7326||115||8||431||58
|-
|17||17||{{u|Kaiyr}}||17280||12299||224||7||135||162||8||2490||355
|-
|18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16073||14051||411||16||1017||73||1||539||303
|-
|19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4598||4648||149||152||586||364||1907||630
|-
|20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13769||12992||207||1||183||2||0||224||42
|-
|21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9852||1161||115||24||1||0||752||183
|-
|22||24||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11695||7193||512||0||125||518||0||617||55
|-
|23||25||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||188||1681||0||344||14
|-
|24||22||{{u|Nurkhan}}||10239||8063||1233||40||4||0||4||333||36
|-
|25||32||{{u|AlibekKS}}||8399||5820||73||3||1033||42||2||898||170
|-
|26||28||{{u|Тұран}}||8362||6489||414||53||255||120||0||297||32
|-
|27||21||{{u|Kas77777}}||8251||8157||0||9||0||1||0||35||1
|-
|28||33||{{u|TheNomadEditor}}||8250||5820||27||5||1868||204||0||172||52
|-
|29||35||{{u|Nurtenge}}||8056||5476||980||137||666||59||24||533||200
|-
|30||49||{{u|Daniyar}}||8001||3526||482||327||177||626||0||1642||348
|-
|31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7307||0||118||0||0||0||35||1
|-
|32||26||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6911||0||0||0||0||0||2||0
|-
|33||30||{{u|Ashina}}||7510||6006||190||71||63||88||3||385||325
|-
|34||36||{{u|TalgatSnow}}||7451||5300||473||132||767||0||64||99||72
|-
|35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1
|-
|36||29||{{u|SSE}}||6974||6249||254||108||0||1||0||126||23
|-
|37||46||{{u|GaiJin}}||6707||3843||510||19||361||9||94||369||444
|-
|38||48||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311
|-
|39||45||{{u|Alamgir}}||6196||3872||95||15||681||2||0||47||24
|-
|40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24
|-
|41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7
|-
|42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5034||20||26||9||26||0||362||59
|-
|43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5583||6||1||0||0||0||147||10
|-
|44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10
|-
|45||43||{{u|Qarakesek}}||5217||4193||157||86||39||219||2||241||308
|-
|46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4507||77||38||85||3||0||152||18
|-
|47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4356||0||68||0||82||0||62||40
|-
|48||57||{{u|Madi Dos}}||4542||3098||215||63||55||50||0||641||122
|-
|49||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2769||2||0||215||0||0||1535||26
|-
|50||44||{{u|Coffee86}}||4489||3943||4||0||11||7||0||421||5
|-
|51||47||{{u|Makenzis}}||3890||3833||5||0||0||0||0||46||5
|-
|52||63||{{u|ShadZ01}}||3803||2960||506||126||106||0||2||12||1
|-
|53||52||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3390||51||0||0||27||0||223||21
|-
|54||50||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0
|-
|55||60||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0
|-
|56||58||{{u|Esetok}}||3578||3077||395||2||161||205||8||285||138
|-
|57||51||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0
|-
|58||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2
|-
|59||59||{{u|Нурасылл}}||3398||2997||193||0||18||0||0||50||8
|-
|60||61||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62
|-
|61||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0
|-
|62||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0
|-
|63||62||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1
|-
|64||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3223||0||16||0||0||0||5||3
|-
|65||115||{{u|Qanattan}}||3148||1173||0||0||0||0||0||2||0
|-
|66||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2833||0||0||0||0||0||0||0
|-
|67||83||{{u|MuratbekErkebulan}}||3023||1952||327||0||91||55||0||467||4
|-
|68||65||{{u|Meruyert}}||2952||2787||0||0||0||0||0||0||1
|-
|69||98||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144
|-
|70||68||{{u|Dauren}}||2871||2462||0||14||0||0||0||68||6
|-
|71||71||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0
|-
|72||110||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0
|-
|73||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11
|-
|74||78||{{u|Merey}}||2684||2200||0||239||0||0||0||0||2
|-
|75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30
|-
|76||69||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4
|-
|77||73||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5
|-
|78||72||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0
|-
|79||89||{{u|Balaburgem}}||2473||1756||11||29||31||59||0||183||48
|-
|80||74||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4
|-
|81||75||{{u|G55}}||2468||2294||0||50||0||0||0||0||2
|-
|82||70||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2447||0||1||0||0||0||2||2
|-
|83||108||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2
|-
|84||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2414||1983||126||0||13||1||0||195||44
|-
|85||76||{{u|Unknown Alash}}||2338||2275||1||0||0||0||0||1||0
|-
|86||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35
|-
|87||135||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75
|-
|88||97||{{u|Drift}}||2233||1501||22||2||710||1||0||4||2
|-
|89||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2
|-
|90||85||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22
|-
|91||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0
|-
|92||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4
|-
|93||86||{{u|RaiymbekZh}}||2176||1857||8||3||20||0||0||82||86
|-
|94||120||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48
|-
|95||90||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5
|-
|96||87||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0
|-
|97||92||{{u|Bauka91 91}}||1857||1617||0||0||0||0||0||0||1
|-
|98||100||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||256||0||0||0||1||2
|-
|99||133||{{u|Esen48}}||1808||890||0||33||0||0||0||744||1
|-
|100||88||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0
|-
|101||95||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29
|-
|102||91||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24
|-
|103||96||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0
|-
|104||105||{{u|ДолбоЯщер}}||1623||1345||1||0||112||1||0||5||0
|-
|105||99||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1
|-
|106||93||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0
|-
|107||116||{{u|Wikuiser}}||1577||1163||204||0||92||0||51||23||10
|-
|108||94||{{u|Gliwi}}||1575||1569||3||0||0||0||0||0||0
|-
|109||102||{{u|2rk}}||1552||1366||0||98||0||1||0||8||0
|-
|110||104||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1540||1348||0||0||7||0||0||123||9
|-
|111||107||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26
|-
|112||121||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22
|-
|113||136||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||882||0||91||0||0||0||39||0
|-
|114||103||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0
|-
|115||117||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0
|-
|116||114||{{u|Marksscheider}}||1352||1190||46||0||114||0||0||6||0
|-
|117||106||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0
|-
|118||111||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1
|-
|119||101||{{u|Nkiukr}}||1314||1403||44||0||40||4||0||1||0
|-
|120||109||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0
|-
|121||112||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1
|-
|122||140||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0
|-
|123||148||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14
|-
|124||113||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1198||0||1||0||0||0||11||2
|-
|125||118||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0
|-
|126||128||{{u|IL68}}||1219||951||62||0||31||0||0||134||1
|-
|127||119||{{u|Ziv}}||1202||1129||60||0||0||2||0||9||2
|-
|128||125||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1
|-
|129||228||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0
|-
|130||127||{{u|Aimanber}}||1150||1001||0||61||0||0||0||0||0
|-
|131||124||{{u|Bailarbekov}}||1136||1047||0||0||0||0||0||3||1
|-
|132||208||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10
|-
|133||122||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2
|-
|134||130||{{u|KoishymanovaG}}||1102||920||2||0||0||80||0||35||3
|-
|135||126||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0
|-
|136||129||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2
|-
|137||198||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4
|-
|138||164||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2
|-
|139||139||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0
|-
|140||123||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0
|-
|141||137||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||1029||882||16||0||0||0||0||5||0
|-
|142||131||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0
|-
|143||134||{{u|А.С.Кизиров}}||987||890||17||1||8||23||0||109||11
|-
|144||147||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3
|-
|145||132||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0
|-
|146||224||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504
|-
|147||168||{{u|Aselhan}}||948||626||12||0||9||23||0||82||11
|-
|148||141||{{u|Aldogarov}}||940||821||0||0||2||0||0||90||0
|-
|149||143||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3
|-
|150||145||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1
|-
|151||150||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5
|-
|152||163||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5
|-
|153||138||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0
|-
|154||142||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0
|-
|155||144||{{u|Stella~kkwiki}}||830||770||0||0||0||0||0||0||0
|-
|156||192||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1
|-
|157||217||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10
|-
|158||152||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0
|-
|159||233||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2
|-
|160||180||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17
|-
|161||155||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1
|-
|162||153||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0
|-
|163||149||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0
|-
|164||235||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0
|-
|165||157||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6
|-
|166||173||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0
|-
|167||162||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0
|-
|168||151||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0
|-
|169||146||{{u|Mheidegger}}||739||765||7||2||0||0||0||6||3
|-
|170||167||{{u|Panicgirl}}||739||635||0||17||0||0||0||10||1
|-
|171||156||{{u|Mariko}}||734||684||0||0||0||0||0||0||0
|-
|172||159||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3
|-
|173||165||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0
|-
|174||177||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2
|-
|175||226||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1
|-
|176||160||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2
|-
|177||154||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||713||704||0||1||0||0||0||6||1
|-
|178||158||{{u|Εὐθυμένης}}||698||679||13||0||0||0||0||5||0
|-
|179||166||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0
|-
|180||213||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24
|-
|181||200||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36
|-
|182||171||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0
|-
|183||232||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2
|-
|184||161||{{u|Epoxa-HH}}||674||662||0||0||5||0||0||10||1
|-
|185||206||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0
|-
|186||170||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0
|-
|187||223||{{u|Syrlybek}}||658||389||5||53||4||9||0||68||17
|-
|188||196||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0
|-
|189||193||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0
|-
|190||176||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21
|-
|191||178||{{u|Амзе Магжан}}||645||570||0||0||0||0||0||47||0
|-
|192||172||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0
|-
|193||179||{{u|IArhunI}}||641||570||7||9||0||0||0||26||11
|-
|194||220||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2
|-
|195||182||{{u|Bauyr03}}||632||559||0||1||0||0||0||37||0
|-
|196||194||{{u|Aseke16}}||624||532||25||0||7||1||0||17||12
|-
|197||219||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13
|-
|198||230||{{u|Zhandos02}}||620||261||3||4||11||0||0||247||0
|-
|199||169||{{u|Tuttiorchestra687}}||615||615||0||0||0||0||0||3||2
|-
|200||189||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1
|-
|201||175||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0
|-
|202||183||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3
|-
|203||185||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0
|-
|204||174||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3
|-
|205||184||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0
|-
|206||234||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0
|-
|207||187||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0
|-
|208||181||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||576||564||0||0||0||0||0||0||0
|-
|209||231||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6
|-
|210||191||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0
|-
|211||202||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0
|-
|212||197||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0
|-
|213||210||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0
|-
|214||207||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1
|-
|215||209||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2
|-
|216||201||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0
|-
|217||190||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0
|-
|218||195||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0
|-
|219||204||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0
|-
|220||225||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0
|-
|221||212||{{u|Olkikz}}||529||446||0||14||0||0||0||0||0
|-
|222||199||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0
|-
|223||186||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0
|-
|224||221||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||390||0||0||0||3||0||44||1
|-
|225||222||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||390||0||36||0||0||0||1||1
|-
|226||188||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0
|-
|227||211||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0
|-
|228||216||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||427||0||0||44||0||0||0||0
|-
|229||229||{{u|Murat Karibay}}||520||272||183||0||0||0||27||7||8
|-
|230||227||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12
|-
|231||205||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0
|-
|232||218||{{u|Chingiz Nazbiev}}||516||422||29||0||54||12||0||0||0
|-
|233||215||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0
|-
|234||203||{{u|Almatrkh}}||511||511||0||0||0||0||0||0||0
|-
|235||214||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0
|-
|236||236||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]]</text>
      <sha1>4idp3ympkaiyx9lx3wn04kkqhgunsnd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Өңдеме саны бойынша боттар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675089</id>
    <revision>
      <id>3684065</id>
      <parentid>3683568</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T11:00:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3684065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11173" sha1="8o9k657c8p6itjlrl64o4i0ur44hysu" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ӨСБ}}&lt;center&gt;Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген.
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-
|1||1||{{u|BolatbekBot}}||515610||380087||110090||1||5897||3||1||19437||23
|-
|2||2||{{u|EmausBot}}||145909||131270||957||0||13593||6||0||61||22
|-
|3||3||{{u|ArystanbekBot}}||133323||127383||927||15||62||17||10||2859||2025
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|4||4||{{u|Legobot}}||119562||112796||457||0||6067||15||0||85||142
|-
|5||120||{{u|New user message}}||114444||1||0||0||0||0||0||114443||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|6||6||{{u|MerlIwBot}}||105848||88192||6297||0||10800||24||0||36||497
|-
|7||5||{{u|InternetArchiveBot}}||99064||99064||0||0||0||0||0||0||0
|-
|8||7||{{u|GaiJinBot}}||79286||79271||7||0||0||0||0||3||5
|-
|9||8||{{u|BekusBot}}||50436||50143||232||3||53||0||0||4||1
|-
|10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43052||41962||1||0||1089||0||0||0||0
|-
|11||10||{{u|Xqbot}}||26627||22841||42||0||3648||2||0||72||22
|-
|12||11||{{u|Luckas-bot}}||22672||17393||3||0||5264||1||0||8||3
|-
|13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18277||8489||13||0||9719||0||0||56||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|14||12||{{u|ZéroBot}}||17394||14826||0||0||2561||0||0||7||0
|-
|15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14833||13805||472||1||0||84||0||391||41
|-
|16||14||{{u|Kasymbot}}||13727||13230||240||4||8||22||0||169||42
|-
|17||15||{{u|SieBot}}||13060||12828||0||0||214||0||0||18||0
|-
|18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134
|-
|19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1
|-
|20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9373||8086||0||0||1283||0||0||2||2
|-
|21||16||{{u|Kia content bot}}||9112||9112||0||0||0||0||0||0||0
|-
|22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126
|-
|23||24||{{u|Nurtenge}}||8075||5476||980||137||666||40||24||533||200
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|24||22||{{u|Addbot}}||7606||6151||1043||1||295||18||0||5||90
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|25||38||{{u|ArthurBot}}||7543||2785||26||0||4714||6||0||12||0
|-
|26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0
|-
|27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6
|-
|28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4
|-
|29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5298||5298||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0
|-
|32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0
|-
|33||29||{{u|MelancholieBot}}||4423||4206||2||0||210||0||0||5||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|34||34||{{u|TjBot}}||4251||3315||0||0||935||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|35||31||{{u|Dexbot}}||3737||3676||0||0||51||0||0||10||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0
|-
|37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0
|-
|38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0
|-
|39||35||{{u|NurbekBot}}||3243||3240||0||0||0||0||0||2||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|40||55||{{u|MastiBot}}||3200||1171||31||0||1990||0||0||2||6
|-
|41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0
|-
|42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0
|-
|46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2
|-
|47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2
|-
|48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2059||2034||0||0||5||0||0||20||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1967||1943||0||0||22||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1703||1701||0||0||0||0||0||2||0
|-
|54||50||{{u|Aitan bot}}||1552||1533||0||0||0||0||0||19||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1
|-
|56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3
|-
|58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0
|-
|59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1
|-
|60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945
|-
|61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0
|-
|62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3
|-
|64||65||{{u|JhsBot}}||1135||844||2||0||277||0||0||12||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11
|-
|66||58||{{u|TuranBot}}||1119||1045||28||2||4||6||0||28||6
|-
|67||59||{{u|PipepBot}}||1047||1032||0||0||1||0||0||13||1
|-
|68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1
|-
|69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|71||68||{{u|Amirobot}}||805||738||0||0||66||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0
|-
|73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0
|-
|75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0
|-
|76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0
|-
|79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0
|-
|83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0
|-
|84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0
|-
|85||80||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2
|-
|86||79||{{u|Kasymovbot}}||311||296||7||0||0||1||0||3||4
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0
|-
|88||83||{{u|Memty Bot}}||304||205||0||0||87||0||0||3||9
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0
|-
|90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0
|-
|92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|93||87||{{u|Chobot}}||218||175||0||0||41||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|94||86||{{u|KiranBOT}}||186||184||0||0||0||0||0||2||0
|-
|95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152
|-
|96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0
|-
|101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2
|-
|102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0
|-
|106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1
|-
|107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0
|-
|108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0
|-
|110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0
|-
|112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0
|-
|125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0
|-
|127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0
|-
|128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0
|-
|131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0
|-
|132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0
|-
|134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0
|-
|135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]]</text>
      <sha1>8o9k657c8p6itjlrl64o4i0ur44hysu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Бет бастауы бойынша қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675116</id>
    <revision>
      <id>3683628</id>
      <parentid>3683191</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T13:07:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3683628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105649" sha1="rilw1zk9kmwx3h2x8v0xjnmkx3exioz" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ББҚ}}&lt;center&gt;{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|BolatbekBot}}||107914||25626||5||36754||4335||0||11||0||0
|-
|1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8215||1157||3||152||7079||147||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Kia content bot}}||7806||945||164||0||0||0||0||0||0
|-
|2||{{u|Салиха}}||7384||84||695||187||814||2149||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|NurbekBot}}||3123||114||2||0||0||0||0||0||0
|-
|3||{{u|Мағыпар}}||2766||42||0||61||33||609||1||0||0
|-
|4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2646||103||14||201||108||0||57||0||4
|-
|5||{{u|SSE}}||2182||97||3||165||0||106||0||0||0
|-
|6||{{u|Meruyert}}||1939||63||1||0||0||0||0||0||0
|-
|7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0
|-
|8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10
|-
|9||{{u|Dinkaz}}||1592||141||4||0||0||115||0||0||0
|-
|10||{{u|Орел Карл}}||1419||329||1||337||90||24||0||2||0
|-
|11||{{u|Yerzhankyzy}}||1392||35||2||0||0||0||0||0||0
|-
|12||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0
|-
|13||{{u|Alamgir}}||1358||105||4||2||410||8||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Aitan bot}}||1342||156||5||0||0||0||0||0||0
|-
|14||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0
|-
|15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78
|-
|16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0
|-
|17||{{u|Gulzat246}}||1274||97||5||0||0||16||0||0||0
|-
|18||{{u|Zhuka iitu}}||1191||90||2||0||0||1||0||0||0
|-
|19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0
|-
|20||{{u|Bauka91 91}}||1164||50||3||0||0||0||0||0||0
|-
|21||{{u|GanS NIS}}||1083||220||61||197||437||52||14||0||52
|-
|22||{{u|Ulan}}||1073||628||59||108||3227||77||0||0||17
|-
|23||{{u|Nurkhan}}||999||105||14||345||4||26||0||1||0
|-
|24||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0
|-
|25||{{u|AlefZet}}||994||459||57||1269||261||95||1||49||25
|-
|26||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0
|-
|27||{{u|Aghia7}}||956||116||0||0||0||1||0||0||0
|-
|28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||97||0||0||0
|-
|29||{{u|G55}}||917||42||0||0||0||50||0||0||0
|-
|30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0
|-
|31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0
|-
|32||{{u|Kaiyr}}||870||308||43||21||72||7||25||3||3
|-
|33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0
|-
|34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0
|-
|35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0
|-
|36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||475||173||223||346||0||3
|-
|37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0
|-
|38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0
|-
|39||{{u|Merey}}||736||51||0||0||0||237||0||0||0
|-
|40||{{u|1nter pares}}||727||357||1||10||1542||3||0||0||4
|-
|41||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0
|-
|42||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0
|-
|43||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0
|-
|44||{{u|Nurken}}||576||559||3||665||5052||32||15||3||4
|-
|45||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0
|-
|46||{{u|Sagzhan}}||555||92||2||23||224||30||0||0||0
|-
|47||{{u|Casserium}}||548||188||72||76||337||50||0||7||0
|-
|48||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||547||1628||168||18||7583||188||0||1||11
|-
|49||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0
|-
|50||{{u|Dauren}}||528||34||1||0||0||14||0||0||0
|-
|51||{{u|Zhaksilik}}||518||30||0||3||5||25||9||0||0
|-
|52||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0
|-
|53||{{u|GulzhanOmarova}}||508||10||8||0||0||1||0||0||0
|-
|54||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0
|-
|55||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0
|-
|56||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||250||0||0||0
|-
|57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0
|-
|58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0
|-
|60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0
|-
|61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0
|-
|62||{{u|TheNomadEditor}}||427||37||0||0||1600||3||0||0||0
|-
|63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0
|-
|64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||33||3||0||0||90||0||0||0
|-
|65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0
|-
|66||{{u|Ashina}}||390||181||3||56||22||38||31||0||21
|-
|67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0
|-
|68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0
|-
|69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0
|-
|70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|71||{{u|Амзе Магжан}}||360||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0
|-
|73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0
|-
|74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0
|-
|75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0
|-
|76||{{u|TalgatSnow}}||343||161||4||109||381||70||0||15||0
|-
|77||{{u|Erboldilyara}}||337||150||1||0||179||0||0||0||0
|-
|78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0
|-
|79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0
|-
|80||{{u|Olkikz}}||306||19||1||0||0||14||0||0||0
|-
|81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0
|-
|83||{{u|Alphy Haydar}}||303||197||4||7||17||1||0||0||0
|-
|84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0
|-
|85||{{u|AnelK NIS}}||279||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0
|-
|87||{{u|ShadZ01}}||274||30||0||70||82||72||0||2||0
|-
|88||{{u|Нақып Нұрғали}}||272||12||1||0||0||0||0||0||0
|-
|89||{{u|Esetok}}||271||499||32||72||128||2||33||2||4
|-
|90||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0
|-
|91||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|92||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0
|-
|93||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0
|-
|94||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0
|-
|95||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0
|-
|96||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0
|-
|97||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0
|-
|98||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||318||4||873||101||121||176||24||49
|-
|99||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|100||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0
|-
|101||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|102||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|103||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0
|-
|104||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0
|-
|105||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0
|-
|106||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|107||{{u|KoishymanovaG}}||217||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|108||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|109||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|110||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|111||{{u|Coffee86}}||206||65||2||0||5||0||0||0||0
|-
|112||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0
|-
|113||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0
|-
|114||{{u|Aimanber}}||202||6||0||0||0||57||0||0||0
|-
|115||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0
|-
|116||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|117||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|118||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0
|-
|119||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0
|-
|120||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0
|-
|121||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||15||3||1||49
|-
|122||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0
|-
|123||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0
|-
|124||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|125||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|126||{{u|Qarakesek}}||179||159||3||12||13||71||0||0||21
|-
|127||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|128||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0
|-
|129||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0
|-
|131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0
|-
|132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0
|-
|134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0
|-
|135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|136||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|137||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||157||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0
|-
|139||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0
|-
|140||{{u|Daniyar}}||153||224||5||141||114||270||123||0||6
|-
|141||{{u|Ali.otkelbayev}}||152||6||2||0||0||2||0||0||0
|-
|142||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||151||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|143||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|144||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|145||{{u|Arystanbek}}||147||242||7||555||261||206||110||363||309
|-
|146||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|147||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|148||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0
|-
|149||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|150||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0
|-
|151||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|152||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0
|-
|153||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|154||{{u|Marksscheider}}||141||208||0||5||92||0||0||0||0
|-
|155||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|156||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|157||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0
|-
|158||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0
|-
|159||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0
|-
|160||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|161||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|162||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|163||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|164||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0
|-
|165||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|166||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0
|-
|167||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0
|-
|168||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|169||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|170||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|171||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|172||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0
|-
|173||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0
|-
|174||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|175||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|176||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|177||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|178||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||193||59||1||5||2
|-
|179||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0
|-
|180||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0
|-
|181||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|182||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0
|-
|183||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0
|-
|184||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0
|-
|185||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0
|-
|186||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|187||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0
|-
|188||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|189||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0
|-
|190||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|191||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0
|-
|192||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|193||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0
|-
|194||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|195||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0
|-
|196||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1
|-
|197||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|198||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|199||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|200||{{u|Абылай}}||106||44||3||103||98||26||17||0||8
|-
|201||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|202||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|203||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|204||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|205||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0
|-
|206||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0
|-
|207||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2
|-
|208||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|209||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|210||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|211||{{u|Aizhok}}||99||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|212||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|213||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0
|-
|215||{{u|NIS Semey Moldir}}||98||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|216||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0
|-
|217||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|218||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0
|-
|219||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|220||{{u|MuratbekErkebulan}}||96||21||0||70||83||0||11||0||0
|-
|221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|223||{{u|Araika11nis}}||95||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|224||{{u|NIS Zhuldyz}}||95||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|225||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|226||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0
|-
|227||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|228||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|229||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0
|-
|230||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|231||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0
|-
|232||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|233||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|234||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0
|-
|235||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0
|-
|236||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|237||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0
|-
|238||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|239||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0
|-
|240||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|241||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|242||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||10||0||0||0||36||0||0||0
|-
|243||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|244||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|245||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|246||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|247||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7
|-
|248||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0
|-
|249||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|250||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|251||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0
|-
|252||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0
|-
|253||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|254||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|255||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|256||{{u|Madi Dos}}||83||22||0||55||30||40||6||0||3
|-
|257||{{u|Zamantay}}||83||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|258||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0
|-
|259||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0
|-
|260||{{u|Aliba}}||82||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|261||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0
|-
|262||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||82||5||0||0||0||2||0||0||0
|-
|263||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|264||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|265||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|266||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|267||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|268||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|269||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2
|-
|270||{{u|Ainur}}||80||5||2||0||0||13||0||0||0
|-
|271||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0
|-
|272||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|273||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|274||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|275||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0
|-
|276||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|277||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|278||{{u|RaiymbekZh}}||78||44||5||1||11||2||0||0||1
|-
|279||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||78||0||1||1||0||0||0||0||0
|-
|280||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0
|-
|281||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|282||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|283||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0
|-
|284||{{u|Amiyeva}}||75||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|285||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|286||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|287||{{u|Kasymov}}||74||667||7||2979||521||93||0||38||4
|-
|288||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|289||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|290||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|291||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3
|-
|292||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|293||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|294||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|295||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|296||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|297||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|298||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|299||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|300||{{u|А.С.Кизиров}}||68||27||0||0||1||1||9||0||0
|-
|301||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0
|-
|302||{{u|AlibekKS}}||67||211||12||7||350||3||4||0||3
|-
|303||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0
|-
|304||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|305||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|306||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|307||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|308||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|309||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0
|-
|310||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2
|-
|311||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|312||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0
|-
|313||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|314||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|315||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|316||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|317||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0
|-
|318||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|319||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|320||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|321||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|322||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|323||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0
|-
|324||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|325||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2
|-
|326||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|327||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|328||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|329||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|330||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|331||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|332||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0
|-
|333||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|334||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0
|-
|335||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|336||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0
|-
|337||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|338||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|339||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|340||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|341||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|342||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0
|-
|343||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0
|-
|344||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|345||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|346||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|347||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0
|-
|348||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|349||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|350||{{u|Yessentaikyzy}}||50||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|351||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|352||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|353||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|354||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72
|-
|355||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|356||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||34||0||0||0||0||0||0||0
|-
|357||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|358||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0
|-
|359||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|360||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0
|-
|361||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|362||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1
|-
|363||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|364||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|365||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|366||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|367||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|368||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|369||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|370||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|371||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|372||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0
|-
|373||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|374||{{u|Balaburgem}}||45||7||0||3||14||26||0||0||1
|-
|375||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|376||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|377||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0
|-
|378||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|379||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|380||{{u|Kairatulyzharas}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|381||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|382||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|383||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|384||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|385||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|386||{{u|Dostoevskykz}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|387||{{u|Mheidegger}}||41||19||0||1||0||2||0||0||0
|-
|388||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|389||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|390||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|391||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|392||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|393||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|394||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|395||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0
|-
|396||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|397||{{u|Tarikh Dias}}||40||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|398||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0
|-
|399||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|400||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|401||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|402||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0
|-
|403||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0
|-
|404||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|405||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|406||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0
|-
|407||{{u|Syrlybek}}||38||2||0||1||1||29||1||0||2
|-
|408||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|409||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|410||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|411||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|412||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0
|-
|413||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0
|-
|414||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0
|-
|415||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|416||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||37||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|417||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|418||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|419||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|420||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|421||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|422||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|423||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|424||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|425||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|426||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|427||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|428||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|429||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0
|-
|430||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|431||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0
|-
|432||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|433||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0
|-
|434||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0
|-
|435||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|436||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|437||{{u|Aidanka}}||31||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|438||{{u|Andir}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|439||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0
|-
|440||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|441||{{u|PushkinVko}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|442||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|443||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|444||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0
|-
|445||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|446||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|447||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|448||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|449||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|450||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|451||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0
|-
|452||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0
|-
|453||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|454||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|455||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|456||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|457||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|458||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||20||0||0||0||0||0||0||0
|-
|459||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|460||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|461||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|462||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|463||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|464||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|465||{{u|Unknown Alash}}||27||28||0||0||0||0||0||0||0
|-
|466||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|467||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|468||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|469||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0
|-
|470||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|471||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|472||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0
|-
|473||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|474||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|475||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|476||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|477||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|478||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0
|-
|479||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|480||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|481||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|482||{{u|Rasulbek Adil}}||25||5||0||121||5||0||1||0||0
|-
|483||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0
|-
|484||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|485||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|486||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1
|-
|487||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|488||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|489||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0
|-
|490||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|491||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|492||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0
|-
|493||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|494||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|495||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0
|-
|496||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1
|-
|497||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|498||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|499||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|500||{{u|Qanattan}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|501||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|502||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|503||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0
|-
|504||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|505||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0
|-
|506||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|507||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0
|-
|508||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0
|-
|509||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|510||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0
|-
|511||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0
|-
|512||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|513||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|514||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|515||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|516||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0
|-
|517||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|518||{{u|Вилюс М}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|519||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|520||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|521||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|522||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|523||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|524||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0
|-
|525||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0
|-
|526||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|527||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|528||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0
|-
|529||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|530||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|531||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|532||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0
|-
|533||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0
|-
|534||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0
|-
|535||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|536||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|537||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|538||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|539||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|540||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|541||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|542||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0
|-
|543||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|544||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|545||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0
|-
|546||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|547||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|548||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0
|-
|549||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0
|-
|550||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0
|-
|551||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|552||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|553||{{u|Tuttiorchestra687}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|554||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|555||{{u|Жанна Ж}}||18||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|556||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|557||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|558||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0
|-
|559||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|560||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|561||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|562||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0
|-
|563||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|564||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|565||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|566||{{u|Бекемгүл}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|567||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|568||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0
|-
|569||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|570||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|571||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|572||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|573||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|574||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|575||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|576||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0
|-
|577||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|578||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|579||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|580||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|581||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|582||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|583||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0
|-
|584||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|585||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0
|-
|586||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|587||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|588||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0
|-
|589||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|590||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0
|-
|591||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|592||{{u|Muzeologist}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|593||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1
|-
|594||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0
|-
|595||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|596||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|597||{{u|Зилола Садирханова}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|598||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|599||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|600||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|601||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|602||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0
|-
|603||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0
|-
|604||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|605||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|606||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|607||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|608||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0
|-
|609||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|610||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|611||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0
|-
|612||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|613||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|614||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|615||{{u|Aldogarov}}||13||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|616||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0
|-
|617||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|618||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|619||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|620||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|621||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|622||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0
|-
|623||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|624||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|625||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|626||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|627||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|628||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|629||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|630||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|631||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|632||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0
|-
|633||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|634||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|635||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|636||{{u|Ayazhan10}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|637||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0
|-
|638||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|639||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|640||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|641||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|642||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|643||{{u|Амина Жанаковна}}||12||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|644||{{u|Жадыра Абибуллаевна}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|645||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|646||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|647||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|648||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|649||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|650||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|651||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0
|-
|652||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|653||{{u|Daur s}}||11||5||0||0||0||1||0||0||0
|-
|654||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||30||0||0||0||0
|-
|655||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1
|-
|656||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|657||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|658||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|659||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0
|-
|660||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|661||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|662||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|663||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|664||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|665||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0
|-
|666||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|667||{{u|Abatova saltanat}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|668||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|669||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|670||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|671||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|672||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|673||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|674||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|675||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0
|-
|676||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|677||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|678||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|679||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|680||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|681||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0
|-
|682||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|683||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|684||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|685||{{u|Aigerim Tlepova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|686||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|687||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0
|-
|688||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|689||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|690||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|691||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|692||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|693||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0
|-
|694||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0
|-
|695||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|696||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|697||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|698||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|699||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|700||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|701||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|702||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|703||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|704||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|705||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|706||{{u|Жанар Чушекова}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|707||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|708||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|709||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|710||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0
|-
|711||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|712||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|713||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|714||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|715||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|716||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0
|-
|717||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|718||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|719||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|720||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|721||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|722||{{u|Aseke16}}||8||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|723||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|724||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|725||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1
|-
|726||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|727||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|728||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|729||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|730||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0
|-
|731||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0
|-
|732||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|733||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|734||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|735||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|736||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|737||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|738||{{u|Акмарал Абдрашидовна}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|739||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|740||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|741||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|742||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|743||{{u|Канат Алимбаев}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|744||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|745||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|746||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|747||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|748||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|749||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|750||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|751||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|752||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0
|-
|753||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|754||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0
|-
|755||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|756||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|757||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|758||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|759||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0
|-
|760||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|761||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|762||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|763||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|764||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0
|-
|765||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|766||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|767||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|768||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|769||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|770||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|771||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|772||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|773||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|774||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|775||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0
|-
|776||{{u|Jimmy&amp;Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0
|-
|777||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|778||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0
|-
|779||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|780||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|781||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|782||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|783||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|784||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|785||{{u|Wikuiser}}||7||11||2||54||31||0||0||24||0
|-
|786||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|787||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|788||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|789||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|790||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|791||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0
|-
|792||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|793||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|794||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|795||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|796||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|797||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|798||{{u|Михайлов Игорь}}||7||1||0||0||0||11||0||0||0
|-
|799||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|800||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|801||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|802||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|803||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|804||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|805||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|806||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|807||{{u|19642206g}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|808||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0
|-
|809||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|810||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|811||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|812||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|813||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|814||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|815||{{u|92.47.205.125}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|816||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|817||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|818||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|819||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|820||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|821||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0
|-
|822||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|823||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|824||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|825||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|826||{{u|AmanbekAyauly}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|827||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|828||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|829||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|830||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|831||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|832||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|833||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|834||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0
|-
|835||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0
|-
|836||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|837||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|838||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0
|-
|839||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0
|-
|840||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|841||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|842||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0
|-
|843||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0
|-
|844||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0
|-
|845||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0
|-
|846||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|847||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|848||{{u|KAigerim}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|849||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|850||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|851||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|852||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|853||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1
|-
|854||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|855||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|856||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|857||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|858||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|859||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|860||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|861||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|862||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0
|-
|863||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|864||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|865||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|866||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0
|-
|867||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|868||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|869||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|870||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|871||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|872||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|873||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|874||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|875||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|876||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|877||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|878||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|879||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|880||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|881||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|882||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|883||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|884||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|885||{{u|Садықова Ақгүл}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|886||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|887||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|888||{{u|Талшын Ауел}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|889||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|890||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|891||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|892||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|893||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|894||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|895||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|896||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|897||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|898||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|899||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0
|-
|900||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|901||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|902||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|903||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|904||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|905||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0
|-
|906||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|907||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|908||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0
|-
|909||{{u|Aglamkhanm29}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|910||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|911||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|912||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|913||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0
|-
|914||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|915||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|916||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|917||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|918||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|919||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|920||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|921||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0
|-
|922||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|923||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|924||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|925||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|926||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|927||{{u|Gaukhar1980}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|928||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|929||{{u|Janugyl}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|930||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|931||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|932||{{u|Lucky2704}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|933||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|934||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|935||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|936||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|937||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|938||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0
|-
|939||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|940||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|941||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|942||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0
|-
|943||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|944||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|945||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|946||{{u|Semsk-Karaga}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|947||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|948||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|949||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0
|-
|950||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|951||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|952||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|953||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|954||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|955||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|956||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|957||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|958||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|959||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|960||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|961||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|962||{{u|Гулжайна Усен}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|963||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|964||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0
|-
|965||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|966||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|967||{{u|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|968||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|969||{{u|Назгүл Қуантқан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|970||{{u|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|971||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|972||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|973||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|974||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|975||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0
|-
|976||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|977||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|978||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|979||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|980||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|981||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|982||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|983||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|984||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|985||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|986||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|987||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|988||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|989||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|990||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|991||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|992||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|993||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|994||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|995||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0
|-
|996||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|997||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|998||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|999||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1000||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1001||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1002||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1003||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1004||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0
|-
|1005||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1006||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0
|-
|1007||{{u|Ahan Zere}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1008||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1009||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1010||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1011||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1012||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1013||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1014||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1015||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1016||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1017||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1018||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1019||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1020||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1021||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1022||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1023||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1024||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1025||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1026||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1027||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1028||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1029||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0
|-
|1030||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1031||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1032||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1033||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1034||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1035||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1036||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1037||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0
|-
|1038||{{u|Kvazimodo}}||4||1||0||0||8||0||0||0||0
|-
|1039||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1040||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1041||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1042||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1043||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1044||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1045||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0
|-
|1046||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1047||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1048||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1049||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1050||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1051||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1052||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1053||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1054||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1055||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0
|-
|1056||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1057||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1058||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1059||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1060||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1061||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1062||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1063||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1064||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1065||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1066||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1067||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1068||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1069||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1070||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1071||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1072||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1073||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0
|-
|1074||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1075||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1076||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1077||{{u|Даулет1278}}||4||1||0||0||0||0||3||0||0
|-
|1078||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1079||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0
|-
|1080||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1081||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1082||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1083||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1084||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1085||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1086||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1087||{{u|Көперхан Анаргүл}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1088||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1089||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1090||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1091||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1092||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1093||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1094||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1095||{{u|Тохтарқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1096||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1097||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1098||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1099||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1100||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1101||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1102||{{u|Құралай Мұратқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1103||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1104||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1105||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1106||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0
|-
|1107||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0
|-
|1108||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1109||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1110||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1111||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1112||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1113||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1114||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1115||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0
|-
|1116||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1117||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1118||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1119||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0
|-
|1120||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1121||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1122||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1123||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1124||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1125||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1126||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1127||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1128||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1129||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1130||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1131||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1132||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1133||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1134||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1135||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1136||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1137||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1138||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1139||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1140||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1141||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1142||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0
|-
|1143||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1144||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1145||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1146||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1147||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1148||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|1149||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1150||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1151||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1152||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1153||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1154||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1155||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1156||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1157||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1158||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1159||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1160||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1161||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1162||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1163||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1164||{{u|Aq.Sholpan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1165||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1166||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1167||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1168||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1169||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1170||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1171||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1172||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1173||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1174||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1175||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1176||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1177||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1178||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1179||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1180||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1181||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1182||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1183||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1184||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1185||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1186||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1187||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1188||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1189||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1190||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1191||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1192||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1193||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1194||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0
|-
|1195||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1196||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0
|-
|1197||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1198||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1199||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1200||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1201||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1202||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1203||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1204||{{u|Jako2588}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1205||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1206||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1207||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1208||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1209||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1210||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0
|-
|1211||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1212||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1213||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0
|-
|1214||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0
|-
|1215||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0
|-
|1216||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1217||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1218||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1219||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1220||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1221||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|1222||{{u|Omarova. ayagul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1223||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1224||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1225||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1226||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1227||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0
|-
|1228||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1229||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1230||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1231||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1232||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1233||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1234||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1235||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1236||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1237||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1238||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1239||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1240||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1241||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1242||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1243||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1244||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1245||{{u|Tilaqtobe}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1246||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0
|-
|1247||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1248||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1249||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0
|-
|1250||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1251||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1252||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1253||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1254||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1255||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1256||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1257||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1258||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1259||{{u|Zhibek2003}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1260||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1261||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1262||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1263||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1264||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1265||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1266||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1267||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1268||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1269||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1270||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1271||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1272||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1273||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1274||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1275||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1276||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1277||{{u|Гулмира Исатай}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1278||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1279||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1280||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1281||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1282||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1283||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1284||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1285||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1286||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1287||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1288||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1289||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1290||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0
|-
|1291||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1292||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1293||{{u|Мүсірманқұлқызы Қаракөз}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1294||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1295||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1296||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1297||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1298||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1299||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1300||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1301||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1302||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1303||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1304||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1305||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1306||{{u|Шынар Бахытбекқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1307||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1308||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1309||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1310||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1311||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1312||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1313||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1314||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1315||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1316||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1317||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1318||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1319||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1320||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1321||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1322||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1323||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1324||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1325||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1326||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1327||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0
|-
|1328||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1329||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1330||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1331||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1332||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1333||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1334||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1335||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1336||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1337||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1338||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1339||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1340||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1341||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1342||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1343||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1344||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1345||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1346||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1347||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1348||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1349||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1350||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1351||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1352||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1353||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1354||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1355||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1356||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1357||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1358||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1359||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1360||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1361||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1362||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1363||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1364||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1365||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1366||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1367||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1368||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1369||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1370||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1371||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1372||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1373||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1374||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1375||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1376||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1377||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1378||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1379||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1380||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1381||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1382||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1383||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1384||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1385||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1386||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1387||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1388||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1389||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1390||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1391||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1392||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1393||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1394||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1395||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1396||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1397||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1398||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1399||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1400||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1401||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1402||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1403||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1404||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1405||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1406||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1407||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1408||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1409||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1410||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1411||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1412||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1413||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1414||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1415||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1416||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1417||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|1418||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1419||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1420||{{u|AlexKoval}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1421||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1422||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1423||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1424||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1425||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1426||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1427||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1428||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1429||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1430||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1431||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1432||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1433||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1434||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1435||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1436||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1437||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1438||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1439||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1440||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1441||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1442||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1443||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1444||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1445||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1446||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|1447||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|1448||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1449||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1450||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1451||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1452||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1453||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1454||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1455||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1456||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1457||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1458||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|1459||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1460||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1461||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1462||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1463||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1464||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1465||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1466||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1467||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1468||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1469||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1470||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1471||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1472||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1473||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1474||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1475||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0
|-
|1476||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1477||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1478||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1479||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1480||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1481||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1482||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1483||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1484||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1485||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1486||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1487||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1488||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1489||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1490||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1491||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1492||{{u|HaNsadu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1493||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1494||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1495||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1496||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1497||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1498||{{u|Ibrayevan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1499||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1500||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1501||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1502||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1503||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1504||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1505||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1506||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1507||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1508||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1509||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1510||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1511||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1512||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1513||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1514||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1515||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1516||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1517||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1518||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1519||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1520||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1521||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1522||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1523||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1524||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1525||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1526||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1527||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1528||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1529||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1530||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1531||{{u|Mtdi20}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1532||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1533||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1534||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1535||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|1536||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1537||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1538||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1539||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1540||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1541||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1542||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1543||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1544||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1545||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1546||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1547||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||3||0||0||0||0||0
|-
|1548||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1549||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1550||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1551||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1552||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0
|-
|1553||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1554||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1555||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1556||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1557||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1558||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1559||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1560||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1561||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1562||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1563||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1564||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1565||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1566||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1567||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1568||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1569||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1570||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1571||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0
|-
|1572||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1573||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1574||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1575||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1576||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1577||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1578||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0
|-
|1579||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1580||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1581||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1582||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1583||{{u|Uzsport}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1584||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1585||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1586||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1587||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0
|-
|1588||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1589||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1590||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1591||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1592||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1593||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1594||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1595||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1596||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1597||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1598||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1599||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1600||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1601||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1602||{{u|Абзал Алия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1603||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1604||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1605||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1606||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1607||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1608||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1609||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1610||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1611||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1612||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1613||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1614||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1615||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1616||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1617||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1618||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1619||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1620||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1621||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1622||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1623||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1624||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1625||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1626||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1627||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1628||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1629||{{u|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1630||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1631||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1632||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1633||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1634||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1635||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1636||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1637||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1638||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1639||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1640||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1641||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1642||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1643||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1644||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1645||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1646||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1647||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1648||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1649||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1650||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1651||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1652||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1653||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1654||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1655||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1656||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1657||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1658||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1659||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0
|-
|1660||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1661||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1662||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1663||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1664||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1665||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1666||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1667||{{u|Зиедбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1668||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1669||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1670||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1671||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1672||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1673||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1674||{{u|Кенесары хан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1675||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1676||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1677||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1678||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1679||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1680||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1681||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1682||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1683||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1684||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1685||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1686||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1687||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1688||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1689||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1690||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1691||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1692||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1693||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1694||{{u|Рақымжан Курманали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1695||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1696||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1697||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1698||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1699||{{u|Садыкова Улболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1700||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1701||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1702||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1703||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1704||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|1705||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1706||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1707||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1708||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1709||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1710||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1711||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1712||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1713||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1714||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1715||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1716||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1717||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1718||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1719||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1720||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1721||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1722||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1723||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0
|-
|1724||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1725||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1726||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1727||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1728||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0
|-
|1729||{{u|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1730||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1731||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1732||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1733||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1734||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1735||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1736||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1737||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1738||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1739||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1740||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1741||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||372||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]]</text>
      <sha1>rilw1zk9kmwx3h2x8v0xjnmkx3exioz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Асқар Қуанышұлы Омаров</title>
    <ns>0</ns>
    <id>676105</id>
    <revision>
      <id>3684049</id>
      <parentid>3629557</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T10:28:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3684049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8255" sha1="3fd0s9hgg17dkw6ol2m0uszjfzi1n5p" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
|Суреті=Asqar Omarov (cropped).jpg
|Атауы=Омаров, 2022 жыл

|Титулы= «Орталық коммуникациялар қызметінің» директоры
|Басқара бастады= 2 қыркүйек 2022 
|Басқаруын аяқтады= 20 қазан 2026
|Президент= [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
|Ту= Flag of the President of Kazakhstan.svg
|Ту2= Flag of Kazakhstan.svg
|Ізашары=[[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]]
|Ізбасары=[[Қанат Амангелдіұлы Құлшыманов|Қанат Құлшыманов]]

|Титулы_2= Ақпарат және қоғамдық даму министрі
|Басқара бастады_2= 11 қаңтар 
|Басқаруын аяқтады_2= 2 қыркүйек 2022
|Президент_2= [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев| Қасым-Жомарт Тоқаев]]
|Премьер_2= [[Әлихан Асханұлы Смайылов| Әлихан Смайылов]]
|Ту_2= Emblem of Kazakhstan latin.svg
|Ту2_2= Flag of Kazakhstan.svg
|Ізашары_2=[[Аида Ғалымқызы Балаева| Аида Балаева]]
|Ізбасары_2=[[Дархан Қуандықұлы Қыдырәлі| Дархан Қыдырәлі]]


|Титулы_3 = Ақпарат және қоғамдық даму министрінің орынбасары
|Басқара бастады_3 = тамыз 2021
|Басқаруын аяқтады_3 =  11 қаңтар 2022
|Президент_3= [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев| Қасым-Жомарт Тоқаев]]
|Премьер_3= [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин| Асқар Мамин]]&lt;br&gt; [[Әлихан Асханұлы Смайылов| Әлихан Смайылов]]
|Ту_3= Emblem of Kazakhstan latin.svg
|Ту2_3= Flag of Kazakhstan.svg
|Ізашары_3=
|Ізбасары_3=

|Титулы_4 = [[ҚазАқпарат|«ҚазАқпарат»]] Басқарма Төрағасы
|Басқара бастады_4 = сәуір 2017
|Басқаруын аяқтады_4 = тамыз 2021
|Президент_4= [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев| Нұрсұлтан Назарбаев]]&lt;br&gt; [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев| Қасым-Жомарт Тоқаев]]
|Премьер_4= [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев| Бақытжан Сағынтаев]]&lt;br&gt; [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин| Асқар Мамин]]
|Ту_4= Kazinform logo (2023).png
|Ту2_4= Flag of Kazakhstan.svg
|Ізашары_4=Әсел Дулатқызы Төлегенова
|Ізбасары_4=Елдос Бигелдіұлы Нәшірәлі

 | Туған күні           = 30.6.1976
 | Туған жері           = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 

 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Тұран (университет)|Тұран университеті]]

}}

'''Асқар Қуанышұлы Омаров''' ([[30 маусым]] [[1976 жыл]], [[Алматы]]) — қазақстандық саясаткер, [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] жанындағы «Орталық коммуникациялар қызметінің» директоры (2022–2026), [[Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі|Ақпарат және қоғамдық даму министрі]] (2022).

== Өмірбаяны ==
[[Арғын]] тайпасы [[Атығай]] руынан шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Сәдуақас, Тортай|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ел мен Жер. Көкшетау - Қызылжар - Омбы - Құсмұрын - Ұлытау - Астана аймағы (тарихи-танымдық жинақ)|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы |баспасы=  Дайк-Пресс|жыл= |томы= 2003|беттері= |барлық беті= 565|сериясы= |isbn= 9965-699-06-2|тиражы= 1500}}&lt;/ref&gt;

1976 жылы Алматыда туған. Тұран университетін бітірген. Мамандығы бойынша біліктілігі: халықаралық экономикалық қатынастар.

* Еңбек жолын 1996 жылы жекеменшік компанияда туристерді жөнелту бөлімінің көмекшісі болып бастады.
* 1997 ж. — «Мәдениет мәселелері жөніндегі республикалық ғылыми орталықтың» әлеуметтік-экономикалық мәселелер бөлімінің жетекші маманы.
* 1998-1999 жж. — «БИКО» баспа үйі мен «Қазақстанның шағын бизнесі» журналында маркетинг жөніндегі маман.
* 1999-2000 жж. — «Асар» жастар газеті бас редакторының орынбасары.
* 2001-2004 жж. — «Новости недели» РГ» ЖШС, кейін «Московские новости-Новости недели» тілшісі, шолушысы, саясат бөлімінің меңгерушісі.
* 2004-2006 жж. — «Қазақстан» РТРК АҚ Ақпараттық-талдау бағдарламалары дирекциясының шеф-редакторы, директорының орынбасары.
* 2007 ж. — «ҚазМұнайГаз» АҚ баспасөз хатшысы.
* 2007-2008 жж. — «Infinity Communication» ЖШС креативті директоры.
* 2008-2010 жж. — «Нұр Media» ЖШС бас директорының бірінші орынбасары 
* 2011-2013 жж. — «Түркі академиясы» КЕАҚ вице-президенті.
* 2014 ж. — «Астана ЭКСПО-2017» ҰК» АҚ басқарушы директоры.
* 2014-2017 жж. — «КазБизнесМедиа» қоғамдық қорының президенті.
* 2017-2021 жж. — «ҚазАқпарат» ХАА ЖШС бас директоры.
* 2021–2022 жж. — Ақпарат және қоғамдық даму вице-министрі.
* 2022 ж. — Ақпарат және қоғамдық даму министрі.
* 2022–2026 жж. — Президент жанындағы «Орталық коммуникациялар қызметінің» директоры.&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimimen-askar-kuanyshuly-omarov-kazakstan-respublikasynyn-prezidenti-zhanyndagy-ortalyk-kommunikaciyalar-kyzmetinin-direktory-lauazymynan-bosatyldy-2095330 Мемлекет басшысының өкімімен Асқар Қуанышұлы Омаров Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы Орталық коммуникациялар қызметінің директоры лауазымынан босатылды]&lt;/ref&gt;

== Сілтемелер ==
* [https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/askar-omarov-akparat-jane-kogamdyik-damu-ministr-bolyip-332162/ Асқар Омаров ақпарат және қоғамдық даму министрі болып тағайындалды]

{{Әлихан Смайыловтың министрлер кабинеті}}

[[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан ақпарат министрлері]]</text>
      <sha1>3fd0s9hgg17dkw6ol2m0uszjfzi1n5p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дмитрий Николаевич Мандриченко</title>
    <ns>0</ns>
    <id>680500</id>
    <revision>
      <id>3683674</id>
      <parentid>3021017</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:07:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="959" sha1="p8mbyg97pn7rhuxf6pgz401cxt5e929" xml:space="preserve">{{футболшы
|туған күні = 13.05.1997
|азаматтығы = {{байрақ|Молдова}}}}
'''Дмитрий Николаевич Мандриченко''' ([[13 шілде]] [[1997 жыл]]&lt;ref&gt;https://footballfacts.ru/person/123939-mandrichenkodmitriynikolaevich {{Deadlink|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;) — молдовалық футболшы, [[Молдова Ұлттық футбол құрамасы]] мен &quot;[[Ингулец (футбол клубы, Петрово)|Ингулец]]&quot; клубының шабуылшысы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}


{{бастама}}
[[Санат:Молдова футболшылары]]
[[Санат:Молдова Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Ингулец Петрово ФК ойыншылары]]
[[Санат:Сабуртало ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>p8mbyg97pn7rhuxf6pgz401cxt5e929</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рис Нельсон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>682810</id>
    <revision>
      <id>3683937</id>
      <parentid>3356563</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:43:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сілтемелер */</comment>
      <origin>3683937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1850" sha1="eyo488haq95vtba2y32mcrdy5d2g26i" xml:space="preserve">{{Футболшы
|есімі = Рис Нельсон
|сурет = ReissNelson.jpg
|туған күні = 10.12.1999
|туған жері = [[Лондон]], [[Англия]]
|азаматтығыы = {{ту|Англия}} [[Англия]]
|бойы = 175 
|позиция = шабуылшы
|қазіргі клуб = {{ту|Нидерланд}} [[Фейеноорд]]
|номері = 14
|клубтары = {{футбол карьерасы
|2017—|{{ту|Англия}} [[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]|23 (1)
|2018—2019|{{аренда}}{{ту|Германия}} [[Хоффенхайм (футбол клубы)|Хоффенхайм]]|23 (7)
|2021—|{{аренда}}{{ту|Нидерланд}} [[Фейеноорд]]|21 (2)
}}
}}
'''Рис Нелсон''' ({{lang-en|Reiss Nelson}}; [[10 желтоқсан]] [[1999 жыл]]&lt;ref&gt;[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/340325 Рис Нельсон]&lt;/ref&gt;, [[Лондон]], [[Англия]]) — англиялық футболшы, &quot;Арсеналдың &quot; Фейеноордқа&quot; жалға берілген шабуылшысы. Англияның бірнеше жастағы құрамаларында ойнаған. 

== Жетістіктері ==

=== Командалық ===
«Арсенал»

* Англия Суперкубогы (2): 2017, 2020
* Англия Кубогы: 2019/20

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
{{сыртқы сілтемелер}}
{{Арсенал ФК құрамы}}

[[Санат:Англия футболшылары]]
[[Санат:Арсенал Лондон ФК ойыншылары]]
[[Санат:Хоффенхайм ФК ойыншылары]]
[[Санат:Фейеноорд ФК ойыншылары]]

{{England-footy-bio-stub}}</text>
      <sha1>eyo488haq95vtba2y32mcrdy5d2g26i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дезгинжа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>685496</id>
    <revision>
      <id>3683642</id>
      <parentid>3470681</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T13:34:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9791" sha1="1nqj7jhvx7n74dcru9vkg53ui2x1h3b" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = 
 |қазақша атауы           = Дезгинжа
 |шынайы атауы            = {{lang-gag|Dezgincä, Dezginҗ}}
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Молдова
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir =N |lat_deg =46 |lat_min =25 |lat_sec =28     
  |lon_dir =E |lon_deg =28 |lon_min =37 |lon_sec =00
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = Ғағауызстан
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = Комрат
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  =  
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = коммуна
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1812
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 99,7
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 5 200
  |санақ жылы             = 2015
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 4926 [[ғағауыздар]], 108 [[орыстар]], 88 [[молдовандар]]
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +373 298 -----
 |пошта индексі           = MD-3820
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = GE XX yyy
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Дезгинжа''' ({{lang-gag|Dezgincä, Dezginҗ}}) — [[Молдова]]дағы, [[Ғағауызстан|Ғағауыз автономиялық аумақтық бірлігінің]] құрамындағы ауыл.&lt;ref&gt;Значение слова дезгинжа https://xn--b1algemdcsb.xn--p1ai/wd/%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B0&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Село Дезгинжа (Комратский район, Автономное территориальное образование Гагаузия, Молдова) https://routemaps.ru/l/72757-selo-dezginzha/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Дезгинжа на карте Молдовы, https://tm.maptons.com/3383349 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220724080342/https://tm.maptons.com/3383349 |date=2022-07-24 }}&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Дезгинжа ауылы Ғағауыз автономиялық аумақтық бірлігінің солтүстік-батысында, теңіз деңгейінен 85 метр биіктікте орналасқан. [[Комрат]]қа дейінгі қашықтық шамамен 18 км, [[Кишинев]]ке дейін - шамамен 63 км. Жақын елді мекендер: Ченак ауылы (Цимисли ауданы) (6 км), Топал ауылы  (6 км), (Цимисли ауданы), [[Буджак (Ғағауызстан)|Буджак]] ауылы (Комрат ауданы) (7 км), Бороганы ауылы (Леовск ауданы) (10 км).&lt;ref&gt;Все о Комратском районе https://raioncomrat.md/naselennyie-punktyi/selo-dezginzha/{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
Аймақтың жалпы ауданы 99,7 шаршы метр.км, бұл аудан ауданының 11,7% құрайды.&lt;ref name=&quot;Reference1&quot;&gt;Географическая справка с. Дезгинжа https://www.gagauzia.md/ru/administracziya-regiona/primarii/primariya-s.-dezginzha.html&lt;/ref&gt; 

== Халқы ==
01.01.2015 жылға ауылда 5200 адам немесе аудан халқының 7,5% тұрады: 
*4926 [[ғағауыздар]], 
*108 [[орыстар]], 
*-88 [[молдовандар]] және басқа ұлттар. 

Еңбекке қабілетті халық құрылымында – 64,5% (3358 адам).&lt;ref name=&quot;Reference1&quot;/&gt;

== Тарихы ==
Дезгинжа ауылында татарлар тұрған кезінде мұнда ат жарыстары өткізілген. Түрік тіліндегі &quot;десгинжа&quot; – &quot;секіру&quot; дегенді білдіреді. Ғағауыздар 1812 жылы татарлардан кейін қоныстанды, 1793 жылы Дезгинжа ауылы бұрыннан бар деген мәліметтер бар.&lt;ref&gt;Село Дезгинжа (Dezginc?) http://klise.ru/index.php/2011-04-02-16-54-38/894-dezgincae {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220724091535/http://klise.ru/index.php/2011-04-02-16-54-38/894-dezgincae |date=2022-07-24 }}&lt;/ref&gt;

1835 жылы Дезгинжа Бессарабия облысының Леов уезінің Верхнебуджак округінде, кейінірек 1850 жылы — Бессарабия облысының Кагуль уезінің Верхнебуджак округінде, 1858 жылы — Бессарабия облысының Бендер уезінің Верхнебуджак округінде болды.&lt;ref&gt;ИСТОРИЯ https://dezghingea.md/history/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221130050510/https://dezghingea.md/history/ |date=2022-11-30 }}&lt;/ref&gt;

1842-1843 жылдары қоныс аударушылар ауылдарында патша әкімшілігінің озбырлығына қарсы бағытталған толқулар болды. Ақпан-тамыз айларында Десгинжа колониясында толқулар болды, кедей және орта шаруалар С.Урсуды қызметінен босатуды талап етті, сондықтан осы округтің старшинасы А. Илашковпен қақтығыс болды. Көптеген ауыл тұрғындары билікке қарсылық білдіргені үшін жазаланды.

Дезгинжа ауылының тұрғындары 1905-1906 жылдардағы Бессарабиядағы революциялық оқиғаларға қатысты. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1914-1918 ж. жүздеген ауыл тұрғындары майданға жұмылдырылды, ондаған адам қаза тауып, жараланды. 1917 жылы 25 қазанда Қысқы сарайға шабуылға қатысқан Дезгинжа ауылының тумасы Д.И.Чадырян Волынский запастағы полкінде әскери борышын өтеген.&lt;ref&gt;ДЕЗГИНЖА И ЕЕ ЖИТЕЛИ https://gagauzskiebyli.wordpress.com/2015/05/11/%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B0-%D0%B8-%D0%B5%D0%B5-%D0%B6%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8/&lt;/ref&gt;

== Инфрақұрылымы ==
Ауылда 144 шаруашылық субъектілері тіркелген, оның ішінде: 
*98 ауылшаруашылық кәсіпорны, 
*1 өнеркәсіптік және қайта өңдеу кәсіпорны, 
*25 сауда кәсіпорны, 
*2 азық-түлік дүкені,&lt;ref&gt;Магазин «Дезгинжа» https://gagauzcoop.com/index.php/nashi-magaziny/15-magazin-dezginzha&lt;/ref&gt; т.б.бар.

Дезгинжа ауылының аумағында әлеуметтік нысандар: 1 [[мектепке дейінгі мекеме]],&lt;ref&gt;Учреждение раннего образования села Дезгинжа https://guogagauzii.md/uchrezhdenie-rannego-obrazovaniya-sela-dezginzha&lt;/ref&gt; 1 [[лицей]],&lt;ref&gt;Воскресенье, 24.07.2022, 12:15Приветствую Вас Гость | RSSСАЙТ ТЕОРЕТИЧЕСКОГО ЛИЦЕЯ с. ДЕЗГИНЖА http://licdezginja.do.am/&lt;/ref&gt; [[мәдениет үйі]], 2 [[кітапхана]], сауықтыру пункті орналасқан.
Православие шіркеуі бар.&lt;ref&gt;Свято-Троицкий храм с.Дезгинжа https://visitgagauzia.com/2021/11/22/%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%BE-%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC-%D1%81-%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B0/{{Deadlink|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Ауылда 1890 үй мен пәтер болса, оның 1252-сі немесе 66,3 пайызы су құбырымен жабдықталған, 660-ы немесе 35 пайызы газдандырылған.&lt;ref name=&quot;Reference1&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Молдова елді мекендері]]
[[Санат:Ғағауызстан елді мекендері]]</text>
      <sha1>1nqj7jhvx7n74dcru9vkg53ui2x1h3b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан Республикасы Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>691657</id>
    <revision>
      <id>3683812</id>
      <parentid>3649906</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T22:47:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asildaulet</username>
        <id>186531</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3683812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25577" sha1="e59ftoq94tvupe5gjrzzvlblg6quoi5" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік орган
 |атауы                 = Қазақстан Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі
 |қысқартылған атауы    = 
 |шынайы атауы   = 
 |шынайы атауы1  = 
 |шынайы атауы2  = 
 |құзыреті       = {{байрақ|Қазақстан}} 
 |құзереттақырыпмәтіні = 
 |эмблема                = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg|right|180px
 |эмблеманың ені         = 
 |эмблеманың тақырыбы    = [[Қазақстан елтаңбасы]]
 |мөрі              = 
 |мөрдің ені        = 
 |мөрдің тақырыбы   = 
 |сурет             = 
 |сурет ені         = 
 |сурет тақырыбы    = 
 |құрылған жылы     = [[17 маусым]] [[2019 жыл|2019]]
 |ізашары1          = 
 |ізашары2          = 
 |таратылған жылы   = [[18 қыркүйек]] [[2025 жыл|2025]]
 |ізбасары          = [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі|Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі]]
 |бағынады          = [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Қазақстан үкіметі]] 
 |штаб-пәтері       = [[Астана]] қаласы, Мәңгілік Ел даңғылы 55/5 С2.4 &quot;Экспо іскерлік орталығы&quot;
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region_code      = KZ
 |қызметкерлер      = 
 |бюджет            = 
 |министрдің есімі1     = 
 |министрдің міндеті1   = 
 |министрдің есімі2     = 
 |министрдің міндеті2   = 
 |басшылықтың есімі1    = 
 |басшылықтың лауазымы1 = 
 |басшылықтың есімі2    = 
 |басшылықтың лауазымы2 = 
 |жоғарыда тұрған мекеме      =
 |бір мекемеге қарасты орган1 = 
 |бір мекемеге қарасты орган2 = 
 |құжат1           = 
 |сайты            = [https://www.gov.kz/memleket/entities/mdai?lang=kk gov.kz/memleket/entities/mdai]
 |түсініктемелер   = 
 |карта            = 
 |карта ені        = 
 |картаның тақырыбы   = 
}}
'''Қазақстан Республикасы Саннамалық даму, Жаңашылдықтар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі''' — [[ғарыш]], [[пошта]] және [[байланыс]], [[ақпараттану|ақпараттандыру]], «электрондық үкімет», [[дерек]]терді басқару, [[ақпарат-коммуникация технологиясы|ақпараттық-коммуникациялық технологиялар]], [[геодезия]] және [[картография]], [[инновация]]лық жүйе, дербес деректер және оларды қорғау, мемлекеттік қызметтер көрсету, байланыс инфрақұрылымын дамыту, [[жоба менеджменті|жобалық басқару]], [[жасанды интеллект]] салаларына басшылық еткен, [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Қазақстан үкіметі]]не бағынған орталық атқарушы орган.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1900000501 &quot;Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы&quot; Қазақстан Республикасы Президентінің 2019 жылғы 17 маусымдағы № 24 Жарлығын іске асыру жөніндегі шаралар туралы]&lt;/ref&gt;

[[2016 жыл]]ғы [[6 қазан]]да '''Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі''' ретінде құрылды. 2019 жылғы 25 ақпанда президент жарлығымен министрлік  '''Цифрлық даму, қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі''' болып өзгертіліп, 17 маусымда қазіргі '''Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі''' атауын алды. [[2025 жыл]]ғы [[18 қыркүйек]]те министрлік таратылып, орнына [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі|Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі]] құрылды.

== Тарихы ==
[[2016 жыл]]ғы [[6 қазан]]да [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Назарбаев]]тың жарлығымен '''Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі''' құрылды.&lt;ref name=&quot;2016jarliq&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/kazakstan-respublikasynyn-korganys-zhene-aerogarysh-onerkesibi-ministrligin-kuru-turaly|title=Қазақстан Республикасының Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігін құру туралы|lang=kk|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|date=2016-10-06|accessdate=2023-09-13}}&lt;/ref&gt; Жаңадан құрылған министрлікке [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрлігі]]нен қорғаныс өнеркәсібі саласындағы, [[Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігі|Инвестициялар және даму министрлігі]]нен ғарыш қызметі саласындағы, [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрлігі]]нен жұмылдыру даярлығы және жұмылдыру, мемлекеттік материалдық резервті қалыптастыру және дамыту саласындағы, [[Қазақстан премьер-министрінің кеңсесі]]нен ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету және [[Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникациялар министрлігі|Ақпарат және коммуникациялар министрлігі]]нен ақпараттандыру және байланыс саласындағы ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласындағы функциялар мен өкілеттіктер берілді.&lt;ref name=&quot;2016jarliq&quot; /&gt; Келесі күні министрліктің тұңғыш министрі болып [[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]] тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://primeminister.kz/kz/news/beibut-atamkulov-naznachen-ministrom-oboronnoi-i-aerokosmicheskoi-promishlennosti-rk-13408-arc|title=Бейбіт Атамқұлов ҚР қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрі болып тағайындалды|lang=kk|publisher=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты|date=2016-10-07|accessdate=2023-09-13}}&lt;/ref&gt;

[[2019 жыл]]ғы [[25 ақпан]]да президент Назарбаевтың жарлығымен Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі '''Цифрлық даму, қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі''' болып қайта құрылды. Оған [[Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникациялар министрлігі|Ақпарат және коммуникациялар министрлігі]]нен байланыс, ақпараттандыру, «электрондық үкімет», мемлекеттік қызметтерді көрсету саласындағы мемлекеттік саясатты дамыту берілді, ҚР АК министрлігі ыдыратылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.inform.kz/kz/kr-cifrlyk-damu-korganys-zhane-aerogarysh-onerkasibi-ministrligi-kuryldy_a3501733|title=ҚР Цифрлық даму, қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі құрылды|lang=kk|publisher=[[ҚазАқпарат|kazinform]]|author=СЕРІКҰЛЫ, Бақытжан|date=2019-02-25|accessdate=2023-09-13}}&lt;/ref&gt;

[[2019 жыл]]ғы [[17 маусым]]да президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]]тың жарлығымен Цифрлық даму, қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігінің атауы '''Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш министрлігі''' болып өзгертілді және оның қорғаныс өнеркәсібі, бірыңғай әскери-техникалық саясатты жүргізуге қатысу, әскери-техникалық ынтымақтастықты жүзеге асыру, мемлекеттік қорғаныс тапсырысын қалыптастыру, орналастыру және орындау саласындағы функциялары мен өкілеттіктері [[Қазақстан Республикасы Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі|Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі]]не, жұмылдыру дайындығы және жұмылдыру, мемлекеттік материалдық резервті қалыптастыру және дамыту саласындағы функциялары мен өкілеттіктері [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрлігі]]не берілді және Министрлік [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы министрлігі]]нің [[геодезия]] және [[картография]] саласындағы және [[Қазақстан Республикасы Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі|Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі]]нің елдің инновациялық саясаты, ғылыми-техникалық дамуы саласындағы функциялары мен өкілеттіктерін алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-baskaru-zhuiesin-odan-ari-zhetildiru-zhonindegi-sharalar-turaly-4|title=Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы|lang=kk|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|date=2019-06-17|accessdate=2023-09-14}}&lt;/ref&gt;

[[2025 жыл]]ғы [[18 қыркүйек]]те  президент жарлығымен Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігінің атауы [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі|Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі]] болып өзгертілді. Министрліктің инновациялық қызмет саласындағы функциясы мен өкілеттігі [[Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі|Ғылым және жоғары білім министрлігіне]] берілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memlekettik-baskaru-zhuyesin-odan-ari-zhetildiru-zhonindegi-sharalar-turaly-1884159|title=Мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы|lang=kk|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|date=2025-09-18|accessdate=2025-09-19}}&lt;/ref&gt;

== Міндеттері ==
# Қазақстан Республикасының ғарыш саласын қалыптастыру және дамыту;
# ғарыштық технологиялар мен көрсетілетін қызметтер нарығын қалыптастыру үшін жағдай жасау;
# Қазақстан Республикасында ғарыш қызметінің заңнамалық және шарттық-құқықтық базасын құру;
# &quot;Байқоңыр&quot; кешенін Ресей Федерациясының жалға алуы жөніндегі жұмыстарды үйлестіру;
# пошта және байланыс саласындағы үйлестіру, сондай-ақ Қазақстан Республикасының аумағында пошта саласындағы қызметті және байланыс саласында қызмет көрсететін немесе оларды пайдаланатын тұлғалардың қызметін реттеу;
# ақпараттандыру және &quot;электрондық үкімет&quot; саласындағы басшылықты және салааралық үйлестiрудi жүзеге асыру;
# деректерді басқару мемлекеттік саясатын іске асыруды қамтамасыз ету;
# мемлекеттік басқаруды цифрлық трансформациялауды салааралық үйлестіруді жүзеге асыру;
# мемлекеттік көрсетілетін қызметтер саласында мемлекеттік саясатты қалыптастыру және іске асыру;
# Қазақстан Республикасының байланыс инфрақұрылымын қалыптастыруды, дамытуды және қамтамасыз етуді жүзеге асыру;
# өз құзыреті шегінде реттелетiн салалардағы халықаралық ынтымақтастық;
# ақпараттық-коммуникациялық технологиялар, байланыс және мемлекеттік қызметтерді көрсету саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыру;
# геодезия, картография және кеңістіктік деректер саласында мемлекеттік саясатты іске асыру;
# инновациялық жүйені жоспарлау, мониторингілеу, ынталандыру, дамыту;
# дербес деректер және оларды қорғау саласындағы мемлекеттік саясатты іске асыруға қатысу;
# инновациялық қызметті мемлекеттік қолдау саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыруға және іске асыруға қатысу;
# мемлекеттік технологиялық саясатты қалыптастыруға және іске асыруға қатысу;
# байланыс қызметтері нарығының тиімді жұмыс істеуі үшін байланыс саласындағы мемлекеттік саясатты жүзеге асыру;
# өз құзыреті шегінде байланыс саласындағы қызметті мемлекеттік реттеу мен бақылауды жүзеге асыру;
# жобалық басқару саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыру және жүзеге асыру;
# жасанды интеллект саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыру және жүзеге асыру&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1900000501 &quot;Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы&quot; Қазақстан Республикасы Президентінің 2019 жылғы 17 маусымдағы № 24 Жарлығын іске асыру жөніндегі шаралар туралы]&lt;/ref&gt;

== Комитеттері ==
# [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің Ақпараттық қауіпсіздік комитеті|Ақпараттық қауіпсіздік комитеті]]
# [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің Аэроғарыш комитеті|Аэроғарыш комитеті]]
# [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің Мемлекеттік көрсетілетін қызметтер комитеті|Мемлекеттік көрсетілетін қызметтер комитеті]]
# [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің Телекоммуникациялар комитеті|Телекоммуникациялар комитеті]]
# [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің Цифрлық активтер және серпінді технологиялар комитеті|Цифрлық активтер және серпінді технологиялар комитеті]]

== Құрылымы ==
Министрліктің құрылымы (2024 жылғы ақпарат бойынша):&lt;ref&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/mdai/about/structure/1/1?lang=kk Департаменттер]&lt;/ref&gt;
* Цифрлық трансформациялау департаменті
* Ақпараттық технологиялар саласын дамыту департаменті
* Электрондық өнеркәсіпті және цифрлық активтер индустриясын дамыту департаменті
* Инновацияларды дамыту департаменті
* Халықаралық ынтымақтастық департаменті 
* Стратегиялық жоспарлау департаменті 
* Қаржы және әкімшілік жұмысы департаменті
* Ішкі аудит департаменті
* Заң департаменті
* Корпоративтік басқару департаменті 
* Бақылау және құжаттамалық қамтамасыз ету департаменті
* Адам ресурстарын басқару департаменті
* Жобалық басқару саясаты департаменті
* Бұқаралық ақпарат құралдарымен және жұртшылықпен өзара іс-қимыл департаменті
* Цифрлық шешімдер департаменті
* Өңірлерді цифрлық дамыту департаменті

== Қарамағындағы мекемелер ==
* [[Азаматтарға арналған үкімет|«Азаматтарға арналған үкімет» мемлекеттік корпорациясы» КеАҚ]]
* [[Ұлттық ақпараттық технологиялар|«Ұлттық ақпараттық технологиялар» АҚ]]
* «QazInnovations» инновацияларды дамыту жөніндегі ұлттық агенттігі» АҚ
* «Мемлекеттік радиожиілік қызметі» ШЖҚ РМК
* «Цифрлық үкіметті қолдау орталығы» ШЖҚ РМК
* «Республикалық электрондық денсаулық сақтау орталығы» ШЖҚ РМК
* «Ұлттық геодезия және кеңістіктік ақпарат орталығы» ШЖҚ РМК
* «QazExpoCongress» ұлттық компаниясы» АҚ

== Министрлер тізімі ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!№
!Суреті
!Аты-жөні&lt;br&gt;{{small|(Өмір сүрген жылдары)}}
! colspan=&quot;2&quot;| Қызметі
! colspan=&quot;2&quot;| [[Қазақстандағы саяси партиялар|Партиясы]]
![[Қазақстан премьер-министрі|Үкімет басшысы]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі (2016–2019)'''
|-
|1
|[[Сурет:Beibut Atamkulov (32843882837).jpg|99px]]
|[[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]]&lt;br&gt;{{small|(1964 туған)}}
|7 қазан&lt;br&gt;2016
|26 желтоқсан&lt;br&gt;2018
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]]
|-
|2
|[[Сурет:Asqar Jumağaliev (2012-08-27).jpg|99px]]
|[[Асқар Қуанышұлы Жұмағалиев|Асқар Жұмағалиев]]&lt;br&gt;{{small|(1972 туған)}}
|26 желтоқсан&lt;br&gt;2018
|25 ақпан&lt;br&gt;2019
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]]&lt;br&gt;[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Цифрлық даму, қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі (2019)'''
|-
|1
|[[Сурет:Asqar Jumağaliev (2012-08-27).jpg|99px]]
|[[Асқар Қуанышұлы Жұмағалиев|Асқар Жұмағалиев]]&lt;br&gt;{{small|(1972 туған)}}
|25 ақпан&lt;br&gt;2019
|18 маусым&lt;br&gt;2019
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі (2019–2025)'''
|-
|1
|[[Сурет:Asqar Jumağaliev (2012-08-27).jpg|99px]]
|[[Асқар Қуанышұлы Жұмағалиев|Асқар Жұмағалиев]]&lt;br&gt;{{small|(1972 туған)}}
|18 маусым&lt;br&gt;2019
|20 шілде&lt;br&gt;2020
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]
|-
| {{м.а.}}
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Сурет:Bağdat Musin (2023-06-20).jpg|99px]]
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]]&lt;br&gt;{{small|(1983 туған)}}
|20 шілде&lt;br&gt;2020
|2 қыркүйек&lt;br&gt;2020
| bgcolor=&quot;55B4A0&quot; rowspan=&quot;2&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Аманат (партия)|Аманат]]
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]&lt;br&gt;[[Екінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин II]]&lt;br&gt;[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]]&lt;br&gt;[[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]]&lt;br&gt;[[Бірінші Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов I]]
|-
|2
|2 қыркүйек&lt;br&gt;2020
|30 сәуір&lt;br&gt;2024
|-
|3
|[[Сурет:Jaslan Mädiev (2024-05-06).jpg|99px]]
|[[Жаслан Хасенұлы Мәдиев|Жаслан Мәдиев]]&lt;br&gt;{{small|(1983 туған)}}
|6 мамыр&lt;br&gt;2024
|18 қыркүйек&lt;br&gt;2025
|
|''белгісіз''
|[[Бірінші Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов I]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі|Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі]]''' (2025 бері)
|}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақстан Республикасының министрліктері}}

[[Санат:Қазақстан Республикасының ыдыраған министрліктері|Ц]]</text>
      <sha1>e59ftoq94tvupe5gjrzzvlblg6quoi5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683813</id>
      <parentid>3683812</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T22:49:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asildaulet</username>
        <id>186531</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3683813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25575" sha1="rolcnwh2kchpmevzfr7if5a5x7ayxir" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік орган
 |атауы                 = Қазақстан Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі
 |қысқартылған атауы    = 
 |шынайы атауы   = 
 |шынайы атауы1  = 
 |шынайы атауы2  = 
 |құзыреті       = {{байрақ|Қазақстан}} 
 |құзереттақырыпмәтіні = 
 |эмблема                = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg|right|180px
 |эмблеманың ені         = 
 |эмблеманың тақырыбы    = [[Қазақстан елтаңбасы]]
 |мөрі              = 
 |мөрдің ені        = 
 |мөрдің тақырыбы   = 
 |сурет             = 
 |сурет ені         = 
 |сурет тақырыбы    = 
 |құрылған жылы     = [[17 маусым]] [[2019 жыл|2019]]
 |ізашары1          = 
 |ізашары2          = 
 |таратылған жылы   = [[18 қыркүйек]] [[2025 жыл|2025]]
 |ізбасары          = [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі|Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі]]
 |бағынады          = [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Қазақстан үкіметі]] 
 |штаб-пәтері       = [[Астана]] қаласы, Мәңгілік Ел даңғылы 55/5 С2.4 &quot;Экспо іскерлік орталығы&quot;
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region_code      = KZ
 |қызметкерлер      = 
 |бюджет            = 
 |министрдің есімі1     = 
 |министрдің міндеті1   = 
 |министрдің есімі2     = 
 |министрдің міндеті2   = 
 |басшылықтың есімі1    = 
 |басшылықтың лауазымы1 = 
 |басшылықтың есімі2    = 
 |басшылықтың лауазымы2 = 
 |жоғарыда тұрған мекеме      =
 |бір мекемеге қарасты орган1 = 
 |бір мекемеге қарасты орган2 = 
 |құжат1           = 
 |сайты            = [https://www.gov.kz/memleket/entities/mdai?lang=kk gov.kz/memleket/entities/mdai]
 |түсініктемелер   = 
 |карта            = 
 |карта ені        = 
 |картаның тақырыбы   = 
}}
'''Қазақстан Республикасы Саннамалық даму, Инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі''' — [[ғарыш]], [[пошта]] және [[байланыс]], [[ақпараттану|ақпараттандыру]], «электрондық үкімет», [[дерек]]терді басқару, [[ақпарат-коммуникация технологиясы|ақпараттық-коммуникациялық технологиялар]], [[геодезия]] және [[картография]], [[инновация]]лық жүйе, дербес деректер және оларды қорғау, мемлекеттік қызметтер көрсету, байланыс инфрақұрылымын дамыту, [[жоба менеджменті|жобалық басқару]], [[жасанды интеллект]] салаларына басшылық еткен, [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Қазақстан үкіметі]]не бағынған орталық атқарушы орган.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1900000501 &quot;Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы&quot; Қазақстан Республикасы Президентінің 2019 жылғы 17 маусымдағы № 24 Жарлығын іске асыру жөніндегі шаралар туралы]&lt;/ref&gt;

[[2016 жыл]]ғы [[6 қазан]]да '''Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі''' ретінде құрылды. 2019 жылғы 25 ақпанда президент жарлығымен министрлік  '''Цифрлық даму, қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі''' болып өзгертіліп, 17 маусымда қазіргі '''Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі''' атауын алды. [[2025 жыл]]ғы [[18 қыркүйек]]те министрлік таратылып, орнына [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі|Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі]] құрылды.

== Тарихы ==
[[2016 жыл]]ғы [[6 қазан]]да [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Назарбаев]]тың жарлығымен '''Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі''' құрылды.&lt;ref name=&quot;2016jarliq&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/kazakstan-respublikasynyn-korganys-zhene-aerogarysh-onerkesibi-ministrligin-kuru-turaly|title=Қазақстан Республикасының Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігін құру туралы|lang=kk|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|date=2016-10-06|accessdate=2023-09-13}}&lt;/ref&gt; Жаңадан құрылған министрлікке [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрлігі]]нен қорғаныс өнеркәсібі саласындағы, [[Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігі|Инвестициялар және даму министрлігі]]нен ғарыш қызметі саласындағы, [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрлігі]]нен жұмылдыру даярлығы және жұмылдыру, мемлекеттік материалдық резервті қалыптастыру және дамыту саласындағы, [[Қазақстан премьер-министрінің кеңсесі]]нен ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету және [[Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникациялар министрлігі|Ақпарат және коммуникациялар министрлігі]]нен ақпараттандыру және байланыс саласындағы ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласындағы функциялар мен өкілеттіктер берілді.&lt;ref name=&quot;2016jarliq&quot; /&gt; Келесі күні министрліктің тұңғыш министрі болып [[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]] тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://primeminister.kz/kz/news/beibut-atamkulov-naznachen-ministrom-oboronnoi-i-aerokosmicheskoi-promishlennosti-rk-13408-arc|title=Бейбіт Атамқұлов ҚР қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрі болып тағайындалды|lang=kk|publisher=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты|date=2016-10-07|accessdate=2023-09-13}}&lt;/ref&gt;

[[2019 жыл]]ғы [[25 ақпан]]да президент Назарбаевтың жарлығымен Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі '''Цифрлық даму, қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі''' болып қайта құрылды. Оған [[Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникациялар министрлігі|Ақпарат және коммуникациялар министрлігі]]нен байланыс, ақпараттандыру, «электрондық үкімет», мемлекеттік қызметтерді көрсету саласындағы мемлекеттік саясатты дамыту берілді, ҚР АК министрлігі ыдыратылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.inform.kz/kz/kr-cifrlyk-damu-korganys-zhane-aerogarysh-onerkasibi-ministrligi-kuryldy_a3501733|title=ҚР Цифрлық даму, қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі құрылды|lang=kk|publisher=[[ҚазАқпарат|kazinform]]|author=СЕРІКҰЛЫ, Бақытжан|date=2019-02-25|accessdate=2023-09-13}}&lt;/ref&gt;

[[2019 жыл]]ғы [[17 маусым]]да президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]]тың жарлығымен Цифрлық даму, қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігінің атауы '''Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш министрлігі''' болып өзгертілді және оның қорғаныс өнеркәсібі, бірыңғай әскери-техникалық саясатты жүргізуге қатысу, әскери-техникалық ынтымақтастықты жүзеге асыру, мемлекеттік қорғаныс тапсырысын қалыптастыру, орналастыру және орындау саласындағы функциялары мен өкілеттіктері [[Қазақстан Республикасы Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі|Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі]]не, жұмылдыру дайындығы және жұмылдыру, мемлекеттік материалдық резервті қалыптастыру және дамыту саласындағы функциялары мен өкілеттіктері [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрлігі]]не берілді және Министрлік [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы министрлігі]]нің [[геодезия]] және [[картография]] саласындағы және [[Қазақстан Республикасы Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі|Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі]]нің елдің инновациялық саясаты, ғылыми-техникалық дамуы саласындағы функциялары мен өкілеттіктерін алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-baskaru-zhuiesin-odan-ari-zhetildiru-zhonindegi-sharalar-turaly-4|title=Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы|lang=kk|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|date=2019-06-17|accessdate=2023-09-14}}&lt;/ref&gt;

[[2025 жыл]]ғы [[18 қыркүйек]]те  президент жарлығымен Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігінің атауы [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі|Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі]] болып өзгертілді. Министрліктің инновациялық қызмет саласындағы функциясы мен өкілеттігі [[Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі|Ғылым және жоғары білім министрлігіне]] берілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memlekettik-baskaru-zhuyesin-odan-ari-zhetildiru-zhonindegi-sharalar-turaly-1884159|title=Мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы|lang=kk|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|date=2025-09-18|accessdate=2025-09-19}}&lt;/ref&gt;

== Міндеттері ==
# Қазақстан Республикасының ғарыш саласын қалыптастыру және дамыту;
# ғарыштық технологиялар мен көрсетілетін қызметтер нарығын қалыптастыру үшін жағдай жасау;
# Қазақстан Республикасында ғарыш қызметінің заңнамалық және шарттық-құқықтық базасын құру;
# &quot;Байқоңыр&quot; кешенін Ресей Федерациясының жалға алуы жөніндегі жұмыстарды үйлестіру;
# пошта және байланыс саласындағы үйлестіру, сондай-ақ Қазақстан Республикасының аумағында пошта саласындағы қызметті және байланыс саласында қызмет көрсететін немесе оларды пайдаланатын тұлғалардың қызметін реттеу;
# ақпараттандыру және &quot;электрондық үкімет&quot; саласындағы басшылықты және салааралық үйлестiрудi жүзеге асыру;
# деректерді басқару мемлекеттік саясатын іске асыруды қамтамасыз ету;
# мемлекеттік басқаруды цифрлық трансформациялауды салааралық үйлестіруді жүзеге асыру;
# мемлекеттік көрсетілетін қызметтер саласында мемлекеттік саясатты қалыптастыру және іске асыру;
# Қазақстан Республикасының байланыс инфрақұрылымын қалыптастыруды, дамытуды және қамтамасыз етуді жүзеге асыру;
# өз құзыреті шегінде реттелетiн салалардағы халықаралық ынтымақтастық;
# ақпараттық-коммуникациялық технологиялар, байланыс және мемлекеттік қызметтерді көрсету саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыру;
# геодезия, картография және кеңістіктік деректер саласында мемлекеттік саясатты іске асыру;
# инновациялық жүйені жоспарлау, мониторингілеу, ынталандыру, дамыту;
# дербес деректер және оларды қорғау саласындағы мемлекеттік саясатты іске асыруға қатысу;
# инновациялық қызметті мемлекеттік қолдау саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыруға және іске асыруға қатысу;
# мемлекеттік технологиялық саясатты қалыптастыруға және іске асыруға қатысу;
# байланыс қызметтері нарығының тиімді жұмыс істеуі үшін байланыс саласындағы мемлекеттік саясатты жүзеге асыру;
# өз құзыреті шегінде байланыс саласындағы қызметті мемлекеттік реттеу мен бақылауды жүзеге асыру;
# жобалық басқару саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыру және жүзеге асыру;
# жасанды интеллект саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыру және жүзеге асыру&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1900000501 &quot;Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы&quot; Қазақстан Республикасы Президентінің 2019 жылғы 17 маусымдағы № 24 Жарлығын іске асыру жөніндегі шаралар туралы]&lt;/ref&gt;

== Комитеттері ==
# [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің Ақпараттық қауіпсіздік комитеті|Ақпараттық қауіпсіздік комитеті]]
# [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің Аэроғарыш комитеті|Аэроғарыш комитеті]]
# [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің Мемлекеттік көрсетілетін қызметтер комитеті|Мемлекеттік көрсетілетін қызметтер комитеті]]
# [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің Телекоммуникациялар комитеті|Телекоммуникациялар комитеті]]
# [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің Цифрлық активтер және серпінді технологиялар комитеті|Цифрлық активтер және серпінді технологиялар комитеті]]

== Құрылымы ==
Министрліктің құрылымы (2024 жылғы ақпарат бойынша):&lt;ref&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/mdai/about/structure/1/1?lang=kk Департаменттер]&lt;/ref&gt;
* Цифрлық трансформациялау департаменті
* Ақпараттық технологиялар саласын дамыту департаменті
* Электрондық өнеркәсіпті және цифрлық активтер индустриясын дамыту департаменті
* Инновацияларды дамыту департаменті
* Халықаралық ынтымақтастық департаменті 
* Стратегиялық жоспарлау департаменті 
* Қаржы және әкімшілік жұмысы департаменті
* Ішкі аудит департаменті
* Заң департаменті
* Корпоративтік басқару департаменті 
* Бақылау және құжаттамалық қамтамасыз ету департаменті
* Адам ресурстарын басқару департаменті
* Жобалық басқару саясаты департаменті
* Бұқаралық ақпарат құралдарымен және жұртшылықпен өзара іс-қимыл департаменті
* Цифрлық шешімдер департаменті
* Өңірлерді цифрлық дамыту департаменті

== Қарамағындағы мекемелер ==
* [[Азаматтарға арналған үкімет|«Азаматтарға арналған үкімет» мемлекеттік корпорациясы» КеАҚ]]
* [[Ұлттық ақпараттық технологиялар|«Ұлттық ақпараттық технологиялар» АҚ]]
* «QazInnovations» инновацияларды дамыту жөніндегі ұлттық агенттігі» АҚ
* «Мемлекеттік радиожиілік қызметі» ШЖҚ РМК
* «Цифрлық үкіметті қолдау орталығы» ШЖҚ РМК
* «Республикалық электрондық денсаулық сақтау орталығы» ШЖҚ РМК
* «Ұлттық геодезия және кеңістіктік ақпарат орталығы» ШЖҚ РМК
* «QazExpoCongress» ұлттық компаниясы» АҚ

== Министрлер тізімі ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!№
!Суреті
!Аты-жөні&lt;br&gt;{{small|(Өмір сүрген жылдары)}}
! colspan=&quot;2&quot;| Қызметі
! colspan=&quot;2&quot;| [[Қазақстандағы саяси партиялар|Партиясы]]
![[Қазақстан премьер-министрі|Үкімет басшысы]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі (2016–2019)'''
|-
|1
|[[Сурет:Beibut Atamkulov (32843882837).jpg|99px]]
|[[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]]&lt;br&gt;{{small|(1964 туған)}}
|7 қазан&lt;br&gt;2016
|26 желтоқсан&lt;br&gt;2018
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]]
|-
|2
|[[Сурет:Asqar Jumağaliev (2012-08-27).jpg|99px]]
|[[Асқар Қуанышұлы Жұмағалиев|Асқар Жұмағалиев]]&lt;br&gt;{{small|(1972 туған)}}
|26 желтоқсан&lt;br&gt;2018
|25 ақпан&lt;br&gt;2019
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]]&lt;br&gt;[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Цифрлық даму, қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі (2019)'''
|-
|1
|[[Сурет:Asqar Jumağaliev (2012-08-27).jpg|99px]]
|[[Асқар Қуанышұлы Жұмағалиев|Асқар Жұмағалиев]]&lt;br&gt;{{small|(1972 туған)}}
|25 ақпан&lt;br&gt;2019
|18 маусым&lt;br&gt;2019
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі (2019–2025)'''
|-
|1
|[[Сурет:Asqar Jumağaliev (2012-08-27).jpg|99px]]
|[[Асқар Қуанышұлы Жұмағалиев|Асқар Жұмағалиев]]&lt;br&gt;{{small|(1972 туған)}}
|18 маусым&lt;br&gt;2019
|20 шілде&lt;br&gt;2020
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]
|-
| {{м.а.}}
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Сурет:Bağdat Musin (2023-06-20).jpg|99px]]
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]]&lt;br&gt;{{small|(1983 туған)}}
|20 шілде&lt;br&gt;2020
|2 қыркүйек&lt;br&gt;2020
| bgcolor=&quot;55B4A0&quot; rowspan=&quot;2&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Аманат (партия)|Аманат]]
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]&lt;br&gt;[[Екінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин II]]&lt;br&gt;[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]]&lt;br&gt;[[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]]&lt;br&gt;[[Бірінші Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов I]]
|-
|2
|2 қыркүйек&lt;br&gt;2020
|30 сәуір&lt;br&gt;2024
|-
|3
|[[Сурет:Jaslan Mädiev (2024-05-06).jpg|99px]]
|[[Жаслан Хасенұлы Мәдиев|Жаслан Мәдиев]]&lt;br&gt;{{small|(1983 туған)}}
|6 мамыр&lt;br&gt;2024
|18 қыркүйек&lt;br&gt;2025
|
|''белгісіз''
|[[Бірінші Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов I]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі|Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі]]''' (2025 бері)
|}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақстан Республикасының министрліктері}}

[[Санат:Қазақстан Республикасының ыдыраған министрліктері|Ц]]</text>
      <sha1>rolcnwh2kchpmevzfr7if5a5x7ayxir</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683842</id>
      <parentid>3683813</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:11:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Asildaulet|Asildaulet]] ([[User talk:Asildaulet|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurken|Nurken]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3649906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25569" sha1="toq5yhdgahtvhx1sq2yb6k40tkig6oc" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік орган
 |атауы                 = Қазақстан Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі
 |қысқартылған атауы    = 
 |шынайы атауы   = 
 |шынайы атауы1  = 
 |шынайы атауы2  = 
 |құзыреті       = {{байрақ|Қазақстан}} 
 |құзереттақырыпмәтіні = 
 |эмблема                = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg|right|180px
 |эмблеманың ені         = 
 |эмблеманың тақырыбы    = [[Қазақстан елтаңбасы]]
 |мөрі              = 
 |мөрдің ені        = 
 |мөрдің тақырыбы   = 
 |сурет             = 
 |сурет ені         = 
 |сурет тақырыбы    = 
 |құрылған жылы     = [[17 маусым]] [[2019 жыл|2019]]
 |ізашары1          = 
 |ізашары2          = 
 |таратылған жылы   = [[18 қыркүйек]] [[2025 жыл|2025]]
 |ізбасары          = [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі|Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі]]
 |бағынады          = [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Қазақстан үкіметі]] 
 |штаб-пәтері       = [[Астана]] қаласы, Мәңгілік Ел даңғылы 55/5 С2.4 &quot;Экспо іскерлік орталығы&quot;
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region_code      = KZ
 |қызметкерлер      = 
 |бюджет            = 
 |министрдің есімі1     = 
 |министрдің міндеті1   = 
 |министрдің есімі2     = 
 |министрдің міндеті2   = 
 |басшылықтың есімі1    = 
 |басшылықтың лауазымы1 = 
 |басшылықтың есімі2    = 
 |басшылықтың лауазымы2 = 
 |жоғарыда тұрған мекеме      =
 |бір мекемеге қарасты орган1 = 
 |бір мекемеге қарасты орган2 = 
 |құжат1           = 
 |сайты            = [https://www.gov.kz/memleket/entities/mdai?lang=kk gov.kz/memleket/entities/mdai]
 |түсініктемелер   = 
 |карта            = 
 |карта ені        = 
 |картаның тақырыбы   = 
}}
'''Қазақстан Республикасы Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі''' — [[ғарыш]], [[пошта]] және [[байланыс]], [[ақпараттану|ақпараттандыру]], «электрондық үкімет», [[дерек]]терді басқару, [[ақпарат-коммуникация технологиясы|ақпараттық-коммуникациялық технологиялар]], [[геодезия]] және [[картография]], [[инновация]]лық жүйе, дербес деректер және оларды қорғау, мемлекеттік қызметтер көрсету, байланыс инфрақұрылымын дамыту, [[жоба менеджменті|жобалық басқару]], [[жасанды интеллект]] салаларына басшылық еткен, [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Қазақстан үкіметі]]не бағынған орталық атқарушы орган.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1900000501 &quot;Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы&quot; Қазақстан Республикасы Президентінің 2019 жылғы 17 маусымдағы № 24 Жарлығын іске асыру жөніндегі шаралар туралы]&lt;/ref&gt;

[[2016 жыл]]ғы [[6 қазан]]да '''Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі''' ретінде құрылды. 2019 жылғы 25 ақпанда президент жарлығымен министрлік  '''Цифрлық даму, қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі''' болып өзгертіліп, 17 маусымда қазіргі '''Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі''' атауын алды. [[2025 жыл]]ғы [[18 қыркүйек]]те министрлік таратылып, орнына [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі|Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі]] құрылды.

== Тарихы ==
[[2016 жыл]]ғы [[6 қазан]]да [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Назарбаев]]тың жарлығымен '''Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі''' құрылды.&lt;ref name=&quot;2016jarliq&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/kazakstan-respublikasynyn-korganys-zhene-aerogarysh-onerkesibi-ministrligin-kuru-turaly|title=Қазақстан Республикасының Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігін құру туралы|lang=kk|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|date=2016-10-06|accessdate=2023-09-13}}&lt;/ref&gt; Жаңадан құрылған министрлікке [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрлігі]]нен қорғаныс өнеркәсібі саласындағы, [[Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігі|Инвестициялар және даму министрлігі]]нен ғарыш қызметі саласындағы, [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрлігі]]нен жұмылдыру даярлығы және жұмылдыру, мемлекеттік материалдық резервті қалыптастыру және дамыту саласындағы, [[Қазақстан премьер-министрінің кеңсесі]]нен ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету және [[Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникациялар министрлігі|Ақпарат және коммуникациялар министрлігі]]нен ақпараттандыру және байланыс саласындағы ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласындағы функциялар мен өкілеттіктер берілді.&lt;ref name=&quot;2016jarliq&quot; /&gt; Келесі күні министрліктің тұңғыш министрі болып [[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]] тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://primeminister.kz/kz/news/beibut-atamkulov-naznachen-ministrom-oboronnoi-i-aerokosmicheskoi-promishlennosti-rk-13408-arc|title=Бейбіт Атамқұлов ҚР қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрі болып тағайындалды|lang=kk|publisher=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты|date=2016-10-07|accessdate=2023-09-13}}&lt;/ref&gt;

[[2019 жыл]]ғы [[25 ақпан]]да президент Назарбаевтың жарлығымен Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі '''Цифрлық даму, қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі''' болып қайта құрылды. Оған [[Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникациялар министрлігі|Ақпарат және коммуникациялар министрлігі]]нен байланыс, ақпараттандыру, «электрондық үкімет», мемлекеттік қызметтерді көрсету саласындағы мемлекеттік саясатты дамыту берілді, ҚР АК министрлігі ыдыратылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.inform.kz/kz/kr-cifrlyk-damu-korganys-zhane-aerogarysh-onerkasibi-ministrligi-kuryldy_a3501733|title=ҚР Цифрлық даму, қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі құрылды|lang=kk|publisher=[[ҚазАқпарат|kazinform]]|author=СЕРІКҰЛЫ, Бақытжан|date=2019-02-25|accessdate=2023-09-13}}&lt;/ref&gt;

[[2019 жыл]]ғы [[17 маусым]]да президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]]тың жарлығымен Цифрлық даму, қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігінің атауы '''Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш министрлігі''' болып өзгертілді және оның қорғаныс өнеркәсібі, бірыңғай әскери-техникалық саясатты жүргізуге қатысу, әскери-техникалық ынтымақтастықты жүзеге асыру, мемлекеттік қорғаныс тапсырысын қалыптастыру, орналастыру және орындау саласындағы функциялары мен өкілеттіктері [[Қазақстан Республикасы Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі|Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі]]не, жұмылдыру дайындығы және жұмылдыру, мемлекеттік материалдық резервті қалыптастыру және дамыту саласындағы функциялары мен өкілеттіктері [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрлігі]]не берілді және Министрлік [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы министрлігі]]нің [[геодезия]] және [[картография]] саласындағы және [[Қазақстан Республикасы Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі|Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі]]нің елдің инновациялық саясаты, ғылыми-техникалық дамуы саласындағы функциялары мен өкілеттіктерін алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-baskaru-zhuiesin-odan-ari-zhetildiru-zhonindegi-sharalar-turaly-4|title=Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы|lang=kk|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|date=2019-06-17|accessdate=2023-09-14}}&lt;/ref&gt;

[[2025 жыл]]ғы [[18 қыркүйек]]те  президент жарлығымен Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігінің атауы [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі|Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі]] болып өзгертілді. Министрліктің инновациялық қызмет саласындағы функциясы мен өкілеттігі [[Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі|Ғылым және жоғары білім министрлігіне]] берілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memlekettik-baskaru-zhuyesin-odan-ari-zhetildiru-zhonindegi-sharalar-turaly-1884159|title=Мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы|lang=kk|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|date=2025-09-18|accessdate=2025-09-19}}&lt;/ref&gt;

== Міндеттері ==
# Қазақстан Республикасының ғарыш саласын қалыптастыру және дамыту;
# ғарыштық технологиялар мен көрсетілетін қызметтер нарығын қалыптастыру үшін жағдай жасау;
# Қазақстан Республикасында ғарыш қызметінің заңнамалық және шарттық-құқықтық базасын құру;
# &quot;Байқоңыр&quot; кешенін Ресей Федерациясының жалға алуы жөніндегі жұмыстарды үйлестіру;
# пошта және байланыс саласындағы үйлестіру, сондай-ақ Қазақстан Республикасының аумағында пошта саласындағы қызметті және байланыс саласында қызмет көрсететін немесе оларды пайдаланатын тұлғалардың қызметін реттеу;
# ақпараттандыру және &quot;электрондық үкімет&quot; саласындағы басшылықты және салааралық үйлестiрудi жүзеге асыру;
# деректерді басқару мемлекеттік саясатын іске асыруды қамтамасыз ету;
# мемлекеттік басқаруды цифрлық трансформациялауды салааралық үйлестіруді жүзеге асыру;
# мемлекеттік көрсетілетін қызметтер саласында мемлекеттік саясатты қалыптастыру және іске асыру;
# Қазақстан Республикасының байланыс инфрақұрылымын қалыптастыруды, дамытуды және қамтамасыз етуді жүзеге асыру;
# өз құзыреті шегінде реттелетiн салалардағы халықаралық ынтымақтастық;
# ақпараттық-коммуникациялық технологиялар, байланыс және мемлекеттік қызметтерді көрсету саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыру;
# геодезия, картография және кеңістіктік деректер саласында мемлекеттік саясатты іске асыру;
# инновациялық жүйені жоспарлау, мониторингілеу, ынталандыру, дамыту;
# дербес деректер және оларды қорғау саласындағы мемлекеттік саясатты іске асыруға қатысу;
# инновациялық қызметті мемлекеттік қолдау саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыруға және іске асыруға қатысу;
# мемлекеттік технологиялық саясатты қалыптастыруға және іске асыруға қатысу;
# байланыс қызметтері нарығының тиімді жұмыс істеуі үшін байланыс саласындағы мемлекеттік саясатты жүзеге асыру;
# өз құзыреті шегінде байланыс саласындағы қызметті мемлекеттік реттеу мен бақылауды жүзеге асыру;
# жобалық басқару саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыру және жүзеге асыру;
# жасанды интеллект саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыру және жүзеге асыру&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1900000501 &quot;Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы&quot; Қазақстан Республикасы Президентінің 2019 жылғы 17 маусымдағы № 24 Жарлығын іске асыру жөніндегі шаралар туралы]&lt;/ref&gt;

== Комитеттері ==
# [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің Ақпараттық қауіпсіздік комитеті|Ақпараттық қауіпсіздік комитеті]]
# [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің Аэроғарыш комитеті|Аэроғарыш комитеті]]
# [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің Мемлекеттік көрсетілетін қызметтер комитеті|Мемлекеттік көрсетілетін қызметтер комитеті]]
# [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің Телекоммуникациялар комитеті|Телекоммуникациялар комитеті]]
# [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің Цифрлық активтер және серпінді технологиялар комитеті|Цифрлық активтер және серпінді технологиялар комитеті]]

== Құрылымы ==
Министрліктің құрылымы (2024 жылғы ақпарат бойынша):&lt;ref&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/mdai/about/structure/1/1?lang=kk Департаменттер]&lt;/ref&gt;
* Цифрлық трансформациялау департаменті
* Ақпараттық технологиялар саласын дамыту департаменті
* Электрондық өнеркәсіпті және цифрлық активтер индустриясын дамыту департаменті
* Инновацияларды дамыту департаменті
* Халықаралық ынтымақтастық департаменті 
* Стратегиялық жоспарлау департаменті 
* Қаржы және әкімшілік жұмысы департаменті
* Ішкі аудит департаменті
* Заң департаменті
* Корпоративтік басқару департаменті 
* Бақылау және құжаттамалық қамтамасыз ету департаменті
* Адам ресурстарын басқару департаменті
* Жобалық басқару саясаты департаменті
* Бұқаралық ақпарат құралдарымен және жұртшылықпен өзара іс-қимыл департаменті
* Цифрлық шешімдер департаменті
* Өңірлерді цифрлық дамыту департаменті

== Қарамағындағы мекемелер ==
* [[Азаматтарға арналған үкімет|«Азаматтарға арналған үкімет» мемлекеттік корпорациясы» КеАҚ]]
* [[Ұлттық ақпараттық технологиялар|«Ұлттық ақпараттық технологиялар» АҚ]]
* «QazInnovations» инновацияларды дамыту жөніндегі ұлттық агенттігі» АҚ
* «Мемлекеттік радиожиілік қызметі» ШЖҚ РМК
* «Цифрлық үкіметті қолдау орталығы» ШЖҚ РМК
* «Республикалық электрондық денсаулық сақтау орталығы» ШЖҚ РМК
* «Ұлттық геодезия және кеңістіктік ақпарат орталығы» ШЖҚ РМК
* «QazExpoCongress» ұлттық компаниясы» АҚ

== Министрлер тізімі ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!№
!Суреті
!Аты-жөні&lt;br&gt;{{small|(Өмір сүрген жылдары)}}
! colspan=&quot;2&quot;| Қызметі
! colspan=&quot;2&quot;| [[Қазақстандағы саяси партиялар|Партиясы]]
![[Қазақстан премьер-министрі|Үкімет басшысы]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі (2016–2019)'''
|-
|1
|[[Сурет:Beibut Atamkulov (32843882837).jpg|99px]]
|[[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]]&lt;br&gt;{{small|(1964 туған)}}
|7 қазан&lt;br&gt;2016
|26 желтоқсан&lt;br&gt;2018
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]]
|-
|2
|[[Сурет:Asqar Jumağaliev (2012-08-27).jpg|99px]]
|[[Асқар Қуанышұлы Жұмағалиев|Асқар Жұмағалиев]]&lt;br&gt;{{small|(1972 туған)}}
|26 желтоқсан&lt;br&gt;2018
|25 ақпан&lt;br&gt;2019
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]]&lt;br&gt;[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Цифрлық даму, қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі (2019)'''
|-
|1
|[[Сурет:Asqar Jumağaliev (2012-08-27).jpg|99px]]
|[[Асқар Қуанышұлы Жұмағалиев|Асқар Жұмағалиев]]&lt;br&gt;{{small|(1972 туған)}}
|25 ақпан&lt;br&gt;2019
|18 маусым&lt;br&gt;2019
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі (2019–2025)'''
|-
|1
|[[Сурет:Asqar Jumağaliev (2012-08-27).jpg|99px]]
|[[Асқар Қуанышұлы Жұмағалиев|Асқар Жұмағалиев]]&lt;br&gt;{{small|(1972 туған)}}
|18 маусым&lt;br&gt;2019
|20 шілде&lt;br&gt;2020
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]
|-
| {{м.а.}}
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Сурет:Bağdat Musin (2023-06-20).jpg|99px]]
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]]&lt;br&gt;{{small|(1983 туған)}}
|20 шілде&lt;br&gt;2020
|2 қыркүйек&lt;br&gt;2020
| bgcolor=&quot;55B4A0&quot; rowspan=&quot;2&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Аманат (партия)|Аманат]]
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]&lt;br&gt;[[Екінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин II]]&lt;br&gt;[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]]&lt;br&gt;[[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]]&lt;br&gt;[[Бірінші Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов I]]
|-
|2
|2 қыркүйек&lt;br&gt;2020
|30 сәуір&lt;br&gt;2024
|-
|3
|[[Сурет:Jaslan Mädiev (2024-05-06).jpg|99px]]
|[[Жаслан Хасенұлы Мәдиев|Жаслан Мәдиев]]&lt;br&gt;{{small|(1983 туған)}}
|6 мамыр&lt;br&gt;2024
|18 қыркүйек&lt;br&gt;2025
|
|''белгісіз''
|[[Бірінші Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов I]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі|Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі]]''' (2025 бері)
|}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақстан Республикасының министрліктері}}

[[Санат:Қазақстан Республикасының ыдыраған министрліктері|Ц]]</text>
      <sha1>toq5yhdgahtvhx1sq2yb6k40tkig6oc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683843</id>
      <parentid>3683842</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:11:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>&quot;[[Қазақстан Республикасы Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі]]&quot; бетін қорғады ([Өңдеу=Тек администраторларға рұқсат ету] (аяқталу мерзімі — 05:11, 2026 ж. қарашаның 20 (UTC)) [Жылжыту=Тек администраторларға рұқсат ету] (аяқталу мерзімі — 05:11, 2026 ж. қарашаның 20 (UTC)))</comment>
      <origin>3649906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25569" sha1="toq5yhdgahtvhx1sq2yb6k40tkig6oc" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік орган
 |атауы                 = Қазақстан Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі
 |қысқартылған атауы    = 
 |шынайы атауы   = 
 |шынайы атауы1  = 
 |шынайы атауы2  = 
 |құзыреті       = {{байрақ|Қазақстан}} 
 |құзереттақырыпмәтіні = 
 |эмблема                = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg|right|180px
 |эмблеманың ені         = 
 |эмблеманың тақырыбы    = [[Қазақстан елтаңбасы]]
 |мөрі              = 
 |мөрдің ені        = 
 |мөрдің тақырыбы   = 
 |сурет             = 
 |сурет ені         = 
 |сурет тақырыбы    = 
 |құрылған жылы     = [[17 маусым]] [[2019 жыл|2019]]
 |ізашары1          = 
 |ізашары2          = 
 |таратылған жылы   = [[18 қыркүйек]] [[2025 жыл|2025]]
 |ізбасары          = [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі|Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі]]
 |бағынады          = [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Қазақстан үкіметі]] 
 |штаб-пәтері       = [[Астана]] қаласы, Мәңгілік Ел даңғылы 55/5 С2.4 &quot;Экспо іскерлік орталығы&quot;
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region_code      = KZ
 |қызметкерлер      = 
 |бюджет            = 
 |министрдің есімі1     = 
 |министрдің міндеті1   = 
 |министрдің есімі2     = 
 |министрдің міндеті2   = 
 |басшылықтың есімі1    = 
 |басшылықтың лауазымы1 = 
 |басшылықтың есімі2    = 
 |басшылықтың лауазымы2 = 
 |жоғарыда тұрған мекеме      =
 |бір мекемеге қарасты орган1 = 
 |бір мекемеге қарасты орган2 = 
 |құжат1           = 
 |сайты            = [https://www.gov.kz/memleket/entities/mdai?lang=kk gov.kz/memleket/entities/mdai]
 |түсініктемелер   = 
 |карта            = 
 |карта ені        = 
 |картаның тақырыбы   = 
}}
'''Қазақстан Республикасы Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі''' — [[ғарыш]], [[пошта]] және [[байланыс]], [[ақпараттану|ақпараттандыру]], «электрондық үкімет», [[дерек]]терді басқару, [[ақпарат-коммуникация технологиясы|ақпараттық-коммуникациялық технологиялар]], [[геодезия]] және [[картография]], [[инновация]]лық жүйе, дербес деректер және оларды қорғау, мемлекеттік қызметтер көрсету, байланыс инфрақұрылымын дамыту, [[жоба менеджменті|жобалық басқару]], [[жасанды интеллект]] салаларына басшылық еткен, [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Қазақстан үкіметі]]не бағынған орталық атқарушы орган.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1900000501 &quot;Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы&quot; Қазақстан Республикасы Президентінің 2019 жылғы 17 маусымдағы № 24 Жарлығын іске асыру жөніндегі шаралар туралы]&lt;/ref&gt;

[[2016 жыл]]ғы [[6 қазан]]да '''Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі''' ретінде құрылды. 2019 жылғы 25 ақпанда президент жарлығымен министрлік  '''Цифрлық даму, қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі''' болып өзгертіліп, 17 маусымда қазіргі '''Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі''' атауын алды. [[2025 жыл]]ғы [[18 қыркүйек]]те министрлік таратылып, орнына [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі|Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі]] құрылды.

== Тарихы ==
[[2016 жыл]]ғы [[6 қазан]]да [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Назарбаев]]тың жарлығымен '''Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі''' құрылды.&lt;ref name=&quot;2016jarliq&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/kazakstan-respublikasynyn-korganys-zhene-aerogarysh-onerkesibi-ministrligin-kuru-turaly|title=Қазақстан Республикасының Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігін құру туралы|lang=kk|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|date=2016-10-06|accessdate=2023-09-13}}&lt;/ref&gt; Жаңадан құрылған министрлікке [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрлігі]]нен қорғаныс өнеркәсібі саласындағы, [[Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігі|Инвестициялар және даму министрлігі]]нен ғарыш қызметі саласындағы, [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрлігі]]нен жұмылдыру даярлығы және жұмылдыру, мемлекеттік материалдық резервті қалыптастыру және дамыту саласындағы, [[Қазақстан премьер-министрінің кеңсесі]]нен ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету және [[Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникациялар министрлігі|Ақпарат және коммуникациялар министрлігі]]нен ақпараттандыру және байланыс саласындағы ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласындағы функциялар мен өкілеттіктер берілді.&lt;ref name=&quot;2016jarliq&quot; /&gt; Келесі күні министрліктің тұңғыш министрі болып [[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]] тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://primeminister.kz/kz/news/beibut-atamkulov-naznachen-ministrom-oboronnoi-i-aerokosmicheskoi-promishlennosti-rk-13408-arc|title=Бейбіт Атамқұлов ҚР қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрі болып тағайындалды|lang=kk|publisher=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты|date=2016-10-07|accessdate=2023-09-13}}&lt;/ref&gt;

[[2019 жыл]]ғы [[25 ақпан]]да президент Назарбаевтың жарлығымен Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі '''Цифрлық даму, қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі''' болып қайта құрылды. Оған [[Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникациялар министрлігі|Ақпарат және коммуникациялар министрлігі]]нен байланыс, ақпараттандыру, «электрондық үкімет», мемлекеттік қызметтерді көрсету саласындағы мемлекеттік саясатты дамыту берілді, ҚР АК министрлігі ыдыратылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.inform.kz/kz/kr-cifrlyk-damu-korganys-zhane-aerogarysh-onerkasibi-ministrligi-kuryldy_a3501733|title=ҚР Цифрлық даму, қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі құрылды|lang=kk|publisher=[[ҚазАқпарат|kazinform]]|author=СЕРІКҰЛЫ, Бақытжан|date=2019-02-25|accessdate=2023-09-13}}&lt;/ref&gt;

[[2019 жыл]]ғы [[17 маусым]]да президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]]тың жарлығымен Цифрлық даму, қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігінің атауы '''Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш министрлігі''' болып өзгертілді және оның қорғаныс өнеркәсібі, бірыңғай әскери-техникалық саясатты жүргізуге қатысу, әскери-техникалық ынтымақтастықты жүзеге асыру, мемлекеттік қорғаныс тапсырысын қалыптастыру, орналастыру және орындау саласындағы функциялары мен өкілеттіктері [[Қазақстан Республикасы Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі|Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі]]не, жұмылдыру дайындығы және жұмылдыру, мемлекеттік материалдық резервті қалыптастыру және дамыту саласындағы функциялары мен өкілеттіктері [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрлігі]]не берілді және Министрлік [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы министрлігі]]нің [[геодезия]] және [[картография]] саласындағы және [[Қазақстан Республикасы Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі|Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі]]нің елдің инновациялық саясаты, ғылыми-техникалық дамуы саласындағы функциялары мен өкілеттіктерін алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-baskaru-zhuiesin-odan-ari-zhetildiru-zhonindegi-sharalar-turaly-4|title=Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы|lang=kk|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|date=2019-06-17|accessdate=2023-09-14}}&lt;/ref&gt;

[[2025 жыл]]ғы [[18 қыркүйек]]те  президент жарлығымен Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігінің атауы [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі|Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі]] болып өзгертілді. Министрліктің инновациялық қызмет саласындағы функциясы мен өкілеттігі [[Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі|Ғылым және жоғары білім министрлігіне]] берілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memlekettik-baskaru-zhuyesin-odan-ari-zhetildiru-zhonindegi-sharalar-turaly-1884159|title=Мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы|lang=kk|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|date=2025-09-18|accessdate=2025-09-19}}&lt;/ref&gt;

== Міндеттері ==
# Қазақстан Республикасының ғарыш саласын қалыптастыру және дамыту;
# ғарыштық технологиялар мен көрсетілетін қызметтер нарығын қалыптастыру үшін жағдай жасау;
# Қазақстан Республикасында ғарыш қызметінің заңнамалық және шарттық-құқықтық базасын құру;
# &quot;Байқоңыр&quot; кешенін Ресей Федерациясының жалға алуы жөніндегі жұмыстарды үйлестіру;
# пошта және байланыс саласындағы үйлестіру, сондай-ақ Қазақстан Республикасының аумағында пошта саласындағы қызметті және байланыс саласында қызмет көрсететін немесе оларды пайдаланатын тұлғалардың қызметін реттеу;
# ақпараттандыру және &quot;электрондық үкімет&quot; саласындағы басшылықты және салааралық үйлестiрудi жүзеге асыру;
# деректерді басқару мемлекеттік саясатын іске асыруды қамтамасыз ету;
# мемлекеттік басқаруды цифрлық трансформациялауды салааралық үйлестіруді жүзеге асыру;
# мемлекеттік көрсетілетін қызметтер саласында мемлекеттік саясатты қалыптастыру және іске асыру;
# Қазақстан Республикасының байланыс инфрақұрылымын қалыптастыруды, дамытуды және қамтамасыз етуді жүзеге асыру;
# өз құзыреті шегінде реттелетiн салалардағы халықаралық ынтымақтастық;
# ақпараттық-коммуникациялық технологиялар, байланыс және мемлекеттік қызметтерді көрсету саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыру;
# геодезия, картография және кеңістіктік деректер саласында мемлекеттік саясатты іске асыру;
# инновациялық жүйені жоспарлау, мониторингілеу, ынталандыру, дамыту;
# дербес деректер және оларды қорғау саласындағы мемлекеттік саясатты іске асыруға қатысу;
# инновациялық қызметті мемлекеттік қолдау саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыруға және іске асыруға қатысу;
# мемлекеттік технологиялық саясатты қалыптастыруға және іске асыруға қатысу;
# байланыс қызметтері нарығының тиімді жұмыс істеуі үшін байланыс саласындағы мемлекеттік саясатты жүзеге асыру;
# өз құзыреті шегінде байланыс саласындағы қызметті мемлекеттік реттеу мен бақылауды жүзеге асыру;
# жобалық басқару саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыру және жүзеге асыру;
# жасанды интеллект саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыру және жүзеге асыру&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1900000501 &quot;Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы&quot; Қазақстан Республикасы Президентінің 2019 жылғы 17 маусымдағы № 24 Жарлығын іске асыру жөніндегі шаралар туралы]&lt;/ref&gt;

== Комитеттері ==
# [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің Ақпараттық қауіпсіздік комитеті|Ақпараттық қауіпсіздік комитеті]]
# [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің Аэроғарыш комитеті|Аэроғарыш комитеті]]
# [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің Мемлекеттік көрсетілетін қызметтер комитеті|Мемлекеттік көрсетілетін қызметтер комитеті]]
# [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің Телекоммуникациялар комитеті|Телекоммуникациялар комитеті]]
# [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің Цифрлық активтер және серпінді технологиялар комитеті|Цифрлық активтер және серпінді технологиялар комитеті]]

== Құрылымы ==
Министрліктің құрылымы (2024 жылғы ақпарат бойынша):&lt;ref&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/mdai/about/structure/1/1?lang=kk Департаменттер]&lt;/ref&gt;
* Цифрлық трансформациялау департаменті
* Ақпараттық технологиялар саласын дамыту департаменті
* Электрондық өнеркәсіпті және цифрлық активтер индустриясын дамыту департаменті
* Инновацияларды дамыту департаменті
* Халықаралық ынтымақтастық департаменті 
* Стратегиялық жоспарлау департаменті 
* Қаржы және әкімшілік жұмысы департаменті
* Ішкі аудит департаменті
* Заң департаменті
* Корпоративтік басқару департаменті 
* Бақылау және құжаттамалық қамтамасыз ету департаменті
* Адам ресурстарын басқару департаменті
* Жобалық басқару саясаты департаменті
* Бұқаралық ақпарат құралдарымен және жұртшылықпен өзара іс-қимыл департаменті
* Цифрлық шешімдер департаменті
* Өңірлерді цифрлық дамыту департаменті

== Қарамағындағы мекемелер ==
* [[Азаматтарға арналған үкімет|«Азаматтарға арналған үкімет» мемлекеттік корпорациясы» КеАҚ]]
* [[Ұлттық ақпараттық технологиялар|«Ұлттық ақпараттық технологиялар» АҚ]]
* «QazInnovations» инновацияларды дамыту жөніндегі ұлттық агенттігі» АҚ
* «Мемлекеттік радиожиілік қызметі» ШЖҚ РМК
* «Цифрлық үкіметті қолдау орталығы» ШЖҚ РМК
* «Республикалық электрондық денсаулық сақтау орталығы» ШЖҚ РМК
* «Ұлттық геодезия және кеңістіктік ақпарат орталығы» ШЖҚ РМК
* «QazExpoCongress» ұлттық компаниясы» АҚ

== Министрлер тізімі ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!№
!Суреті
!Аты-жөні&lt;br&gt;{{small|(Өмір сүрген жылдары)}}
! colspan=&quot;2&quot;| Қызметі
! colspan=&quot;2&quot;| [[Қазақстандағы саяси партиялар|Партиясы]]
![[Қазақстан премьер-министрі|Үкімет басшысы]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі (2016–2019)'''
|-
|1
|[[Сурет:Beibut Atamkulov (32843882837).jpg|99px]]
|[[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]]&lt;br&gt;{{small|(1964 туған)}}
|7 қазан&lt;br&gt;2016
|26 желтоқсан&lt;br&gt;2018
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]]
|-
|2
|[[Сурет:Asqar Jumağaliev (2012-08-27).jpg|99px]]
|[[Асқар Қуанышұлы Жұмағалиев|Асқар Жұмағалиев]]&lt;br&gt;{{small|(1972 туған)}}
|26 желтоқсан&lt;br&gt;2018
|25 ақпан&lt;br&gt;2019
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]]&lt;br&gt;[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Цифрлық даму, қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі (2019)'''
|-
|1
|[[Сурет:Asqar Jumağaliev (2012-08-27).jpg|99px]]
|[[Асқар Қуанышұлы Жұмағалиев|Асқар Жұмағалиев]]&lt;br&gt;{{small|(1972 туған)}}
|25 ақпан&lt;br&gt;2019
|18 маусым&lt;br&gt;2019
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі (2019–2025)'''
|-
|1
|[[Сурет:Asqar Jumağaliev (2012-08-27).jpg|99px]]
|[[Асқар Қуанышұлы Жұмағалиев|Асқар Жұмағалиев]]&lt;br&gt;{{small|(1972 туған)}}
|18 маусым&lt;br&gt;2019
|20 шілде&lt;br&gt;2020
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]
|-
| {{м.а.}}
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Сурет:Bağdat Musin (2023-06-20).jpg|99px]]
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]]&lt;br&gt;{{small|(1983 туған)}}
|20 шілде&lt;br&gt;2020
|2 қыркүйек&lt;br&gt;2020
| bgcolor=&quot;55B4A0&quot; rowspan=&quot;2&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Аманат (партия)|Аманат]]
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]&lt;br&gt;[[Екінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин II]]&lt;br&gt;[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]]&lt;br&gt;[[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]]&lt;br&gt;[[Бірінші Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов I]]
|-
|2
|2 қыркүйек&lt;br&gt;2020
|30 сәуір&lt;br&gt;2024
|-
|3
|[[Сурет:Jaslan Mädiev (2024-05-06).jpg|99px]]
|[[Жаслан Хасенұлы Мәдиев|Жаслан Мәдиев]]&lt;br&gt;{{small|(1983 туған)}}
|6 мамыр&lt;br&gt;2024
|18 қыркүйек&lt;br&gt;2025
|
|''белгісіз''
|[[Бірінші Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов I]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі|Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі]]''' (2025 бері)
|}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақстан Республикасының министрліктері}}

[[Санат:Қазақстан Республикасының ыдыраған министрліктері|Ц]]</text>
      <sha1>toq5yhdgahtvhx1sq2yb6k40tkig6oc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Еркебұлан Сабырұлы Нұрғалиев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>702983</id>
    <revision>
      <id>3683823</id>
      <parentid>3622772</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T00:59:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3161" sha1="dvaj0nrgf0pse1yd5dak98czc836i3h" xml:space="preserve">{{Футболшы
|туған күні=12.9.1993
|азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}}
|сурет=
|бойы = 170
|салмағы = 64
|позиция = жартылай қорғаушы
|қазіргі клуб = {{ту|Қазақстан}} [[Елім-ай (футбол клубы, 2022)|Елім-ай]]
|номер = 10
|клубтары = {{футбол карьерасы
|2010—2014|{{ту|Қазақстан}} [[Спартак (футбол клубы, Семей)|Спартак (Семей)]]|139 (18)
|2015|{{ту|Қазақстан}} [[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Ертіс (Павлодар)]]|8 (0)
|2016|{{ту|Қазақстан}} [[Алтай (футбол клубы, Өскемен)|Алтай]]|17 (5)
|2017|{{ту|Қазақстан}} [[Оқжетпес]]|1 (0)
|2017|{{аренда}}{{ту|Болгария}} [[Верея (футбол клубы)|Верея]]|8 (0)
|2018|{{ту|Қазақстан}} [[Ақжайық (футбол клубы)|Ақжайық]]|28 (3)
|2019—2020|{{ту|Қазақстан}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтёр ]]|30 (4)
|2020|{{ту|Қазақстан}} [[Каспий (футбол клубы)|Каспий]]|12 (0)
|2021|{{ту|Қазақстан}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]|13 (1)
|2022|{{ту|Қазақстан}} [[Каспий (футбол клубы)|Каспий]]|15 (1)
|2023—|{{ту|Қазақстан}} [[Елім-ай (футбол клубы, 2022)|Елім-ай]]|2 (1)
}}
| ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2011|{{ту|Қазақстан}} Қазақстан-19|3 (0)
}}
}}
'''Еркебұлан Сабырұлы Нұрғалиев''' ([[12 қыркүйек]] [[1993 жыл]]&lt;ref&gt;[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/209951 Тransfermarkt.com]&lt;/ref&gt;, [[Семей]]) — қазақстандық футболшы, &quot;Елім-ай&quot; клубының жартылай қорғаушысы. 

2011 жылы Қазақстанның 19 жасқа дейінгі құрамасында ойнаған. 

== Жүлделері ==

=== Командалық ===

; «Спартак» Семей

* 1 лигада 2-орын: 2013

; «Алтай»

* 1 лига жеңімпазы: 2016

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==

* [https://web.archive.org/web/20230630110106/https://footballfacts.ru/person/192700 Профилі]
{{Бастама}}{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Спартак Семей ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ертіс ФК ойыншылары]]
[[Санат:Алтай ФК (2016) ойыншылары]]
[[Санат:Оқжетпес ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ақжайық ФК ойыншылары]]
[[Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары]]
[[Санат:Каспий ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары]]
[[Санат:Елім-ай-2022 ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>dvaj0nrgf0pse1yd5dak98czc836i3h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Егор Иванович Азовский</title>
    <ns>0</ns>
    <id>703015</id>
    <revision>
      <id>3683792</id>
      <parentid>3172690</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T20:37:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4743" sha1="82dy4kxks5gqf6htovg07oeyd14bl7d" xml:space="preserve">{{Футболшы|туған күні=10.02.1985| азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}}
| бойы = 186
| позиция = қорғаушы
| қазіргі клуб = {{ту|Қазақстан}} [[SD Family]]
| қызметі = бас жаттықтырушы
| клубтары = {{футбол карьерасы
|2002|{{ту|Қазақстан}} [[Жеңіс (футбол клубы)|Жеңіс]]|3 (0) 
|2003|{{ту|Қазақстан}} [[Екібастұз (футбол клубы, 2003)|Экибастуз]]|26 (0)
|2004|{{ту|Қазақстан}} [[Жеңіс (футбол клубы)|Жеңіс]]|17 (0)
|2004|{{ту|Қазақстан}} [[Рахат (футбол клубы)|Еуразия]]|1 (0)
|2005|{{ту|Қазақстан}} [[Алматы (футбол клубы)|Алматы]]|23 (0)
|2006|{{ту|Қазақстан}} [[Жеңіс (футбол клубы)|Астана]]|25 (0)
|2007|{{ту|Қазақстан}} [[Ордабасы (футбол клубы)|Ордабасы]]|29 (0)
|2008|{{ту|Қазақстан}} [[Жеңіс (футбол клубы)|Астана]]|24 (2)
|2009|{{ту|Қазақстан}} [[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]]|24 (1)
|2010—2011|{{ту|Қазақстан}} [[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]]|55 (3)
|2012|{{ту|Қазақстан}} [[Атырау (футбол клубы)|Атырау]]|17 (1)
|2013|{{ту|Қазақстан}} [[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]]|27 (2)
|2014—2015|{{ту|Қазақстан}} [[Оқжетпес]]|29 (1)
|2016|{{ту|Қазақстан}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]|17 (0)
}}
| ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2006|{{ту|Қазақстан}} Қазақстан-21|1 (0)
|2005—2008|{{футбол|Қазақстан}}|21 (0)
}}
|бапкер клубтары = {{футбол карьерасы
|2021|{{ту|Қазақстан}} [[Жеңіс (футбол клубы)|Жеңіс]]|
|2022—|{{ту|Қазақстан}} [[SD Family]]|
}}
}}
'''Егор Иванович Азовский''' (10 ақпан 1985&lt;ref&gt;https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/43437&lt;/ref&gt;, {{туғанжері|Целиноград|Астанада|Астана}}) — қазақстандық футболшы, қорғаушы, футбол жаттықтырушысы. 

== Карьерасы ==
2008 жылы Қазақстан Ұлттық футбол құрамасында ойнаған. 

2005 жылы 29 қаңтарда Жапонияға қарсы жолдастық ойында ұлттық құрама сапындағы тұңғыш ойынын өткізді. Бұл ойында Қазақстан 0:4 есебімен ұтылды. 

2006-07 жылдары ЕУРО-2008 іріктеуінде бірнеше ойынға қатысты. 

2008 жылы ӘЧ-2010 іріктеуінде бір ойынға қатысты, бұл ойын 2008 жылы 10 қыркүйекте Украинаға қарсы өтті. Бұл құрама сапындағы соңғы ойыны болатын. 

== Отбасы ==
Інісі [[Максим Иванович Азовский|Максим Азовский]] де футболшы, Қазақстан Ұлттық құрамасында ойнаған. 

== Жетістіктері ==

=== Командалық ===
'''Астана'''

* Қазақстан чемпионы: 2006.

'''Қайсар'''

* Қазақстан бірінші лигасының жеңімпазы: 2013.

* Қазақстан бірінші лигасының күміс жүлдегері: 2010.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==

* [https://web.archive.org/web/20230630171338/https://footballfacts.ru/person/772 Профилі]
{{Бастама}}
{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Жеңіс ФК ойыншылары]]
[[Санат:Екібастұз-1979 ФК ойыншылары]]
[[Санат:Алматы ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ордабасы ФК ойыншылары]]
[[Санат:Жетісу ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қайсар ФК ойыншылары]]
[[Санат:Атырау ФК ойыншылары]]
[[Санат:Оқжетпес ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қазақстан футбол жаттықтырушылары]]
[[Санат:Жеңіс ФК жаттықтырушылары]]</text>
      <sha1>82dy4kxks5gqf6htovg07oeyd14bl7d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ерлан Ғабдырахманұлы Таңжарықов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>703158</id>
    <revision>
      <id>3683826</id>
      <parentid>3682379</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T01:14:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1274" sha1="l0omfdyrwtrar8zshw6oj0kloktqcqo" xml:space="preserve">{{Футболшы
|туған күні = 29.8.1970
|есімі =Ерлан Таңжарықов
|азаматтығы = {{KAZ}}
|позиция = қорғаушы
|бойы =173
|клубтары = {{футбол карьерасы
|1992—1997|{{ту|Қазақстан}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтюбецине]]|
|1998|{{ту|Қазақстан}} [[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар-Харрикейн]]|
|1998|{{ту|Қазақстан}} [[ЦСКА (футбол клубы, Алматы)|ЦСКА]]|
|2000—2002|{{ту|Қазақстан}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе-Ленто]]}} }}

'''Ерлан Ғабдырахманұлы Таңжарықов''' (19 тамыз 1970 жыл, {{Туғанжері|Жамбыл|Таразда|Тараз}}) — қазақстандық футболшы, қорғаушы.
== Сілтемелер ==
*[https://web.archive.org/web/20230702080543/https://footballfacts.ru/person/20180-tanzharikoverlangabdrahmanovich Профилі]

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қайсар ФК ойыншылары]]

{{Kazakhstan-footy-bio-stub}}</text>
      <sha1>l0omfdyrwtrar8zshw6oj0kloktqcqo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жас Қыран</title>
    <ns>0</ns>
    <id>704192</id>
    <revision>
      <id>3683895</id>
      <parentid>3472379</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:04:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1765" sha1="fw6r39kf78kahyfstaxq2tmrdywdusi" xml:space="preserve">{{футбол клубы
 |атауы        = {{ту|Қазақстан}} Жас Қыран
 |құрылған         = 2021
 |стадионы         = [[Жас қыран (стадион)|Жас қыран]], [[Алматы]]
 |сыйымдылығы     = 
 |жаттықтырушы         = {{ту|Қазақстан}} Эдуард Глазунов
 |жарыс    = [[Футболдан Қазақстан екінші лигасы]]
 |маусым           = [[Футболдан Қазақстан екінші лигасы 2023|2023]]
 |орын           = 9-орын
}}
'''Жас Қыран футбол клубы''' — [[Алматы]] қаласында 2021 жылы құрылған қазақстандық футбол клубы. 
== Тарихы ==
2021, 2022 жылдары [[Футболдан Қазақстан екінші лигасы|Қазақстан екінші лигасында]] ойнады. 2021 жылы 5-орын алса, 2022 жылы  үшінші орын иеленді.

2023 жылы [[Футболдан Қазақстан бірінші лигасы|Қазақстан бірінші лигасында]] ойнады&lt;ref&gt;https://pflk.kz/rus/clubs/206#league=12 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230320113655/https://pflk.kz/rus/clubs/206#league=12 |date=2023-03-20 }}&lt;/ref&gt;.

== Атақты ойыншылары ==
{{Толықтыру}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
*[https://web.archive.org/web/20230320113850/https://footballfacts.ru/club/93767-zhaskyranalmaata Ғootballfacts.ru]
*https://qjl.kz/clubs/zhas-kyran
[[Санат:Қазақстан футбол клубтары]]

[[Санат:Алматы футбол клубтары]]</text>
      <sha1>fw6r39kf78kahyfstaxq2tmrdywdusi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фабьен Урега</title>
    <ns>0</ns>
    <id>707856</id>
    <revision>
      <id>3683996</id>
      <parentid>3655946</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:16:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>71333</id>
      </contributor>
      <origin>3683996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2605" sha1="h4vyeu5iat6yns1tygf67j5s1bltf1i" xml:space="preserve">{{Футболшы
 |туған күні                  = 07.12.1992
 |туған жері                  = {{туғанжері|Париж|Парижде}}, [[Франция]]
 |азаматтығы                  = {{ту|Франция}} [[Франция]]
 |бойы                        = 178
 |позиция                     = жартылай қорғаушы
 |қазіргі клуб                = {{ту|Литва}} [[Кауно Жальгирис]]
 |клубтары                    = {{футбол карьерасы
|2011—2013|{{ту|Франция}} Дранси|41 (1)
|2013—2015|{{ту|Франция}} [[Гавр (футбол клубы)|Гавр 2]]|32 (4)
|2015—2016|{{ту|Бельгия}} Виртон|8 (0)
|2017—2018|{{ту|Франция}} Дранси|24 (5)
|2018—2019|{{ту|Франция}} [[Париж (футбол клубы)|Париж]]|27 (0)
|2019—2021|{{ту|Франция}} [[Сошо (футбол клубы)|Сошо]]|46 (3)
|2021—2022|{{ту|Франция}} [[Орлеан (футбол клубы)|Орлеан]]|10 (1)
|2022|{{ту|Литва}} [[Жальгирис (футбол клубы)|Жальгирис]]|32 (5)
|2023—2024|{{ту|Қазақстан}} [[Астана (футбол клубы)|Астана]]|30 (1)
|2025—    |{{ту|Литва}} [[Кауно Жальгирис]]|58 (13)
}}
}}
'''Фабьен Урега''' ([[Француз тілі|фр]]. ''Fabien Ourega''; 7 желтоқсан 1992,&lt;ref&gt;[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/216533 Тransfermarkt.com]&lt;/ref&gt; [[Париж]], [[Франция]]) — франциялық футболшы,  жартылай қорғаушы.

== Жетістіктері ==

=== Командалық ===

; «Жальгирис»

* Литва чемпионы: 2022
* Литва Кубогы: 2022

'''&quot;Астана&quot;'''

* Қазақстан суперкубогы: 2023
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
* [https://toplyga.lt/zaidejas/fabien-ourega toplyga.lt (lt)]
* [https://www.soccerway.com/player/ourega-fabien/AaMShz1l/ SOCCERWAY]
* [https://globalsportsarchive.com/people/soccer/fabien-ourega/73326/ Globalsportsarchive]

{{сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:Франция футболшылары]]
[[Санат:Франция Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Сошо ФК ойыншылары]]
[[Санат:Жальгирис ФК ойыншылары]]
[[Санат:Астана ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>h4vyeu5iat6yns1tygf67j5s1bltf1i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>710077</id>
    <revision>
      <id>3684052</id>
      <parentid>3659370</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T10:32:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3684052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41676" sha1="5mbbb052k8bfno3e8so3sgj5pv7ued1" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік орган
 |атауы                 = Қазақстан Мәдениет және ақпарат министрлігі
 |қысқартылған атауы    = 
 |шынайы атауы   = 
 |шынайы атауы1  = 
 |шынайы атауы2  = 
 |құзыреті       ={{байрақ|Қазақстан}} 
 |құзереттақырыпмәтіні = 
 |эмблема                = Emblem of Kazakhstan latin.svg|right|180px
 |эмблеманың ені         = 
 |эмблеманың тақырыбы    = [[Қазақстан елтаңбасы]]
 |мөрі              = 
 |мөрдің ені        = 
 |мөрдің тақырыбы   = 
 |сурет             = 
 |сурет ені         = 
 |сурет тақырыбы    = 
 |құрылған жылы     = [[28 наурыз]] [[2006 жыл]]&lt;br&gt;(тұңғыш рет құрылды)&lt;br&gt;[[23 қаңтар]] [[2012 жыл]]&lt;br&gt;(қайта құрылды)&lt;br&gt;
[[1 қыркүйек]] [[2023 жыл]]&lt;br&gt;(қайта құрылды)
 |ізашары1          = [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі|Мәдениет және спорт министрлігі]] (2014–2023)
 |ізашары2          = [[Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі|Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі]] (2019–2023)
 |таратылған жылы   = 
 |ізбасары          = 
 |бағынады          = [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] 
 |штаб-пәтері       = 
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region_code      = KZ
 |қызметкерлер      = 
 |бюджет            = 
 |министрдің есімі1     = 
 |министрдің міндеті1   = 
 |министрдің есімі2     = 
 |министрдің міндеті2   = 
 |басшылықтың есімі1    = [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]]
 |басшылықтың лауазымы1 = Министр
 |басшылықтың есімі2    = [[Қанат Жұмабайұлы Ысқақов|Қанат Ысқақов]]
 |басшылықтың лауазымы2 = Бірінші вице-министрі
 |жоғарыда тұрған мекеме      =
 |бір мекемеге қарасты орган1 = 
 |бір мекемеге қарасты орган2 = 
 |құжат1           = 
 |сайты            = https://www.gov.kz/memleket/entities/mam?lang=kk gov.kz/memleket/entities/mam
 |түсініктемелер   = 
 |карта            = 
 |карта ені        = 
 |картаның тақырыбы   = 
}}
'''Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі''' — [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Қазақстан үкіметі]]не бағынатын, оның құрамына кіретін орталық атқарушы орган. Министрлік мәдениет, тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау, [[кинематография]], [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері|мемлекеттік рәміздер]], [[Мұрағат|архив]] ісі және құжаттама, [[ономастика]], ақпарат, діни қызмет, мемлекеттік жастар және отбасы саясаты, конфессияаралық және этносаралық келісім салаларындағы басшылықты жүзеге асырады.

== Тарихы ==
Мәдениет және ақпарат министрлігі тұңғыш рет 27 наурыз күні, 2006 жылы құрылды, оның тұңғыш министрі [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] еді. 2010 жылдың наурызында министрлік [[Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі|Мәдениет министрлігі]] болып өзгертілді.

2012 жылдың қаңтарында министрлік қайта құрылды, оның үшінші министрі болып 23 қаңтар күні [[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай]] тағайындалды. 2014 жылдың наурызында ол тағы бір рет Мәдениет министрлігіне айналып, тамыз айында Мәдениет және спорт министрлігі болып өзгерді.

2023 жылдың 1 қыркүйегінде [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] жарлығымен Мәдениет және ақпарат министрлігі қайта құрылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://baq.kz/zhana-5-ministrlik-quryldy-312420/|title=Жаңа 5 министрлік құрылды|lang=kk|publisher=BAQ.kz|date=2023-09-01|accessdate=2023-09-06}}&lt;/ref&gt; Келесі күні, 2 қыркүйекте президент жарлығымен жаңа құрылған министр лауазымына [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] тағайындалғаны белгілі болды.&lt;ref name=&quot;balaeva&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.inform.kz/kz/aida-balaeva-madeniet-zhane-akparat-ministri_a4107488|title=Аида Балаева - Мәдениет және ақпарат министрі|lang=kk|publisher=[[kazinform]]|date=2023-09-02|accessdate=2023-09-10}}&lt;/ref&gt;

== Қызметі ==
Министрлік мынадай салаларда мемлекеттік саясатты қалыптастыруға қатысады:
# мәдениет, сондай-ақ халықаралық мәдени байланыстар;
# тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау және пайдалану;
# кинематография;
# мемлекеттік рәміздер;
# архив ісі және басқаруды құжаттамалық қамтамасыз ету;
# электрондық құжат айналымы мен электрондық архивтер, оның ішінде таратылуы шектелген қызметтік ақпарат және онымен жұмыс істеу;
# ономастика;
# креативті индустриялар және шығармашылық қызмет нәтижелерін коммерцияландыру;
# ақпарат;
# ақпаратқа қол жеткізу;
# балаларды олардың денсаулығына және дамуына зиян келтіретін ақпараттан қорғау;
# телерадио хабарларын тарату;
# бұқаралық ақпарат құралдары;
# онлайн-платформалар және онлайн-жарнама;
# діни қызмет;
# мемлекеттік жастар және отбасы саясаты;
# қоғамдық сананы жаңғырту;
# қайырымдылық;
# волонтерлік қызмет;
# медиация;
# ішкі саяси тұрақтылықты, конфессияаралық және этносаралық келісімді қамтамасыз ету;
# мемлекеттің, азаматтық қоғамның және қоғамдық кеңестердің өзара іс-қимылы;
# өз құзыреті шегінде Министрлікке жүктелген өзге де міндеттерді жүзеге асыру.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2300000866 Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігінің кейбір мәселелері туралы]&lt;/ref&gt;

== Басшылығы ==
* Мәдениет және ақпарат министрі: [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]]
* Министрдің бірінші орынбасары: Қанат Ысқақов
* Министр орынбасары: ''бос орын''
* Министр орынбасары: Ержан Тоқтағұлов
* Министр орынбасары: Айбек Сыдықов
* Министр орынбасары: [[Рустам Али]] 
* Министрлік аппаратының басшысы: Бауыржан Молдағалиев&lt;ref&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/mam/about/structure?lang=kk Басшылық]&lt;/ref&gt;

== Комитеттері ==
2023 жылдың қазанында жазылған ақпарат бойынша Қазақстан Мәдениет және ақпарат министрлігінің жеті комитеті бар:&lt;ref&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/mam/about/structure?lang=kk Министрлік құрылымы]&lt;/ref&gt;
# [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Дін істері комитеті|Дін істері комитеті]]
# [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Азаматтық қоғам істері комитеті|Азаматтық қоғам істері комитеті]]
# [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Жастар және отбасы істері комитеті|Жастар және отбасы істері комитеті]]
# [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Ақпарат комитеті|Ақпарат комитеті]]
# [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Этносаралық қатынастарды дамыту комитеті|Этносаралық қатынастарды дамыту комитеті]]
# [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Архив, құжаттама және кітап ісі комитеті|Архив, құжаттама және кітап ісі комитеті]]
# [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Мәдениет комитеті|Мәдениет комитеті]]

== Қарамағындағы мекемелер ==
* «Азаматтық бастамаларды қолдау орталығы» КеАҚ
* «Александр Селезнев атындағы Алматы хореографиялық училищесі» РМҚК
* «Астана Балет» театры» ЖШС 
* [[Астана Опера|«Астана Опера» мемлекеттік опера және балет театры» КеАҚ]]
* [[Жүсіпбек Елебеков атындағы республикалық эстрада-цирк колледжі|«Жүсіпбек Елебеков атындағы республикалық эстрадалық-цирк колледжі» РМҚК]]
* «Конфессияаралық және дінаралық диалогтың халықаралық орталығы» КеАҚ
* «Қазақ әуендері» АҚ
* [[Қазақ газеттері|«Қазақ газеттері» ЖШС]]
* [[Қазақстан (корпорация)|«Қазақстан» республикалық телерадиокорпорациясы» АҚ]]
* «Қазақстандық қоғамдық даму институты» КеАҚ
* [[Қазақ ұлттық хореография академиясы|«Қазақ ұлттық хореография академиясы» ШЖҚ РМК]]
* [[Qazcontent|«Qazcontent» АҚ]]
* [[Қазмедиа орталығы|«Қазмедиа орталығы» басқарушы компаниясы» ЖШС]]
* [[Қазтелерадио|«Қазтелерадио» АҚ]]
* [[Алматы музыка колледжі|«Петр Чайковский атындағы Алматы музыкалық колледжі» РМҚК]]
* [[Алматы сәндік және қолданбалы өнер колледжі|«Орал Таңсықбаев атындағы Алматы сәндік-қолданбалы өнер колледжі» РМҚК]]
* [[Хабар (агенттік)|«Хабар» агенттігі» АҚ]]
* [[Қазақфильм|«Шәкен Айманов атындағы «Қазақфильм» ұлттық киностудиясы» АҚ]]
* «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы» ЖШС

; Республикалық мемлекеттік мекемелер 
* «Ахмет Жұбанов атындағы дарынды балаларға арналған республикалық қазақ мамандандырылған музыка мектеп-интернаты» РММ
* «Күләш Байсейітова атындағы дарынды балаларға арналған республикалық мамандандырылған музыка орта мектеп-интернаты» РММ
* [[Қазақ ұлттық өнер университеті|«Қазақ ұлттық өнер университеті» РММ]]
* [[Қазақ ұлттық консерваториясы|«Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы» РММ]]
* [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|«Темірбек Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы» РММ]]
* Құрманғазы атындағы қазақ ұлттық халық аспаптар оркестрі

== Министрлер тізімі ==
=== Мәдениет және ақпарат министрлері ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!№
!Суреті
!Аты-жөні&lt;br&gt;{{small|(Өмір сүрген жылдары)}}
! colspan=&quot;2&quot;| Қызметі
! colspan=&quot;2&quot;| [[Қазақстан саяси партиялары|Партиясы]]
![[Қазақстан премьер-министрі|Үкімет басшысы]]
|-
|1
|[[Сурет:ErmuhametErtisbaev 08282019 (cropped).jpg|99px]]
|[[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]]&lt;br&gt;{{small|(1956 туған)}}
|27 наурыз&lt;br&gt;2006
|12 мамыр&lt;br&gt;2008
| bgcolor=&quot;1CA9C9&quot; |
|[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]&lt;br&gt;[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
|2
|[[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]]
|[[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]&lt;br&gt;{{small|(1960 туған)}}
|12 мамыр&lt;br&gt;2008
|12 наурыз&lt;br&gt;2010
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
|3
|[[Сурет:Дархан Мынбай (cropped).jpeg|99px]]
|[[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай|Дархан Мыңбай]]&lt;br&gt;{{small|(1962 туған)}}
|23 қаңтар&lt;br&gt;2012
|16 қаңтар&lt;br&gt;2013
| bgcolor=&quot;1CA9C9&quot; |
|[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]&lt;br&gt;[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]
|-
|4
|[[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]]
|[[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]&lt;br&gt;{{small|(1960 туған)}}
|16 қаңтар&lt;br&gt;2013
|13 наурыз&lt;br&gt;2014
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]
|-
|5
|[[Сурет:Aida Balaeva (2023-06-19).jpg|99px]]
|[[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]]&lt;br&gt;{{small|(1974 туған)}}
|2 қыркүйек&lt;br&gt;2023
|28 тамыз&lt;br&gt;2026
| bgcolor=&quot;55B4A0&quot; |
|[[Аманат (партия)|Аманат]]
|[[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]]&lt;br&gt;[[Бірінші Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов I]]
|-
|6
|[[Сурет:Арман Қырықбаев primeminister.kz.jpg|99px]]
|[[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]]&lt;br&gt;{{small|(1976 туған)}}
|3 қыркүйек&lt;br&gt;2026
|—
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Екінші Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов II]]
|}

=== Мәдениет министрлері ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!№
!Суреті
!Аты-жөні&lt;br&gt;{{small|(Өмір сүрген жылдары)}}
! colspan=&quot;2&quot;| Қызметі
! colspan=&quot;2&quot;| [[Қазақстан саяси партиялары|Партиясы]]
![[Қазақстан премьер-министрі|Үкімет басшысы]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Қазақ КСР Мәдениет Мемлекеттік комитеті (1990–1991)'''
|-
|1
|[[Сурет:Kanat Saudabayev (2005).jpg|99px]]
|[[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]]&lt;br&gt;{{small|(1946 туған)}}
|1990
|1991
| bgcolor=&quot;D40000&quot; |
|[[Қазақстан Коммунистік партиясы (Қазақ КСР)|ҚКП]]{{Citation needed}}
|[[Ұзақбай Қараманов үкіметі|Қараманов]]
|-
|2
|[[Сурет:Erkegali Rakhmadiyev (2012; cropped 2023).jpg|99px]]
|[[Еркеғали Рахмадиұлы Рахмадиев|Еркеғали Рахмадиев]]&lt;br&gt;{{small|(1932–2013)}}
|1991
|1992
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі|Мәдениет министрлігі]] (1992–1997)'''
|-
|1
|[[Сурет:Erkegali Rakhmadiyev (2012; cropped 2023).jpg|99px]]
|[[Еркеғали Рахмадиұлы Рахмадиев|Еркеғали Рахмадиев]]&lt;br&gt;{{small|(1932–2013)}}
|ақпан&lt;br&gt;1992
|қазан&lt;br&gt;1993
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Серік Сопыжанұлы Ашляев|Серік Ашляев]]&lt;br&gt;{{small|(1946 туған)}}
|қыркүйек&lt;br&gt;1993
|қазан&lt;br&gt;1994
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]
|-
|3
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Талғат Асылұлы Мамашев|Талғат Мамашев]]&lt;br&gt;{{small|(1948 туған)}}
|қазан&lt;br&gt;1994
|наурыз&lt;br&gt;1997
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Білім және мәдениет министрлігі|Білім және мәдениет министрлігі]] (наурыз–қазан 1997)'''
|-
|1
|[[Сурет:Imangali Tasmagambetov.jpg|99px]]
|[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]]&lt;br&gt;{{small|(1956 туған)}}
|наурыз&lt;br&gt;1997
|қазан&lt;br&gt;1997
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі|Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі]] (1997–1999)'''
|-
|1
|[[Сурет:Qırımbek Köşerbaev (cropped).jpg|99px]]
|[[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]]&lt;br&gt;{{small|(1955 туған)}}
|қазан&lt;br&gt;1997
|қаңтар&lt;br&gt;1999
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]&lt;br&gt;[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі|Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі]] (1999–2003)'''
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Алтынбек Сәрсенбайұлы]]&lt;br&gt;{{small|(1962–2006)}}
|қаңтар&lt;br&gt;1999
|мамыр&lt;br&gt;2001
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]]&lt;br&gt;[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Балғымбаев]]
|-
|2
|[[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]]
|[[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]&lt;br&gt;{{small|(1960 туған)}}
|мамыр&lt;br&gt;2001
|қыркүйек&lt;br&gt;2003
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Балғымбаев]]&lt;br&gt;[[Иманғали Тасмағамбетов үкіметі|Тасмағамбетов]]&lt;br&gt;[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі|Мәдениет министрлігі]] (2003–2004)'''
|-
|1
|[[Сурет:Dusen Kaseinov.jpg|99px]]
|[[Дүйсен Құрабайұлы Қасейінов|Дүйсен Қасейінов]]&lt;br&gt;{{small|(1974 туған)}}
|13 қыркүйек&lt;br&gt;2003
|24 қыркүйек&lt;br&gt;2004
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Мәдениет, ақпарат және спорт министрлігі|Мәдениет, ақпарат және спорт министрлігі]] (2004–2006)'''
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Есетжан Мұратұлы Қосубаев|Есетжан Қосубаев]]&lt;br&gt;{{small|(1955 туған)}}
|24 қыркүйек&lt;br&gt;2004
|18 қаңтар&lt;br&gt;2006
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
|2
|[[Сурет:ErmuhametErtisbaev 08282019 (cropped).jpg|99px]]
|[[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]]&lt;br&gt;{{small|(1956 туған)}}
|18 қаңтар&lt;br&gt;2006
|27 наурыз&lt;br&gt;2006
| bgcolor=&quot;D40000&quot; |
|{{iw|Қазақстанның Социалистік партиясы|ҚСП|en|Socialist Party of Kazakhstan}}
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Мәдениет және ақпарат министрлігі (2006–2010)'''
|-
|1
|[[Сурет:ErmuhametErtisbaev 08282019 (cropped).jpg|99px]]
|[[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]]&lt;br&gt;{{small|(1956 туған)}}
|27 наурыз&lt;br&gt;2006
|12 мамыр&lt;br&gt;2008
| bgcolor=&quot;1CA9C9&quot; |
|[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]&lt;br&gt;[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
|2
|[[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]]
|[[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]&lt;br&gt;{{small|(1960 туған)}}
|12 мамыр&lt;br&gt;2008
|12 наурыз&lt;br&gt;2010
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі|Мәдениет министрлігі]] (2010–2012)'''
|-
|1
|[[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]]
|[[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]&lt;br&gt;{{small|(1960 туған)}}
|12 наурыз&lt;br&gt;2010
|23 қаңтар&lt;br&gt;2012
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Мәдениет және ақпарат министрлігі (2012–2014)'''
|-
|1
|[[Сурет:Дархан Мынбай (cropped).jpeg|99px]]
|[[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай|Дархан Мыңбай]]&lt;br&gt;{{small|(1962 туған)}}
|23 қаңтар&lt;br&gt;2012
|16 қаңтар&lt;br&gt;2013
| bgcolor=&quot;1CA9C9&quot; |
|[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]&lt;br&gt;[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]
|-
|2
|[[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]]
|[[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]&lt;br&gt;{{small|(1960 туған)}}
|16 қаңтар&lt;br&gt;2013
|13 наурыз&lt;br&gt;2014
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі|Мәдениет министрлігі]] (2014)'''
|-
|1
|[[Сурет:ArystanbekMuhamediuly 01 (cropped).jpg|99px]]
|[[Арыстанбек Мұхамедиұлы]]&lt;br&gt;{{small|(1963 туған)}}
|13 наурыз&lt;br&gt;2014
|6 тамыз&lt;br&gt;2014
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]&lt;br&gt;[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі|Мәдениет және спорт министрлігі]] (2014–2023)'''
|-
|1
|[[Сурет:ArystanbekMuhamediuly 01 (cropped).jpg|99px]]
|[[Арыстанбек Мұхамедиұлы]]&lt;br&gt;{{small|(1963 туған)}}
|6 тамыз&lt;br&gt;2014
|17 маусым&lt;br&gt;2019
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов]]&lt;br&gt;[[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]]&lt;br&gt;[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]
|-
|2
|[[Сурет:Mcsgovrkmks.jpg|99px]]
|[[Ақтоты Рахметоллақызы Райымқұлова|Ақтоты Райымқұлова]]&lt;br&gt;{{small|(1964 туған)}}
|17 маусым&lt;br&gt;2019
|11 қаңтар&lt;br&gt;2022
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]&lt;br&gt;[[Екінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин II]]
|-
|3
|[[Сурет:Dauren Abaev, 2018 (cropped).jpg|99px]]
|[[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]]&lt;br&gt;{{small|(1979 туған)}}
|11 қаңтар&lt;br&gt;2022
|4 қаңтар&lt;br&gt;2023
| bgcolor=&quot;55B4A0&quot; |
|[[Аманат (партия)|Аманат]]
|[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]]
|-
|4
|[[Сурет:Ashat Oralov 01 (2023-04-04) (cropped).jpg|99px]]
|[[Асхат Раздықұлы Оралов|Асхат Оралов]]&lt;br&gt;{{small|(1990 туған)}}
|4 қаңтар&lt;br&gt;2023
|1 қыркүйек&lt;br&gt;2023
| bgcolor=&quot;55B4A0&quot; |
|[[Аманат (партия)|Аманат]]
|[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]]&lt;br&gt;[[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Мәдениет және ақпарат министрлігі (2023 бері)'''
|-
|5
|[[Сурет:Aida Balaeva (2023-06-19).jpg|99px]]
|[[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]]&lt;br&gt;{{small|(1974 туған)}}
|2 қыркүйек&lt;br&gt;2023
|28 тамыз&lt;br&gt;2026
| bgcolor=&quot;55B4A0&quot; |
|[[Аманат (партия)|Аманат]]
|[[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]]&lt;br&gt;[[Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов]]
|-
|6
|[[Сурет:Арман Қырықбаев primeminister.kz.jpg|99px]]
|[[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]]&lt;br&gt;{{small|(1976 туған)}}
|3 қыркүйек&lt;br&gt;2026
|—
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Екінші Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов II]]
|}

=== Ақпарат министрлері ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!№
!Суреті
!Аты-жөні&lt;br&gt;{{small|(Өмір сүрген жылдары)}}
! colspan=&quot;2&quot;| Қызметі
! colspan=&quot;2&quot;| [[Қазақстан саяси партиялары|Партиясы]]
![[Қазақстан премьер-министрі|Үкімет басшысы]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Баспасөз және бұқаралық ақпарат министрлігі|Баспасөз және бұқаралық ақпарат министрлігі]] (1991–1995)'''
|-
|1
|[[Сурет:Kuanysh Sultanov (2013, cropped).jpg|99px]]
|[[Қуаныш Сұлтанұлы Сұлтанов|Қуаныш Сұлтанов]]&lt;br&gt;{{small|(1945 туған)}}
|тамыз&lt;br&gt;1991
|қаңтар&lt;br&gt;1993
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Ұзақбай Қараманов үкіметі|Қараманов]]&lt;br&gt;[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Алтынбек Сәрсенбайұлы]]&lt;br&gt;{{small|(1962–2006)}}
|қаңтар&lt;br&gt;1993
|қазан&lt;br&gt;1995
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]&lt;br&gt;[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Баспасөз және бұқаралық ақпарат iстерi жөнiндегi ұлттық агенттiгi|Баспасөз және бұқаралық ақпарат iстерi жөнiндегi ұлттық агенттiгi]] (1995–1997)'''
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Алтынбек Сәрсенбайұлы]]&lt;br&gt;{{small|(1962–2006)}}
|қазан&lt;br&gt;1995
|қазан&lt;br&gt;1997
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі|Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі]] (1997–1999)'''
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Алтынбек Сәрсенбайұлы]]&lt;br&gt;{{small|(1962–2006)}}
|қазан&lt;br&gt;1997
|қаңтар&lt;br&gt;1999
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі|Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі]] (1999–2003)'''
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Алтынбек Сәрсенбайұлы]]&lt;br&gt;{{small|(1962–2006)}}
|қаңтар&lt;br&gt;1999
|мамыр&lt;br&gt;2001
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]]&lt;br&gt;[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Тоқаев]]
|-
|2
|[[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]]
|[[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]&lt;br&gt;{{small|(1960 туған)}}
|мамыр&lt;br&gt;2001
|қыркүйек&lt;br&gt;2003
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Балғымбаев]]&lt;br&gt;[[Иманғали Тасмағамбетов үкіметі|Тасмағамбетов]]&lt;br&gt;[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Ақпарат министрлігі|Ақпарат министрлігі]] (2003–2004)'''
|-
|1
|[[Сурет:Sauytbek Abdrakhmanov.jpg|99px]]
|[[Сауытбек Абдрахманұлы Абдрахманов|Сауытбек Абдрахманов]]&lt;br&gt;{{small|(1951 туған)}}
|14 қыркүйек&lt;br&gt;2003
|шілде&lt;br&gt;2004
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Алтынбек Сәрсенбайұлы]]&lt;br&gt;{{small|(1962–2006)}}
|шілде&lt;br&gt;2004
|қыркүйек&lt;br&gt;2004
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Мәдениет, ақпарат және спорт министрлігі|Мәдениет, ақпарат және спорт министрлігі]] (2004–2006)'''
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Есетжан Мұратұлы Қосубаев|Есетжан Қосубаев]]&lt;br&gt;{{small|(1955 туған)}}
|24 қыркүйек&lt;br&gt;2004
|18 қаңтар&lt;br&gt;2006
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
|2
|[[Сурет:ErmuhametErtisbaev 08282019 (cropped).jpg|99px]]
|[[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]]&lt;br&gt;{{small|(1956 туған)}}
|18 қаңтар&lt;br&gt;2006
|27 наурыз&lt;br&gt;2006
| bgcolor=&quot;D40000&quot; |
|{{iw|Қазақстанның Социалистік партиясы|ҚСП|en|Socialist Party of Kazakhstan}}
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Мәдениет және ақпарат министрлігі (2006–2010)'''
|-
|1
|[[Сурет:ErmuhametErtisbaev 08282019 (cropped).jpg|99px]]
|[[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]]&lt;br&gt;{{small|(1956 туған)}}
|27 наурыз&lt;br&gt;2006
|12 мамыр&lt;br&gt;2008
| bgcolor=&quot;1CA9C9&quot; |
|[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]&lt;br&gt;[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
|2
|[[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]]
|[[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]&lt;br&gt;{{small|(1960 туған)}}
|12 мамыр&lt;br&gt;2008
|12 наурыз&lt;br&gt;2010
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Байланыс және ақпарат министрлігі|Байланыс және ақпарат министрлігі]] (2010–2012)'''
|-
|1
|[[Сурет:Askar Zhumagaliev.jpg|99px]]
|[[Асқар Қуанышұлы Жұмағалиев|Асқар Жұмағалиев]]&lt;br&gt;{{small|(1972 туған)}}
|12 наурыз&lt;br&gt;2010
|14 қаңтар&lt;br&gt;2012
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Мәдениет және ақпарат министрлігі (2012–2014)'''
|-
|1
|[[Сурет:Дархан Мынбай (cropped).jpeg|99px]]
|[[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай|Дархан Мыңбай]]&lt;br&gt;{{small|(1962 туған)}}
|23 қаңтар&lt;br&gt;2012
|16 қаңтар&lt;br&gt;2013
| bgcolor=&quot;1CA9C9&quot; |
|[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]&lt;br&gt;[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]
|-
|2
|[[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]]
|[[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]&lt;br&gt;{{small|(1960 туған)}}
|16 қаңтар&lt;br&gt;2013
|13 наурыз&lt;br&gt;2014
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Байланыс және ақпарат агенттігі|Байланыс және ақпарат агенттігі]] (2014)'''
|-
|1
|[[Сурет:Askar Zhumagaliev.jpg|99px]]
|[[Асқар Қуанышұлы Жұмағалиев|Асқар Жұмағалиев]]&lt;br&gt;{{small|(1972 туған)}}
|7 наурыз&lt;br&gt;2014
|6 тамыз&lt;br&gt;2014
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]&lt;br&gt;[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов II]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникациялар министрлігі|Ақпарат және коммуникациялар министрлігі]] (2016–2019)'''
|-
|1
|[[Сурет:Dauren Abayev (37573770292) (cropped).jpg|99px]]
|[[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]]&lt;br&gt;{{small|(1979 туған)}}
|6 мамыр&lt;br&gt;2016
|25 ақпан&lt;br&gt;2019
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов II]]&lt;br&gt;[[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]]&lt;br&gt;[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасының Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі|Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі]] (2019–2023)'''
|-
|1
|[[Сурет:Dauren Abaev, 2018 (cropped).jpg|99px]]
|[[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]]&lt;br&gt;{{small|(1979 туған)}}
|25 ақпан&lt;br&gt;2019
|4 мамыр&lt;br&gt;2020
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]
|-
|2
|[[Сурет:Aida Balaeva (2020-08-29) (cropped).jpg|99px]]
|[[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]]&lt;br&gt;{{small|(1974 туған)}}
|4 мамыр&lt;br&gt;2020
|11 қаңтар&lt;br&gt;2022
| bgcolor=&quot;1CA9C9&quot; |
|[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]
|[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]&lt;br&gt;[[Екінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин II]]&lt;br&gt;[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]]
|-
|3
|[[Сурет:Asqar Omarov (cropped).jpg|99px]]
|[[Асқар Қуанышұлы Омаров|Асқар Омаров]]&lt;br&gt;{{small|(1976 туған)}}
|11 қаңтар&lt;br&gt;2022
|2 қыркүйек&lt;br&gt;2022
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]]
|-
|4
|[[Сурет:Darhan Qıdıräli (2023-04-04).jpg|99px]]
|[[Дархан Қуандықұлы Қыдырәлі|Дархан Қыдырәлі]]&lt;br&gt;{{small|(1974 туған)}}
|2 қыркүйек&lt;br&gt;2022
|2 қыркүйек&lt;br&gt;2023
| bgcolor=&quot;55B4A0&quot; |
|[[Аманат (партия)|Аманат]]
|[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]]&lt;br&gt;[[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Мәдениет және ақпарат министрлігі (2023 бері)'''
|-
|5
|[[Сурет:Aida Balaeva (2023-06-19).jpg|99px]]
|[[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]]&lt;br&gt;{{small|(1974 туған)}}
|2 қыркүйек&lt;br&gt;2023
|28 тамыз&lt;br&gt;2026
| bgcolor=&quot;55B4A0&quot; |
|[[Аманат (партия)|Аманат]]
|[[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]]&lt;br&gt;[[Бірінші Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов I]]
|-
|6
|[[Сурет:Арман Қырықбаев primeminister.kz.jpg|99px]]
|[[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]]&lt;br&gt;{{small|(1976 туған)}}
|3 қыркүйек&lt;br&gt;2026
|—
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Екінші Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов II]]
|}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақстан Республикасының министрліктері}}

[[Санат:Қазақстан Республикасының министрліктері|М]]
[[Санат:Мәдениет министрліктері]]
[[Санат:Ақпарат министрліктері]]</text>
      <sha1>5mbbb052k8bfno3e8so3sgj5pv7ued1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дэвид Моррис Ли</title>
    <ns>0</ns>
    <id>714653</id>
    <revision>
      <id>3683761</id>
      <parentid>3364752</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T18:51:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11595" sha1="ra6ew527reih7x3lifkffts7lag7xri" xml:space="preserve">{{Ғалым 
|Есімі                  = Дейвид Моррис Ли
|Шынайы есімі       = {{lang-en|David Morris Lee}}
|Суреті          = Nobel_Laureate_David_Morris_Lee_in_2007.jpg
|Сурет ені               = 
|Сурет тақырыбы = 
|Туған күні        = 20.01.1931
|Туған жері       = {{туғанжері|Рай|Райда (Нью-Йорк)|Рай (Нью-Йорк)}}, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]], [[АҚШ]]
|Қайтыс болған күні          =
|Қайтыс болған жері         =
|Азаматтығы          = {{байрақ|АҚШ}}
|Ғылыми аясы        = [[физика]]
|Жұмыс орны         = [[Корнелл университеті]]
|Альма-матер          = [[Гарвард университет]], &lt;br&gt;[[Коннектикут университеті]], &lt;br&gt;[[Йель университеті]]  
|Ғылыми жетекші =
|Атақты шәкірттері   =
|Несімен белгілі         =
|Марапаттары     = [[Саймон мемориалдық сыйлығы]] (1976) &lt;br /&gt;  [[Оливер Бакли сыйлығы]] (1981) &lt;br/&gt; {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1996 ғылымдағы жыл|1996]])
|Сайты                 =
}}
'''Дэвид Моррис Ли''' (1931 жылы 20 қаңтарда дүниеге келген) — американдық физик, 1996 жылы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығын]] Роберт С. Ричардсон және Дуглас Ошероффпен бірге «гелий-3 құрамындағы [[Асқын аққыштық|артық сұйықтықты]] ашқаны үшін» бөлісті&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Nobel Prize in Physics 1996|publisher=Nobel Foundation|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1996/index.html|accessdate=2009-10-04}}&lt;/ref&gt;. Ли [[Корнелл университеті|Корнелл университетінің]] физика профессоры және Техас A&amp;amp;amp;M университетінің көрнекті физика профессоры.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://physics.cornell.edu/david-lee|title=David Lee {{!}} Department of Physics Cornell Arts &amp; Sciences}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://physics.tamu.edu/directory/david-lee/|title=David Lee - Faculty Member {{!}} TAMU Physics &amp; Astronomy|date=30 September 2019}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмір ==
Ли Рай қаласында, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатында туып өскен. Оның анасы мұғалім Аннет (Фрэнкс) және әкесі инженер-электрик Марвин Ли [[Англия]] мен [[Литва|Литвадан]] келген [[Еврейлер|еврей]] иммигранттарының балалары. Ол 1952 жылы [[Гарвард университеті|Гарвард университетін]] бітірді, содан кейін 22 ай бойы [[АҚШ әскері|АҚШ әскеріне]] қосылды. Әскерден босағаннан кейін Коннектикут университетінде магистр дәрежесін алды. 1955 жылы Ли Ph.D. дәрежесін [[Йель университеті|Йель университетіндегі]] бағдарламасына қосылды, онда Генри А. Фэйрбанкпен төмен температуралы физика тобында жұмыс істеді, сұйық &lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;He бойынша эксперименттік зерттеулер жүргізді.

1959 жылы Йельді бітіргеннен кейін Ли [[Корнелл университеті|Корнелл университетіне]] жұмысқа орналасты, онда ол атом және қатты дене физикасының жаңа зертханасын құруға жауапты болды. Корнеллге келгеннен кейін көп ұзамай ол өзінің болашақ әйелі Данамен кездесті, осыдан кейін басқа кафедрада PhD докторы атанды; ерлі-зайыптылар екі ұлды болды.

Ли өзінің зертханасын Корнеллден Техас A&amp;amp;amp;M университетіне 2009 жылы 16 қарашада көшірді&lt;ref name=&quot;TAMUMove1&quot;&gt;http://media.www.thebatt.com/media/storage/paper657/news/2009/10/01/News/Nobel.Prize.Winner.Joins.Am.Faculty-3788924.shtml{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=January 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TAMUMove2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.chron.com/disp/story.mpl/hotstories/6643911.html|title=A&amp;M lures Nobel Prize winner: Researcher of cold|date=2009-09-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TAMUMove3&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.science.tamu.edu/articles/684/|title=Nobel Prize Winner to Join Texas A&amp;M Physics Faculty &amp;#124; Texas A&amp;M University, College of Science|accessdate=2009-10-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100307181030/http://www.science.tamu.edu/articles/684|archivedate=2010-03-07}}&lt;/ref&gt;

== Жұмыс ==
Лидің Нобель сыйлығына әкелген жұмыс 1970 жылдардың басында орындалды. Ли Роберт Ричардсонмен және докторант Даг Ошероффпен бірге Померанчук ұяшығын абсолютті нөл градусының бірнеше мыңнан бір бөлігіндегі температурада &lt;nowiki&gt;&lt;sup id=&quot;mwOA&quot;&gt;3&lt;/sup&gt;&lt;/nowiki&gt;He әрекетін зерттеу үшін пайдаланды. Олар өз өлшемдерінде күтпеген әсерлерді тапты, олар ақырында олар бұны  &lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;He артық сұйықтық фазасына фазалық ауысулар ретінде түсіндірді.&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Osheroff|first=DD|title=Evidence for a New Phase of Solid He3|journal=Physical Review Letters|volume=28|issue=14|pages=885–888|publisher=American Physical Society|date=1972-04-03|doi=10.1103/PhysRevLett.28.885|bibcode=1972PhRvL..28..885O|archive-date=free|issn=0031-9007 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Osheroff|first=DD|title=New Magnetic Phenomena in Liquid He3 below 3mK|journal=Physical Review Letters|volume=29|issue=14|pages=920–923|publisher=American Physical Society|date=1972-10-02|doi=10.1103/PhysRevLett.29.920|bibcode=1972PhRvL..29..920O}}&lt;/ref&gt; Ли, Ричардсон және Ошероффпен бірге осы жаңалығы үшін 1996 жылы физика бойынша Нобель сыйлығын алды.

Лидің зерттеулері сонымен қатар төмен температура физикасының басқа да бірқатар тақырыптарын қамтыды, әсіресе сұйық, қатты және артық сұйық гелийге қатысты (&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;He, &lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;He және екеуінің қоспалары). Ерекше ашылуларына, қатты гелий-3 құрамындағы антиферромагниттік реттілік, Джек Х. Фридпен бірге ашқан спиндік поляризацияланған атомдық сутегі газындағы ядролық спиндік толқындар және Корнелл әріптесі Джон Реппимен бірге ашқан &lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;He-&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;He сұйықтығының фазалық бөліну қисығындағы үш-критикалық нүктелер кіреді. Оның Корнеллдегі бұрынғы зерттеу тобы қазіргі уақытта гелийдің қоспаларын зерттейді.

Нобель сыйлығымен қатар Ли жеңіп алған басқа да сыйлықтарға Британдық физика институтының 1976 жылғы сэр Фрэнсис Саймонның мемориалдық сыйлығы және 1981 жылғы американдық физика қоғамының Оливер Бакли сыйлығын, асқын сұйық &lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;He жұмысы үшін Дуг Ошерофф пен Роберт Ричардсонмен бірге алды. 1997 жылы Ли Американдық жетістіктер академиясының «Алтын тақта» сыйлығын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Golden Plate Awardees of the American Academy of Achievement|work=www.achievement.org|publisher=[[American Academy of Achievement]]|url=https://achievement.org/our-history/golden-plate-awards/#science-exploration}}&lt;/ref&gt;

Ли — [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|Ұлттық ғылым академиясының]] және [[Америка өнер және ғылым академиясы|Америка өнер және ғылым академиясының]] мүшесі.

Ли қазір Техас A&amp;amp;amp;M университетінде физикадан сабақ береді және өзінің (бұрынғы Корнеллде негізделген) зерттеу бағдарламасын сол жерде де жалғастыруда.

Ли 2008 жылдың мамыр айында президент [[Джордж Уокер Буш|Джордж Бушқа]] жолдаған хатқа қол қойған физика бойынша Нобель сыйлығының 20 американдық иегерінің бірі болып, онда «2008 қаржы жылында іргелі ғылыми зерттеулерге келтірілген зиянды», Энергетика департаментінің Ғылым басқармасына, Ұлттық ғылым қорына және Ұлттық стандарттар мен технологиялар институтына қосымша төтенше қаржыландыруды сұрау арқылы  жоюға шақырған.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=A Letter from America's Physics Nobel Laureates|url=https://fire.pppl.gov/nobel_bush_fy08_050808.pdf}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20120220023123/http://www.lassp.cornell.edu/lassp_data/dmlee.html Корнеллдегі факультет беті]
* [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1996/lee/facts/ David Lee] оның ішінде Нобель дәрісі, 7 желтоқсан 1996 ж. ''Сұйық &lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;He-дің ерекше фазалары.'' 
{{Физика саласындағы Нобель сыйлығы 1976—2000}}

[[Санат:Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]]
[[Санат:Гарвард университеті түлектері]]
[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]]
[[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Физиктер]]
[[Санат:АҚШ физиктері]]</text>
      <sha1>ra6ew527reih7x3lifkffts7lag7xri</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джек Килби</title>
    <ns>0</ns>
    <id>714674</id>
    <revision>
      <id>3683650</id>
      <parentid>3441845</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T14:30:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24260" sha1="k6ahjgcb6e72ofoxvrtjhhxsoes771p" xml:space="preserve">{{Ғалым
|Есімі            = Джек Килби
|Шынайы есімі = {{lang-en|Jack St. Clair Kilby}}
|Суреті = Jack_Kilby_1960s.png
|Сурет ені = 220px
|Сурет тақырыбы =
|Туған күні = 8.11.1923
|Туған жері = {{Туғанжері|Джефферсон-Сити|Джефферсон-Ситиде (Миссури)|Джефферсон-Сити (Миссури)}}, [[Миссури (штат)|Миссури]], [[АҚШ]]
|Қайтыс болған күні = 20.6.2005
|Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Даллас|Далласта}}, [[Техас]], [[АҚШ]]
|Азаматтығы = {{байрақ|АҚШ|2005}}
|Ғылыми аясы = [[физика]], [[электротехника]]
|Жұмыс орны = [[Texas Instruments]]
|Альма-матер = [[Висконсин-Милуоки университеті]]
|Несімен белгілі = [[интегралдық схема]]ны, қалта [[калькулятор]]ын және [[термиялық принтер]]ді ойлап тапқан
|Марапаттары = [[Стюарт Баллантайн медалі]] (1966) &lt;br&gt; [[АҚШ ұлттық ғылым медалі]] (1969) &lt;br&gt; [[Холли медалі]] (1982, 1989) &lt;br&gt; [[IEEE Құрмет медалі]] ([[1986 ғылымдағы жыл|1986]]) &lt;br&gt;[[Чарльз Старк Дрейпер сыйлығы]] (1989) &lt;br&gt; [[АҚШ-тың технология және инновациялар ұлттық медалі]] (1990) &lt;br&gt;[[Прогресс медалі (Американың фотографиялық қоғамы)|Прогресс медалі]] ([[Photographic Society of America|Американың фотографиялық қоғамы]]) (1991) &lt;br&gt; «[[Компьютерлік технологияның пионері]]» медалі(1993) &lt;br&gt; [[Киото сыйлығы]] (1993) &lt;br&gt; [[Вашингтон сыйлығы]] (1999) &lt;br&gt; {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2000 ғылымдағы жыл|2000]]) &lt;br&gt;[[Гарольд Пендер сыйлығы]] (2000)
}}
'''Джек Сент Клэр Килби''' (8 қараша 1923 – 20 маусым 2005) — 1958 жылы Texas Instruments (TI) компаниясында жұмыс істеген кезде бірінші [[Интегралды микросхема|интегралды схеманы]] жүзеге асыруға қатысқан (Fairchild қызметкері [[Роберт Нойс|Роберт Нойспен]] бірге) американдық [[Электртехника|инженер-электрик]].  Оған 2000 жылы 10 желтоқсанда [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|физика бойынша Нобель сыйлығы]] берілді.&lt;ref&gt;[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2000/index.html The Nobel Prize in Physics 2000]. Nobelprize.org. Retrieved on 2013-11-21.&lt;/ref&gt; Килби сонымен қатар [[Микрокалькулятор|қолдық калькулятор]] мен [[Термографиялық баспа құрылғысы|термопринтердің]] бірлескен өнертапқышы, оларға патенттері болған. Оның тағы жеті өнертабысқа патенті болды.&lt;ref name=&quot;IT Invention&quot;&gt;{{Cite web|title=The Chip that Jack Built|url=http://www.ti.com/corp/docs/kilbyctr/jackbuilt.shtml|publisher=IT Invention|accessdate=27 May 2014}}&lt;/ref&gt;

== Ерте өмір ==
Джек Килби 1923 жылы Миссури штатының Джефферсон қаласында Хуберт пен Вина Фрейтаг Килбидің отбасында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;kshs&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.kshs.org/kansapedia/jack-st-clair-kilby/12125|title=Jack St. Clair Kilby - Kansapedia - Kansas Historical Society}}&lt;/ref&gt; Ата-анасының екеуі де Иллинойс университетінің ғылым бакалавры дәрежесіне ие болды. Әкесі жергілікті коммуналдық кәсіпорында менеджер болған:&lt;ref name=&quot;kshs&quot; /&gt; Килби өсіп, Канзас штатындағы Грейт-Бенд қаласындағы мектепте оқып, Грейт-Бенд орта мектебін бітірді. (Қалаға кіре берістегі жол белгілері оның сол жерде болған уақытын еске түсіреді, ал Грейт-Бенд орта мектебіндегі қоғамдық орын The Jack Kilby Commons Area деп аталды.)

Килби ғылым бакалавры дәрежесін Урбана-Шампейндегі Иллинойс университетінде алды, онда ол Акация бауырластығының құрметті мүшесі болды. 1947 жылы [[Электртехника|инженер-электрик]] мамандығын алды. 1950 жылы [[Милуоки|Милуокидегі]] Globe-Union корпорациясының бөлімшесі Сентралабта жұмыс істеген кезінде [[Мадисондағы Висконсин университеті|Висконсин-Мэдисон университетінде]] электротехника бойынша ғылым магистрі дәрежесін алды.

== Мансап ==
1958 жылдың ортасында Texas Instruments (TI) компаниясына жаңадан жұмысқа орналасқан инженер Килби әлі жазғы демалысқа құқығы болмады. Ол жаз бойы «сандардың тираниясы» деп аталатын схемаларды жобалау мәселесімен айналысты және ақырында ол [[Меншікті өткізгіштік|жартылай өткізгіш]] материалдың бір бөлігінде тізбек компоненттерін ''жаппай'' өндіру шешімін қамтамасыз ете алады деген қорытындыға келді. 12 қыркүйекте ол өз нәтижелерін компания басшылығына ұсынды, оның ішінде Марк Шеферд бар. Ол оларға [[осциллограф]] бекітілген [[германий]] бөлігін көрсетті, қосқышты басып, [[осциллограф]] үздіксіз синус толқынын көрсетіп, оның [[Интегралды микросхема|интегралдық схемасының]] жұмыс істейтінін және осылайша ол мәселені шешкенін дәлелдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Opinion {{!}} The chip that changed the world (Published 2008)|url=https://www.nytimes.com/2008/09/19/opinion/19iht-eddas.1.16308269.html}}&lt;/ref&gt; 1959 жылы 6 ақпанда бірінші интегралдық схема болып табылатын «Шағын электронды схемаларға» арналған [https://www.google.com/patents/US3138743 АҚШ патенті 3 138 743] берілді.&lt;ref name=&quot;N00&quot;&gt;{{Cite web|title=The Nobel Prize in Physics 2000|publisher=Nobel Foundation|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2000/index.html|accessdate=2011-07-14}}&lt;/ref&gt; Ол бір субстратта әртүрлі компоненттердің (транзисторлар, диодтар, резисторлар, конденсаторлар және т.б.) болуымен ерекшеленді. [[Роберт Нойс|Роберт Нойспен]] бірге (бірнеше айдан кейін осындай схеманы дербес жасаған), Килби әдетте интегралды схеманың өнертапқышы ретінде есептеледі.

Джек Килби микрочиптер технологиясының әскери, өнеркәсіптік және коммерциялық қолданбаларының пионері болды. Ол алғашқы әскери жүйені және интегралды схемаларды қамтитын алғашқы компьютерді жасаған командаларды басқарды. Ол қол калькуляторын ойлап тапты (Джерри Мерриман және Джеймс Ван Тасселмен бірге). Ол сондай-ақ ерте портативті деректер терминалдарында қолданылған термопринтерге жауапты болды.

1970 жылы ол тәуелсіз өнертапқыш ретінде жұмыс істеу үшін TI-дан демалыс алды. Ол күн сәулесінен электр қуатын өндіру үшін кремний технологиясын қолдануды зерттеді. 1978 жылдан 1984 жылға дейін Техас A&amp;amp;amp;M университетінде электротехника кафедрасының құрметті профессоры қызметін атқарды.

1983 жылы Килби Texas Instruments-тен зейнетке шықты.
[[File:Kilby_solid_circuit.jpg|оңға|нобай| Джек Килбидің бастапқы интегралды схемасы]]

== Мұра ==
Ол 2005 жылы 20 маусымда, [[Даллас|Даллас, Техаста]]  81 жасында жаман ауруынан қайтыс болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2005/06/22/business/jack-s-kilby-an-inventor-of-the-microchip-is-dead-at-81.html|title=Jack S. Kilby, an Inventor of the Microchip, Is Dead at 81|date=June 22, 2005|author=John Markoff|work=New York Times|accessdate=January 9, 2022}}&lt;/ref&gt;

2005 жылы 14 желтоқсанда Texas Instruments компаниясы тарихи TI мұрағатын құрды. Джек Килби отбасы өзінің жеке қолжазбалары мен жеке фотосуреттер жинағын Оңтүстік Методист Университетіне (SMU) сыйға тартты. Жинақ DeGolyer кітапханасында, SMU-да каталогталады және сақталады.

2008 жылы SMU Инженерлік мектебі Дегольер кітапханасы және Конгресс кітапханасымен бірге Килбидің Нобель сыйлығының иегері интегралдық микросхема өнертабысы цифрлық дәуірдің 50 жылдығына арналған бір жылдық мерекені өткізді. Симпозиумдар мен көрмелер технология мен инженерлердің заманауи әлемді қалыптастырудың көптеген жолдарын қарастырды. Килби SMU-дің құрметті ғылым докторы дәрежесіне ие болды және Килби қоры арқылы SMU-ның ұзақ уақыт серіктесі болды.

[https://magazine.utdallas.edu/2022/06/08/whats-the-story-the-ti-plaza-statue/ Джек Килбидің мүсіні] Далластағы Техас университетінің кампусындағы Texas Instruments Plaza ғимаратында тұр.

== Марапаттар мен құрметтер ==
Килбидің көрнекті жетістіктерін мойындауы ретінде [[Электротехника және Электроника Инженерлер Институты|Электр және электроника инженерлері институты]] (IEEE), соның ішінде 1966 жылы IEEE стипендиаты сайлануы, 1966 жылы IEEE Дэвид Сарнофф сыйлығы,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ieee.org/documents/sarnoff_rl.pdf|title=IEEE David Sarnoff Award Recipients|publisher=[[IEEE]]|accessdate={{Format date|2011|12|6}}}}&lt;/ref&gt; бірінші IEEE Кледо Брунетти сыйлығының тең иегері айтуға болады. 1978 жылы,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ieee.org/documents/brunetti_rl.pdf|title=IEEE Cledo Brunetti Award Recipients|publisher=IEEE|accessdate={{Format date|2011|12|6}}}}&lt;/ref&gt; 1984 жылы IEEE Жүзжылдық медалі және 1986 жылы IEEE Құрмет медалі &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ieee.org/documents/moh_rl.pdf|title=IEEE Medal of Honor Recipients|publisher=IEEE|accessdate={{Format date|2011|12|6}}|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150422004457/http://www.ieee.org/documents/moh_rl.pdf|archivedate=2015-04-22}}&lt;/ref&gt;, ал 1966 жылы Франклин институтының Стюарт Баллантин медалінің иегері болды&lt;ref name=&quot;BallantineMedal_Laureates&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.fi.edu/winners/show_results.faw?gs=&amp;ln=&amp;fn=&amp;keyword=&amp;subject=&amp;award=BAL++&amp;sy=1965&amp;ey=1967&amp;name=Submit|title=Franklin Laureate Database – Stuart Ballantine Medal 1966 Laureates|publisher=[[Franklin Institute]]|accessdate={{Format date|2011|12|6}}|archiveurl=https://archive.today/2012.12.10-143948/http://www.fi.edu/winners/show_results.faw?gs=&amp;ln=&amp;fn=&amp;keyword=&amp;subject=&amp;award=BAL++&amp;sy=1965&amp;ey=1967&amp;name=Submit|archivedate=2012-12-10}}&lt;/ref&gt;. 1982 және 1989 жылдары Америка механикалық инженерлер қоғамының (ASME) Холли медалін алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.asme.org/about-asme/honors-awards/achievement-awards/holley-medal|title=Holley Medal|publisher=American Society of Mechanical Engineers|accessdate={{Format date|2011|12|6}}}}&lt;/ref&gt; Ол 1967 жылы Ұлттық инженерлік академиясының (NAE) мүшесі болып сайланды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nae.edu/MembersSection/Directory20412/29087.aspx|title=NAE Members Directory – Mr. Jack S. Kilby|publisher=National Academy of Engineering|accessdate={{Format date|2011|12|6}}}}&lt;/ref&gt; және 1975 жылы Академияның Владимир К. Зворыкин атындағы сыйлығын алды. Килби 1970 жылы Американдық жетістіктер академиясының «Алтын тақтайша» сыйлығын алды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Golden Plate Awardees of the American Academy of Achievement|work=www.achievement.org|publisher=American Academy of Achievement|url=https://achievement.org/our-history/golden-plate-awards/#science-exploration}}&lt;/ref&gt; және 1989 жылы NAE-нің Чарльз Старк Дрейпер сыйлығының тең лауреаты болды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.draperprize.org/recipients/php|title=Recipients of The Charles Stark Draper Prize|publisher=National Academy of Engineering|accessdate={{Format date|2011|12|6}}}}&lt;/ref&gt; [http://www.kilby.org/ Kilby Award Foundation] оның құрметіне 1980 жылы құрылды, ал IEEE Джек С. Килби сигналын өңдеу медалі 1995 жылы құрылды. Ол 2001 жылы Американдық философиялық қоғамға сайланды7&lt;ref&gt;{{Cite web|title=APS Member History|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Jack+St.+Clair+Kilby&amp;title=&amp;subject=&amp;subdiv=&amp;mem=&amp;year=&amp;year-max=&amp;dead=&amp;keyword=&amp;smode=advanced|accessdate=2021-10-19|work=search.amphilsoc.org}}&lt;/ref&gt;

Килби 1997 жылы Американдық компьютер және робототехника мұражайының Стибитц-Уилсон сыйлығымен марапатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://acrmuseum.org/1997|title=Stibitz-Wilson Awards 1997}}&lt;/ref&gt;

Килби сонымен қатар Американың ғылым мен техника саласындағы ең беделді марапаттарының иегері: 1969 жылы [[АҚШ ұлттық ғылым медалі|Ұлттық ғылым медалінің]] және 1990 жылы Ұлттық технология медалінің иегері. 1982 жылы ол Ұлттық өнертапқыштардың даңқ залына енгізілді.

1993 жылы оған Инамори қорының Киото сыйлығы берілді. Ол Батыс Инженерлер Қоғамы басқаратын Вашингтон сыйлығымен және 1999 жылы Эта Каппа Ну Владимир Карапетофф сыйлығымен марапатталды. 2000 жылы Килби серпінді жаңалығы үшін [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|физика бойынша Нобель сыйлығымен]] марапатталды және [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2000/kilby-lecture.pdf қабылдау сөйлеген сөзінде] сала мен оның тарихы туралы жеке көзқарасын білдірді. 29.05.2008 жылы   {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080529024119/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2000/kilby-lecture.pdf|date=2008-05-29}}

Килбиге университеттердің тоғыз құрметті докторы дәрежесі берілді, соның ішінде Оңтүстік методист университеті, Майами университеті, Иллинойс университеті, [[Мадисондағы Висконсин университеті|Висконсин-Мэдисон университеті]], Техас A&amp;amp;amp;M университеті, [[Йель университеті|Йель]] және Рочестер технологиялық институты. [[Қытай Республикасы|Тайваньдағы]] Ұлттық Чиао Тунг университеті (NCTU) 1998 жылы Килбиге құрметті профессор сертификатын берді.

Kilby Labs, TI [[кремний]] өндіру және [[Интегралды микросхема|интегралды схемаларды]] жобалау бойынша зерттеу зертханасы оның атымен аталған.

[[Эдинбург|Эдинбургтегі]] Эдинбург Непьер университетінің Мерчистон кампусындағы Джек Килби компьютерлік орталығы да оның құрметіне аталған. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.napier.ac.uk/soc/studying/Pages/facilities.aspx|title=School of Computing – Facilities &amp; Resources|publisher=Edinburgh Napier University|accessdate={{Format date|2012|7|24}}}}&lt;/ref&gt;

== Килби патенттері ==
* {{US patent|2892130}} ''Plug-in Circuit Units'', filed December 1953, issued June 1959, assigned to Globe-Union, Inc.
* {{US patent|3072832}} ''Semiconductor Structure Fabrication'', filed May 1959, issued January 1963
* {{US patent|3115581}} ''Miniature Semiconductor Integrated Circuit'', filed May 1959, issued December 1963
* {{US patent|3138721}} ''Miniature Semiconductor Network Diode and Gate'', filed May 1959, issued June 1964
* {{US patent|3138743}} ''Miniaturized Electronic Circuits'', filed February 6, 1959, issued June, 1964
* {{US patent|3138744}} ''Miniaturized Self-contained Circuit Modules'', filed May 1959, issued June 1964
* {{US patent|3435516}} ''Semiconductor Structure Fabrication'', filed May 1959, issued April 1969
* {{US patent|3496333}} ''Thermal Printer'', filed October 1965, issued February 1970
* {{US patent|3819921}} ''Miniature Electronic Calculator'', originally filed September 1967, issued June 1974

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://www.jackkilby.com/ Джек Килби сайтына құрмет көрсету], мақалалардың ресурстық мұрағаты, Great Bend-тегі Килби мүсіні, KS т.б.
* [https://www.amazon.com/Jack-St-Clair-Kilby-Words/dp/0971840288/ «Джек Сент Клэр Килби: Аз сөзді адам»], Эд Миллистің өмірбаяны.
* {{YouTube|QD5YuVmbf-I|&quot;Video about Jack Kilby&quot;}}, Texas Instruments ұсынған бейне презентация.
* [https://news.ti.com/blog/2019/09/17/from-concept-to-cosmos-how-jack-kilbys-integrated-circuit-transformed-electronics-industry «Тұжырымдамадан ғарышқа дейін: Джек Килбидің интегралды схемасы электроника өнеркәсібін қалай өзгертті»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210522064118/https://news.ti.com/blog/2019/09/17/from-concept-to-cosmos-how-jack-kilbys-integrated-circuit-transformed-electronics-industry |date=2021-05-22 }}, өмірбаяны Texas Instruments.
* Чарльз Бэббидж институтында [http://purl.umn.edu/107410 Джек С. Килбимен ауызша тарих сұхбаты], Миннесота университеті, Миннеаполис. Сұхбат Килбидің бүкіл мансабын, соның ішінде оның білімін, Альфред Хури және Роберт Вольфпен және Уиллис Адкоктың басқаруындағы Texas Instruments (TI) компаниясымен жұмыс істеген Централабтағы жұмыс тәжірибесін қамтиды. Килби TI интегралдық микросхемалардың дамуы мен өндірісін талқылайды. Ол ТИ-де бірінші қолдық калькуляторды жасауға қатысуын талқылайды. Fairchild корпорациясындағы жартылай өткізгіштердің әзірлемелерін және 1970 жылы TI-дан кеткеннен кейін оның тәуелсіз жұмысын талқылайды.
* [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/06/21/AR2005062101646.html «Джек Килби, микро және макро масштабтағы өмірге әсер ету»] TR Reid, ''[[The Washington Post]]'' (маусым 2005).
* [http://economist.com/displaystory.cfm?story_id=4149389 Неролог] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080128133414/http://www.economist.com/displaystory.cfm?story_id=4149389 |date=2008-01-28 }}: ''The Economist'', 7 шілде 2005]
* {{Find a Grave|11213902}}  
* [http://www.jackkilby.com/][https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2000/kilby/facts/ Джек Килби]дың 2000 жылғы 8 желтоқсандағы Нобель дәрісі: ''потенциалды шындыққа айналдыру: интегралды схеманың өнертабысы''
* [https://web.archive.org/web/20120310065311/http://www.patentgenius.com/inventor/KilbyJackS.html Джек С. Килби патенттері]
* [https://web.archive.org/web/20100926112214/http://www.kera.org/chip ''The Chip That Jack Built''], KERA қоғамдық телеарнасының Килбиді бейнелейтін қысқаметражды фильмі
* [https://web.archive.org/web/20131022092431/http://www.vigyanprasar.gov.in/dream/Nov2005/English.pdf «Джек Килбиге құрмет»], Dream 2047, қараша 2005
{{Физика саласындағы Нобель сыйлығы 1976—2000}}
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым медалімен марапатталғандар]]
[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]]
[[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:АҚШ өнертапқыштары]]
[[Санат:Физиктер]]
[[Санат:XX ғасыр физиктері]]
[[Санат:АҚШ физиктері]]</text>
      <sha1>k6ahjgcb6e72ofoxvrtjhhxsoes771p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:1nter pares</title>
    <ns>3</ns>
    <id>722571</id>
    <revision>
      <id>3683988</id>
      <parentid>3675815</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:50:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 */ Жауап беру</comment>
      <origin>3683988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99836" sha1="mou9dxx65s5rtke3at14vl579r96tse" xml:space="preserve">== Балабеков Айдар Қалайбердіұлы бетін қалпына келтіру туралы ==
Сәлеметсіз бе, құрметті [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]! 

Сіз «Балабеков Айдар Қалайбердіұлы» бетін маңыздылығы жеткіліксіз деп тауып, қорғауға қойған екенсіз. 6 қыркүйектегі алғашқы нұсқа шынымен де дереккөзсіз әрі шала болған еді. 

Алайда бұл тұлға — кәсіби ғалым, әдіскер әрі ұлттық деңгейдегі оқулықтардың авторы:
1. Ұлттық тестілеу орталығының мемлекеттік жүйесі — «ҚАЗТЕСТ» ресми оқулықтары мен минимумының авторы (А1, А2, В1, В2, 2016–2017 жж., ҚР Нормативтік құқықтық актілерінің «Әділет» жүйесінде тіркелген: https://www.adilet.zan.kz/rus/docs/V1800017651 );
2. Назарбаев Университетінің оқытушысы (ғылыми профилі: https://research.nu.edu.kz/ru/publications/kazakh-language-intermediate-level-%D0%B21-a-universal-textbook-for-th/ );
3. Шетелдегі қазақ диаспорасына арналған әмбебап оқулықтардың (қазақ, ағылшын, орыс, түрік тілдерінде шыққан) тең авторы;
4. ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі Тіл саясаты комитеті мен «Тіл-Қазына» орталығының ресми деңгейлік оқулықтарының авторы;
5. Тәуелсіз беделді БАҚ-тарда («Ана тілі», «Түркістан», «Астана ақшамы», «Әдебиет порталы», El.kz) кең көлемде талданған.

Тұлғаның Уикипедиядағы ғалымдар мен қоғам қайраткерлеріне арналған маңыздылық критерийіне (ВП:КЗ / ВП:АИ) толық сәйкес келетіндігін ескеріп, мақала атауындағы қорғауды алып тастап, бетті қалпына келтіруіңізді немесе жаңадан толыққанды нұсқасын жариялауға рұқсат беруіңізді сұраймын. Рақмет! --[[Қатысушы:Bauyr03|Bauyr03]] ([[Қатысушы талқылауы:Bauyr03|талқылау]]) 14:33, 2026 ж. қыркүйектің 23 (+05)

== Администраторды сайлау‎ ==
Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 14:49, 2024 ж. қаңтардың 29 (+06)

== Вандализм в статье про список колёс обозрения ==

Добрый день, почему отменяете мои правки в статье про список колёс обозрения, тем самым возвращая неверную информацию о высоте дубайского колеса обозрения - 167м, хотя оно 250м. возвращаете неверную информацию о колесе обозрения в сочи, удаляете информацию о колесе обозрения в узбекистане... Это что за вандализм? [[Қатысушы:Aqob|Aqob]] ([[Қатысушы талқылауы:Aqob|талқылау]]) 13:34, 2024 ж. қыркүйектің 27 (+05)

:Добрый день. При добавлении новой информации в статью прошу вас указать авторитетные источники. Так же завершение строительства колеса обозрения в Дубае было в 2021 году, вы написали 2022. Интересно, кто тут занимается вандализмом? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:17, 2024 ж. қыркүйектің 27 (+05)

== Санат дұрысталды ==
Кеш жарық! [[:Санат:Қазақ билері|Мына санатты]] дұрыстап қойдым. Сіз көрсеткен қателер жойылды. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 00:56, 2024 ж. қазанның 3 (+05)

:Рақмет! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:14, 2024 ж. қазанның 3 (+05)

== Жылжыту ==

Кеш жарық, Ауған соғысы (1979—1989) деген ескі атауға көптеген мақалалар мен жылжытулар сілтеніп тұр. Соларды түзетіп шығу кере, сосын ескісін жедел жоюға ұсынуға болады [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:57, 2024 ж. қазанның 29 (+05)

:Қайырлы күн, дайын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:16, 2024 ж. қазанның 30 (+05)

== Араб-Израиль қақтығысы ==

Неге дубликат? Сосын үлгілерді неге мақаланың ортасынан бастайсыз? Қанша рет байқап келе жатырмын, бірінші үлгі қойылады [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:40, 2024 ж. қарашаның 8 (+05)

:Бүкіл Араб-Израиль қақтығыстарына ортақ мақала жасағым келген. Ескерту ескерілді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:55, 2024 ж. қарашаның 8 (+05)

== Маршмэллоу ==
Добрый день! Поясните причину вашей [https://kk.wikipedia.org/w/index.php?diff=3402771&amp;oldid=3402753&amp;title=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%BC%D1%8D%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D1%83 отмены], пожалуйста. [[Қатысушы:Рефлексист|Рефлексист]] ([[Қатысушы талқылауы:Рефлексист|талқылау]]) 14:17, 2024 ж. қарашаның 20 (+05)

:Добрый день. Почему слишком большое количество гиперссылок для небольшой статьи? Зачем это? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:27, 2024 ж. қарашаның 20 (+05)
::Для удобства. [[Қатысушы:Рефлексист|Рефлексист]] ([[Қатысушы талқылауы:Рефлексист|талқылау]]) 14:42, 2024 ж. қарашаның 20 (+05)
::Зачем удалять, если всё правильно? (Может быть кроме последней ссылки, которая действительно ни к чему.) --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 15:03, 2024 ж. қарашаның 20 (+05)
:::{{@|Рефлексист}} қайырлы күн! &quot;[[:ru:Википедия:Внутренние ссылки|Википедия:Внутренние ссылки]]&quot; бетімен танысып шығуыңызға кеңес беремін -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 16:44, 2024 ж. қарашаның 20 (+05)
::::Прочитал. Дальше что? [[Қатысушы:Рефлексист|Рефлексист]] ([[Қатысушы талқылауы:Рефлексист|талқылау]]) 20:06, 2024 ж. қарашаның 20 (+05)
:{{@|Рефлексист}} Извините, почему на русском? Если ВЫ хорошо не владеете на казахском, тогда вы не можете подправлять ошибки и пожалуйста не надо сделать гиперссылку на одно и тоже статье, вместе того корректировать оптом (одним кликом) --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:10, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
::Я тоже не владею хорошо казахским, а писать через гуглопереводчик это издевательство над языком, поэтому напишу на русском. Участник заменил ссылку, ведущую в русскую википедию, ссылкой на статью на казахском языке. Любой человек, искреннее болеющий за казахский язык, такое только приветствовал бы. Вместо этого правку откатывают, а затем приходит аж целый администратор и попрекает участника плохим знанием казахского языка. Приплыли. [[Арнайы:Үлесі/150.241.86.164|150.241.86.164]] 15:51, 2024 ж. желтоқсанның 1 (+05)
:::Проверил, откорректировал (ваш вклад остался). Я не упрекаю за незнание казахского языка, насчет гиперссылки, последние время много новички так делают (для галочки). Я думал так же и у вас --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 18:46, 2024 ж. желтоқсанның 1 (+05)
:::: Что мешало быть более внимательным и аккуратным с первого раза? --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 15:29, 2024 ж. желтоқсанның 8 (+05)
:::::{{@|Менеджер по сроку годности}} Может быть потому что человек мог легко ошибиться проверяя несколько сотен новых правок за один раз и никто не отменял человеческий фактор? Как думаете? -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 18:59, 2024 ж. желтоқсанның 8 (+05)
:::::: Чтобы не попадать впросак, не надо так торопиться. Разве за вашим дружкой кто-то гонится? --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 15:37, 2024 ж. желтоқсанның 11 (+05)
:::::::Проблема решена, правки участника были восстановлены, зачем вы снова пишете? В попытке начать конфликт? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:23, 2024 ж. желтоқсанның 11 (+05)
:::::::: Я рад, что проблема, которая вообще-то не должна была возникнуть, всё же решена. --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 16:46, 2024 ж. желтоқсанның 11 (+05)
:::::::::{{@|Менеджер по сроку годности}} Да, у моего &quot;дружка&quot; нет в жизни других дел, кроме как сидеть в Википедии, поэтому он мог бы и не спешить, вы правы. Мы тоже рады, что &quot;проблема&quot;, которая вообще-то вас не касалось, всё же решена. -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 16:59, 2024 ж. желтоқсанның 11 (+05)
:{{@|Менеджер по сроку годности}} делать ничего у вас? Принципиальный вопрос: вы на казахском не умеете грамотно отвечать, тогда что тут делаете. Подправлять ссылку и источник убрать может любой человек. Думаете можете внести существенный вклад в развитие казвикипедий? + Вы {{@|Рефлексист}}, то есть второй фейк аккаунт? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:50, 2024 ж. желтоқсанның 8 (+05)

== Интеруики ==

Кеш жарық! Интеруикиді қоюды ұмытпаңыз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 18:31, 2024 ж. желтоқсанның 1 (+05)

:Кеш жарық! Жақсы [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:56, 2024 ж. желтоқсанның 1 (+05)

== Санат ==

Кеш жарық, санаттарға дұрыс санат қою керек (сізде көбісінде бос санат бастап жатырсыз, жоя салдым). Сириядағы азаматтық соғыс санатына интеруики мен ағылшын немесе орыс уикипедиясынан өарап санаттарды қоюды өтінемін. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:22, 2024 ж. желтоқсанның 6 (+05)

:Кеш жарық! Қазіргісі дұрыс па? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:55, 2024 ж. желтоқсанның 6 (+05)
::Керемет, мен көбіне орыс не ағылшын тілінен қарап бастаймын --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 20:25, 2024 ж. желтоқсанның 8 (+05)
:::Жақсы, ескерту ескерілді [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:31, 2024 ж. желтоқсанның 8 (+05)

== Уикипедия дамуына қосқан үлесі үшін ==

{| style=&quot;border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; valign=&quot;middle&quot; | [[File:AnimWIKISTAR-laurier-WT.gif|left|120px]]
|rowspan=&quot;2&quot; |
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;&quot; | '''[[Уикипедия:Марапаттама/Уикижұлдыз|Уикижұлдыз]]'''
|-
|style=&quot;vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;&quot; | [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] — Уикипедия жобасындағы аса белсенді әрекеттері үшін, Уикипедияның дамуы жолындағы үлкен еңбектері үшін! --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:47, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05)
|}

:Рақмет! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:05, 2024 ж. желтоқсанның 15 (+05)

== Саламатсыз ба, неге менің тексерілген толықтыруымды жоққа шығардыңыз ==

Саламатсыз ба, неге менің тексерілген толықтыруымды жоққа шығардыңыз, не болып қалды  [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты|Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты|талқылау]]) 16:31, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)

:Қайырлы күн! Сіз дереккөз ретінде студенттерге тесттерге арналған сайтты пайдаланыпсыз.. Жақсы, беделді дереккөз ретінде, кітап немесе бір авторитетті сайттан алсаңыз жақсы болар еді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:38, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)
::Ок,кешірім сұраймын [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 18:08, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)

== Саламатсыз ба, мен уикилендіру талаптарына сай мақаланы (жүзжылдық соғыс)ішкі бөлімдерге бөлдім, бірақ неге ол өңдеуімді жоққа шығардыңыз?                                                                                                                                                                          ==

Мен &quot;Жүзжылдық соғыс&quot; мақаласының соңында тұрған уикилендіру қажет деген жерді басып, қандай өзгерістер енгізу керек екенің біліп, соның бір тармағына сәйкес мақаланы мазмұнына қарай ішкі бөлімдерге бөлдім, бірақ неге оны жоққа шығардыңыз ? [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 18:36, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)

:Бөлімдерді қайтардым [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:46, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)
::Қай бөлімдерді ? [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 19:02, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)
:::Эдуард, Каролинг, Ланкастер [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:05, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)
::::Неге???? [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:25, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)
::::Неге  [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:36, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)
:::::Енді сіз соны анықтап '''білдіңізғо''', ал мен болсам өңдемеңізді жоққа шығарып жіберіппін. Қателік меннен кетсе мен сіздің жасағаныңызды қайтардым. Не үшін енді маған '''НЕГЕ''' деп жауап беріп тұрсыз? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:57, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)

== Неге менің толықтыруымды жоққа шығардыңыз  ==

Неге менің Алтын Орда тарихы деген мақаладағы толықтыруымды жоққа шығардыңыз???? [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:25, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)

:Сізге айтылдығо оңды-солды сілтеме қоймаңыз деп. Екіншіден дереккөздеріңіз дұрыс емес, құр сөйлем: '''Алтын Орда - Алып Империя, Әл Фараби атындағы қазақ ұлттық университеті'''. Сіздің ойыңызша бұл жақсы, авторитетті дереккөзбе? Осы ескертулерді ескеріңіз! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:53, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)
::Сонда сілтеме керек пе [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:58, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)

== Елді мекен ==

Кеш жарық! Елді мекен үлгісіндегі ''Ел'' деген параметрге мемлекеттің атауын ғана көрсетеді (ешқандай суретсіз және сілтемесіз) [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 20:50, 2025 ж. қаңтардың 3 (+05)

:Кеш жарық! Сирияның туы өзгерген еді, сіз айтқандай жасадым басында, бірақ ескі туы шығып тұр. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:54, 2025 ж. қаңтардың 3 (+05)

== Дауыс беру ==
Сәлеметсізбе! [[Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/Негізгі белдеу|Жаңа таңдаулы мақала]] және [[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер/Науру|жаңа жақсы мақала]] үшін дауыс бере аласыз ба? --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 19:37, 2025 ж. қаңтардың 8 (+05)

:Саламатсыз ба [[Арнайы:Үлесі/87.255.222.246|87.255.222.246]] 11:13, 2025 ж. ақпанның 18 (+05)

== Thank you for being a medical contributors! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
{| style=&quot;background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align: middle; padding: 5px;&quot; | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]]
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;&quot; |'''The 2024 Cure Award''' 
|-
| style=&quot;vertical-align: middle; padding: 3px;&quot; |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! 

Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs.

Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating].
|}

Thanks again :-)  -- [[mdwiki:User:Doc_James|&lt;span style=&quot;color:#0000f1&quot;&gt;'''Doc James'''&lt;/span&gt;]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 11:23, 2025 ж. қаңтардың 26 (+05)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&amp;oldid=28172893 тізімін пайдаланып User:Doc James@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Саломе Зурабишвили ==
Бұл мақаланы неге жоясыз? Мен оны толықтырдым ғой. Сіз айтқан үлгіні және дереккөзді қостым, санаттарды толықтырдым. Неге басқа адамның еңбегіне соншама аяусыздық танытасыз? --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 18:49, 2025 ж. ақпанның 8 (+05)
Менімше, сіз оны еш себепсіз жойдыңыз. Өзіңізді соншама белсенді администратор ретінде танытқыңыз келсе, мақалаға жақсы-жақсы өңдемелер енгізбейсіз ба? --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 19:06, 2025 ж. ақпанның 8 (+05)

:Қаңтардың 25-інде жазғанда сізге мақаланы әліде толықтыру керек деп жаздым. Ақпарат өте аз, дымда жазылмаған деуге болады, сондықтанда менің алдымда мақалаға «жедел жойылсын» үлгісін қойып кеткен. Басқа тілді уикипедиядағы мақалалармен салыстырып қараңызшы. Мен сізге толықтыруға қарайған уақыт бердім. Неге мақаланы бастап, аяқтамай тастап кетесіз? Неге оны мен толықтыруым керек? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:13, 2025 ж. ақпанның 8 (+05)
:: Бес абзац аз емес, сіздікі дұрыс емес! Мен барлық кемшіліктерді жойдым, көлемін кез келген адам қоса алады, оның ішінде сіз де қоса аласыз. --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 18:01, 2025 ж. ақпанның 11 (+05)
:::Мақаланы қайтарамын, дұрысынан толықтыруға дайынсыз ба? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:05, 2025 ж. ақпанның 11 (+05)
::::Мақаланы еш шартсыз қайтару керек! Бірақ мен толықтырамын ... --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 18:09, 2025 ж. ақпанның 11 (+05)
:::::Қайтардым. Басқа тілдегі уикипедиялардан қарап толықтырсаңыз болады. Негізі дұрысынан ақпарат еңгізсе жақсы үлкен мақала шығады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:14, 2025 ж. ақпанның 11 (+05)

== Notice of expiration of your rollbacker right ==

&lt;div dir=&quot;ltr&quot;&gt;Hi, as part of [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission &quot;rollbacker&quot; (Шегіндірушілер) will expire on 2025-03-17 07:50:35. Please renew this right if you would like to continue using it. &lt;i&gt;In other languages: [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot/Messages/default|click here]]&lt;/i&gt; [[Қатысушы:Leaderbot|Leaderbot]] ([[Қатысушы талқылауы:Leaderbot|талқылау]]) 00:42, 2025 ж. наурыздың 11 (+05)&lt;/div&gt;

== Фотосуреттер бойынша ==

Қайырлы күн! [[Әл-жәбрдің атасы]] атты қазақ тілінде шығатын ғылыми журнал туралы жазған едік. Алайда ондағы фотосуреттерді белгісіз себеппен алып тастаған. Сізден мына суреттерді қалпына келтіруіңізді сұраймын:
*Жаңа журнал.jpg 
*Журнал таныстырылымы.jpg 
*Журнал оқыған бала.jpg
[[Қатысушы:Бейсенбинова Салта|Бейсенбинова Салта]] ([[Қатысушы талқылауы:Бейсенбинова Салта|талқылау]]) 13:14, 2025 ж. наурыздың 14 (+05)

== Request for Template Deletion ==

Hello 1nter pares,
I hope you're doing well. Thank you again for your help with the Барунди article deletion earlier. I recently moved the contents of two templates to correctly spelled versions and would like the old, misspelled ones deleted:

[[Үлгі:Country data Democratic republic of the Congo]] (should be [[Үлгі:Country data Democratic Republic of the Congo]])

[[Үлгі:Country data Әзірбайжан]] (should be [[Үлгі:Country data Әзербайжан]])

Since these old versions are no longer needed, could you help delete them? Let me know if any further clarification is needed. Thanks in advance! Best regards. [[Қатысушы:OperationSakura6144|OperationSakura6144]] ([[Қатысушы талқылауы:OperationSakura6144|талқылау]]) 15:28, 2025 ж. наурыздың 27 (+05)

:Hi, it's done! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:33, 2025 ж. наурыздың 27 (+05)

== Лужникидегі трагедия ==

Қайтыс болған адамдардың тізімің неге жойып тастаған едіңіз? [[Қатысушы:Zhantayevraiymbekd|Zhantayevraiymbekd]] ([[Қатысушы талқылауы:Zhantayevraiymbekd|талқылау]]) 23:01, 2025 ж. сәуірдің 16 (+05)

:Кесте жасап еңгізген екенсіз, байқамай қалыппын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:06, 2025 ж. сәуірдің 16 (+05)

== CEE Meeting 2025 ==

Сәлеметсізбе. Биыл Грекияның Салоники қаласында CEE Meeting 2025 конференциясы болады. Біздің қауымдастық атынан 2 делегат қатыса алады. [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2025|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 23:21, 2025 ж. мамырдың 15 (+05)

:Дайын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:28, 2025 ж. мамырдың 16 (+05)

== InDrive / inDrive ==

Сәлеметсіз бе! Мен мақала атауындағы бас әріпті кіші әріпке ауыстырдым, себебі бұл компанияның ресми атауы. Егер inDrive атауы барлық жерде осылай жазылса, неге менің түзетуімді жоққа шығардыңыз? Жауап бергеніңізге ризамын. [[Қатысушы:Alothav|Alothav]] ([[Қатысушы талқылауы:Alothav|талқылау]]) 20:46, 2025 ж. мамырдың 21 (+05)

:Қайырлы кеш! Байқамай қалыппын, өңдемеңізді кері қайтардым. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:54, 2025 ж. мамырдың 21 (+05)

== Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! ==

Hi everyone, 

We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there.

The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]'').

If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''.

[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 16:17, 2025 ж. мамырдың 29 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Эрнест Төреханов ==
Ассаламуалейкүм! Мына мақаланы не себеппен жоюға ұсынатыныңды түсіндіре аласың ба? Бас-аяғы бар мақала ғой... --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 15:26, 2025 ж. маусымның 12 (+05)

== Мақалаларды жартылай қорғау ==

Сәлеметсізбе Қазақша Уикипедияның администраторы!
Сіз менің [[Эрдэнэт қаласы]] [[Яковлев Як-40]] [[Яковлев Як-42]] [[Zhezkazgan Air]] [[Жетісу Әуекомпаниясы]] деген беттерді 1 айға жартылай қорғауға сұраймын. [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 12:05, 2025 ж. шілденің 5 (+05)

:Қайырлы күн! Дайын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:11, 2025 ж. шілденің 5 (+05)
::Меніңше тіркелгісі барлар менің беттерімді бұзып тастайды сондықтан. Жартылай қорғау емес. Толық қорғау қылдырып беріңіз. 25 күнге [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 12:26, 2025 ж. шілденің 5 (+05)
:::Ешкім ештеңені бұзбайды. Мақалаларыңызды алаңсыз жаза беріңіз. Бұзақылық болып жатырса, біздер, администраторлар бармыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:48, 2025 ж. шілденің 5 (+05)
::::жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 16:10, 2025 ж. шілденің 5 (+05)

== Адай ата туралы мақаладағы ақпаратты жою ==

Қайырлы күн! Менің [[Адай ата]] туралы дереккқөздермен тастап кеткен мақаламның кетіру себебі неде? [[Қатысушы:Aday Aitkul|Aday Aitkul]] ([[Қатысушы талқылауы:Aday Aitkul|талқылау]]) 12:17, 2025 ж. шілденің 16 (+05)

:Дереккөздерге сүйенген болсаңыз да кейбір жерлерін дұрыс толықтырмапсыз. Сосын... менің білуімше Адайдың әкесі Елтай болу керек. Аңыздың бәрінде солай жазадығой. Шежірешілерде соны айтады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:31, 2025 ж. шілденің 16 (+05)
::Барлығы дереккөздерге сүйініп жазылған. Шежірелерде 2 нұсқа-да кездеседі. Жәнеде мен сол 2 нұсқаны да дәлелдеген болатынмын. Ж. Сәбитов Адайлардың қанын алып тексерген, субкладпен басқа-да алшындармен бірдей болды(C2-M48). Демек Бүткіл Байұлы Әлімұлылардың түпкі атасы бір [[Алау батыр]], ал егер Елтайды әкесі деп алатын болсақ онда олда алшын болуы керек. 
::Өтініш мен мақаладағы қалдырған дереккөздерді қарап өту.  [[Қатысушы:Aday Aitkul|Aday Aitkul]] ([[Қатысушы талқылауы:Aday Aitkul|талқылау]]) 12:57, 2025 ж. шілденің 16 (+05)
:::Қарсылық жоқ. Қанымыз С2-М48, иә. Тек қана жазылуы уикипедия стиліне келмейді екен, сол үшін кері қайтардым. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 13:16, 2025 ж. шілденің 16 (+05)

== Growth features - Mentorship and Community updates ==

Hi everyone, 

Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page).

You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''.

CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''.

We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed.

If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]].

--[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 17:29, 2025 ж. шілденің 16 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Үлгі жою ==

Сәлеметсізбе, мен [[Үлгі:Байрақ/Қонаев қаласы]] деген жасағанын негізі түпнұсқасы [[Үлгі:Байрақ/Қонаев]] болған. Мен сол Қонаев дегенді ашсам Дінмұхамед Қонаев туралы шығып тұр. Ал Қонаев қаласы деп жазсам, басқа қалалардың үлгісінде *қаласы* деген жазу болмайды (тек қала атауымен ғана жазылып тұрады).
Осы бетті жойып бере аласызба. Негізі бетті өзім жылжыттым[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 08:44, 2025 ж. тамыздың 3 (+05)

== Invitation for a session &quot;Tools and features for Users with Extended Rights&quot; ==

Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you.

The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session.

The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''.

If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== '''Уикипедия: 25''' ==

Уикипедияның [[Уикипедия:25 жылдық мерейтой|25 жылдық мерейтойын]] тойлауға шақырамыз [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 14:31, 2026 ж. қаңтардың 9 (+05)

== Орфографиялық қате ==

Сәлеметсіз бе. Неге менің [[Газ турбиналы кеме]] бетіне жасаған өңдемемді қайтарып тастадыңыз? Қазақ тілінің орфографиялық ережесіне сәйкес бастауыш пен баяндауыш арасына [[дефис]] (-) емес ұзын сызық (—, [[сызықша]]) қолданылады. Мысалы, &quot;Алма — жеміс&quot;. Сондықтан өзгеріс әдейі жасалды. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 20:20, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05)

:Мана қарағанымда сіз дефис қойған сияқтысыз. Сосын олай көп үлгі қоюдың қажеті жоқ, жалпы мақала ескі, қаралымы да аз екен, жойылатын мақалалар тізіміне кіреді-ау. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:37, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05)
::«Қаралымы аз» деген уәж Уикипедияда жою критерийі болып саналмайды. Мақаланың жойылуы тек маңыздылық пен дереккөздерге байланысты.
::Үлгілерге келсек, олар мақаладағы нақты мәселелерді көрсету үшін қойылды. Егер белгілі бір үлгі артық деп есептелсе, нақты қайсысы және не себепті екенін көрсетсеңіз, талқылауға дайынмын. Әрі қазақ тіліндегі Уикипедияда [[en:Template:Multiple issues]] сияқты үлгілер жоқ сондықтан әр қатені жеке үлгімен көрсеттім. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 23:06, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05)
:::Әрине, бірақ бұл мақалада бірнеше ұсақ қате емес, бір негізгі проблема бар. Тақырыптың энциклопедиялық маңыздылығы да, мазмұны да дереккөздермен расталмаған. Мәтін 2014 жылдан бері жаңартылмаған, ешқандай сенімді дереккөз көрсетілмеген, ішкі уикисілтемелер жоқ және жалпы құрылымы энциклопедиялық стандартқа сай емес. Осындай жағдайда бірінен соң бірін бірнеше техникалық үлгі қоюдан гөрі, осы түпкі мәселені көрсететін жинақталған белгі маңыздылығы немесе жоюға ұсыныс орынды деп санаймын. Сонымен қатар «сурет жоқ» деген үлгінің қойылуы да бұл жерде маңызды емес, өйткені Уикипедияда иллюстрациясы жоқ, бірақ толыққанды әрі маңыздылығы мойындалған мақалалар өте көп. Суреттің болмауы жоюға немесе мазмұн сапасын бағалауға әсер ететін критерий емес, ол тек екінші реттік, безендіру деңгейіндегі мәселе. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:30, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05)
::::Дегенмен өңдеудің толықтай алдыңғы нұсқаға қайтарылуы орфографиялық түзетулерді де жойды. Ал бастауыш пен баяндауыш арасындағы сызықша — тілдік ереже, ол мақаланың маңыздылығына тәуелсіз.
::::Егер бірнеше үлгілердің орнына нақты жинақталған үлгіні қолдану дұрыс деп санасаңыз, қай үлгіні қолдануды ұсынатыныңызды нақтыласаңыз жөн болар еді. Қазақша Уикипедияда [[en:Template:Multiple issues]] үлгісі болмағандықтан, бар құралдармен мәселені көрсетуге тырыстым. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 14:45, 2026 ж. қаңтардың 17 (+05)

== Уикипедия:25  ==

[[Уикипедия:25 жылдық мерейтой|Уикипедияның 25 жылдық мерейтойы]] құтты болсын! [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 09:49, 2026 ж. қаңтардың 15 (+05)

== Notice of expiration of your sysop right ==

&lt;div dir=&quot;ltr&quot;&gt;Hi, as part of [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission &quot;sysop&quot; (Администраторлар) will expire on 2026-01-22 18:04:26. Please renew this right if you would like to continue using it. &lt;i&gt;In other languages: [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot/Messages/default|click here]]&lt;/i&gt; [[Қатысушы:Leaderbot|Leaderbot]] ([[Қатысушы талқылауы:Leaderbot|талқылау]]) 00:41, 2026 ж. қаңтардың 16 (+05)&lt;/div&gt;

== Translation request ==

Hello, 1nter pares.

Can you translate and upload the articles [[:ru:Базардюзю]] and [[:ru:Флегрейские поля]] in Kazakh Wikipedia?

Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 14:45, 2026 ж. наурыздың 7 (+05)

:Hello, yes, I will do it in the near future. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:10, 2026 ж. наурыздың 7 (+05)
:Hello! Thank you for your patience. I've completed the translations and uploaded both articles ([[Базардюзю]], [[Флегрей алаңдары]]) to Kazakh Wikipedia. Feel free to reach out if you need more translations. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:36, 2026 ж. наурыздың 21 (+05)
::Thank you very much for the articles. [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 01:47, 2026 ж. наурыздың 21 (+05)

== Уики-марафонға қатысу ==

@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] мен уики-марафонға қалай қатысамын мені шақырып тұр. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:30, 2026 ж. наурыздың 11 (+05)

:[[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026|Уики-марафон]] ережелерімен танысыңыз, бір оқып, қарап шығыңыз. Сол кезде бәрі түсінікті болады. Сосын ол бетке артық нәрсе жазып жүрмеңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:45, 2026 ж. наурыздың 11 (+05)
::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] неге өңдеуге болмайды екен? Қатысқысы келгендер тізімге өз атын жазып жазған мақлаларының сілтемелерін жазып отырады емес пе? &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 20:47, 2026 ж. наурыздың 11 (+05)
:::Оны білемін ғой. Бұл қатысушы жаңадан келген, алдынғы өңдемелерін қарап шықсаң болады, артық ештеңе жазып қоймасын дегенім. Өзі біледі, ескерттік. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:49, 2026 ж. наурыздың 11 (+05)
::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] неге менің жазғанымды алып тастадыңыз бетте [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:22, 2026 ж. наурыздың 11 (+05)
:::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] неге сол мақаланы жоққа шығара бересіз? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:51, 2026 ж. наурыздың 11 (+05)
::::::Неден бастасам екен... Сұрақ қойюын қоясын, мен жауап беремін, басқа қатысушы жауап береді. Оның бәріне түсіндім дейсің. Бірақ шынында кері жасайсың. Мана ескерттім, уики-марафон бетіне артық нәрсе жазба деп. Ал сен оны өңдеп (дұрыс болса жақсы) Дина Нұрпейісова мақаласын жаздым деп қойыпсың. Сосын [[Дина Нұрпейісова]] бұл айдау беті, оған олай ақпарат қоспайсың. Күндіз неге мақалаға біріктіру үлгісін қойдың десем, үлгіні «жәй» қойдым деп жауап бердің. Бұның алдында қаншама ескерту алдың? Бірнеше рет бұғатталдың, менің және басқа да админ тарапынан. Келесіде ұзағынан бұғаттайтын шығармын, ренжіме. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:08, 2026 ж. наурыздың 11 (+05)
:::::::Келесіде енді қайталанбайды бұғаттамаңызшы алдағы уақытта мақала жазғанда біріктіру үлгісін қоссам сізге себебін түсіндіремін  [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:15, 2026 ж. наурыздың 11 (+05)
::::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] тағы бір сұрайын дегенім осы уики-марафонда қатысушы, мақала, мақала саны, ұпай, осыларды қалай жазуға болады. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:13, 2026 ж. наурыздың 12 (+05)
:::::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] кейбір мақалаларда қате бар екен соны түзетіп жібердім. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 12:09, 2026 ж. наурыздың 13 (+05)

== Қазақстандағы референдум (2022) ==
Қайырлы түн! Мен мына мақалаға деректер қосып едім, сіз жойыпсыз. Бұның себебі неде? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 01:53, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)

:Қайырлы түн! Мен сіздің өңдемеңізді кері қайтардым, себебі мақала 2022 жылғы референдум туралы, ал 2026 жылға қатысты ақпарат басқа оқиғаға жатады. Мұндай мәліметтерді негізгі мәтінге қоспай, қажет болса «Тағы қараңыз» бөлімінде көрсету дұрыс болады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:56, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
::Енді екі референдум да бір тақырыпта болып, екеуі де Қазақстанда өтіп, оларды бір адам ұйымдастырғаны туралы жазғаным екі мақаланың өзара байланысын ашпай ма?! --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 02:15, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)

== Қателерді түзету ==

@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] казак деген сөз дұрыс емес қазақ деп жазылуы керек [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:07, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)

:Казак деген сөз бар. Қарап, ізден. Мақалалардағы сөздерді неге өзгертіп жатырсың?
:Сосын мынау менің соңғы ескертуім саған, осыдан кейін 3 айға не 1 жылға бұғаттаймын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:18, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
::Жарайды, түсіндім [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:21, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
:::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] Қаратау Өмірзақұлы мақаласында балғымбав деген дұрыс жазылмаған түзетіп жіберейін бе? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:43, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)

== [[Әділет Оңласынұлы Имамбеков]] жайлы өзгертістер бойынша талқылау ==

Қайырлы күн, сіз 16.03 күні, [[Әділет Оңласынұлы Имамбеков]] жайлы соңғы жасаған өзгерістерді жоққа шығарыпсыз, не себепті және қайта қалпына келтірсе болады ма? [[Қатысушы:Yernur055|Yernur055]] ([[Қатысушы талқылауы:Yernur055|талқылау]]) 16:21, 2026 ж. наурыздың 17 (+05)

:Қайырлы күн, себебін өңдеп жатырған қатысушыға жазып едім. Қарамаған сияқты. Қосқан сөйлем энциклопедиялық стильге сәйкес келмейді. Уикипедияда оқиғаның процесін емес, тек фактіні ғана беру керек. Сондықтан «таңдап, құжаттарын тапсырды», «үздік оқыды» сияқты баяндау сипатындағы тіркестер қолданылмайды. Соны ескерсеңіздер. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:57, 2026 ж. наурыздың 17 (+05)
::Ол кісі &quot;Жауап бердім, бірақ жауабымды дұрыс отправить ете алмадым ау деймін&quot; дейді. Жақсы, алдағы толықтыруларымызда сіздің ескертпелеріңізді ескереміз. Бұдан ары қарата жаңа материалдарды мен жүктейтін боламын, сондықтан ескертпелеріңізді маған жіберіп тұруыңызды өтінем. Бүгін қосымша материалдар жүктейміз, соны да қарап, бағалауыңызды сұраймын [[Қатысушы:Yernur055|Yernur055]] ([[Қатысушы талқылауы:Yernur055|талқылау]]) 18:21, 2026 ж. наурыздың 17 (+05)
:::Жақсы [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:53, 2026 ж. наурыздың 17 (+05)
::::https://drive.google.com/drive/folders/1ZyKAocMgSIhGy3mBRgR_BfpJCpISx5m1?usp=drive_link
::::Осы файлдағы, вклейка 01,02,03 бөлімдегі суреттерді дереккөз ретінде қолдануға болады ма? 
::::Мысалға &quot;Бүкілресейлік олимпиада кезіндегі жетістігі&quot;, &quot;Университетті(МФТИ) үздік бітіргені жөніндегі дипломы&quot; осылардың барлығы бір жерде жиналып тұр, егер олай болмайды десеңіз, онда соларды қалай дереккөз ретінде тіркеуге болады [[Қатысушы:Yernur055|Yernur055]] ([[Қатысушы талқылауы:Yernur055|талқылау]]) 23:59, 2026 ж. наурыздың 17 (+05)
::::Қайырлы кеш, қарап жібере аласыз ба өтініш [[Қатысушы:Yernur055|Yernur055]] ([[Қатысушы талқылауы:Yernur055|талқылау]]) 00:39, 2026 ж. наурыздың 19 (+05)

== Біріктіру ==

Қайырлы күн! [[Абдырақ құс]] мақаласын жойып бере аласыз ба? [[Абдырық]] мақаласының дубликаты екен. Негізгі мәліметтерді [[Абдырық]] мақаласына көшіріп қойдым [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 14:07, 2026 ж. наурыздың 19 (+05)

:Қайырлы күн! Жойылды. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:05, 2026 ж. наурыздың 19 (+05)

== 1 ==

Сәлеметсіз бе! [[2026 жылғы қысқы Олимпиада ойындары]] мақаласындағы Мықтыбектің түзетулерін кері қайтаруыңызды (откат) сұраймын. Бұл жерде атауын өзгерту емес, дәл осы кері қайтару әрекеті қажет. Немесе [[2026 Қысқы Олимпиада ойындары]] нұсқасын қалпына келтіріңіз. Өйткені ол беттің атын өзгертпеген, тек мазмұнын авторлықты көрсетпестен көшіре салған. 
Сонымен қатар, осы тізімдегі маңыздылық критерийлеріне сәйкес келмейтін мақалаларды жоюды сұраймын [[Қатысушы_талқылауы:Мықтыбек_Оразтайұлы#Қатысушының_шағымы]] [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 19:53, 2026 ж. наурыздың 21 (+05)

:? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 21:11, 2026 ж. наурыздың 23 (+05)
:Сіз тізімдегі мақалаларды өшіресіз бе? Қанша рет сұрауға болады? Шешім дауыс беру арқылы қабылданды ғой. Ал ол болса талқылау бетін өшіруге тырысып жатыр [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 02:05, 2026 ж. мамырдың 8 (+05)
::Ұмытып кетіппін. Бүгін жоямын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:55, 2026 ж. мамырдың 8 (+05)
:::Өшіріп болғанша жыл өтетін шығар [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 16:01, 2026 ж. мамырдың 11 (+05)
::::Тағы бар ма? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:07, 2026 ж. мамырдың 11 (+05)
:::::[[Эльмира Наурызбайқызы Жүсіпова]], [[Асылзат Ералықызы Қамбарбекова]], [[Салтанат Мадиярқызы]], [[Айгүл Жұмабекқызы Әуелбаева]], [[Қайрат Абдыкаемович Ахсамбиев]], [[Әлия Нұрмұхаметқызы Макеева]], [[Руслан Қалдыбайұлы Қошқарбаев]], [[Айгерім Ерсұлтанқызы Датқабай]], [[Сүндет Мұратбекұлы Сейітов]], [[Арайлым Сайрамбайқызы Мұратәлиева]], [[Гүлбану Есенқызы Майғарина]], [[Жеңісбек Зайытбекұлы Жекебаев]], [[Лаура Аманғалиқызы]], [[Айгерім Алтынбайқызы Сәрсенбаева]], [[Айгерім Халмурадқызы Умарова]], [[Қайрат Құрманбаев]], [[Арайлым Сағынтайқызы Сағынтай]], [[Ақбота Батырбекқызы Бейбітбек]], [[Сәбит Қадырбекұлы Сапарбеков]] [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 17:45, 2026 ж. мамырдың 11 (+05)
::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 12:50, 2026 ж. қазанның 20 (+05)
:::::Тағы ұмытып қалдың ба? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 10:23, 2026 ж. мамырдың 14 (+05)
::::::Жоқ, тізім үшін рақмет. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:30, 2026 ж. мамырдың 14 (+05)
:::::::? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 23:36, 2026 ж. мамырдың 29 (+05)

== AutoWikiBrowser өзімнің аккаунтыма рұқсат сұрау ==

@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] @[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] осы аккаунтыма AutoWikiBrowser жұмыс жасауға рұқсат беріңізші. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:21, 2026 ж. наурыздың 26 (+05)

:Себебін айттым ғой, берілмейді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:23, 2026 ж. наурыздың 26 (+05)
::Басқа қатысушыларда қолданып жүр ғой. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:23, 2026 ж. наурыздың 26 (+05)
:::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] бот жүргізбей өзімнің аккаунтыма AutoWikiBrowser жұмыс жасауға рұқсат бересіз ба. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:40, 2026 ж. наурыздың 26 (+05)
::::Басқалардан сұрап көрші. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:49, 2026 ж. наурыздың 26 (+05)
:::::Жақсы. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:50, 2026 ж. наурыздың 26 (+05)

== Тексерістен өту ==

Кеш жарық! Кері қайтарып, тексеруден өткізіңізге көп рахмет! ''Гүлсім Сейітжафарқызы Асфендиярова'' тексерістен алыпсыз, алайда мақала шала ғой. Реттедім, келесі жолы олай асықпаңыз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:56, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)

:Кеш жарық! Рақмет! Иә, ''Гүлсім Сейітжафарқызы Асфендиярова'' мақаласын әлі де реттеп, өңдейтін шығармын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:04, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)

== Үлгі ==

Кеш жарық! бәрі дұрыс шығар, мақалаларға пайдалып көріңіз. Қателіктер шығып жатса көмектесемін [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:28, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05)

:Зертхана бетімде шығарып қойдым, туған күні дегендері шықпай тұр. Сосын кейбір параметрлерге дым жазбасамда бос орын шығып тұр. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:30, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05)

== Ледник Мраморная стена ==

Прошу вернуть мои правки в названии ледника [[Мәрмәрлі қабырға мұздығы]]. Есть официальный реестр географических объектов Алматинской области 2014 года, где данный ледник НЕ ПЕРЕВОДИТСЯ на казахский. Данный реестр не распространяется по открытой лицензии, что не является преградой для проверки моего утверждения. А текущее название пришло из Казахской энциклопедии, в которой слишком много ошибок и не ясно, как такой стыд вообще ушел в печать. [[Қатысушы:On The Hidden Mountain|On The Hidden Mountain]] ([[Қатысушы талқылауы:On The Hidden Mountain|талқылау]]) 21:26, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05)

:Біріншіден, мақала атауын түбегейлі өзгерту алдын ала талқылаусыз жүргізілмеуі тиіс. Мұндай өзгерістер қауымдастық деңгейінде, қажет болған жағдайда әкімшілердің қатысуымен талқылануы тиіс. Екіншіден, сіз келтірген 2014 жылғы географиялық нысандар реестрі ашық қолжетімді емес, сондықтан оны басқа қатысушылар тексере алмайды. Тексерілмейтін дереккөздер Уикипедияда дәлел ретінде қабылданбайды. Үшіншіден, қазіргі «Мәрмәрлі қабырға мұздығы» атауы жарияланған дереккөзге негізделген. Қазақ энциклопедиясы Уикипедияда қолданылатын беделді дереккөздердің бірі болып саналады, сондықтан ондағы мәліметтер негіз ретінде қабылданады. Сондықтан атауды өзгерту үшін алдымен талқылау жүргізіп, тексерілетін және сенімді дереккөздер ұсыну қажет. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:30, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05)
::Позволю с Вами не согласиться: [[:ru:Википедия:Проверяемость|Проверяемость]] информации не следует путать с её доступностью в Интернете. РГО Алматинской области был опубликован ПОЗЖЕ Энциклопедии на казахском, также документ является профильным, касающимся только географии отдельной области. Вы можете подать заявку в соответствующий гос орган и получить к нему доступ. [[Қатысушы:On The Hidden Mountain|On The Hidden Mountain]] ([[Қатысушы талқылауы:On The Hidden Mountain|талқылау]]) 22:54, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05)
:::[https://www.zin.ru/animalia/Coleoptera/rus/kazgeonm.htm Понимаю, это сложнее, чем отменять правки с телефона] но вот есть этот реестр на стороннем сайте, можете пользоваться [[Қатысушы:On The Hidden Mountain|On The Hidden Mountain]] ([[Қатысушы талқылауы:On The Hidden Mountain|талқылау]]) 23:12, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05)
::::Тағы да қайталап айтамын, бұл жердегі сіздің бірінші қателігіңіз, мақала атауын талқылаусыз түбегейлі өзгертуіңіз. Мұндай шешімді өз бетіңізше қабылдауға болмайды. Сіз келтірген реестрге қатысты, тіпті ол дұрыс болғанның өзінде, атауды біржақты өзгертуге жеткілікті негіз болып табылмайды. Мұндай жағдайларда бірнеше сенімді дереккөздер қарастырылып, атау қауымдастық деңгейінде талқылануы тиіс. Қазіргі «Мәрмәрлі қабырға мұздығы» атауы жарияланған беделді дереккөзге негізделген, сондықтан ол талқылаусыз өзгертілмеуі керек. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:43, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05)

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:06, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) &lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30472432 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Уики-марафон жайлы ==

Сәлеметсіз бе, қайырлы кеш! Уики-марафонға байланысты бір сұрағым болып тұр. «Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері» уики-марафонға арналған өзімнің мақалаларымда «Тексерілмеген мақала» деген шаблон тұрса, марафонға қатысуға бола ма? Әлде бұндай шаблонмен мақала есептелмей кетеді ме? Рахмет!  [[Қатысушы:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] ([[Қатысушы талқылауы:Tuttiorchestra687|талқылау]]) 17:47, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05)

:Сәлеметсіз бе, «Тексерілмеген мақала» үлгісі болса да мақала болып санала береді. Ең бастысы жазған мақалаларыңызды марафон кестесіне еңгізуді ұмытпаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:50, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05)

== Мақала бастау ==

Қазір жаңа мақала бастауға бола ма? [[Арнайы:Үлесі/&amp;#126;2026-29781-25|&amp;#126;2026-29781-25]] ([[Қатысушы талқылауы:&amp;#126;2026-29781-25|talk]]) 13:35, 2026 ж. мамырдың 17 (+05)

:Қайырлы күн! Мақала жазу үшін сізге 50 өңдеме жасау қажет. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 13:38, 2026 ж. мамырдың 17 (+05)

== CEE MEETING 2026 ==

Кеш жарық. [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC/%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80#TheNomadEditor_(Muzaffar_Turgunov) CEE MEETING 2026] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 18:55, 2026 ж. мамырдың 20 (+05)

== Мақаланы көшіріп жазу ==

Жасанды интеллект мысалы ChatGPT ден алынған жауаптарды мақаланы көшіріп жазуға бола ма? [[Арнайы:Үлесі/&amp;#126;2026-31518-57|&amp;#126;2026-31518-57]] ([[Қатысушы талқылауы:&amp;#126;2026-31518-57|talk]]) 19:52, 2026 ж. мамырдың 26 (+05)

:Қайырлы кеш, болмайды. Жасанды интеллекттің өзі ақпаратты уикипедиядан алады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:55, 2026 ж. мамырдың 26 (+05)
::ChatGPT жазады уикипедияға сай қылып жазамын дейді. [[Арнайы:Үлесі/&amp;#126;2026-31518-57|&amp;#126;2026-31518-57]] ([[Қатысушы талқылауы:&amp;#126;2026-31518-57|talk]]) 20:03, 2026 ж. мамырдың 26 (+05)
:::Сөйлемдерді түзетуге болмаса тек. Жалпы ол ақпараттың дереккөзін қалай табасын сосын? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:45, 2026 ж. мамырдың 26 (+05)

== Сен деп сөйлеу ==

Кейбір қатысушыларға «сен» деп сөйлеу мәдениетсіздік болуы мүмкін. [[Қатысушы:Nurbek2007|Nurbek2007]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurbek2007|талқылау]]) 20:47, 2026 ж. маусымның 6 (+05)

== Жоюға ұсыныс ==
Ассалаумағалейкүм! [[Тоғыздан үшінші патшалық]] деген мақала өте күмәнді екен. Ондағы дереккөздердің бірі сілтеме емес, ал екіншісінде қозғлған тақырып бойынша ештеме жазылмаған. Жалпы бұл тақырып бізге жат және сапасыз етіп жазылған. Сондықтан оны жойған дұрыс болады деп санаймын! --[[Қатысушы:Nurislam 93|Nurislam 93]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurislam 93|талқылау]]) 17:48, 2026 ж. маусымның 14 (+05)

:Уағалейкүмассалам. Асығыс шешім қабылдамайық, мақаланы жоймас бұрын авторға мақаланы толықтыру-жетілдіру жайлы жазып көрсеңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:57, 2026 ж. маусымның 14 (+05)

Қалай түсінбейсіз, бұл мақаланы толықтыру емес, жою керек. Еш маңызы жоқ, сапасыз мақала ғой. --[[Қатысушы:Nurislam 93|Nurislam 93]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurislam 93|талқылау]]) 18:23, 2026 ж. маусымның 14 (+05)

== Help ==

[[en:Gaza genocide|This]] article is missing from the Kazakh Wikipedia. Could you please help me make it available in Kazakh? Thank you. [[Қатысушы:جودت|جودت]] ([[Қатысушы талқылауы:جودت|талқылау]]) 19:33, 2026 ж. маусымның 18 (+05)

== Неге жойдың? ==
[[Үшқоңыр әні]] атты мақаланы жоюың асығыс шешім болған сияқты. Қалпына келтірші оны... --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 19:53, 2026 ж. маусымның 25 (+05)

:Қарап шықтым, сапасыз жазылған екен. Толықтырып жақсартамын десең қалпына келтірейін. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:33, 2026 ж. маусымның 25 (+05)
:: Қалпына келтіресің ба жоқ па??? --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 02:07, 2026 ж. маусымның 29 (+05)
:: Неге үндемей қалдың?! --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 23:25, 2026 ж. шілденің 1 (+05)
:::Талқылауда бұйырып сөйлеудің қажеті жоқ. Шешім өзгерген жоқ: мақаланы талапқа сай жақсартуға дайын болсаңыз, қалпына келтіремін. Дайын болмасаңыз, қалпына келтіруге негіз жоқ. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:30, 2026 ж. шілденің 2 (+05)
:::: Енді келтірсеш қалпына, жасай алсаң --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 00:57, 2026 ж. шілденің 3 (+05)
:::: Сен мақаланы қалпына келтірмесең, оны қалайша жақсарта аламын?! --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 23:42, 2026 ж. шілденің 7 (+05)
:::::Осылай артық сөзсіз жазсаң болады ғой. Қазір қалпына келтіремін. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:48, 2026 ж. шілденің 7 (+05)

== Администраторды сайлау ==

Кеш жарық! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау|мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:41, 2026 ж. шілденің 3 (+05)

== Уикипедия:Қазақстан_мен_Орталық_Азия_әйелдері/2026 ==

Кеш жарық! Сәлеметсіз бе! 10 наурыздан 30 сәуірге дейін жалғасқан «Уикипедия: Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026» [[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026|https://kk.wikipedia.org/wiki/Уикипедия:Қазақстан_мен_Орталық_Азия_әйелдері/2026]] Уики марафонының қорытындысы 30 сәуірден кейін бір апта ішінде жарияланады деп көрсетілген еді. Қорытынды жарияланды ма? Мен өткізіп алған шығармын деп сұрағаным [[Қатысушы:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] ([[Қатысушы талқылауы:Tuttiorchestra687|талқылау]]) 21:12, 2026 ж. шілденің 6 (+05)

:Қайырлы кеш! Жоқ, әлі жарияланбады. Қорытындысы марафон бетінде жарияланады, сіз ештеңе өткізіп алмадыңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:46, 2026 ж. шілденің 6 (+05)

== Жанатай батыр  ==

неге сіз дұрыс ақпаратты Жанатай [[Жанатай батыр|батыр]] туралы өшірессіз? [[Қатысушы:Baysalbay|Baysalbay]] ([[Қатысушы талқылауы:Baysalbay|талқылау]]) 18:28, 2026 ж. тамыздың 20 (+05)

== Неге сіз дұрыс ақпаратты өшірессіз? ==

[[Жанатай батыр]] туралы неге өшірессіз? Мен өзімнің арғы атамды білемін ғой😡

Ол Қарауыл ал ішінде Құлымбет  [[Қатысушы:Baysalbay|Baysalbay]] ([[Қатысушы талқылауы:Baysalbay|талқылау]]) 18:33, 2026 ж. тамыздың 20 (+05)

:Қайырлы кеш! Сіз дұрыс қосып жатқан жоқсыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:15, 2026 ж. тамыздың 20 (+05)
::Аргументіңізді айтыңыз.Ол Қарауыл ғой [[Қатысушы:Baysalbay|Baysalbay]] ([[Қатысушы талқылауы:Baysalbay|талқылау]]) 21:56, 2026 ж. тамыздың 20 (+05)
::Неге жауап бермейсіз?! Тез қосыңыз не жазғанымды!!! [[Қатысушы:Baysalbay|Baysalbay]] ([[Қатысушы талқылауы:Baysalbay|талқылау]]) 21:57, 2026 ж. тамыздың 20 (+05)
:::Алдымен амандасып, бір-бірімізбен дұрыс сөйлесейік. «Неге жауап бермейсіз?! Тез қосыңыз!» деп талап қоюдың қажеті жоқ. Енді не себепті қайтарғанымды түсіндірейін. Сіз мақалаға бірден бірнеше жаңа мәлімет қостыңыз: туған-өлген жылдары, «баһадүр» атауы, руы, әйелі мен балалары туралы ақпарат және т.б. Бірақ бұл мәліметтердің нақты дереккөздері көрсетілмеген. «Мен өзімнің арғы атамды білемін» дегеніңізді түсінемін. Бірақ Уикипедияда жеке адамның білімі немесе отбасылық шежіресі дереккөз болып саналмайды. Ақпарат мақалада қалуы үшін оны жарияланған сенімді дереккөздермен тексеруге мүмкіндік болуы керек. Бұған қоса, бұрынғы нұсқада бір ру көрсетіліп тұрғанда, оны басқа руға өзгерту де дереккөзсіз жасалмауы керек. «Бір деректерде Қарауыл саналады» деген тұжырымның өзі нақты қай дерекке сүйенетіні көрсетілмеген. Сондықтан қосқан мәліметтеріңіздің нақты дереккөздерін көрсетіңіз. Дереккөзбен расталған ақпарат болса, қарап, мақалаға енгізуге болады. Мәселе сіздің сөзіңізге сену-сенбеуде емес, Уикипедиядағы ақпараттың тексерілу мүмкіндігінде. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:10, 2026 ж. тамыздың 20 (+05)

== «Шымкент қалалық тілдерді оқыту-әдістемелік орталығы» мақаласы туралы ==

Сәлеметсіз бе! Сіз 25 тамызда «Шымкент қалалық «Тілдерді оқыту-әдістемелік орталығы»» мақаласын «Энциклопедиялық мақала емес» деген себеппен жойған едіңіз.

Мақаланы ескертулерді ескере отырып қайта өңдедім: мәтінді қысқарттым, энциклопедиялық стильге келтірдім, тек тексерілетін мәліметтерді қалдырып, тәуелсіз және ресми дереккөздерді қостым.

Қазіргі нұсқасы:

[[Қатысушы:Жадыра Абибуллаевна/Шымкент қалалық тілдерді оқыту-әдістемелік орталығы|https://kk.wikipedia.org/wiki/Қатысушы:Жадыра_Абибуллаевна/Шымкент_қалалық_тілдерді_оқыту-әдістемелік_орталығы]]

Мүмкіндік болса, осы нұсқаны қарап, мақаланы негізгі кеңістікке жариялауға жеткілікті ме, әлде тағы қандай түзетулер қажет екенін айтып жіберсеңіз.

&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; [[Қатысушы:Жадыра Абибуллаевна|Жадыра Абибуллаевна]] ([[Қатысушы талқылауы:Жадыра Абибуллаевна|талқылау]]) 10:36, 2026 ж. тамыздың 26 (+05)

:Қайырлы күн! Мақала дербес маңыздылығы жеткіліксіз болғандықтан жойылған еді. Қазіргі дереккөздер орталықтың бар екенін және қызметін ғана көрсетеді, алайда жеке мақалаға лайық ерекше маңызын дәлелдемейді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:00, 2026 ж. тамыздың 26 (+05)
::мақала тағы жойылады деген сөз бе? Иә, орталық туралы білсін деген ниетпен жазылған еді, біз де мақалаларды оқығанда бір нәрсені білеміз. Неге орталықтың бар екені маңызсыз?? Бірінші рет жазып тұрған жайымыз бар. [[Қатысушы:Жадыра Абибуллаевна|Жадыра Абибуллаевна]] ([[Қатысушы талқылауы:Жадыра Абибуллаевна|талқылау]]) 15:18, 2026 ж. тамыздың 26 (+05)
:::Уикипедия — Қазақстан жергілікті өлкетану энциклопедиясы емес, жаһандық энциклопедия. Сондықтан да &quot;маңыздылық&quot; делінетін межеміз жоғары. Бұл орталықты, я басқа нысандарды маңызсыз дегеніміз емес. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 11:16, 2026 ж. тамыздың 27 (+05)
::::Сәлеметсіз бе?! Мақала әлі тексеруден өтпеді деген шаблон тұрса қанша уақытта тексеріледі ?  Ол тексеруден өтпесе де мақала болып тұрады ма уикиде? [[Қатысушы:Жадыра Абибуллаевна|Жадыра Абибуллаевна]] ([[Қатысушы талқылауы:Жадыра Абибуллаевна|талқылау]]) 16:26, 2026 ж. қыркүйектің 9 (+05)

== Жаңатай Батыр  ==
Көмектесе аласыз ба?Кайдан деректерді алу болады оның анасын және әкесін?

Вроде бы Акан и Болат же можно добавить но без источника нельзя? [[Қатысушы:Алтын Адам|Алтын Адам]] ([[Қатысушы талқылауы:Алтын Адам|талқылау]]) 21:47, 2026 ж. қыркүйектің 29 (+05)

:Қайырлы кеш! Сіз ақпаратты қазақша-орысша араластырып қосып жатырсыз. Олай болмайды. Сосын дереккөз ретінде кітап не сайтты қолдануға болады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:50, 2026 ж. қыркүйектің 29 (+05)
::Сайтты?  [[Қатысушы:Алтын Адам|Алтын Адам]] ([[Қатысушы талқылауы:Алтын Адам|талқылау]]) 21:51, 2026 ж. қыркүйектің 29 (+05)
::Бірақ мен қостым бір рет сіз алып тастадыныз [[Қатысушы:Алтын Адам|Алтын Адам]] ([[Қатысушы талқылауы:Алтын Адам|талқылау]]) 21:52, 2026 ж. қыркүйектің 29 (+05)
:::Кітап үшін '''Үлгі:Кітап''', сайт үшін '''Үлгі:Cite web''' қолданасыз. Қолдану үшін үлгіні толықтай көшіріп алып, мақалаға салып параметрлерін толықтырасыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:22, 2026 ж. қыркүйектің 29 (+05)
::::Енді қараңыз шы дұрыс істедім ба? [[Қатысушы:Алтын Адам|Алтын Адам]] ([[Қатысушы талқылауы:Алтын Адам|талқылау]]) 13:02, 2026 ж. қыркүйектің 30 (+05)

== Screen reader-only/styles.css ==
Сәлеметсіз бе!  Қазіргі уақытта Үлгі:Screen reader-only шаблонында TemplateStyles жұмыс істемей тұр, себебі оның стигтер файлының (/styles.css) моделі әлі де ''уикимәтін'' болып тұр.

Үлгі дұрыс жұмыс істеуі үшін Үлгі:Screen reader-only/styles.css бетінің мазмұн моделін Sanitized CSS моделіне ауыстырып беруіңізді сұраймын (Special:ChangeContentModel арқылы).

Рақмет! [[Қатысушы:Marksscheider|Marksscheider]] ([[Қатысушы талқылауы:Marksscheider|талқылау]]) 17:58, 2026 ж. қазанның 8 (+05)

:Қайырлы кеш! Дайын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:02, 2026 ж. қазанның 8 (+05)
::Рақмет! [[Қатысушы:Marksscheider|Marksscheider]] ([[Қатысушы талқылауы:Marksscheider|талқылау]]) 21:12, 2026 ж. қазанның 8 (+05)

== Бетті жою ==
қайырлы кеш! [[Wikuiser/зертхана]] бетін жойып бере аласыз ба? шатастырып есім кеңістігін қоюды ұмытып кетіппін. Рақмет! [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 16:42, 2026 ж. қазанның 11 (+05)

:Қайырлы кеш! Дайын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:52, 2026 ж. қазанның 11 (+05)</text>
      <sha1>mou9dxx65s5rtke3at14vl579r96tse</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иван Николаевич Свиридов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>724662</id>
    <revision>
      <id>3684088</id>
      <parentid>3270355</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T11:49:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3684088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2601" sha1="p65m3d56fnw69ldenf2jj57dm1m042p" xml:space="preserve">
{{Футболшы
 |есімі            = Иван Свиридов
 |туған күні  = 28.6.2002
 |туған жері = {{туғанжері|Теміртау|Теміртауда}}, [[Қазақстан]]
 |азаматтығы    = {{ту|Қазақстан}} [[Қазақстан]]
 |бойы           = 184
 |позиция        = шабуылшы
 |қазіргі клуб  = {{ту|Қазақстан}} [[Елім-ай (футбол клубы, 2022)|Елімай]]
 |номері          = 
 |клубтары          = {{футбол карьерасы
|2018—2019|{{ту|Қазақстан}} [[Астана (футбол клубы)|Астана]]|0 (0)
|2018—2019|{{ту|Қазақстан}} Астана-Жастар|20 (0)
|2020—2023|{{ту|Қазақстан}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтёр]]|42 (8)
|2020—2022|{{ту|Қазақстан}} [[Болат (футбол клубы)|Шахтёр-Болат]]|26 (4)
|2024—|{{ту|Қазақстан}} [[Елім-ай (футбол клубы, 2022)|Елімай]]|}}
| ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2018|{{ту|Қазақстан}} Қазақстан-16|3 (2)
|2021—|{{ту|Қазақстан}} Қазақстан-21|7 (0)
|2023—|{{футбол|Қазақстан}}|1 (0)
}}
}}
'''Иван Николаевич Свиридов''' ([[28 маусым]] [[2002 жыл]]&lt;ref&gt;[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/622788 Тransfermarkt.com]&lt;/ref&gt;, [[Теміртау]], [[Қазақстан]]) — қазақстандық футболшы, [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы]] мен &quot;[[Елім-ай (футбол клубы, 2022)|Елімай]]&quot; клубының шабуылшысы.

== Жетістіктері ==

=== Командалық ===
; «Шахтёр» 

* Қазақстан Кубогының финалисі: 2021

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
*[https://web.archive.org/web/20240105121240/https://footballfacts.ru/person/566730 Профилі]
{{Бастама}}{{сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Шахтер-Болат ФК ойыншылары]]
[[Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары]]
[[Санат:Астана ФК ойыншылары]]
[[Санат:Елім-ай-2022 ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>p65m3d56fnw69ldenf2jj57dm1m042p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:1nter pares/зертхана</title>
    <ns>2</ns>
    <id>725520</id>
    <revision>
      <id>3683854</id>
      <parentid>3683582</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:28:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тізім */</comment>
      <origin>3683854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8161" sha1="0u9q0cy2qjzb4z9abdvqsupr6lx58kz" xml:space="preserve">== Тізім ==
* [[SpaceXAI]], [[GPT-6 Astra]], [[Жалпы жасанды интеллект]], [[Әлсіз жасанды интеллект]], [[Күшті ЖИ (айрық)]], [[Суперинтеллект]], [[Әлеуметтік медиа]] – [[Threads (әлеуметтік желі)]] – [[Facebook Messenger]] – [[Meta Platforms]] – [[Пайдаланушы профилі]] – [[Discord]] – [[Медианы басып алу]] – [[Тәуелсіз медиа]] – [[Anthropic]] – [[Palantir]] – [[Muse (ЖИ агенті)]]
* [[Алекс Карп]] – [[Стивен Коэн (кәсіпкер)]] – [[Джо Лонсдейл]] – [[Нейтан Геттингс]]
* [[Миллиардер]] – [[Триллионер]] – [[Таза байлық]]
* [[Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов]]
* [[Орынбор генерал-губернаторлығы]]

=== Білім ===
* [[Иллинойс университеті жүйесі]] – [[Урбана-Шампейндегі Иллинойс университеті]] – [[Чикагодағы Иллинойс университеті]] – [[Спрингфилдтегі Иллинойс университеті]] – [[Батыс Иллинойс университеті]] – [[Эдвардсвиллдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Карбондейлдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік-шығыс Иллинойс университеті]] – [[Иллинойс мемлекеттік университеті]] – [[Шығыс Иллинойс университеті]] – [[Чикаго мемлекеттік университеті]] – [[Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Браун университеті]] – [[Дартмут колледжі]]
* [[Иллинойстағы академиялық және ғылыми кітапханалар консорциумы]] – [[Discovery Partners Institute]] – [[Зерттеу университеті]] – [[Мемлекеттік университет]] – [[Жекеменшік университет]] – [[Отарлық колледждер]] – [[Автодидактика]] – [[Дидактизм]]

=== АҚШ тарихы ===
* [[Он үш отар]] – [[Жаңа Англия отарлары]] – [[Нью-Гэмпшир провинциясы]] – [[Массачусетс-Бэй провинциясы]] – [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]] – [[Коннектикут отары]] – [[Орталық отарлар]] – [[Нью-Йорк провинциясы]]

== Жоспар ==
* Хиуа хандары:
** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын
*** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын

* Бұхара хандары:
** Өзбек-Шайбани хандары — ?
*** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын

* Қоқан хандары:
** Өзбек-Мың хандары — Дайын

== Үлгі ==
{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = 
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}

{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = 
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = 
 |эмблема          = 
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = 
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = 
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = 
 |пайда болды      = 
 |таратылды        = 
 |ізбасары         = 
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = 
 |сайты            = 
}}

== Талқылау // Толықтыру ==
* [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]].

== WG ==
* [[World of Tanks Blitz]]
* bb
* wrsh bl
* ?

== Белсенді ==
=== Қақтығыстар ===
# [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]]
# [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]]
# [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]]
# [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]]
# [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]]
# [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]]
# [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]]

== Толықтыру ==
* [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]]
* [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]]
* [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]]
* [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]
* [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]]

== Орыс-түрік соғыстары // Жоспар ==
# [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]]
# [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]]
# Орыс-түрік соғысы 3
# Орыс-түрік соғысы 4
# Орыс-түрік соғысы 5
# Орыс-түрік соғысы 6
# Орыс-түрік соғысы 7
# Орыс-түрік соғысы 8
# Орыс-түрік соғысы 9
# Орыс-түрік соғысы 10
# Орыс-түрік соғысы 11
# Орыс-түрік соғысы 12</text>
      <sha1>0u9q0cy2qjzb4z9abdvqsupr6lx58kz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алақұрт (ою-өрнек)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>744604</id>
    <revision>
      <id>3683940</id>
      <parentid>3683578</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:45:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айакеш</username>
        <id>187089</id>
      </contributor>
      <origin>3683940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1017" sha1="bjo7f4cb8pzqa9knv01pmre0zdv5efv" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2024}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Алақұрт''' — қазақтың дәстүрлі ою-өрнектерінің бірі. Ол тоқылған бұйымдардың, үй жиһаздарының шетіне салынатын ою-өрнек.

Алақұрт өрнегінің түстерінің алма кезек түсуіне қарай &quot;қызылқұрт&quot;, &quot;сары-алақұрт&quot;, &quot;қарақұрт&quot;, &quot;бунақ&quot;, &quot;буынөрнек&quot; деп аталады. Ол ақ пен қарадан, қызыл мен жасылдан, көк пен сарыдан бунақталып келетін ұзынша желі.&lt;ref&gt;Өмірбекова М.Ш. Энциклопедия. Қазақтың ою-өрнектері. – Алматы: &quot;Алматыкітап&quot; ААҚ, ISBN 9965-24-076-0&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>bjo7f4cb8pzqa9knv01pmre0zdv5efv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683943</id>
      <parentid>3683940</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:46:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Айакеш|Айакеш]] ([[User talk:Айакеш|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3373562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="938" sha1="a2tjsexolotxista9xsoccl55uqo66v" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2024}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Алақұрт''' — тоқылған бұйымдардың, үй жиһаздарының шетіне салынатын ою-өрнек.

Алақұрт өрнегінің түстерінің алма кезек түсуіне қарай &quot;қызылқұрт&quot;, &quot;сары-алақұрт&quot;, &quot;қарақұрт&quot;, &quot;бунақ&quot;, &quot;буынөрнек&quot; деп аталады. Ол ақ пен қарадан, қызыл мен жасылдан, көк пен сарыдан бунақталып келетін ұзынша желі.&lt;ref&gt;Өмірбекова М.Ш. Энциклопедия. Қазақтың ою-өрнектері. – Алматы: &quot;Алматыкітап&quot; ААҚ, ISBN 9965-24-076-0&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>a2tjsexolotxista9xsoccl55uqo66v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айгерім Алтынбайқызы Сәрсенбаева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>746871</id>
    <revision>
      <id>3683983</id>
      <parentid>3482232</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:32:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3683983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4635" sha1="5d28ej3ehumtabuoj8l097kt3kq8zs0" xml:space="preserve">{{Жедел жойылсын|[[УП:М]]}}
{{Тұлға
 |Есімі                 = Айгерім Сәрсенбаева
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Айгерім Сәрсенбайқызы.jpg
 |ені                   = 180px
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 6.9.1988
 |Туған жері            = [[Тереңөзек (Қызылорда облысы)|Тереңөзек]], [[Қызылорда облысы]]
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{байрақ|Қазақстан}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы               = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Айгерім Алтынбайқызы Сәрсенбаева''' ([[6 қыркүйек]] [[1988 жыл|1988]], [[Тереңөзек (Қызылорда облысы)|Тереңөзек]], [[Қызылорда облысы]]) — [[Қоғам қайраткері]], Ел жанашыры, [[Логопедия|логопед-дефектолог]], практик, логопедиялық және дефектологиялық оқулықтардың, лого әндердің авторы.

== Өмірбаяны ==
1995-2004 ж. аралығында №35 Иса Тоқтыбаев атындағы орта мектепте білім алған.

2004-2007 ж. аралығында М.Мәметова атындағы гуманитарлық колледжде «3 жастан 10 жасқа дейінгі балаларға білім беру» мамандығы бойынша білім алған.

2007-2010 ж. аралығында Қазақ Мемлекеттік Қыздар педагогикалық университетінде «Дефектология» мамандығы бойынша «бакалавр» академиялық дәрежесін алды.

2010-2012 ж. аралығында осы университетте, осы мамандық бойынша «магистр» академиялық дәрежесін иемденді.

Ең алғаш Қызылорда қаласындағы «Болашақ» университетінде, бір жылдан кейін Қазақ мемлекеттік Қыздар педагогикалық университетінде дефектолог қызметін атқарған. Кейін бұл саланы тереңірек зерттеу үшін әртүрлі күрделі диагнозы бар балаларға арналған «Кеңес» орталығында қызмет атқарған. 

Қазіргі таңда, өзінің «Сөйлеу және мінез-құлықты түзету және дамыту» орталығында балаларды қабылдап, ата-аналарға кеңес береді. Және де логопед-дефектолог мамандарға және мүмкіндігі шектеулі балалардың ата-аналарына практикалық курстар өткізеді

== Марапаттары ==
* «Алтын адам - 2022» номинациясының иегері.
* «Ел жанашыры» энциклопедиясына еніп, төс белгісін иеленді.
* «300 Қайраткер» энциклопедиясына енді.
* «Алтын жүрек» номинациясының иегері.
* «Намыс» төс белгісінің иегері.
*Құрмет орденінің иегері. 
*ҚР Президентінің алғыс хаты иегері.

== Жеке өмірі ==
Тұрмыста. Жолдасы - Рүстем. Ұлдары - Даниэль, Азиз
== Сілтемелер ==
*https://baq.kz/sau-balany-da-tua-almadyn-sen-bir-kemis-ayelsin-331102/
[[Санат:Қоғам қайраткерлері]]</text>
      <sha1>5d28ej3ehumtabuoj8l097kt3kq8zs0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жандос Айбасов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>751829</id>
    <revision>
      <id>3683884</id>
      <parentid>3509668</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:53:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4202" sha1="7kks3s1hlcoeb6u5rhc16xphy85gaer" xml:space="preserve">{{wikify}}
{{Кинематограф
|есімі=Жандос Айбасов
|туған күні=30.06.1989
|туған жері={{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]]
|азаматтығы={{Байрақ|Қазақстан}}
|мамандығы={{актер|Қазақстан}}, каскадер, [[продюсер]], [[сценарийші]], [[режиссёр]]
}}
'''Жандос Айбасов''' (30 маусым 1989 жыл, [[Алматы]]) – қазақ актері, каскадер, продюсер, сценарийші және режиссер.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://www.vokrug.tv/article/show/17346103431/?from=infinity&amp;type=SuperView&lt;/ref&gt;

Жандос Айбасов 1989 жылы 30 маусымда Қазақстанның ірі қалаларының бірі-Алматы қаласында дүниеге келген. Актердің қарындасы мен ағасы бар. Әкесі – кәсіпкер, анасы – педиатр. Ата-анасы оны кез-келген бастамаларында қолдайды.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://m.ticketon.kz/star/zhandos-aibasov {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240806141504/https://m.ticketon.kz/star/zhandos-aibasov |date=2024-08-06 }}&lt;/ref&gt;

Жас кезінде жас жігіт өз өмірін киномен байланыстыруды ойламады, бірақ ол оқушы кезінен шығармашылықпен айналысты, сондықтан ол Таңсықбаев атындағы Алматы сәндік-қолданбалы өнер колледжіне оқуға түсіп, онда ол «зергер» мамандығын алды. Онда ол өзін суретші ретінде сынап көрді. Бірнеше жыл көркемөнерпаздар сабағынан кейін Жандос Айбасов Т. Жүргенов атындағы ұлттық өнер академиясына оқуға түседі, онда режиссерлік шеберлікті оқыту бойынша төрт жылдық курс өтеді.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Ол 2013 жылдан бастап ойнай бастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Оның киноға сапарының басталуы «Жол» картинасын қоюда режиссер А. Ұзабаевтың көмекшісінің жұмысы болды. Осыдан кейін Айбасов өзін актер және трюк режиссері, сондай-ақ продюсер және сценарист ретінде сынап көре бастады. Жандос Айбасов «Nomad Stunts» кәсіби каскадерлердің халықаралық тобының құрамына кіреді.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Актердің мансабы 2013 жылдан белсенді дами бастады. Содан бері ол 20-дан астам фильм мен сериалда ойнады.

== Фильмдер тізімі ==
* Кейінгі өмір (2023)
* MEOW (2023)
* Бақыт зертханасы (2023)
* Тор (2023)
* Бүркіт. Арнайы мақсаттағы жасақ (2023)
* Сенбе (2023)
* Алға (2022)
* Түнгі бақсылар (2021)
* Үш (2020)
* Қанды транзит (2019)
* Үлкен кішкентай өмір (2019)
* Күнбағыс (2019)
* Жаным, сен сенбейсің! (2019)
* Мен сені сүйемін (2019)&lt;ref&gt;https://www.kinopoisk.ru/name/3265476/&lt;/ref&gt;
* Лифт (2018)
* По любви (2017)
* Тараз (2016)
* Аудандар (2016)
* Келинка Сабина 2 (2016)
* Золушка Зауре (2016)
* Үзілмеген (2015)
* Кенже (2015)
* Қазақша тонау (2014)
* Нархоз (2014)
* Сериал Марко Поло (США) (2014)
* Он и она (2013).&lt;ref&gt;https://qazradio.fm/kz/person/10177/&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан каскадерлері]]
[[Санат:Қазақстан кинопродюсерлері]]
[[Санат:Қазақстан кинорежиссёрлері]]</text>
      <sha1>7kks3s1hlcoeb6u5rhc16xphy85gaer</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстанның облыстық мәслихаттарының төрағалары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>753239</id>
    <revision>
      <id>3683797</id>
      <parentid>3677158</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T21:21:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жетісу облысы */</comment>
      <origin>3683797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36231" sha1="hkyp4t64azunll1mgy87ssjbmm20i3u" xml:space="preserve">Бұл мақалада 1994 жылдан бастап сайланған Қазақстанның облыстық [[Мәслихат#Мәслихат төрағасы|мәслихат төрағаларының]] тізімі көрсетілген. Төраға депутаттар арасынан сайланады және тұрақты негізде жұмыс істейді.

2021 жылы екі лауазым біріктірілгенге дейін мәслихаттың тұрақты хатшысы мен әр сессия сайын ауысып отыратын сессия төрағасы қызмет атқарды. 2023 жылдан бастап хатшы лауазымы төраға деп аталатын болды.

== Қазіргі мәслихат төрағалары ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! № !! Аты-жөні !! Сайланған өңірі !! Төрағалық еткен шақырылым !! Төрағалыққа сайланған уақыты !! Сайланған партиясы !! Басқа лауазымы !! Мәслихатқа сайланған партиялар
|-
| 1 || Табиғат Зейнұлқабден &lt;br&gt;{{small|(1974 туған)}} || Астана қаласы || VIII || 27 қаңтар 2025 || {{Color box|purple|border=darkgray}} [[Әділет (партия)|Әділет]] || «Астана су арнасы» коммуналдық кәсіпорнының бас директоры (2016—2025) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (12) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] (3) &lt;br&gt;{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} [[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] (1) &lt;br&gt;{{Color box|#426F39|border=darkgray}} [[Байтақ (партия)|Байтақ]] (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (17)
|-
| 2 || Мейіржан Отыншиев &lt;br&gt;{{small|(1987 туған)}} || Алматы қаласы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы Алматы қалалық филиалы төрағасының бірінші орынбасары, атқарушы хатшысы, төрағасы (2021—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (12) &lt;br&gt;{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} [[Respublica]] (3) &lt;br&gt;{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (3) &lt;br&gt;{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (2) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (21)
|-
| 3 || Мұрат Жолдықожаев&lt;br&gt;{{small|(1987 туған)}} || Шымкент қаласы || VIII || 17 шілде 2026 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} «Аманат» партиясы Шымкент қалалық филиалының атқарушы хатшысы, төрағасы (2024—2026)&lt;br&gt; {{Color box|purple|border=darkgray}} «Әділет» партиясы Шымкент қалалық филиалының төрағасы (2026 бастап) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (11) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (3) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} [[Ауыл (партия)|Ауыл]] (2) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16)
|-
| 4 || – || Абай облысы || VIII || – || – || – || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (13) &lt;br&gt;{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) &lt;br&gt;{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (15)
|-
| 5 || Бейбіт Жүсіпов &lt;br&gt;{{small|(1961 туған)}} || Ақмола облысы 
|| VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || Ақмола облыстық білім басқармасының басшысы (2020—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (13) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16)
|-
| 6 || Гүлқасима Сүйінтаева &lt;br&gt;{{small|(1964 туған)}} || Ақтөбе облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || Ақтөбе облысы әкімінің орынбасары (2022—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (13) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (17)
|-
| 7 || Қуат Байғожаев &lt;br&gt;{{small|(1962 туған)}} || Алматы облысы || VIII || 29 наурыз 2024 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} «Аманат» партиясы Алматы облыстық филиалының атқарушы хатшысы, төрағасы (2022—2026) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (16) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (3) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (19)
|-
| 8 || – || Атырау облысы || VIII || – || – || – || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (10) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (1) &lt;br&gt;{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) &lt;br&gt;{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (15)
|-
| 9 || Мұрат Мұқаев &lt;br&gt;{{small|(1969 туған)}} || Батыс Қазақстан облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} «Аманат» партиясы Батыс Қазақстан облыстық филиалы төрағасының бірінші орынбасары, атқарушы хатшысы, төрағасы (2019—2026) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (10) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) &lt;br&gt;{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (15)
|-
| 10 || Әбдәлі Нұралиев &lt;br&gt;{{small|(1959 туған)}} || Жамбыл облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || Қазақстан Парламенті Сенатының депутаты (2017—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (12) &lt;br&gt;{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (2) &lt;br&gt;{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (1) &lt;br&gt;{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (1) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (18)
|-
| 11 || Гүлнәр Тойлыбаева &lt;br&gt;{{small|(1967 туған)}} || Жетісу облысы || VII, VIII || 8 маусым 2022 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} «Аманат» партиясы Алматы облыстық филиалы төрағасының бірінші орынбасары, атқарушы хатшысы (2021—2022) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (10) &lt;br&gt;{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (2) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) &lt;br&gt;{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (1) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16)
|-
| 12 || Нұркен Кобжанов &lt;br&gt;{{small|(1967 туған)}} || Қарағанды облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|#CCCCCC|border=darkgray}} тәуелсіз{{efn|name=a}} || Бұқар жырау ауданының әкімі (2022—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (10) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) &lt;br&gt;{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (2) &lt;br&gt;{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) &lt;br&gt;{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (18)
|-
| 13 || Сайлаубек Ещанов &lt;br&gt;{{small|(1958 туған)}} || Қостанай облысы || V, VI, VII, VIII || 20 қаңтар 2012 || {{Color box|#CCCCCC|border=darkgray}} тәуелсіз{{efn|name=a}} || «Сосновый бор» санаторийінің бас директоры (2001—2012) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (9) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (3) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) &lt;br&gt;{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (1) &lt;br&gt;{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16)
|-
| 14 || Мұрат Тілеуімбетов &lt;br&gt;{{small|(1963 туған)}} || Қызылорда облысы || VIII || 26 сәуір 2024 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || Жаңақорған ауданының әкімі (2022—2024) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (13) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (3) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16)
|-
| 15 || Жаңбырбай Матаев &lt;br&gt;{{small|(1963 туған)}} || Маңғыстау облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|#CCCCCC|border=darkgray}} тәуелсіз{{efn|Бір мандаттық сайлау округінен «Ақ жол» партиясының мүшесі ретінде сайланған, қазір «Әділет» партиясының мүшесі}} || {{Color box|#0A408A|border=darkgray}} «Ақ жол» партиясы Маңғыстау облыстық филиалының төрағасы (2013—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (14) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (1) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16)
|-
| 16 || – || Павлодар облысы || VIII || – || – || – || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (10) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) &lt;br&gt;{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (2) &lt;br&gt;{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) &lt;br&gt;{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16)
|-
| 17 || [[Владимир Степанович Бубенко|Владимир Бубенко]] &lt;br&gt;{{small|(1954 туған)}} || Солтүстік Қазақстан облысы || VI, VII, VIII|| 25 наурыз 2016 || {{Color box|#CCCCCC|border=darkgray}} тәуелсіз{{efn|name=a}} || Солтүстік Қазақстан облысы әкімінің орынбасары (2014—2016) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (9) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (3) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) &lt;br&gt;{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (15)
|-
| 18 || Нұралы Әбішев &lt;br&gt;{{small|(1967 туған)}} || Түркістан облысы 
|VIII|| 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || «Бөрте Милка» ЖШС директоры (2012—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (14) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (4) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (4) &lt;br&gt;{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (23)
|-
| 19 || Бауыржан Шыңғысов &lt;br&gt;{{small|(1964 туған)}} || Ұлытау облысы || VII, VIII || 8 маусым 2022 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} «Қазақмыс корпорациясы» ЖШС жанындағы «Аманат» партиясы Қарағанды филиалы төрағасының бірінші орынбасары, атқарушы хатшысы (2014—2022), «Аманат» партиясы Ұлытау облыстық филиалының төрағасы (2022—2026) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (8) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) &lt;br&gt;{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (13)
|-
| 20 || Денис Рыпаков &lt;br&gt;{{small|(1980 туған)}} || Шығыс Қазақстан облысы || VII, VIII || 14 қаңтар 2021 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || Шығыс Қазақстан облыстық дене шынықтыру және спорт басқармасының басшысы (2019—2021) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (13) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) &lt;br&gt;{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16)
|}

== [[Астана қаласының мәслихаты|Астана қаласы]] ==
# [[Александр Сергеевич Миронов|Александр Миронов]] (1994 — 1999)
# [[Александр Иванович Демидов|Александр Демидов]] (1999 — 2002)
# [[Вера Григорьевна Лукьянец|Вера Лукьянец]] (2002 — 2003)
# [[Владимир Николаевич Редкокашин|Владимир Редкокашин]] (2003 — 2011)
# [[Сансызбай Сейітжанұлы Есілов|Сансызбай Есілов]] (2012 — 2016)
# [[Жанат Ғазизұлы Нұрпейісов|Жанат Нұрпейісов]] (2016 — 2020)&lt;ref&gt;[https://maslihat01.kz/source/uploads/npa-1105/2019_kniga.pdf Маслихат города Нур-Султан]&lt;/ref&gt;
# [[Ерлан Ермекұлы Каналимов|Ерлан Каналимов]] (2021 — 2025)
# [[Табиғат Зейнұлқабден]] (27 қаңтар 2025 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://kaz.inform.kz/news/astana-maslihatinin-toragasi-saylandi-1888d0/ |title= Астана мәслихатының төрағасы сайланды}}&lt;/ref&gt;

== [[Алматы қаласы мәслихаты|Алматы қаласы]] ==
# [[Жұмабек Сүлейменұлы Төрегелдинов|Жұмабек Төрегелдинов]] (1994 — 2002)
# [[Төлеубек Төлеуұлы Мұқашев|Төлеубек Мұқашев]] (2002 — 2014) 
# [[Қалдыбай Омарұлы Қазанбаев|Қалдыбай Қазанбаев]] (2014 — 2021)
# [[Станислав Владимирович Канкуров|Станислав Канкуров]] (2021 — 2023)&lt;ref&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/maslihat-almaty/press/article/details/136715?lang=kk Алматы қаласы І-VII шақырылым Мәслихатының хатшылары]&lt;/ref&gt;
# [[Мейіржан Батырбекұлы Отыншиев|Мейіржан Отыншиев]] (30 наурыз 2023 бастап)&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/almatyi-maslihatyinyin-toragasyi-saylandyi-349442/ Алматы мәслихатының төрағасы сайланды]&lt;/ref&gt;

== [[Шымкент қаласы мәслихаты|Шымкент қаласы]] ==
# [[Кудратулла Юнусович Халметов|Кудратулла Халметов]] (1994 — 2007)?
# [[Нұриддин Мүсірұлы Жарболов|Нұриддин Жарболов]] (2007 — 2009)?
# [[Жангелді Меңлібайұлы Махашов|Жангелді Махашов]] (2009 — 2011)
# [[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров|Нұрлан Бекназаров]] (2011 — 2018)&lt;ref&gt;[https://otyrar.kz/2014/04/kazaxstanskim-maslixatam-ispolnilos-20-let/?amp=1 Казахстанским маслихатам исполнилось 20 лет]&lt;/ref&gt;
# [[Ғани Әбдіғаниұлы Ташқараев|Ғани Ташқараев]] (2018 — 2021)
# [[Бахадыр Мәдәлиұлы Нарымбетов|Бахадыр Нарымбетов]] (2021 — 2026)&lt;ref&gt;[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=34040668#sub_id=0 Избран Секретарь Шымкентского городского маслихата]&lt;/ref&gt;
# [[Мұрат Жаңабайұлы Жолдықожаев|Мұрат Жолдықожаев]] (17 шілде 2026 бастап)&lt;ref&gt;[https://aigak.kz/2026/07/17/shmkent-alasn-mslihatna-zhaa-traa-taayndald/ ШЫМКЕНТ ҚАЛАСЫНЫҢ МӘСЛИХАТЫНА ЖАҢА ТӨРАҒА ТАҒАЙЫНДАЛДЫ]&lt;/ref&gt;

== [[Абай облыстық мәслихаты|Абай облысы]] ==
# [[Қуаныш Сұлтанұлы Сүлейменов|Қуаныш Сүлейменов]] (2022 — 2024)
# [[Шалқар Заманбекұлы Байбеков|Шалқар Байбеков]] (2024 – 2026)&lt;ref&gt;[https://kaz.inform.kz/news/shalkar-baybekov-abay-oblisi-maslihatinin-toragasi-bolip-saylandi-c38385/ Шалқар Байбеков Абай облысы мәслихатының төрағасы болып сайланды]&lt;/ref&gt;

== [[Ақмола облыстық мәслихаты|Ақмола облысы]] ==
# [[Амангелді Хамзаұлы Сыздықов|Амангелді Сыздықов]] (1994 — 1999)
# [[Марат Советұлы Қойшыбаев|Марат Қойшыбаев]] (1999 — 2003)
# [[Аманжол Жазыұлы Жазин|Аманжол Жазин]] (2003 — 2007)
# [[Саят Есенжолұлы Қамзебаев|Саят Қамзебаев]] (2007 — 2008)
# [[Өмірсерік Мұсабаев]] (2009 — 2012)
# [[Нина Сергеевна Дьячек|Нина Дьячек]] (2012 — 2015)
# [[Дулат Нұрахметұлы Нұрмолдин|Дулат Нұрмолдин]] (2015 — 2019)
# [[Әлібек Бекболатұлы Баймағамбетов|Әлібек Баймағамбетов]] (2019 — 2020)
# Әсен Жақсылықов (м.а., 2020 — 2021)
# [[Мұрат Сағаұлы Балпан|Мұрат Балпан]] (2021 — 2022)
# [[Талғат Тұрлыбекұлы Жүнісов|Талғат Жүнісов]] (2022 — 2023)&lt;ref&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/maslikhat-aqmola/press/article/details/88511?lang=ru Cписки секретарей и депутатов Акмолинского областного маслихата I-VII созывов]&lt;/ref&gt;
# [[Бейбіт Айтымұлы Жүсіпов|Бейбіт Жүсіпов]] (30 наурыз 2023 бастап)&lt;ref&gt;[https://www.inform.kz/ru/beybit-zhusupov-izbran-predsedatelem-akmolinskogo-oblastnogo-maslihata_a4051492 Бейбит Жусупов избран председателем Акмолинского областного маслихата]&lt;/ref&gt;

== Ақтөбе облысы ==
# [[Балихан Жүсіпұлы Жоламанов|Балихан Жоламанов]] (1994 — 1999)
# [[Бақытгүл Қазиханқызы Айымқұлова|Бақытгүл Айымқұлова]] (1999 — 2003)
# [[Қасымжан Байсадақов]] (2003 — 2004)
# [[Амангелді Қабашұлы Есіркепов|Амангелді Есіркепов]] (2004 — 2009)
# [[Балғали Құрманғалиұлы Ордабаев|Балғали Ордабаев]] (2009 — 2012)
# [[Сәния Мұсақызы Қалдығұлова|Сәния Қалдығұлова]] (2012 — 2021)&lt;ref&gt;[https://avestnik.kz/maslihatam-25-2/ Маслихатам — 25]&lt;/ref&gt;
# [[Амангелді Шайхоллаұлы Нұғманов|Амангелді Нұғманов]] (2021 — 2023)
# [[Гүлқасима Рамазанқызы Сүйінтаева|Гүлқасима Сүйінтаева]] (30 наурыз 2023 бастап)&lt;ref&gt;[https://www.inform.kz/ru/gulkasima-suentaeva-izbrana-predsedatelem-maslihata-aktyubinskoy-oblasti_a4051474 Гулкасима Суентаева избрана председателем маслихата Актюбинской области]&lt;/ref&gt;

== Алматы облысы ==
# [[Ахет Сейітқазыұлы Бақтыбаев|Ахет Бақтыбаев]] (1994—1999)
# [[Қуаныш Құрмашұлы Құрмашев|Қуаныш Құрмашев]] (1999—2001)
# [[Едіге Исатұлы Жүнісбеков|Едіге Жүнісбеков]] (2002 — 2003)
# [[Ардақ Маутханұлы Сыдық|Ардақ Сыдық]] (2003 — 2012)
# [[Серікжан Іслямұлы Бескемпіров|Серікжан Бескемпіров]] (2012)
# [[Ермек Әбілмәжінұлы Келемсейіт|Ермек Келемсейіт]] (2012 — 2016)
# [[Серік Мейірханұлы Мұқанов|Серік Мұқанов]] (2016 — 2017)
# [[Сұлтан Мырзабекұлы Дүйсембинов|Сұлтан Дүйсембинов]] (2017 — 2020)&lt;ref&gt;[https://7-su.kz/janalyqtar/kultobe/rmetke-blend-47768/ ҚҰРМЕТКЕ БӨЛЕНДІ]&lt;/ref&gt;
# [[Жанболат Әкебайұлы Жөргенбаев|Жанболат Жөргенбаев]] (2021 — 2022)
# [[Дәулет Жамалбекұлы Жарасбаев|Дәулет Жарасбаев]] (2022 — 2023)
# [[Талғат Ескендірұлы Байеділов|Талғат Байеділов]] (2023 — 2024)
# [[Қуат Сұлтанұлы Байғожаев|Қуат Байғожаев]] (29 наурыз 2024 бастап)&lt;ref&gt;[https://kaz.inform.kz/news/almati-oblisinin-maslihatina-zhana-toraga-saylandi-94ea17/ Алматы облысының мәслихатына жаңа төраға сайланды]&lt;/ref&gt;

== Атырау облысы ==
# [[Нұржиян Абдолқызы Абдолова|Нұржиян Абдолова]] (1994 — 1998)
# [[Қайрат Қыдырбайұлы Ищанов|Қайрат Ищанов]] (1999 — 2000)
# [[Хисмет Бозанұлы Табылдиев|Хисмет Табылдиев]] (2000 — 2003)
# [[Бергей Сәулебайұлы Рысқалиев|Бергей Рысқалиев]] (2003 — 2005)
# [[Жұмажан Далабайқызы Доспаева|Жұмажан Доспаева]] (2005 — 2007)
# [[Жалғас Матешұлы Дүйсенғалиев|Жалғас Дүйсенғалиев]] (2007 — 2011)
# [[Сағындық Есенғалиұлы Лұқпанов|Сағындық Лұқпанов]] (2012 — 2017)
# [[Өмірзақ Зиноллаұлы Зинуллин|Өмірзақ Зинуллин]] (2017 — 2021)
# [[Әлібек Ибатуллаұлы Нәутиев|Әлібек Нәутиев]] (2021 — 2023)
# [[Мұса Қарашаұлы Хайруллиев|Мұса Хайруллиев]] (2023 – 2026)&lt;ref&gt;[https://kaz.inform.kz/news/musa-hayrulliev-atyrau-oblystyk-maslihatynyn-toragasy-boldy_a4051410/ Мұса Хайруллиев Атырау облыстық мәслихатының төрағасы болды]&lt;/ref&gt;

== Батыс Қазақстан облысы ==
# [[Кенжебай Әлжанұлы Нығмет|Кенжебай Нығмет]] (1994 — 1999)
# [[Ғалинұр Ғалымқызы Шамшаева|Ғалинұр Шамшаева]] (1999 — 2002)
# [[Табылғали Сатқалиұлы Сапаров|Табылғали Сапаров]] (2003 — 2007)
# [[Мәлік Иманқұлұлы Құлшар|Мәлік Құлшар]] (2007 — 2021)
# [[Бибігүл Тишанқызы Қонысбаева|Бибігүл Қонысбаева]] (2021 — 2023)
# [[Мұрат Рахметұлы Мұқаев|Мұрат Мұқаев]] (30 наурыз 2023 бастап)&lt;ref&gt;[https://www.inform.kz/ru/murat-mukaev-izbran-predsedatelem-zapadno-kazahstanskogo-oblastnogo-maslihata_a4051381 Мурат Мукаев избран председателем Западно-Казахстанского областного маслихата]&lt;/ref&gt;

== Жамбыл облысы ==
# [[Щорс Кубатаевич Шарафутдинов|Щорс Шарафутдинов]] (1994 — 2003)
# [[Әбдінұр Әбілдаұлы Асылбеков|Әбдінұр Әсілбеков]] (2003 — 2012)
# [[Бағлан Жиенәліұлы Қарашолақов|Бағлан Қарашолақов]] (2012 — 2021)&lt;ref&gt;[https://online.zakon.kz/m/document/?doc_id=31532533 Служить народу]&lt;/ref&gt;
# [[Махметғали Нұрғалиұлы Сарыбеков|Махметғали Сарыбеков]] (2021 — 2023) 
# [[Әбдәлі Тоқбергенұлы Нұралиев|Әбдәлі Нұралиев]] (30 наурыз 2023 бастап)&lt;ref&gt;[https://www.inform.kz/ru/abdaly-nuraliev-izbran-predsedatelem-zhambylskogo-oblastnogo-maslihata_a4051461 Абдалы Нуралиев избран председателем Жамбылского областного маслихата]&lt;/ref&gt;

== Жетісу облысы ==
# [[Гүлнәр Қожағұлқызы Тойлыбаева|Гүлнәр Тойлыбаева]] (2022—2026)&lt;ref&gt;[https://kaz.inform.kz/news/zhetisu-oblystyk-maslihatynyn-hatshysy-saylandy_a3942327/ Жетісу облыстық мәслихатының хатшысы сайланды]&lt;/ref&gt;

== Қарағанды облысы ==
# [[Серік Кәрібайұлы Ағыбаев|Серік Ағыбаев]] (1994 — 1997)
# [[Сұлтан Қапарұлы Досмағамбетов|Сұлтан Досмағамбетов]] (1997 — 1999)
# [[Қасымбек Медиев]] (1999 — 2007)
# [[Бейсембай Қуанышұлы Жұмабеков|Бейсембай Жұмабеков]] (2007 — 2013)
# [[Нұрлан Орынбасарұлы Дулатбеков|Нұрлан Дулатбеков]] (2013 — 2016)
# [[Рысқали Қалиақбарұлы Әбдікеров|Рысқали Әбдікеров]] (2016 — 2017)
# [[Серік Балғатайулы Өтешов|Серік Өтешов]] (2017 — 2023)&lt;ref&gt;[http://karoblmaslih.crealog.kz/ru/from-the-history-of-creation-of-the-karaganda-oblast-maslikhat Из истории создания Карагандинского областного маслихата]{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# [[Нұркен Сайфиддинұлы Кобжанов|Нұркен Кобжанов]] (30 наурыз 2023 бастап)&lt;ref&gt;[https://kaz.inform.kz/news/karagandy-oblystyk-maslihatynyn-toragasy-bolyp-nurken-kobzhanov-saylandy_a4051346/ Қарағанды облыстық мәслихатының төрағасы болып Нұркен Кобжанов сайланды]&lt;/ref&gt;

== Қостанай облысы ==
# [[Вера Григорьевна Семёнова|Вера Семёнова]] (1994 — 1999)
# [[Владимир Алексеевич Мягков|Владимир Мягков]] (1999 — 2006)
# [[Теміржан Төлеубаев]] (2006 — 2007)
# [[Ғани Тоқтамысұлы Сағиев|Ғани Сағиев]] (2007 — 2010)
# [[Сәкен Мәкенұлы Төкенов|Сәкен Төкенов]] (2010 — 2012)
# [[Сайлаубек Ерғазыұлы Ещанов|Сайлаубек Ещанов]] (20 қаңтар 2012 бастап)&lt;ref&gt;[https://top-news.kz/v-jetom-godu-ispolnjaetsja-30-let-so-dnja-obrazovanija-maslihatov-v-kazahstane/ В этом году исполняется 30 лет со дня образования маслихатов в Казахстане]&lt;/ref&gt;

== Қызылорда облысы ==
# [[Бақытбек Ермақашұлы Ермақашов|Бақытбек Ермақашов]] (1994 — 1999)
# [[Алмагүл Божанова]] (1999 — 2007)
# [[Нұрлан Баязитұлы Құдайбергенов|Нұрлан Құдайбергенов]] (2007 — 2012)
# [[Бекмырза Қайыпұлы Еламанов|Бекмырза Еламанов]] (2012 — 2014)
# [[Ақмарал Шәріпбайқызы Әлназарова|Ақмарал Әлназарова]] (2014 — 2015)
# [[Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов|Наурызбай Байқадамов]] (2016 — 2019)
# [[Қылышбай Алдабергенұлы Бисенов|Қылышбай Бисенов]] (2019 — 2021)
# [[Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов|Наурызбай Байқадамов]] (2021 — 2024)
# [[Мұрат Жолкелдіұлы Тілеуімбетов|Мұрат Тілеуімбетов]] (26 сәуір 2024 бастап)&lt;ref&gt;[https://kyzylorda-news.kz/sayasat/oblystykh-maeslihattyng-zhanga-toeraghasy-khyzmetine-murat-tleumbetov-sajlady-26-04-2024 Облыстық мәслихаттың жаңа төрағасы қызметіне Мұрат Тілеуімбетов сайланды]&lt;/ref&gt;

== Маңғыстау облысы ==
# [[Тергеу Айдарханов]] (1994 — 1999)
# [[Бақтыбай Ақбердіұлы Шелпеков|Бақтыбай Шелпеков]] (1999 — 2011)
# [[Бекмұрат Қыдырбайұлы Жүсіпов|Бекмұрат Жүсіпов]] (2011 — 2017)
# [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов|Серікбай Тұрымов]] (2017 — 2019)
# [[Нұри Лазарұлы Тумышев|Нұри Тумышев]] (2019 — 2023)
# [[Жаңбырбай Жәнібекұлы Матаев|Жаңбырбай Матаев]] (30 наурыз 2023 бастап)&lt;ref&gt;[https://www.inform.kz/ru/zhanbyrbay-mataev-izbran-predsedatelem-maslihata-mangistauskoy-oblasti_a4051501 Жанбырбай Матаев избран председателем маслихата Мангистауской области]&lt;/ref&gt;

== Павлодар облысы ==
# [[Анатолий Тимофеевич Наумчик|Анатолий Наумчик]] (1994 — ?)
# [[Ринат Мифтахович Ғафуров|Ринат Ғафуров]] (2002 — 2012)
# [[Манап Шарапиденұлы Көбенов|Манап Көбенов]] (2012 — 2014)
# [[Владимир Александрович Берковский|Владимир Берковский]] (2014 — 2018)
# [[Бақыт Мақанқызы Бексейітова|Бақыт Бексейітова]] (2018 — 2021)
# [[Ернұр Нұрмұханұлы Әйткенов|Ернұр Әйткенов]] (2021 — 2023)
# [[Илья Сергеевич Теренченко|Илья Теренченко]] (2023 – 2026)&lt;ref&gt;[https://www.inform.kz/ru/il-ya-terenchenko-izbran-predsedatelem-maslihata-pavlodarskoy-oblasti_a4051493 Илья Теренченко избран председателем маслихата Павлодарской области]&lt;/ref&gt;

== Солтүстік Қазақстан облысы ==
# [[Ерембек Жәмшітұлы Әубәкіров|Ерембек Әубәкіров]] (1994 — 2007)
# [[Сапарбек Құнанбайұлы Құнанбаев|Сапарбек Құнанбаев]] (2007 — 2008)
# [[Қайырлы Едіресұлы Едіресов|Қайырлы Едіресов]] (2008 — 2016)
# [[Владимир Степанович Бубенко|Владимир Бубенко]] (25 наурыз 2016 бастап)&lt;ref&gt;[https://online.zakon.kz/m/app/document/?doc_id=37397072&amp;pos=0%3B0%23pos%3D0%3B0 В СКО избран новый секретарь областного маслихата]&lt;/ref&gt;

== Түркістан облысы ==
# [[Қуанышбек Құлбайұлы Бөлтаев|Қуанышбек Бөлтаев]] (1994 — 1995)
# [[Сәкімбек Шайықұлы Қалғынбай|Сәкімбек Қалғынбай]] (1995 — 1999)
# [[Орынбай Рахманбердиев]] (1999 — 2002)
# [[Сапарбек Мұсаханұлы Сахов|Сапарбек Сахов]] (2002 — 2003)
# [[Шалатай Мырзахметұлы Мырзахметов|Шалатай Мырзахметов]] (2003 — 2007)
# [[Әбілқасым Үсіпбайұлы Досболов|Әбілқасым Досболов]] (2007 — 2012)
# [[Құдайберген Төлепұлы Ержан|Құдайберген Ержан]] (2012 — 2016)
# [[Қамытбек Нұржанұлы Айтөреев|Қамытбек Айтөреев]] (2016)
# [[Қайрат Рахымұлы Балабиев|Қайрат Балабиев]] (2016 — 2023)&lt;ref&gt;[https://yujanka.kz/yubilejnyj-god-obnadezhivayushhie-rezultaty/ ЮБИЛЕЙНЫЙ ГОД, ОБНАДЕЖИВАЮЩИЕ РЕЗУЛЬТАТЫ]&lt;/ref&gt;
# [[Нұралы Әлмаханұлы Әбішев|Нұралы Әбішев]] (30 наурыз 2023 бастап)&lt;ref&gt;[https://kaz.inform.kz/news/turkistan-oblystyk-maslihatynyn-toragalygyna-nuraly-abishev-saylandy_a4051457/ Түркістан облыстық мәслихатының төрағалығына Нұралы Әбішев сайланды]&lt;/ref&gt;

== Ұлытау облысы ==
# [[Бауыржан Қабденұлы Шыңғысов|Бауыржан Шыңғысов]] (8 маусым 2022 бастап)&lt;ref&gt;[https://orda.kz/izbrany-sekretari-maslihata-v-novoobrazovavshihsja-oblastjah/ Избраны секретари маслихата в новообразованных областях]&lt;/ref&gt;

== Шығыс Қазақстан облысы ==
# [[Павел Сергеевич Елисов|Павел Елисов]] (1994 — 1997)
# [[Василий Иванович Ахаев|Василий Ахаев]] (1997 — 2012)
# [[Григорий Васильевич Пинчук|Григорий Пинчук]] (2012 — 2015)
# [[Владимир Михайлович Головатюк|Владимир Головатюк]] (2015 — 2021)&lt;ref&gt;[https://yk.kz/news/politika/v-vko-otmetili-zaslugi-deputatov-oblastnogo-maslixata-390749.html В ВКО отметили заслуги депутатов областного маслихата]&lt;/ref&gt;
# [[Денис Сергеевич Рыпаков|Денис Рыпаков]] (14 қаңтар 2021 жылдан бастап)&lt;ref&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/maslihatvko/about/structure/people/21704?lang=ru Рыпаков Денис Сергеевич]&lt;/ref&gt;

== Таратылған облыстардың мәслихат төрағалары ==
=== Семей облысы ===
# [[Хапас Уақасұлы Дәуітов|Хапас Дәуітов]] (1994 — 1997)&lt;ref&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/maslihatvko/press/article/details/52325 Даутов Хапас Уакасович]&lt;/ref&gt;

=== Талдықорған облысы ===
# [[Тұрсын Әбдірешұлы Әбдірешов|Тұрсын Әбдірешов]] (1994 — 1997)&lt;ref&gt;[https://archive-gaao.kz/wp-content/uploads/2024/08/3-TOM-PUTEVODITELYA1.pdf}}&lt;/ref&gt;

=== Торғай облысы ===
# [[Сұлтанбек Ысқақұлы Ысқақов|Сұлтанбек Ысқақов]] (1994 — 1997)

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]]

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]]
[[Санат:Қазақстанның жергілікті өкілді органдары|*]]</text>
      <sha1>hkyp4t64azunll1mgy87ssjbmm20i3u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683799</id>
      <parentid>3683797</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T21:24:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3683799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36237" sha1="swb3bkd0ivz69bps2c4qq6y1tup49fa" xml:space="preserve">Бұл мақалада 1994 жылдан бастап сайланған Қазақстанның облыстық [[Мәслихат#Мәслихат төрағасы|мәслихат төрағаларының]] тізімі көрсетілген. Төраға депутаттар арасынан сайланады және тұрақты негізде жұмыс істейді.

2021 жылы екі лауазым біріктірілгенге дейін мәслихаттың тұрақты хатшысы мен әр сессия сайын ауысып отыратын сессия төрағасы қызмет атқарды. 2023 жылдан бастап хатшы лауазымы төраға деп аталатын болды.

== Қазіргі мәслихат төрағалары ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! № !! Аты-жөні !! Сайланған өңірі !! Төрағалық еткен шақырылым !! Төрағалыққа сайланған уақыты !! Сайланған партиясы !! Басқа лауазымы !! Мәслихатқа сайланған партиялар
|-
| 1 || Табиғат Зейнұлқабден &lt;br&gt;{{small|(1974 туған)}} || Астана қаласы || VIII || 27 қаңтар 2025 || {{Color box|purple|border=darkgray}} [[Әділет (партия)|Әділет]] || «Астана су арнасы» коммуналдық кәсіпорнының бас директоры (2016—2025) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (12) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] (3) &lt;br&gt;{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} [[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] (1) &lt;br&gt;{{Color box|#426F39|border=darkgray}} [[Байтақ (партия)|Байтақ]] (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (17)
|-
| 2 || Мейіржан Отыншиев &lt;br&gt;{{small|(1987 туған)}} || Алматы қаласы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы Алматы қалалық филиалы төрағасының бірінші орынбасары, атқарушы хатшысы, төрағасы (2021—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (12) &lt;br&gt;{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} [[Respublica]] (3) &lt;br&gt;{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (3) &lt;br&gt;{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (2) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (21)
|-
| 3 || Мұрат Жолдықожаев&lt;br&gt;{{small|(1987 туған)}} || Шымкент қаласы || VIII || 17 шілде 2026 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} «Аманат» партиясы Шымкент қалалық филиалының атқарушы хатшысы, төрағасы (2024—2026)&lt;br&gt; {{Color box|purple|border=darkgray}} «Әділет» партиясы Шымкент қалалық филиалының төрағасы (2026 бастап) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (11) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (3) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} [[Ауыл (партия)|Ауыл]] (2) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16)
|-
| 4 || – || Абай облысы || VIII || – || – || – || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (13) &lt;br&gt;{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) &lt;br&gt;{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (15)
|-
| 5 || Бейбіт Жүсіпов &lt;br&gt;{{small|(1961 туған)}} || Ақмола облысы 
|| VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || Ақмола облыстық білім басқармасының басшысы (2020—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (13) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16)
|-
| 6 || Гүлқасима Сүйінтаева &lt;br&gt;{{small|(1964 туған)}} || Ақтөбе облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || Ақтөбе облысы әкімінің орынбасары (2022—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (13) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (17)
|-
| 7 || Қуат Байғожаев &lt;br&gt;{{small|(1962 туған)}} || Алматы облысы || VIII || 29 наурыз 2024 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} «Аманат» партиясы Алматы облыстық филиалының атқарушы хатшысы, төрағасы (2022—2026) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (16) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (3) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (19)
|-
| 8 || – || Атырау облысы || VIII || – || – || – || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (10) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (1) &lt;br&gt;{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) &lt;br&gt;{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (15)
|-
| 9 || Мұрат Мұқаев &lt;br&gt;{{small|(1969 туған)}} || Батыс Қазақстан облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} «Аманат» партиясы Батыс Қазақстан облыстық филиалы төрағасының бірінші орынбасары, атқарушы хатшысы, төрағасы (2019—2026) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (10) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) &lt;br&gt;{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (15)
|-
| 10 || Әбдәлі Нұралиев &lt;br&gt;{{small|(1959 туған)}} || Жамбыл облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || Қазақстан Парламенті Сенатының депутаты (2017—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (12) &lt;br&gt;{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (2) &lt;br&gt;{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (1) &lt;br&gt;{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (1) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (18)
|-
| 11 || Гүлнәр Тойлыбаева &lt;br&gt;{{small|(1967 туған)}} || Жетісу облысы || VII, VIII || 8 маусым 2022 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} «Аманат» партиясы Алматы облыстық филиалы төрағасының бірінші орынбасары, атқарушы хатшысы (2021—2022) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (10) &lt;br&gt;{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (2) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) &lt;br&gt;{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (1) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16)
|-
| 12 || Нұркен Кобжанов &lt;br&gt;{{small|(1967 туған)}} || Қарағанды облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|#CCCCCC|border=darkgray}} тәуелсіз{{efn|name=a}} || Бұқар жырау ауданының әкімі (2022—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (10) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) &lt;br&gt;{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (2) &lt;br&gt;{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) &lt;br&gt;{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (18)
|-
| 13 || Сайлаубек Ещанов &lt;br&gt;{{small|(1958 туған)}} || Қостанай облысы || V, VI, VII, VIII || 20 қаңтар 2012 || {{Color box|#CCCCCC|border=darkgray}} тәуелсіз{{efn|name=a}} || «Сосновый бор» санаторийінің бас директоры (2001—2012) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (9) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (3) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) &lt;br&gt;{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (1) &lt;br&gt;{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16)
|-
| 14 || Мұрат Тілеуімбетов &lt;br&gt;{{small|(1963 туған)}} || Қызылорда облысы || VIII || 26 сәуір 2024 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || Жаңақорған ауданының әкімі (2022—2024) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (13) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (3) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16)
|-
| 15 || Жаңбырбай Матаев &lt;br&gt;{{small|(1963 туған)}} || Маңғыстау облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|#CCCCCC|border=darkgray}} тәуелсіз{{efn|Бір мандаттық сайлау округінен «Ақ жол» партиясының мүшесі ретінде сайланған, қазір «Әділет» партиясының мүшесі}} || {{Color box|#0A408A|border=darkgray}} «Ақ жол» партиясы Маңғыстау облыстық филиалының төрағасы (2013—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (14) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (1) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16)
|-
| 16 || – || Павлодар облысы || VIII || – || – || – || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (10) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) &lt;br&gt;{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (2) &lt;br&gt;{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) &lt;br&gt;{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16)
|-
| 17 || [[Владимир Степанович Бубенко|Владимир Бубенко]] &lt;br&gt;{{small|(1954 туған)}} || Солтүстік Қазақстан облысы || VI, VII, VIII|| 25 наурыз 2016 || {{Color box|#CCCCCC|border=darkgray}} тәуелсіз{{efn|name=a}} || Солтүстік Қазақстан облысы әкімінің орынбасары (2014—2016) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (9) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (3) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) &lt;br&gt;{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (15)
|-
| 18 || Нұралы Әбішев &lt;br&gt;{{small|(1967 туған)}} || Түркістан облысы 
|VIII|| 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || «Бөрте Милка» ЖШС директоры (2012—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (14) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (4) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (4) &lt;br&gt;{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (23)
|-
| 19 || Бауыржан Шыңғысов &lt;br&gt;{{small|(1964 туған)}} || Ұлытау облысы || VII, VIII || 8 маусым 2022 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} «Қазақмыс корпорациясы» ЖШС жанындағы «Аманат» партиясы Қарағанды филиалы төрағасының бірінші орынбасары, атқарушы хатшысы (2014—2022), «Аманат» партиясы Ұлытау облыстық филиалының төрағасы (2022—2026) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (8) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) &lt;br&gt;{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (13)
|-
| 20 || Денис Рыпаков &lt;br&gt;{{small|(1980 туған)}} || Шығыс Қазақстан облысы || VII, VIII || 14 қаңтар 2021 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || Шығыс Қазақстан облыстық дене шынықтыру және спорт басқармасының басшысы (2019—2021) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (13) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) &lt;br&gt;{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16)
|}

== [[Астана қаласының мәслихаты|Астана қаласы]] ==
# [[Александр Сергеевич Миронов|Александр Миронов]] (1994 — 1999)
# [[Александр Иванович Демидов|Александр Демидов]] (1999 — 2002)
# [[Вера Григорьевна Лукьянец|Вера Лукьянец]] (2002 — 2003)
# [[Владимир Николаевич Редкокашин|Владимир Редкокашин]] (2003 — 2011)
# [[Сансызбай Сейітжанұлы Есілов|Сансызбай Есілов]] (2012 — 2016)
# [[Жанат Ғазизұлы Нұрпейісов|Жанат Нұрпейісов]] (2016 — 2020)&lt;ref&gt;[https://maslihat01.kz/source/uploads/npa-1105/2019_kniga.pdf Маслихат города Нур-Султан]&lt;/ref&gt;
# [[Ерлан Ермекұлы Каналимов|Ерлан Каналимов]] (2021 — 2025)
# [[Табиғат Зейнұлқабден]] (27 қаңтар 2025 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://kaz.inform.kz/news/astana-maslihatinin-toragasi-saylandi-1888d0/ |title= Астана мәслихатының төрағасы сайланды}}&lt;/ref&gt;

== [[Алматы қаласы мәслихаты|Алматы қаласы]] ==
# [[Жұмабек Сүлейменұлы Төрегелдинов|Жұмабек Төрегелдинов]] (1994 — 2002)
# [[Төлеубек Төлеуұлы Мұқашев|Төлеубек Мұқашев]] (2002 — 2014) 
# [[Қалдыбай Омарұлы Қазанбаев|Қалдыбай Қазанбаев]] (2014 — 2021)
# [[Станислав Владимирович Канкуров|Станислав Канкуров]] (2021 — 2023)&lt;ref&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/maslihat-almaty/press/article/details/136715?lang=kk Алматы қаласы І-VII шақырылым Мәслихатының хатшылары]&lt;/ref&gt;
# [[Мейіржан Батырбекұлы Отыншиев|Мейіржан Отыншиев]] (30 наурыз 2023 бастап)&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/almatyi-maslihatyinyin-toragasyi-saylandyi-349442/ Алматы мәслихатының төрағасы сайланды]&lt;/ref&gt;

== [[Шымкент қаласы мәслихаты|Шымкент қаласы]] ==
# [[Кудратулла Юнусович Халметов|Кудратулла Халметов]] (1994 — 2007)?
# [[Нұриддин Мүсірұлы Жарболов|Нұриддин Жарболов]] (2007 — 2009)?
# [[Жангелді Меңлібайұлы Махашов|Жангелді Махашов]] (2009 — 2011)
# [[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров|Нұрлан Бекназаров]] (2011 — 2018)&lt;ref&gt;[https://otyrar.kz/2014/04/kazaxstanskim-maslixatam-ispolnilos-20-let/?amp=1 Казахстанским маслихатам исполнилось 20 лет]&lt;/ref&gt;
# [[Ғани Әбдіғаниұлы Ташқараев|Ғани Ташқараев]] (2018 — 2021)
# [[Бахадыр Мәдәлиұлы Нарымбетов|Бахадыр Нарымбетов]] (2021 — 2026)&lt;ref&gt;[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=34040668#sub_id=0 Избран Секретарь Шымкентского городского маслихата]&lt;/ref&gt;
# [[Мұрат Жаңабайұлы Жолдықожаев|Мұрат Жолдықожаев]] (17 шілде 2026 бастап)&lt;ref&gt;[https://aigak.kz/2026/07/17/shmkent-alasn-mslihatna-zhaa-traa-taayndald/ ШЫМКЕНТ ҚАЛАСЫНЫҢ МӘСЛИХАТЫНА ЖАҢА ТӨРАҒА ТАҒАЙЫНДАЛДЫ]&lt;/ref&gt;

== [[Абай облыстық мәслихаты|Абай облысы]] ==
# [[Қуаныш Сұлтанұлы Сүлейменов|Қуаныш Сүлейменов]] (2022 — 2024)
# [[Шалқар Заманбекұлы Байбеков|Шалқар Байбеков]] (2024 – 2026)&lt;ref&gt;[https://kaz.inform.kz/news/shalkar-baybekov-abay-oblisi-maslihatinin-toragasi-bolip-saylandi-c38385/ Шалқар Байбеков Абай облысы мәслихатының төрағасы болып сайланды]&lt;/ref&gt;

== [[Ақмола облыстық мәслихаты|Ақмола облысы]] ==
# [[Амангелді Хамзаұлы Сыздықов|Амангелді Сыздықов]] (1994 — 1999)
# [[Марат Советұлы Қойшыбаев|Марат Қойшыбаев]] (1999 — 2003)
# [[Аманжол Жазыұлы Жазин|Аманжол Жазин]] (2003 — 2007)
# [[Саят Есенжолұлы Қамзебаев|Саят Қамзебаев]] (2007 — 2008)
# [[Өмірсерік Мұсабаев]] (2009 — 2012)
# [[Нина Сергеевна Дьячек|Нина Дьячек]] (2012 — 2015)
# [[Дулат Нұрахметұлы Нұрмолдин|Дулат Нұрмолдин]] (2015 — 2019)
# [[Әлібек Бекболатұлы Баймағамбетов|Әлібек Баймағамбетов]] (2019 — 2020)
# Әсен Жақсылықов (м.а., 2020 — 2021)
# [[Мұрат Сағаұлы Балпан|Мұрат Балпан]] (2021 — 2022)
# [[Талғат Тұрлыбекұлы Жүнісов|Талғат Жүнісов]] (2022 — 2023)&lt;ref&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/maslikhat-aqmola/press/article/details/88511?lang=ru Cписки секретарей и депутатов Акмолинского областного маслихата I-VII созывов]&lt;/ref&gt;
# [[Бейбіт Айтымұлы Жүсіпов|Бейбіт Жүсіпов]] (30 наурыз 2023 бастап)&lt;ref&gt;[https://www.inform.kz/ru/beybit-zhusupov-izbran-predsedatelem-akmolinskogo-oblastnogo-maslihata_a4051492 Бейбит Жусупов избран председателем Акмолинского областного маслихата]&lt;/ref&gt;

== Ақтөбе облысы ==
# [[Балихан Жүсіпұлы Жоламанов|Балихан Жоламанов]] (1994 — 1999)
# [[Бақытгүл Қазиханқызы Айымқұлова|Бақытгүл Айымқұлова]] (1999 — 2003)
# [[Қасымжан Байсадақов]] (2003 — 2004)
# [[Амангелді Қабашұлы Есіркепов|Амангелді Есіркепов]] (2004 — 2009)
# [[Балғали Құрманғалиұлы Ордабаев|Балғали Ордабаев]] (2009 — 2012)
# [[Сәния Мұсақызы Қалдығұлова|Сәния Қалдығұлова]] (2012 — 2021)&lt;ref&gt;[https://avestnik.kz/maslihatam-25-2/ Маслихатам — 25]&lt;/ref&gt;
# [[Амангелді Шайхоллаұлы Нұғманов|Амангелді Нұғманов]] (2021 — 2023)
# [[Гүлқасима Рамазанқызы Сүйінтаева|Гүлқасима Сүйінтаева]] (30 наурыз 2023 бастап)&lt;ref&gt;[https://www.inform.kz/ru/gulkasima-suentaeva-izbrana-predsedatelem-maslihata-aktyubinskoy-oblasti_a4051474 Гулкасима Суентаева избрана председателем маслихата Актюбинской области]&lt;/ref&gt;

== Алматы облысы ==
# [[Ахет Сейітқазыұлы Бақтыбаев|Ахет Бақтыбаев]] (1994 — 1999)
# [[Қуаныш Құрмашұлы Құрмашев|Қуаныш Құрмашев]] (1999 — 2001)
# [[Едіге Исатұлы Жүнісбеков|Едіге Жүнісбеков]] (2002 — 2003)
# [[Ардақ Маутханұлы Сыдық|Ардақ Сыдық]] (2003 — 2012)
# [[Серікжан Іслямұлы Бескемпіров|Серікжан Бескемпіров]] (2012)
# [[Ермек Әбілмәжінұлы Келемсейіт|Ермек Келемсейіт]] (2012 — 2016)
# [[Серік Мейірханұлы Мұқанов|Серік Мұқанов]] (2016 — 2017)
# [[Сұлтан Мырзабекұлы Дүйсембинов|Сұлтан Дүйсембинов]] (2017 — 2020)&lt;ref&gt;[https://7-su.kz/janalyqtar/kultobe/rmetke-blend-47768/ ҚҰРМЕТКЕ БӨЛЕНДІ]&lt;/ref&gt;
# [[Жанболат Әкебайұлы Жөргенбаев|Жанболат Жөргенбаев]] (2021 — 2022)
# [[Дәулет Жамалбекұлы Жарасбаев|Дәулет Жарасбаев]] (2022 — 2023)
# [[Талғат Ескендірұлы Байеділов|Талғат Байеділов]] (2023 — 2024)
# [[Қуат Сұлтанұлы Байғожаев|Қуат Байғожаев]] (29 наурыз 2024 бастап)&lt;ref&gt;[https://kaz.inform.kz/news/almati-oblisinin-maslihatina-zhana-toraga-saylandi-94ea17/ Алматы облысының мәслихатына жаңа төраға сайланды]&lt;/ref&gt;

== Атырау облысы ==
# [[Нұржиян Абдолқызы Абдолова|Нұржиян Абдолова]] (1994 — 1998)
# [[Қайрат Қыдырбайұлы Ищанов|Қайрат Ищанов]] (1999 — 2000)
# [[Хисмет Бозанұлы Табылдиев|Хисмет Табылдиев]] (2000 — 2003)
# [[Бергей Сәулебайұлы Рысқалиев|Бергей Рысқалиев]] (2003 — 2005)
# [[Жұмажан Далабайқызы Доспаева|Жұмажан Доспаева]] (2005 — 2007)
# [[Жалғас Матешұлы Дүйсенғалиев|Жалғас Дүйсенғалиев]] (2007 — 2011)
# [[Сағындық Есенғалиұлы Лұқпанов|Сағындық Лұқпанов]] (2012 — 2017)
# [[Өмірзақ Зиноллаұлы Зинуллин|Өмірзақ Зинуллин]] (2017 — 2021)
# [[Әлібек Ибатуллаұлы Нәутиев|Әлібек Нәутиев]] (2021 — 2023)
# [[Мұса Қарашаұлы Хайруллиев|Мұса Хайруллиев]] (2023 – 2026)&lt;ref&gt;[https://kaz.inform.kz/news/musa-hayrulliev-atyrau-oblystyk-maslihatynyn-toragasy-boldy_a4051410/ Мұса Хайруллиев Атырау облыстық мәслихатының төрағасы болды]&lt;/ref&gt;

== Батыс Қазақстан облысы ==
# [[Кенжебай Әлжанұлы Нығмет|Кенжебай Нығмет]] (1994 — 1999)
# [[Ғалинұр Ғалымқызы Шамшаева|Ғалинұр Шамшаева]] (1999 — 2002)
# [[Табылғали Сатқалиұлы Сапаров|Табылғали Сапаров]] (2003 — 2007)
# [[Мәлік Иманқұлұлы Құлшар|Мәлік Құлшар]] (2007 — 2021)
# [[Бибігүл Тишанқызы Қонысбаева|Бибігүл Қонысбаева]] (2021 — 2023)
# [[Мұрат Рахметұлы Мұқаев|Мұрат Мұқаев]] (30 наурыз 2023 бастап)&lt;ref&gt;[https://www.inform.kz/ru/murat-mukaev-izbran-predsedatelem-zapadno-kazahstanskogo-oblastnogo-maslihata_a4051381 Мурат Мукаев избран председателем Западно-Казахстанского областного маслихата]&lt;/ref&gt;

== Жамбыл облысы ==
# [[Щорс Кубатаевич Шарафутдинов|Щорс Шарафутдинов]] (1994 — 2003)
# [[Әбдінұр Әбілдаұлы Асылбеков|Әбдінұр Әсілбеков]] (2003 — 2012)
# [[Бағлан Жиенәліұлы Қарашолақов|Бағлан Қарашолақов]] (2012 — 2021)&lt;ref&gt;[https://online.zakon.kz/m/document/?doc_id=31532533 Служить народу]&lt;/ref&gt;
# [[Махметғали Нұрғалиұлы Сарыбеков|Махметғали Сарыбеков]] (2021 — 2023) 
# [[Әбдәлі Тоқбергенұлы Нұралиев|Әбдәлі Нұралиев]] (30 наурыз 2023 бастап)&lt;ref&gt;[https://www.inform.kz/ru/abdaly-nuraliev-izbran-predsedatelem-zhambylskogo-oblastnogo-maslihata_a4051461 Абдалы Нуралиев избран председателем Жамбылского областного маслихата]&lt;/ref&gt;

== Жетісу облысы ==
# [[Гүлнәр Қожағұлқызы Тойлыбаева|Гүлнәр Тойлыбаева]] (2022 — 2026)&lt;ref&gt;[https://kaz.inform.kz/news/zhetisu-oblystyk-maslihatynyn-hatshysy-saylandy_a3942327/ Жетісу облыстық мәслихатының хатшысы сайланды]&lt;/ref&gt;

== Қарағанды облысы ==
# [[Серік Кәрібайұлы Ағыбаев|Серік Ағыбаев]] (1994 — 1997)
# [[Сұлтан Қапарұлы Досмағамбетов|Сұлтан Досмағамбетов]] (1997 — 1999)
# [[Қасымбек Медиев]] (1999 — 2007)
# [[Бейсембай Қуанышұлы Жұмабеков|Бейсембай Жұмабеков]] (2007 — 2013)
# [[Нұрлан Орынбасарұлы Дулатбеков|Нұрлан Дулатбеков]] (2013 — 2016)
# [[Рысқали Қалиақбарұлы Әбдікеров|Рысқали Әбдікеров]] (2016 — 2017)
# [[Серік Балғатайулы Өтешов|Серік Өтешов]] (2017 — 2023)&lt;ref&gt;[http://karoblmaslih.crealog.kz/ru/from-the-history-of-creation-of-the-karaganda-oblast-maslikhat Из истории создания Карагандинского областного маслихата]{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# [[Нұркен Сайфиддинұлы Кобжанов|Нұркен Кобжанов]] (30 наурыз 2023 бастап)&lt;ref&gt;[https://kaz.inform.kz/news/karagandy-oblystyk-maslihatynyn-toragasy-bolyp-nurken-kobzhanov-saylandy_a4051346/ Қарағанды облыстық мәслихатының төрағасы болып Нұркен Кобжанов сайланды]&lt;/ref&gt;

== Қостанай облысы ==
# [[Вера Григорьевна Семёнова|Вера Семёнова]] (1994 — 1999)
# [[Владимир Алексеевич Мягков|Владимир Мягков]] (1999 — 2006)
# [[Теміржан Төлеубаев]] (2006 — 2007)
# [[Ғани Тоқтамысұлы Сағиев|Ғани Сағиев]] (2007 — 2010)
# [[Сәкен Мәкенұлы Төкенов|Сәкен Төкенов]] (2010 — 2012)
# [[Сайлаубек Ерғазыұлы Ещанов|Сайлаубек Ещанов]] (20 қаңтар 2012 бастап)&lt;ref&gt;[https://top-news.kz/v-jetom-godu-ispolnjaetsja-30-let-so-dnja-obrazovanija-maslihatov-v-kazahstane/ В этом году исполняется 30 лет со дня образования маслихатов в Казахстане]&lt;/ref&gt;

== Қызылорда облысы ==
# [[Бақытбек Ермақашұлы Ермақашов|Бақытбек Ермақашов]] (1994 — 1999)
# [[Алмагүл Божанова]] (1999 — 2007)
# [[Нұрлан Баязитұлы Құдайбергенов|Нұрлан Құдайбергенов]] (2007 — 2012)
# [[Бекмырза Қайыпұлы Еламанов|Бекмырза Еламанов]] (2012 — 2014)
# [[Ақмарал Шәріпбайқызы Әлназарова|Ақмарал Әлназарова]] (2014 — 2015)
# [[Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов|Наурызбай Байқадамов]] (2016 — 2019)
# [[Қылышбай Алдабергенұлы Бисенов|Қылышбай Бисенов]] (2019 — 2021)
# [[Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов|Наурызбай Байқадамов]] (2021 — 2024)
# [[Мұрат Жолкелдіұлы Тілеуімбетов|Мұрат Тілеуімбетов]] (26 сәуір 2024 бастап)&lt;ref&gt;[https://kyzylorda-news.kz/sayasat/oblystykh-maeslihattyng-zhanga-toeraghasy-khyzmetine-murat-tleumbetov-sajlady-26-04-2024 Облыстық мәслихаттың жаңа төрағасы қызметіне Мұрат Тілеуімбетов сайланды]&lt;/ref&gt;

== Маңғыстау облысы ==
# [[Тергеу Айдарханов]] (1994 — 1999)
# [[Бақтыбай Ақбердіұлы Шелпеков|Бақтыбай Шелпеков]] (1999 — 2011)
# [[Бекмұрат Қыдырбайұлы Жүсіпов|Бекмұрат Жүсіпов]] (2011 — 2017)
# [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов|Серікбай Тұрымов]] (2017 — 2019)
# [[Нұри Лазарұлы Тумышев|Нұри Тумышев]] (2019 — 2023)
# [[Жаңбырбай Жәнібекұлы Матаев|Жаңбырбай Матаев]] (30 наурыз 2023 бастап)&lt;ref&gt;[https://www.inform.kz/ru/zhanbyrbay-mataev-izbran-predsedatelem-maslihata-mangistauskoy-oblasti_a4051501 Жанбырбай Матаев избран председателем маслихата Мангистауской области]&lt;/ref&gt;

== Павлодар облысы ==
# [[Анатолий Тимофеевич Наумчик|Анатолий Наумчик]] (1994 — ?)
# [[Ринат Мифтахович Ғафуров|Ринат Ғафуров]] (2002 — 2012)
# [[Манап Шарапиденұлы Көбенов|Манап Көбенов]] (2012 — 2014)
# [[Владимир Александрович Берковский|Владимир Берковский]] (2014 — 2018)
# [[Бақыт Мақанқызы Бексейітова|Бақыт Бексейітова]] (2018 — 2021)
# [[Ернұр Нұрмұханұлы Әйткенов|Ернұр Әйткенов]] (2021 — 2023)
# [[Илья Сергеевич Теренченко|Илья Теренченко]] (2023 – 2026)&lt;ref&gt;[https://www.inform.kz/ru/il-ya-terenchenko-izbran-predsedatelem-maslihata-pavlodarskoy-oblasti_a4051493 Илья Теренченко избран председателем маслихата Павлодарской области]&lt;/ref&gt;

== Солтүстік Қазақстан облысы ==
# [[Ерембек Жәмшітұлы Әубәкіров|Ерембек Әубәкіров]] (1994 — 2007)
# [[Сапарбек Құнанбайұлы Құнанбаев|Сапарбек Құнанбаев]] (2007 — 2008)
# [[Қайырлы Едіресұлы Едіресов|Қайырлы Едіресов]] (2008 — 2016)
# [[Владимир Степанович Бубенко|Владимир Бубенко]] (25 наурыз 2016 бастап)&lt;ref&gt;[https://online.zakon.kz/m/app/document/?doc_id=37397072&amp;pos=0%3B0%23pos%3D0%3B0 В СКО избран новый секретарь областного маслихата]&lt;/ref&gt;

== Түркістан облысы ==
# [[Қуанышбек Құлбайұлы Бөлтаев|Қуанышбек Бөлтаев]] (1994 — 1995)
# [[Сәкімбек Шайықұлы Қалғынбай|Сәкімбек Қалғынбай]] (1995 — 1999)
# [[Орынбай Рахманбердиев]] (1999 — 2002)
# [[Сапарбек Мұсаханұлы Сахов|Сапарбек Сахов]] (2002 — 2003)
# [[Шалатай Мырзахметұлы Мырзахметов|Шалатай Мырзахметов]] (2003 — 2007)
# [[Әбілқасым Үсіпбайұлы Досболов|Әбілқасым Досболов]] (2007 — 2012)
# [[Құдайберген Төлепұлы Ержан|Құдайберген Ержан]] (2012 — 2016)
# [[Қамытбек Нұржанұлы Айтөреев|Қамытбек Айтөреев]] (2016)
# [[Қайрат Рахымұлы Балабиев|Қайрат Балабиев]] (2016 — 2023)&lt;ref&gt;[https://yujanka.kz/yubilejnyj-god-obnadezhivayushhie-rezultaty/ ЮБИЛЕЙНЫЙ ГОД, ОБНАДЕЖИВАЮЩИЕ РЕЗУЛЬТАТЫ]&lt;/ref&gt;
# [[Нұралы Әлмаханұлы Әбішев|Нұралы Әбішев]] (30 наурыз 2023 бастап)&lt;ref&gt;[https://kaz.inform.kz/news/turkistan-oblystyk-maslihatynyn-toragalygyna-nuraly-abishev-saylandy_a4051457/ Түркістан облыстық мәслихатының төрағалығына Нұралы Әбішев сайланды]&lt;/ref&gt;

== Ұлытау облысы ==
# [[Бауыржан Қабденұлы Шыңғысов|Бауыржан Шыңғысов]] (8 маусым 2022 бастап)&lt;ref&gt;[https://orda.kz/izbrany-sekretari-maslihata-v-novoobrazovavshihsja-oblastjah/ Избраны секретари маслихата в новообразованных областях]&lt;/ref&gt;

== Шығыс Қазақстан облысы ==
# [[Павел Сергеевич Елисов|Павел Елисов]] (1994 — 1997)
# [[Василий Иванович Ахаев|Василий Ахаев]] (1997 — 2012)
# [[Григорий Васильевич Пинчук|Григорий Пинчук]] (2012 — 2015)
# [[Владимир Михайлович Головатюк|Владимир Головатюк]] (2015 — 2021)&lt;ref&gt;[https://yk.kz/news/politika/v-vko-otmetili-zaslugi-deputatov-oblastnogo-maslixata-390749.html В ВКО отметили заслуги депутатов областного маслихата]&lt;/ref&gt;
# [[Денис Сергеевич Рыпаков|Денис Рыпаков]] (14 қаңтар 2021 жылдан бастап)&lt;ref&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/maslihatvko/about/structure/people/21704?lang=ru Рыпаков Денис Сергеевич]&lt;/ref&gt;

== Таратылған облыстардың мәслихат төрағалары ==
=== Семей облысы ===
# [[Хапас Уақасұлы Дәуітов|Хапас Дәуітов]] (1994 — 1997)&lt;ref&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/maslihatvko/press/article/details/52325 Даутов Хапас Уакасович]&lt;/ref&gt;

=== Талдықорған облысы ===
# [[Тұрсын Әбдірешұлы Әбдірешов|Тұрсын Әбдірешов]] (1994 — 1997)&lt;ref&gt;[https://archive-gaao.kz/wp-content/uploads/2024/08/3-TOM-PUTEVODITELYA1.pdf}}&lt;/ref&gt;

=== Торғай облысы ===
# [[Сұлтанбек Ысқақұлы Ысқақов|Сұлтанбек Ысқақов]] (1994 — 1997)

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]]

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]]
[[Санат:Қазақстанның жергілікті өкілді органдары|*]]</text>
      <sha1>swb3bkd0ivz69bps2c4qq6y1tup49fa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683800</id>
      <parentid>3683799</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T21:40:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қазіргі мәслихат төрағалары */</comment>
      <origin>3683800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35888" sha1="d5z8ljuv3flu544nkfbivlkpf61lx1d" xml:space="preserve">Бұл мақалада 1994 жылдан бастап сайланған Қазақстанның облыстық [[Мәслихат#Мәслихат төрағасы|мәслихат төрағаларының]] тізімі көрсетілген. Төраға депутаттар арасынан сайланады және тұрақты негізде жұмыс істейді.

2021 жылы екі лауазым біріктірілгенге дейін мәслихаттың тұрақты хатшысы мен әр сессия сайын ауысып отыратын сессия төрағасы қызмет атқарды. 2023 жылдан бастап хатшы лауазымы төраға деп аталатын болды.

== Қазіргі мәслихат төрағалары ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! № !! Аты-жөні !! Сайланған өңірі !! Төрағалық еткен шақырылым !! Төрағалыққа сайланған уақыты !! Сайланған партиясы !! Басқа лауазымы !! Мәслихатқа сайланған партиялар
|-
| 1 || Табиғат Зейнұлқабден &lt;br&gt;{{small|(1974 туған)}} || Астана қаласы || VIII || 27 қаңтар 2025 || {{Color box|purple|border=darkgray}} [[Әділет (партия)|Әділет]] || «Астана су арнасы» коммуналдық кәсіпорнының бас директоры (2016—2025) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (12) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] (3) &lt;br&gt;{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} [[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] (1) &lt;br&gt;{{Color box|#426F39|border=darkgray}} [[Байтақ (партия)|Байтақ]] (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (17)
|-
| 2 || Мейіржан Отыншиев &lt;br&gt;{{small|(1987 туған)}} || Алматы қаласы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы Алматы қалалық филиалы төрағасының бірінші орынбасары, атқарушы хатшысы, төрағасы (2021—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (12) &lt;br&gt;{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} [[Respublica]] (3) &lt;br&gt;{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (3) &lt;br&gt;{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (2) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (21)
|-
| 3 || Мұрат Жолдықожаев&lt;br&gt;{{small|(1987 туған)}} || Шымкент қаласы || VIII || 17 шілде 2026 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} «Аманат» партиясы Шымкент қалалық филиалының атқарушы хатшысы, төрағасы (2024—2026)&lt;br&gt; {{Color box|purple|border=darkgray}} «Әділет» партиясы Шымкент қалалық филиалының төрағасы (2026 бастап) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (11) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (3) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} [[Ауыл (партия)|Ауыл]] (2) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16)
|-
| 4 || – || Абай облысы || VIII || – || – || – || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (13) &lt;br&gt;{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) &lt;br&gt;{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (15)
|-
| 5 || Бейбіт Жүсіпов &lt;br&gt;{{small|(1961 туған)}} || Ақмола облысы 
|| VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || Ақмола облыстық білім басқармасының басшысы (2020—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (13) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16)
|-
| 6 || Гүлқасима Сүйінтаева &lt;br&gt;{{small|(1964 туған)}} || Ақтөбе облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || Ақтөбе облысы әкімінің орынбасары (2022—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (13) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (17)
|-
| 7 || Қуат Байғожаев &lt;br&gt;{{small|(1962 туған)}} || Алматы облысы || VIII || 29 наурыз 2024 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} «Аманат» партиясы Алматы облыстық филиалының атқарушы хатшысы, төрағасы (2022—2026) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (16) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (3) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (19)
|-
| 8 || – || Атырау облысы || VIII || – || – || – || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (10) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (1) &lt;br&gt;{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) &lt;br&gt;{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (15)
|-
| 9 || Мұрат Мұқаев &lt;br&gt;{{small|(1969 туған)}} || Батыс Қазақстан облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} «Аманат» партиясы Батыс Қазақстан облыстық филиалы төрағасының бірінші орынбасары, атқарушы хатшысы, төрағасы (2019—2026) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (10) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) &lt;br&gt;{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (15)
|-
| 10 || Әбдәлі Нұралиев &lt;br&gt;{{small|(1959 туған)}} || Жамбыл облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || Қазақстан Парламенті Сенатының депутаты (2017—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (12) &lt;br&gt;{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (2) &lt;br&gt;{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (1) &lt;br&gt;{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (1) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (18)
|-
| 11 || – || Жетісу облысы || – || – || – || – || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (10) &lt;br&gt;{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (2) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) &lt;br&gt;{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (1) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16)
|-
| 12 || Нұркен Кобжанов &lt;br&gt;{{small|(1967 туған)}} || Қарағанды облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|#CCCCCC|border=darkgray}} тәуелсіз{{efn|name=a}} || Бұқар жырау ауданының әкімі (2022—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (10) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) &lt;br&gt;{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (2) &lt;br&gt;{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) &lt;br&gt;{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (18)
|-
| 13 || Сайлаубек Ещанов &lt;br&gt;{{small|(1958 туған)}} || Қостанай облысы || V, VI, VII, VIII || 20 қаңтар 2012 || {{Color box|#CCCCCC|border=darkgray}} тәуелсіз{{efn|name=a}} || «Сосновый бор» санаторийінің бас директоры (2001—2012) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (9) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (3) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) &lt;br&gt;{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (1) &lt;br&gt;{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16)
|-
| 14 || Мұрат Тілеуімбетов &lt;br&gt;{{small|(1963 туған)}} || Қызылорда облысы || VIII || 26 сәуір 2024 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || Жаңақорған ауданының әкімі (2022—2024) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (13) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (3) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16)
|-
| 15 || Жаңбырбай Матаев &lt;br&gt;{{small|(1963 туған)}} || Маңғыстау облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|#CCCCCC|border=darkgray}} тәуелсіз{{efn|Бір мандаттық сайлау округінен «Ақ жол» партиясының мүшесі ретінде сайланған, қазір «Әділет» партиясының мүшесі}} || {{Color box|#0A408A|border=darkgray}} «Ақ жол» партиясы Маңғыстау облыстық филиалының төрағасы (2013—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (14) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (1) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16)
|-
| 16 || – || Павлодар облысы || VIII || – || – || – || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (10) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) &lt;br&gt;{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (2) &lt;br&gt;{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) &lt;br&gt;{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16)
|-
| 17 || [[Владимир Степанович Бубенко|Владимир Бубенко]] &lt;br&gt;{{small|(1954 туған)}} || Солтүстік Қазақстан облысы || VI, VII, VIII|| 25 наурыз 2016 || {{Color box|#CCCCCC|border=darkgray}} тәуелсіз{{efn|name=a}} || Солтүстік Қазақстан облысы әкімінің орынбасары (2014—2016) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (9) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (3) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) &lt;br&gt;{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (15)
|-
| 18 || Нұралы Әбішев &lt;br&gt;{{small|(1967 туған)}} || Түркістан облысы 
|VIII|| 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || «Бөрте Милка» ЖШС директоры (2012—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (14) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (4) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (4) &lt;br&gt;{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (23)
|-
| 19 || Бауыржан Шыңғысов &lt;br&gt;{{small|(1964 туған)}} || Ұлытау облысы || VII, VIII || 8 маусым 2022 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} «Қазақмыс корпорациясы» ЖШС жанындағы «Аманат» партиясы Қарағанды филиалы төрағасының бірінші орынбасары, атқарушы хатшысы (2014—2022), «Аманат» партиясы Ұлытау облыстық филиалының төрағасы (2022—2026) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (8) &lt;br&gt;{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) &lt;br&gt;{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (13)
|-
| 20 || Денис Рыпаков &lt;br&gt;{{small|(1980 туған)}} || Шығыс Қазақстан облысы || VII, VIII || 14 қаңтар 2021 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || Шығыс Қазақстан облыстық дене шынықтыру және спорт басқармасының басшысы (2019—2021) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (13) &lt;br&gt;{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) &lt;br&gt;{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) &lt;br&gt;{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16)
|}

== [[Астана қаласының мәслихаты|Астана қаласы]] ==
# [[Александр Сергеевич Миронов|Александр Миронов]] (1994 — 1999)
# [[Александр Иванович Демидов|Александр Демидов]] (1999 — 2002)
# [[Вера Григорьевна Лукьянец|Вера Лукьянец]] (2002 — 2003)
# [[Владимир Николаевич Редкокашин|Владимир Редкокашин]] (2003 — 2011)
# [[Сансызбай Сейітжанұлы Есілов|Сансызбай Есілов]] (2012 — 2016)
# [[Жанат Ғазизұлы Нұрпейісов|Жанат Нұрпейісов]] (2016 — 2020)&lt;ref&gt;[https://maslihat01.kz/source/uploads/npa-1105/2019_kniga.pdf Маслихат города Нур-Султан]&lt;/ref&gt;
# [[Ерлан Ермекұлы Каналимов|Ерлан Каналимов]] (2021 — 2025)
# [[Табиғат Зейнұлқабден]] (27 қаңтар 2025 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://kaz.inform.kz/news/astana-maslihatinin-toragasi-saylandi-1888d0/ |title= Астана мәслихатының төрағасы сайланды}}&lt;/ref&gt;

== [[Алматы қаласы мәслихаты|Алматы қаласы]] ==
# [[Жұмабек Сүлейменұлы Төрегелдинов|Жұмабек Төрегелдинов]] (1994 — 2002)
# [[Төлеубек Төлеуұлы Мұқашев|Төлеубек Мұқашев]] (2002 — 2014) 
# [[Қалдыбай Омарұлы Қазанбаев|Қалдыбай Қазанбаев]] (2014 — 2021)
# [[Станислав Владимирович Канкуров|Станислав Канкуров]] (2021 — 2023)&lt;ref&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/maslihat-almaty/press/article/details/136715?lang=kk Алматы қаласы І-VII шақырылым Мәслихатының хатшылары]&lt;/ref&gt;
# [[Мейіржан Батырбекұлы Отыншиев|Мейіржан Отыншиев]] (30 наурыз 2023 бастап)&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/almatyi-maslihatyinyin-toragasyi-saylandyi-349442/ Алматы мәслихатының төрағасы сайланды]&lt;/ref&gt;

== [[Шымкент қаласы мәслихаты|Шымкент қаласы]] ==
# [[Кудратулла Юнусович Халметов|Кудратулла Халметов]] (1994 — 2007)?
# [[Нұриддин Мүсірұлы Жарболов|Нұриддин Жарболов]] (2007 — 2009)?
# [[Жангелді Меңлібайұлы Махашов|Жангелді Махашов]] (2009 — 2011)
# [[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров|Нұрлан Бекназаров]] (2011 — 2018)&lt;ref&gt;[https://otyrar.kz/2014/04/kazaxstanskim-maslixatam-ispolnilos-20-let/?amp=1 Казахстанским маслихатам исполнилось 20 лет]&lt;/ref&gt;
# [[Ғани Әбдіғаниұлы Ташқараев|Ғани Ташқараев]] (2018 — 2021)
# [[Бахадыр Мәдәлиұлы Нарымбетов|Бахадыр Нарымбетов]] (2021 — 2026)&lt;ref&gt;[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=34040668#sub_id=0 Избран Секретарь Шымкентского городского маслихата]&lt;/ref&gt;
# [[Мұрат Жаңабайұлы Жолдықожаев|Мұрат Жолдықожаев]] (17 шілде 2026 бастап)&lt;ref&gt;[https://aigak.kz/2026/07/17/shmkent-alasn-mslihatna-zhaa-traa-taayndald/ ШЫМКЕНТ ҚАЛАСЫНЫҢ МӘСЛИХАТЫНА ЖАҢА ТӨРАҒА ТАҒАЙЫНДАЛДЫ]&lt;/ref&gt;

== [[Абай облыстық мәслихаты|Абай облысы]] ==
# [[Қуаныш Сұлтанұлы Сүлейменов|Қуаныш Сүлейменов]] (2022 — 2024)
# [[Шалқар Заманбекұлы Байбеков|Шалқар Байбеков]] (2024 – 2026)&lt;ref&gt;[https://kaz.inform.kz/news/shalkar-baybekov-abay-oblisi-maslihatinin-toragasi-bolip-saylandi-c38385/ Шалқар Байбеков Абай облысы мәслихатының төрағасы болып сайланды]&lt;/ref&gt;

== [[Ақмола облыстық мәслихаты|Ақмола облысы]] ==
# [[Амангелді Хамзаұлы Сыздықов|Амангелді Сыздықов]] (1994 — 1999)
# [[Марат Советұлы Қойшыбаев|Марат Қойшыбаев]] (1999 — 2003)
# [[Аманжол Жазыұлы Жазин|Аманжол Жазин]] (2003 — 2007)
# [[Саят Есенжолұлы Қамзебаев|Саят Қамзебаев]] (2007 — 2008)
# [[Өмірсерік Мұсабаев]] (2009 — 2012)
# [[Нина Сергеевна Дьячек|Нина Дьячек]] (2012 — 2015)
# [[Дулат Нұрахметұлы Нұрмолдин|Дулат Нұрмолдин]] (2015 — 2019)
# [[Әлібек Бекболатұлы Баймағамбетов|Әлібек Баймағамбетов]] (2019 — 2020)
# Әсен Жақсылықов (м.а., 2020 — 2021)
# [[Мұрат Сағаұлы Балпан|Мұрат Балпан]] (2021 — 2022)
# [[Талғат Тұрлыбекұлы Жүнісов|Талғат Жүнісов]] (2022 — 2023)&lt;ref&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/maslikhat-aqmola/press/article/details/88511?lang=ru Cписки секретарей и депутатов Акмолинского областного маслихата I-VII созывов]&lt;/ref&gt;
# [[Бейбіт Айтымұлы Жүсіпов|Бейбіт Жүсіпов]] (30 наурыз 2023 бастап)&lt;ref&gt;[https://www.inform.kz/ru/beybit-zhusupov-izbran-predsedatelem-akmolinskogo-oblastnogo-maslihata_a4051492 Бейбит Жусупов избран председателем Акмолинского областного маслихата]&lt;/ref&gt;

== Ақтөбе облысы ==
# [[Балихан Жүсіпұлы Жоламанов|Балихан Жоламанов]] (1994 — 1999)
# [[Бақытгүл Қазиханқызы Айымқұлова|Бақытгүл Айымқұлова]] (1999 — 2003)
# [[Қасымжан Байсадақов]] (2003 — 2004)
# [[Амангелді Қабашұлы Есіркепов|Амангелді Есіркепов]] (2004 — 2009)
# [[Балғали Құрманғалиұлы Ордабаев|Балғали Ордабаев]] (2009 — 2012)
# [[Сәния Мұсақызы Қалдығұлова|Сәния Қалдығұлова]] (2012 — 2021)&lt;ref&gt;[https://avestnik.kz/maslihatam-25-2/ Маслихатам — 25]&lt;/ref&gt;
# [[Амангелді Шайхоллаұлы Нұғманов|Амангелді Нұғманов]] (2021 — 2023)
# [[Гүлқасима Рамазанқызы Сүйінтаева|Гүлқасима Сүйінтаева]] (30 наурыз 2023 бастап)&lt;ref&gt;[https://www.inform.kz/ru/gulkasima-suentaeva-izbrana-predsedatelem-maslihata-aktyubinskoy-oblasti_a4051474 Гулкасима Суентаева избрана председателем маслихата Актюбинской области]&lt;/ref&gt;

== Алматы облысы ==
# [[Ахет Сейітқазыұлы Бақтыбаев|Ахет Бақтыбаев]] (1994 — 1999)
# [[Қуаныш Құрмашұлы Құрмашев|Қуаныш Құрмашев]] (1999 — 2001)
# [[Едіге Исатұлы Жүнісбеков|Едіге Жүнісбеков]] (2002 — 2003)
# [[Ардақ Маутханұлы Сыдық|Ардақ Сыдық]] (2003 — 2012)
# [[Серікжан Іслямұлы Бескемпіров|Серікжан Бескемпіров]] (2012)
# [[Ермек Әбілмәжінұлы Келемсейіт|Ермек Келемсейіт]] (2012 — 2016)
# [[Серік Мейірханұлы Мұқанов|Серік Мұқанов]] (2016 — 2017)
# [[Сұлтан Мырзабекұлы Дүйсембинов|Сұлтан Дүйсембинов]] (2017 — 2020)&lt;ref&gt;[https://7-su.kz/janalyqtar/kultobe/rmetke-blend-47768/ ҚҰРМЕТКЕ БӨЛЕНДІ]&lt;/ref&gt;
# [[Жанболат Әкебайұлы Жөргенбаев|Жанболат Жөргенбаев]] (2021 — 2022)
# [[Дәулет Жамалбекұлы Жарасбаев|Дәулет Жарасбаев]] (2022 — 2023)
# [[Талғат Ескендірұлы Байеділов|Талғат Байеділов]] (2023 — 2024)
# [[Қуат Сұлтанұлы Байғожаев|Қуат Байғожаев]] (29 наурыз 2024 бастап)&lt;ref&gt;[https://kaz.inform.kz/news/almati-oblisinin-maslihatina-zhana-toraga-saylandi-94ea17/ Алматы облысының мәслихатына жаңа төраға сайланды]&lt;/ref&gt;

== Атырау облысы ==
# [[Нұржиян Абдолқызы Абдолова|Нұржиян Абдолова]] (1994 — 1998)
# [[Қайрат Қыдырбайұлы Ищанов|Қайрат Ищанов]] (1999 — 2000)
# [[Хисмет Бозанұлы Табылдиев|Хисмет Табылдиев]] (2000 — 2003)
# [[Бергей Сәулебайұлы Рысқалиев|Бергей Рысқалиев]] (2003 — 2005)
# [[Жұмажан Далабайқызы Доспаева|Жұмажан Доспаева]] (2005 — 2007)
# [[Жалғас Матешұлы Дүйсенғалиев|Жалғас Дүйсенғалиев]] (2007 — 2011)
# [[Сағындық Есенғалиұлы Лұқпанов|Сағындық Лұқпанов]] (2012 — 2017)
# [[Өмірзақ Зиноллаұлы Зинуллин|Өмірзақ Зинуллин]] (2017 — 2021)
# [[Әлібек Ибатуллаұлы Нәутиев|Әлібек Нәутиев]] (2021 — 2023)
# [[Мұса Қарашаұлы Хайруллиев|Мұса Хайруллиев]] (2023 – 2026)&lt;ref&gt;[https://kaz.inform.kz/news/musa-hayrulliev-atyrau-oblystyk-maslihatynyn-toragasy-boldy_a4051410/ Мұса Хайруллиев Атырау облыстық мәслихатының төрағасы болды]&lt;/ref&gt;

== Батыс Қазақстан облысы ==
# [[Кенжебай Әлжанұлы Нығмет|Кенжебай Нығмет]] (1994 — 1999)
# [[Ғалинұр Ғалымқызы Шамшаева|Ғалинұр Шамшаева]] (1999 — 2002)
# [[Табылғали Сатқалиұлы Сапаров|Табылғали Сапаров]] (2003 — 2007)
# [[Мәлік Иманқұлұлы Құлшар|Мәлік Құлшар]] (2007 — 2021)
# [[Бибігүл Тишанқызы Қонысбаева|Бибігүл Қонысбаева]] (2021 — 2023)
# [[Мұрат Рахметұлы Мұқаев|Мұрат Мұқаев]] (30 наурыз 2023 бастап)&lt;ref&gt;[https://www.inform.kz/ru/murat-mukaev-izbran-predsedatelem-zapadno-kazahstanskogo-oblastnogo-maslihata_a4051381 Мурат Мукаев избран председателем Западно-Казахстанского областного маслихата]&lt;/ref&gt;

== Жамбыл облысы ==
# [[Щорс Кубатаевич Шарафутдинов|Щорс Шарафутдинов]] (1994 — 2003)
# [[Әбдінұр Әбілдаұлы Асылбеков|Әбдінұр Әсілбеков]] (2003 — 2012)
# [[Бағлан Жиенәліұлы Қарашолақов|Бағлан Қарашолақов]] (2012 — 2021)&lt;ref&gt;[https://online.zakon.kz/m/document/?doc_id=31532533 Служить народу]&lt;/ref&gt;
# [[Махметғали Нұрғалиұлы Сарыбеков|Махметғали Сарыбеков]] (2021 — 2023) 
# [[Әбдәлі Тоқбергенұлы Нұралиев|Әбдәлі Нұралиев]] (30 наурыз 2023 бастап)&lt;ref&gt;[https://www.inform.kz/ru/abdaly-nuraliev-izbran-predsedatelem-zhambylskogo-oblastnogo-maslihata_a4051461 Абдалы Нуралиев избран председателем Жамбылского областного маслихата]&lt;/ref&gt;

== Жетісу облысы ==
# [[Гүлнәр Қожағұлқызы Тойлыбаева|Гүлнәр Тойлыбаева]] (2022 — 2026)&lt;ref&gt;[https://kaz.inform.kz/news/zhetisu-oblystyk-maslihatynyn-hatshysy-saylandy_a3942327/ Жетісу облыстық мәслихатының хатшысы сайланды]&lt;/ref&gt;

== Қарағанды облысы ==
# [[Серік Кәрібайұлы Ағыбаев|Серік Ағыбаев]] (1994 — 1997)
# [[Сұлтан Қапарұлы Досмағамбетов|Сұлтан Досмағамбетов]] (1997 — 1999)
# [[Қасымбек Медиев]] (1999 — 2007)
# [[Бейсембай Қуанышұлы Жұмабеков|Бейсембай Жұмабеков]] (2007 — 2013)
# [[Нұрлан Орынбасарұлы Дулатбеков|Нұрлан Дулатбеков]] (2013 — 2016)
# [[Рысқали Қалиақбарұлы Әбдікеров|Рысқали Әбдікеров]] (2016 — 2017)
# [[Серік Балғатайулы Өтешов|Серік Өтешов]] (2017 — 2023)&lt;ref&gt;[http://karoblmaslih.crealog.kz/ru/from-the-history-of-creation-of-the-karaganda-oblast-maslikhat Из истории создания Карагандинского областного маслихата]{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# [[Нұркен Сайфиддинұлы Кобжанов|Нұркен Кобжанов]] (30 наурыз 2023 бастап)&lt;ref&gt;[https://kaz.inform.kz/news/karagandy-oblystyk-maslihatynyn-toragasy-bolyp-nurken-kobzhanov-saylandy_a4051346/ Қарағанды облыстық мәслихатының төрағасы болып Нұркен Кобжанов сайланды]&lt;/ref&gt;

== Қостанай облысы ==
# [[Вера Григорьевна Семёнова|Вера Семёнова]] (1994 — 1999)
# [[Владимир Алексеевич Мягков|Владимир Мягков]] (1999 — 2006)
# [[Теміржан Төлеубаев]] (2006 — 2007)
# [[Ғани Тоқтамысұлы Сағиев|Ғани Сағиев]] (2007 — 2010)
# [[Сәкен Мәкенұлы Төкенов|Сәкен Төкенов]] (2010 — 2012)
# [[Сайлаубек Ерғазыұлы Ещанов|Сайлаубек Ещанов]] (20 қаңтар 2012 бастап)&lt;ref&gt;[https://top-news.kz/v-jetom-godu-ispolnjaetsja-30-let-so-dnja-obrazovanija-maslihatov-v-kazahstane/ В этом году исполняется 30 лет со дня образования маслихатов в Казахстане]&lt;/ref&gt;

== Қызылорда облысы ==
# [[Бақытбек Ермақашұлы Ермақашов|Бақытбек Ермақашов]] (1994 — 1999)
# [[Алмагүл Божанова]] (1999 — 2007)
# [[Нұрлан Баязитұлы Құдайбергенов|Нұрлан Құдайбергенов]] (2007 — 2012)
# [[Бекмырза Қайыпұлы Еламанов|Бекмырза Еламанов]] (2012 — 2014)
# [[Ақмарал Шәріпбайқызы Әлназарова|Ақмарал Әлназарова]] (2014 — 2015)
# [[Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов|Наурызбай Байқадамов]] (2016 — 2019)
# [[Қылышбай Алдабергенұлы Бисенов|Қылышбай Бисенов]] (2019 — 2021)
# [[Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов|Наурызбай Байқадамов]] (2021 — 2024)
# [[Мұрат Жолкелдіұлы Тілеуімбетов|Мұрат Тілеуімбетов]] (26 сәуір 2024 бастап)&lt;ref&gt;[https://kyzylorda-news.kz/sayasat/oblystykh-maeslihattyng-zhanga-toeraghasy-khyzmetine-murat-tleumbetov-sajlady-26-04-2024 Облыстық мәслихаттың жаңа төрағасы қызметіне Мұрат Тілеуімбетов сайланды]&lt;/ref&gt;

== Маңғыстау облысы ==
# [[Тергеу Айдарханов]] (1994 — 1999)
# [[Бақтыбай Ақбердіұлы Шелпеков|Бақтыбай Шелпеков]] (1999 — 2011)
# [[Бекмұрат Қыдырбайұлы Жүсіпов|Бекмұрат Жүсіпов]] (2011 — 2017)
# [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов|Серікбай Тұрымов]] (2017 — 2019)
# [[Нұри Лазарұлы Тумышев|Нұри Тумышев]] (2019 — 2023)
# [[Жаңбырбай Жәнібекұлы Матаев|Жаңбырбай Матаев]] (30 наурыз 2023 бастап)&lt;ref&gt;[https://www.inform.kz/ru/zhanbyrbay-mataev-izbran-predsedatelem-maslihata-mangistauskoy-oblasti_a4051501 Жанбырбай Матаев избран председателем маслихата Мангистауской области]&lt;/ref&gt;

== Павлодар облысы ==
# [[Анатолий Тимофеевич Наумчик|Анатолий Наумчик]] (1994 — ?)
# [[Ринат Мифтахович Ғафуров|Ринат Ғафуров]] (2002 — 2012)
# [[Манап Шарапиденұлы Көбенов|Манап Көбенов]] (2012 — 2014)
# [[Владимир Александрович Берковский|Владимир Берковский]] (2014 — 2018)
# [[Бақыт Мақанқызы Бексейітова|Бақыт Бексейітова]] (2018 — 2021)
# [[Ернұр Нұрмұханұлы Әйткенов|Ернұр Әйткенов]] (2021 — 2023)
# [[Илья Сергеевич Теренченко|Илья Теренченко]] (2023 – 2026)&lt;ref&gt;[https://www.inform.kz/ru/il-ya-terenchenko-izbran-predsedatelem-maslihata-pavlodarskoy-oblasti_a4051493 Илья Теренченко избран председателем маслихата Павлодарской области]&lt;/ref&gt;

== Солтүстік Қазақстан облысы ==
# [[Ерембек Жәмшітұлы Әубәкіров|Ерембек Әубәкіров]] (1994 — 2007)
# [[Сапарбек Құнанбайұлы Құнанбаев|Сапарбек Құнанбаев]] (2007 — 2008)
# [[Қайырлы Едіресұлы Едіресов|Қайырлы Едіресов]] (2008 — 2016)
# [[Владимир Степанович Бубенко|Владимир Бубенко]] (25 наурыз 2016 бастап)&lt;ref&gt;[https://online.zakon.kz/m/app/document/?doc_id=37397072&amp;pos=0%3B0%23pos%3D0%3B0 В СКО избран новый секретарь областного маслихата]&lt;/ref&gt;

== Түркістан облысы ==
# [[Қуанышбек Құлбайұлы Бөлтаев|Қуанышбек Бөлтаев]] (1994 — 1995)
# [[Сәкімбек Шайықұлы Қалғынбай|Сәкімбек Қалғынбай]] (1995 — 1999)
# [[Орынбай Рахманбердиев]] (1999 — 2002)
# [[Сапарбек Мұсаханұлы Сахов|Сапарбек Сахов]] (2002 — 2003)
# [[Шалатай Мырзахметұлы Мырзахметов|Шалатай Мырзахметов]] (2003 — 2007)
# [[Әбілқасым Үсіпбайұлы Досболов|Әбілқасым Досболов]] (2007 — 2012)
# [[Құдайберген Төлепұлы Ержан|Құдайберген Ержан]] (2012 — 2016)
# [[Қамытбек Нұржанұлы Айтөреев|Қамытбек Айтөреев]] (2016)
# [[Қайрат Рахымұлы Балабиев|Қайрат Балабиев]] (2016 — 2023)&lt;ref&gt;[https://yujanka.kz/yubilejnyj-god-obnadezhivayushhie-rezultaty/ ЮБИЛЕЙНЫЙ ГОД, ОБНАДЕЖИВАЮЩИЕ РЕЗУЛЬТАТЫ]&lt;/ref&gt;
# [[Нұралы Әлмаханұлы Әбішев|Нұралы Әбішев]] (30 наурыз 2023 бастап)&lt;ref&gt;[https://kaz.inform.kz/news/turkistan-oblystyk-maslihatynyn-toragalygyna-nuraly-abishev-saylandy_a4051457/ Түркістан облыстық мәслихатының төрағалығына Нұралы Әбішев сайланды]&lt;/ref&gt;

== Ұлытау облысы ==
# [[Бауыржан Қабденұлы Шыңғысов|Бауыржан Шыңғысов]] (8 маусым 2022 бастап)&lt;ref&gt;[https://orda.kz/izbrany-sekretari-maslihata-v-novoobrazovavshihsja-oblastjah/ Избраны секретари маслихата в новообразованных областях]&lt;/ref&gt;

== Шығыс Қазақстан облысы ==
# [[Павел Сергеевич Елисов|Павел Елисов]] (1994 — 1997)
# [[Василий Иванович Ахаев|Василий Ахаев]] (1997 — 2012)
# [[Григорий Васильевич Пинчук|Григорий Пинчук]] (2012 — 2015)
# [[Владимир Михайлович Головатюк|Владимир Головатюк]] (2015 — 2021)&lt;ref&gt;[https://yk.kz/news/politika/v-vko-otmetili-zaslugi-deputatov-oblastnogo-maslixata-390749.html В ВКО отметили заслуги депутатов областного маслихата]&lt;/ref&gt;
# [[Денис Сергеевич Рыпаков|Денис Рыпаков]] (14 қаңтар 2021 жылдан бастап)&lt;ref&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/maslihatvko/about/structure/people/21704?lang=ru Рыпаков Денис Сергеевич]&lt;/ref&gt;

== Таратылған облыстардың мәслихат төрағалары ==
=== Семей облысы ===
# [[Хапас Уақасұлы Дәуітов|Хапас Дәуітов]] (1994 — 1997)&lt;ref&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/maslihatvko/press/article/details/52325 Даутов Хапас Уакасович]&lt;/ref&gt;

=== Талдықорған облысы ===
# [[Тұрсын Әбдірешұлы Әбдірешов|Тұрсын Әбдірешов]] (1994 — 1997)&lt;ref&gt;[https://archive-gaao.kz/wp-content/uploads/2024/08/3-TOM-PUTEVODITELYA1.pdf}}&lt;/ref&gt;

=== Торғай облысы ===
# [[Сұлтанбек Ысқақұлы Ысқақов|Сұлтанбек Ысқақов]] (1994 — 1997)

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]]

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]]
[[Санат:Қазақстанның жергілікті өкілді органдары|*]]</text>
      <sha1>d5z8ljuv3flu544nkfbivlkpf61lx1d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дәулет Жамаубайұлы Кәрібек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>760436</id>
    <revision>
      <id>3683765</id>
      <parentid>3673114</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T19:25:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10394" sha1="59kdp2epsuooj28rkj8yc7wucbqyq7o" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Дәулет Кәрібек
 | Суреті               = Karibekk.png
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 

 | Титулы               = [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылған]] [[Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Құрылтай депутаты|депутаты]]
 | Ту                   = Flag of Kazakhstan.svg
 | Ту2                  = Emblem of Kazakhstan latin.svg
 | Басқара бастады      = 27 тамыз 2026 жылдан бастап
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | тақырыпша2           = Партиялық тізімі
 | мәтін2               = [[Әділет (партия)|Әділет]]
 | Ізашары              = ''лауазым құрылды''
 | Ізбасары             = 

 | Титулы_2               = [[Аманат (партия)|Аманат партиясының]] 3-атқарушы хатшысы
 | Ту_2                   = Logo of the Amanat political party.svg
 | Ту2_2                  = Flag of Kazakhstan.svg
 | Басқара бастады_2      = 17 шілде 2023
 | Басқаруын аяқтады_2    = 14 маусым 2026
 | тақырыпша1_2         = Төрағасы
 | мәтін1_2             = [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] 
 | Ізашары_2                = [[Елнұр Сабыржанұлы Бейсенбаев|Елнұр Бейсенбаев]]
 | Ізбасары_2               = ''партия тарады''
 
 | Туған күні         = 12.09.1990
 | Туған жері         = [[Ұзақбай Сыздықбаев ауылы|Жаңаарық]], {{Туғанжері|Сарысу ауданы|Сарысу ауданында}}, [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Діні                 = 
 | Әкесі                =
 | Анасы                =
 | Жұбайы               = Индира Сәдібекқызы Рыстина 
 | Балалары             = 1
 | Партиясы             = [[Аманат (партия)|Аманат]] → [[Әділет (партия)|Әділет]]
 | Білімі               = [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] 
 | Мамандығы            = саясаттанушы
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}

'''Дәулет Жамаубайұлы Кәрібек''' ([[12 қыркүйек]] [[1990 жыл]], [[Ұзақбай Сыздықбаев ауылы|Жаңаарық]], [[Сарысу ауданы]], [[Жамбыл облысы]]) — Қазақстанның мемлекет және қоғам қайраткері, саясаттанушы, 2026 жылдан бастап [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясының атынан сайланған [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылған]] [[Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Құрылтай депутаты|депутаты]]. 2023–2026 жылдары [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясының соңғы атқарушы хатшысы.

== Өмірбаяны ==
Дәулет Кәрібек 1990 жылы 12 қыркүйекте дүниеге келген. [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетін]] «Саясаттану» мамандығы бойынша бітірген, РhD докторы.

2009 жылдан 2020 жылға дейінгі аралықта [[Жастар рухы|«Жас Отан»]] жастар қанатында әртүрлі лауазымдар атқарды: 2009-2010 жылдары Астана қаласы Алматы ауданындағы «Жас Отан» төрағасының бірінші орынбасары, 2010-2012 жылдары Астана қалалық жастар мәслихатының депутаты, 2012-2014 жылдары Әділет министрлігі Сот сараптамасы орталығының инспекторы, 2014-2015 жылдары «Жас Отан» хатшылығының сарапшысы, ұйымдық-аумақтық жұмыс бөлімінің облыстық кураторы, 2017-2018 жылдары «Жас Отан» хатшылығының басшысы, 2018-2019 жылдары «Жас Отанның» атқарушы хатшысы, 2019-2020 жылдары «Жас Отанның» төрағасы болды.&lt;ref&gt;[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=39013225 Карибек Даулет Жамаубайулы (персональная справка)]&lt;/ref&gt; 2015 жылы ҚР Президенттігіне кандидат [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Ә. Назарбаевтың]] республикалық қоғамдық штабында, 2016 жылы «Nur Otan» партиясының республикалық сайлауалды штабында қызмет етіп, 2019 жылы «Jas Otan» жастар қанатын басқарғанда ҚР Президенттігіне кандидат [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қ.К. Тоқаевтың]] республикалық штабының «Team Qazaqstan» жастар қанатына жетекшілік етті.

2020-2021 жылдары Нұр-Сұлтан қаласы әкімдігінің Жастар саясаты мәселелері басқармасының басшысы болды. 

2021 жылдың қаңтар айынан бастап «Nur Otan» партиясы Нұр-Сұлтан қалалық филиалы төрағасының бірінші орынбасары қызметін атқарды. 

2021 жылдың сәуір айынан бастап Жамбыл облысы әкімінің орынбасары лауазымында істеді.

2022 жылдың наурыз айынан бастап «AMANAT» партиясының Хатшысы қызметін атқарды.

2023 жылғы ҚР Парламент Мәжілісінің сайлауында «AMANAT» партиясының партиялық тізімі бойынша депутаттыққа кандидат ретінде ұсынылды.

2023 жылғы 17 шілде күні «AMANAT» партиясының Төрағасы [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошановтың]] қаулысымен «AMANAT» партиясының Атқарушы хатшысы болып тағайындалды.&lt;ref&gt;[https://amanatpartiasy.kz/news/news-detail/301861?lang=kz Дәулет Кәрібек «AMANAT» партиясының Атқарушы хатшысы болып тағайындалды]&lt;/ref&gt; Бұл қызметті партия 2026 жылғы 14 маусымда таратылғанға дейін атқарды. 2020 жылдан бастап қазірге дейін — Президенттік жастар кадр резервінің мүшесі. 2019-2022 жылдары «Nur Otan» партиясының саяси кеңесі бюросының мүшесі болды.&lt;ref&gt;[https://www.inform.kz/ru/darhan-kydyrali-i-daulet-karibek-voshli-v-byuro-politsoveta-nur-otan_a3558379 Дархан Кыдырали и Даулет Карибек вошли в Бюро Политсовета «Nur Otan»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20220201/sostav-1770406855.html Казахстанская партия &quot;Нур Отан&quot; обновила состав бюро политсовета]&lt;/ref&gt;

2026 жылы «Аманат» партиясы таратылғаннан кейін [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясы төрағасының жобалар жөніндегі штаттан тыс кеңесшісі болды.&lt;ref&gt;[https://nomad.su/?a=3-202607220038 ЦИК зарегистрировала партийный список партии &quot;Әділет&quot;]&lt;/ref&gt; 

2026 жылғы 27 тамызда «Әділет» партиясының партиялық тізімі бойынша [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]]дың [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|I шақырылым]] [[Құрылтай депутаты|депутаты]] болып сайланды.&lt;ref&gt;[https://alash.kz/kz/article/110-deputat-adilet-partiiasy-quryltaiga-otken-deputattar-tizimin-jariialady.html 110 депутат: «Әділет» партиясы Құрылтайға өткен депутаттар тізімін жариялады]&lt;/ref&gt;

== Отбасы ==
Кәрібек үйленген, бір ұлы бар. Әйелі Индира Сәдібекқызы Рыстина 1987 жылы туған, 2025 жылдан бастап — [[Еуразия ұлттық университеті|Л. Гумилёв атындағы ЕҰУ]] проректоры.&lt;ref&gt;[https://www.instagram.com/p/CTtnlZOM5RY/?stkn=MWs1ZXJheG0zbWZv Дос Мәліктің Instagram желісіндегі жазбасы]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://prg.kz/document/37693149/ Рыстина Индира Садыбековна (персональная справка)] {{Deadlink|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Еуразия ұлттық университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]
[[Санат:Аманат партиясының мүшелері]]
[[Санат:Қазақстан Құрылтайының I шақырылымының депутаттары]]</text>
      <sha1>59kdp2epsuooj28rkj8yc7wucbqyq7o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әлия Нұрмұхаметқызы Макеева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>761295</id>
    <revision>
      <id>3683982</id>
      <parentid>3482230</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:30:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3683982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3106" sha1="a2d8dsr9n9r0g5in6s1id3gpprt5j3c" xml:space="preserve">{{Жедел жойылсын|[[УП:М]] [[УП:СД]]}}
{{тұлға|Есімі=Әлия Макеева|Туған күні=11.4.1984|Туған жері=[[Аягөз]], [[Абай облысы]]|Сурет=Әлия Макеева.jpg|Азаматтығы={{kAZ}}|Ұлты=[[Қазақтар|Қазақ]]}}
'''Макеева Әлия Нұрмұхаметқызы''' ({{туғанкүні|11|4|1984}}, [[Абай облысы]], [[Аягөз |Аягөз қаласы]]) — [[Қоғам қайраткері]], [[кәсіпкер]]: «Bal-Balam» балабақшалар желісінің құрылтайшысы. «Luxury Home» перде салонының негізін қалаушы

«Nolte» неміс ас үй жихазының Қазақстандағы ресми өкілі.

== Өмірбаяны ==
1984 жылы 11 сәуірде Абай облысы Аягөз қаласында көпбалалы отбасында алты баланың ішінде тұңғышы болып дүниеге келген&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=gRA4f-R0dlE&amp;t=17s&lt;/ref&gt;.

2000-2004 жылдары [[Алматы технология және бизнес институты|Алматы Технология және Бизнес Университетінде]] оқыды.

2004-2009 жылдары RFK перде және дизайн компаниясында жетекші дизайнер қызметін атқарды.

2010 жылы алғаш жеке кәсібін  ашты.

2015 жылы «Luxury Home» ЖШС және тігін цехын ашты.

2019 жылы Астана қаласында «Luxury Home» компаниясының филиалын ашты.

2022 жылы премиалды неміс ас-үй жихазының эксклюзивті серіктестігін алып, «Nolte Kuechen» брендінің Орталық Азиядағы  бірінші флагмандық шоу-румының негізін қалады.

2022 жылы Алматы қаласының Алатау ауданында 320 балаға «Bal-Balam» балабақшасын ашты.

2022 жылы күзде 25 кәсіпкердің арасындағы сайысқа түсіп, Қазақстанның 1-ші «Missis Globe» номинациясының иегері атанды&lt;ref&gt;http://mrsglobe.kz/aliya&lt;/ref&gt;.

2024 жылы «Bal-Balam VIP» және «Bal-Balam Premium»  360 балаға балабақшалар филиалын ашты.

2025 ж. Алтын Ханым сайысының финалисті атанды.

== Марапаттары ==

* «Алтын Адам 2025»
* -Бауыржан Момышұлы атындағы «Батыр Шапағаты» медалі
* «Абай Ұлттық Опера және Балет театрының»  арнайы төсбелгісі
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
* https://luxury-home.kz/
[[Санат:Қоғам қайраткерлері]]
[[Санат:Аягөз ауданында туғандар]]</text>
      <sha1>a2d8dsr9n9r0g5in6s1id3gpprt5j3c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Қазақша Уикипедия статистикасы/Кеше.json</title>
    <ns>10</ns>
    <id>764845</id>
    <revision>
      <id>3683762</id>
      <parentid>3683323</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T19:01:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Кешегі деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3683762</origin>
      <model>json</model>
      <format>application/json</format>
      <text bytes="130" sha1="rhqjbj1gd5r2stm7024jjj0qi1q4290" xml:space="preserve">{
	&quot;articles&quot;: 245687,
	&quot;pages&quot;: 673175,
	&quot;edits&quot;: 3680049,
	&quot;users&quot;: 183318,
	&quot;activeusers&quot;: 482,
	&quot;admins&quot;: 15,
	&quot;files&quot;: 8790
}</text>
      <sha1>rhqjbj1gd5r2stm7024jjj0qi1q4290</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан Президенті Әкімшілігінің бөлімдері</title>
    <ns>0</ns>
    <id>767016</id>
    <revision>
      <id>3684044</id>
      <parentid>3683546</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T10:25:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3684044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61941" sha1="1sx8ioakt0zzdy1senx0nstfhdz4p8m" xml:space="preserve">Мақалада [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан Президенті Әкімшілігінің]] құрылымдық бөлімшелері мен олардың басшылары көрсетілген.

Президент Әкімшілігінің негізін 1990 жылдан бастап оның бөлімдері құрайды. 2026 жылы Президент Әкімшілігінде 14 бөлім болды.

Одан бөлек Президент Әкімшілігінің құрамына жеке бөлім ретінде Президенттің кеңсесі, баспасөз қызметі, протокол қызметі, Құрылтайдағы өкілдігі, сондай-ақ Вице-президент пен Президент Әкімшілігі басшысының хатшылығы кіреді.

== Президент Әкімшілігінің бөлімдері мен орталықтары ==
; Ақпараттық ресурстарды қорғау бөлімі
2004 жылы Мемлекеттік құпияларды қорғау және ақпараттандыру бөлімі болып құрылып, 2005 жылға дейін Президент кеңсесінің құрамында болды. 2008 жылдың басында қысқартылды.&lt;ref name=&quot;bolim1&quot; /&gt; 2008 жылы қайта құрылып, 2024 жылға дейін Ақпараттандыру және ақпараттық ресурстарды қорғау бөлімі деп аталды.
# Мұратхан Жуат (2004—2008)
# [[Ғани Өтенұлы Тілеубеков|Ғани Тілеубеков]] (2008—2023)
# Ержан Сейітқұлов (2023 бастап)

; Әлеуметтік-экономикалық саясат бөлімі
1998 жылы Әлеуметтік-экономикалық реформалар бөлімі болып құрылды.  1999—2008 жылдары Әлеуметтік-экономикалық талдау бөлімі, 2008—2023 жылдары Әлеуметтік-экономикалық мониторинг бөлімі деп аталды. 2004—2005 жылдары Экономикалық саясат басқармасының құрамында болды.&lt;ref&gt;[https://nomad.su/?a=3-202210270030 Они окружают президентов. Часть 1. Экономисты (начало)]&lt;/ref&gt;
# [[Қайрат Нематұлы Келімбетов|Қайрат Келімбетов]] (1998)
# Ескендір Бейсембетов (2000—2002)
# Батырхан Исаев (2002)
# Марлен Ысқақов (2002—2003)
# [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2003—2005)
# [[Ербол Тұрмаханұлы Орынбаев|Ербол Орынбаев]] (2005—2006)
# [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2006)
# Анар Мешімбаева (2006—2007)
# [[Еділ Құламқадырұлы Мамытбеков|Еділ Мамытбеков]] (2007—2008)
# [[Қуандық Уәлиханұлы Бишімбаев|Қуандық Бишімбаев]] (2008—2009)
# [[Серік Нөгербекұлы Нөгербеков|Серік Нөгербеков]] (2009—2012)
# [[Дәулет Еділұлы Ерғожин|Дәулет Ерғожин]] (2012—2014)
# [[Данияр Талғатұлы Ақышев|Данияр Ақышев]] (2014—2015)
# [[Ерұлан Кенжебекұлы Жамаубаев|Ерұлан Жамаубаев]] (2015—2018)
# [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2018—2020)
# [[Мәди Төкешұлы Такиев|Мәди Такиев]] (2020—2023)
# Айдын Құлсейітов (2023—2025)
# Рақымжан Ерназар (2025 бастап)

; Жалпы бөлім
1990 жылы құрылып, 2002 жылы қысқартылды. 2004 жылы қайта құрылып, 2005 жылға дейін Президент кеңсесінің құрамында болды. 2008 жылы бірнеше ай Құжаттамалық қамтамасыз ету бөлімі деп аталды.
# [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (1990—1996)
# [[Мейірболат Хабиұлы Жақыпов|Мірболат Жақыпов]] (1996—2002, 2004—2018)
# Бақытжан Темірболат (2018—2019)
# Нұрдәулет Төлеев (2019—2025)
# [[Ербол Дәненұлы Адаев|Ербол Адаев]] (2025–2026)
# Ринат Мұхаметқали (2026 бастап)

; Инвестициялар және сауда бөлімі
2025 жылы құрылды.&lt;ref&gt;[https://stan.kz/eks-ministr-nyrlan-baybazarov-prezident-akimshiliginde-424849/ Экс-министр Нұрлан Байбазаров Президент әкімшілігіне қызметке тағайындалды]&lt;/ref&gt;
# [[Нұрлан Серікұлы Байбазаров|Нұрлан Байбазаров]] (2025—2026)
# Мейіржан Байғонысов (2026 бастап)

; Коммуникациялар бөлімі
2023 жылы құрылды.&lt;ref&gt;[https://aqshamnews.kz/kz/article/aldenei-qr-prezidenti-akimshiligine-qyzmetke-bardy.html Әлденей ҚР Президенті Әкімшілігіне қызметке барды]&lt;/ref&gt;
# [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] (2024—2025)
# Қанат Құлшыманов (2025–2026)
# Евгений Кочетов (2026 бастап)

; Көлік-логистика саласын дамыту бөлімі
2025 жылы құрылды.&lt;ref&gt;[https://baq.kz/kolik-logistika-boliminin-basshysy-tagayyndaldy-200028013/ Көлік-логистика бөлімінің басшысы тағайындалды]&lt;/ref&gt;
# Азамат Кескінбаев (2025 бастап)

; Мемлекеттік бақылау бөлімі
1991 жылы құрылды. 1991—1993 жылдары Ұйымдастыру-инспекторлық және аумақтық даму бөлімі, 1993—1994 жылдары Ұйымдастыру жұмысы және жергілікті әкімшіліктер бөлімі, 1994—1995 жылдары Президенттің аймақтардағы өкілдерінің тобы, 1995 жылы Ұйымдастыру-бақылау басқармасы,  2002—2004 жылдары Аумақтық-ұйымдастыру жұмысы бөлімі, 1995—2002 және 2004—2005 жылдары Ұйымдастыру-бақылау бөлімі, 2005—2008 жылдары Мемлекеттік бақылау және ұйымдастыру жұмысы бөлімі, 2008 жылы Мемлекеттік бақылау және ұйымдастыру-кадр жұмысы бөлімі, 2008—2023 жылдары Мемлекеттік бақылау және аумақтық-ұйымдастыру жұмысы бөлімі деп аталды. 2004—2005 жылдары Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасының құрамында болды.&lt;ref name=&quot;bakylau&quot;&gt;[https://nomad.su/?a=3-202011040035 Из истории президентской администрации]&lt;/ref&gt;
# [[Оралбай Әбдікәрімов]] (1991—1996)
# [[Үсен Жетенов]] (1996)
# [[Әлихан Мұхамедияұлы Бәйменов|Әлихан Бәйменов]] (1996—1997)
# [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]] (1997—1998)
# [[Оралбай Әбдікәрімов]] (м.а., 1998—1999)
# [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков|Зауытбек Тұрысбеков]] (1999—2000)
# [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]] (2000—2002)
# [[Орал Байғонысұлы Мұхамеджанов|Орал Мұхамеджанов]] (2002—2004)
# Владимир Коломийцев (2004—2005)
# [[Нұрлан Әбділдаұлы Ысқақов|Нұрлан Ысқақов]] (2005—2006)
# [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] (2006—2007)
# [[Серікжан Зиадаұлы Қанаев|Серікжан Қанаев]] (2007—2011)
# [[Әмірхан Мұратбекұлы Рахымжанов|Әмірхан Рақымжанов]] (2012—2014)
# [[Оңдасын Сейілұлы Оразалин|Оңдасын Оразалин]] (2014—2017)
# [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2017—2018)
# [[Нұрлан Ермекұлы Сауранбаев|Нұрлан Сауранбаев]] (2019—2021)
# [[Қанатбек Бақытұлы Жайсанбаев|Қанатбек Жайсанбаев]] (2021—2022)
# Ғабидолла Оспанқұлов (2022—2023)
# [[Бақытжан Шаймұхаметұлы Сапиев|Бақытжан Сапиев]] (2023—2025)
# Әлихан Жамсатов (2025 бастап)

; Мемлекеттік құқық бөлімі
1990 жылы құрылды. 1992—1994 жылдары Заңнама бөлімі, 1994—1995 жылдары Заңнамалық бастамалар және құқықтық сараптау бөлімі, 1995—1996 және 2004—2008 жылдары Заңнама және құқықтық сараптау бөлімі, 1996—1999 жылдары Заңнама және сот жүйесі мәселелері бөлімі деп аталды.&lt;ref&gt;[https://nomad.su/?a=3-202211070030&amp;ysclid=mickh8jub3208302349 Они окружают президентов. Часть 2. Силовики и юристы (начало)]&lt;/ref&gt; 2004—2005 жылдары Мемлекеттік құқық басқармасының құрамында болды.
# [[Қайырбек Шошанұлы Сүлейменов|Қайырбек Сүлейменов]] (1990—1991)
# Юрий Обрядин (1991—1992)
# Сергей Тихонов (1992—1994)
# [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] (1994—1997)
# [[Талғат Советбекұлы Донақов|Талғат Донақов]] (1997—1999)
# [[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми|Қайрат Мәми]] (1999—2000)
# [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] (2000—2002)
# [[Игорь Иванович Рогов|Игорь Рогов]] (2002—2004)
# [[Талғат Советбекұлы Донақов|Талғат Донақов]] (2004—2008)
# Инна Ахметова (2008—2013)
# [[Әлия Ғалымжанқызы Рақышева|Әлия Рақышева]] (2013—2018)
# Данияр Вагапов (2018—2020)
# Қайрат Жақыпбаев (2020—2022)
# Айдар Жарылғанов (2023—2026)
# [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] (2026 бастап)

; Мемлекеттік қызмет бөлімі
1990 жылы құрылып, 1994 жылға дейін Кадр бөлімі, 1995 жылға дейін Кадр саясаты бөлімі деп аталды. 1999—2004 жылдары Кадр жұмысы бөлімі, 2004—2008 жылдары Кадр саясаты бөлімі деп аталып, 2008 жылдың басында қысқартылды. 2004—2005 жылдары Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасының құрамында болды. 2008 жылы қайта құрылып, 1995—1999 және 2008—2023 жылдары Мемлекеттік қызмет және кадр саясаты бөлімі деп аталды.
# Геннадий Пирожников (1990—1996)
# [[Александр Сергеевич Судьин|Александр Судьин]] (1996—2004)
# [[Ерсұлтан Өтеғұлұлы Бектұрғанов|Ерсұлтан Бектұрғанов]] (2004—2008)
# Жомарт Әбиесов (2008)
# [[Ерсұлтан Өтеғұлұлы Бектұрғанов|Ерсұлтан Бектұрғанов]] (2008—2012)
# Марат Дәуешов (2012—2019)
# [[Бақытжан Шөмішбайұлы Сариев|Бақытжан Сариев]] (2019—2022)
# Руслан Тұрғаналы (2022 бастап)

; Өңірлік даму мониторингі бөлімі
2025 жылы құрылды.&lt;ref&gt;[https://kaz.inform.kz/news/rustam-bayaliev-zhana-kizmetke-tagayindaldi-6a1fc4/ Рустам Баялиев жаңа қызметке тағайындалды]&lt;/ref&gt;
# Рустам Баялиев (2025)

; Өтініштерді қарауды бақылау бөлімі
2019 жылы құрылды.&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/318626-khalyq-unine-qulaq-asady Халық үніне құлақ асады]&lt;/ref&gt;
# [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] (2019—2020)
# [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенова]] (2020—2022)
# [[Ернар Жеңісұлы Баспаев|Ернар Баспаев]] (2022)
# [[Қанатбек Бақытұлы Жайсанбаев|Қанатбек Жайсанбаев]] (2022—2026)
# Бақыт Есімова (2026 бастап)

; Сыртқы саясат бөлімі
1992 жылы Халықаралық бөлім болып құрылып, 1995 жылы қысқартылды.&lt;ref&gt;[https://nomad.su/?a=3-202303140035 Они окружают президентов. Часть 3. Международники]&lt;/ref&gt; 2004 жылы Сыртқы саясат орталығы болып қайта құрылды.&lt;ref name=&quot;bolim1&quot; /&gt; 2019 жылы Сыртқы саясат және халықаралық байланыстар бөлімі, 2023 жылы Сыртқы саясат бөлімі болып өзгертілді.
# [[Ғани Есенкелдіұлы Қасымов|Ғани Қасымов]] (1992—1994)
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (1994—1995)
# [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]] (2004—2007)
# [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (2007—2012)
# Ержан Ашықбаев (2012—2013)
# [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (2013—2016)
# [[Әділ Қапанұлы Тұрсынов|Әділ Тұрсынов]] (2016—2019)
# Сатыбалды Бұршақов (2019)
# Дәулетбек Құсайынов (2019—2023)
# [[Ернар Мерғалымұлы Лазар|Ернар Лазар]] (2023—2025)
# Жандос Иманалиев (2025 бастап)

; Цифрландыруды дамыту бөлімі
2024 жылы құрылды.&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/369480-quat-sandalov-prezident-akimshiliginde-bolim-menhgerushisi-bolyp-taghayyndaldy Қуат Сандалов Президент Әкімшілігінде бөлім меңгерушісі болып тағайындалды]&lt;/ref&gt;
# Қуат Сандалов (2024 бастап)

; Ішкі саясат бөлімі
1992 жылы құрылды. 1994—1995, 1999—2002 жылдары Қоғамдық-саяси бөлім, 2004—2008 жылдары Әлеуметтік-саяси бөлім деп аталды. 2004—2005 жылдары Ішкі саясат басқармасының құрамында болды.&lt;ref&gt;[https://nomad.su/?a=3-201311150031 Министерство любви и правды]&lt;/ref&gt;
# [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]] (1992—1993)
# [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] (1993)
# Әділ Ибраев (1993—1994)
# Роза Кенжетаева (1994—1995)
# Гүлша Тәңірбергенова (1995—1996)
# [[Ахан Құсайынұлы Бижанов|Ахан Бижанов]] (1996—2000)
# [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (2000—2002)
# [[Бақытжан Тұрсынұлы Жұмағұлов|Бақытжан Жұмағұлов]] (2002)
# Біржан Қанешев (2002—2003)
# [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] (2003—2006)
# Ардақ Досжан (2006—2008)
# [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] (2008)
# [[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай|Дархан Мыңбай]] (2008—2012)
# [[Жапсарбай Ілиясұлы Қуанышев|Жапсарбай Қуанышев]] (2012—2014)
# [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] (2014—2019)
# Ғани Нығыметов (2019—2020)
# Нұргүл Мауберлинова (2020—2022)
# [[Болат Әнапияұлы Тілепов|Болат Тілепов]] (2022—2023)
# Айжан Шайназарова (2023—2025)
# Абзал Нүкенов (2025)
# [[Айбек Серікбайұлы Смадияров|Айбек Смадияров]] (2025—2026)
# [[Елнұр Сабыржанұлы Бейсенбаев|Елнұр Бейсенбаев]] (2026 бастап)

=== Бұрынғы бөлімдері мен орталықтары ===
; Қауіпсіздік және құқықтық тәртіп бөлімі
2019 жылы құрылып, 2023 жылы қысқартылды.
# Алмат Байшолақов (2019—2021)
# Алексей Калайчиди (2021—2023)

; Мемлекеттік басқару бөлімі
2019 жылы құрылып, 2023 жылы қысқартылды.
# Әлтайыр Ахметов (2019—2023)

; Стратегиялық жоспарлау бөлімі
2008 жылы құрылып, 2019 жылға дейін Стратегиялық әзірлемелер және талдау орталығы деп аталды. 2023 жылы қысқартылды.
# [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2008—2011)
# Эльдар Сыздықов (2011—2012)
# Азамат Әбдімомынов (2012—2014)
# Аяна Манасова (2014—2017)
# Айдын Құлсейітов (2017—2023)
# Рақымжан Ерназар (2023)

; Талдау және болжау орталығы
1993 жылы Ақпараттық-талдау орталығы болып құрылды. 1995 жылы Талдау және стратегиялық зерттеу орталығы болып өзгертіліп, 1999 жылы қысқартылды. 2004 жылы Ақпараттық-талдау орталығы қайта құрылып, 2008 жылы қысқартылды. 2004—2005 жылдары Ішкі саясат басқармасының құрамында болды. 2018 жылы Талдау және болжау орталығы болып қайта құрылып, 2019 жылы қысқартылды.&lt;ref&gt;[https://kapital.kz/naznacheniya/74374/sozdan-tsentr-analiza-i-prognozirovaniya-administratsii-prezidenta.html Создан Центр анализа и прогнозирования Администрации Президента]&lt;/ref&gt;
# [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] (1993—1999)
# Жанай Омаров (2004)
# [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2004—2006)
# [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (2006—2007)
# [[Асқар Жұмабайұлы Шоманов|Асқар Шоманов]] (2007—2008)
# [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2018—2019)

; Қаржы, бухгалтерлік есеп және есептілік бөлімі
1990 жылы Іс басқармасы болып құрылды. 1995—1996 жылдары Қаржылық-шаруашылық бөлім, 1996—2004 жылдары Бухгалтерия деп аталды. 2004 жылы Қаржы, бухгалтерлік есеп және есептілік бөлімі деп өзгертіліп, 2005 жылға дейін Президент кеңсесінің құрамында болды. 2008 жылы қысқартылды.&lt;ref name=&quot;bolim1&quot; /&gt;
# [[Владимир Васильевич Ни|Владимир Ни]] (1990—1992)
# Сайлаубек Әлібеков (1992—1993)
# Хайролла Қабжанов (1993—1996)
# Қадырбай Нұрпейісов (1996—2008)

; Жүйелі зерттеулер орталығы
2002 жылы құрылып, 2006 жылы қысқартылды. 2004—2005 жылдары Экономикалық саясат басқармасының құрамында болды.
# Азамат Әбдімомынов (2002—2005)
# Анар Мешімбаева (2005—2006)

; Қоғамдастықпен және баспасөзбен байланыс бөлімі
2004 жылы Ішкі саясат басқармасының құрамында құрылып, 2005 жылы қысқартылды.
# Есетжан Қосубаев (2004)
# Жанай Омаров (2004)
# [[Серік Тұрарұлы Сейдуманов|Серік Сейдуманов]] (2004—2005)

; Сот жүйесі мәселелері бөлімі
2004 жылы Мемлекеттік құқық басқармасының құрамында құрылып, 2005 жылы қысқартылды.
# [[Мұхаметжан Ахмедияұлы Пақырдінов|Мұхамеджан Пакирдинов]] (2004)

; Конфессияаралық қатынастар бөлімі
2003 жылы құрылып, 2004 жылы қысқартылды.&lt;ref name=&quot;bolim1&quot;&gt;[https://nomad.su/?a=3-202510200030&amp;ysclid=mh6mpancoe351051373 Из истории АП. Часть 2]&lt;/ref&gt;
# Алексей Кекшаев (2003)
# Рәпіл Жошыбаев (2003—2004)

; Қазақстан халықтары ассамблеясымен жұмыс бөлімі
2002 жылы бірнеше ай ғана жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;bolim1&quot; /&gt;
# [[Жұматай Әлиұлы Әлиев|Жұматай Әлиев]] (2002)

; Азаматтық және кешірім жасау мәселелері бөлімі
1990 жылы құрылып, 1995 жылы қысқартылды. 1996 жылы қайта құрылып, 1999 жылы қысқартылды.
# Михаил Бабушкин (1990—?)
# Николай Белоруков (1996—1999)

; Наградалар бөлімі
1990 жылы құрылды. Әр жылдары Мемлекеттік наградалар бөлімі, Наградалар бөлімі деп аталды. 1996 жылы қысқартылды.
# Геннадий Бердюгин (1990—1994)
# Зинаида Федотова (1995—1996)
# [[Сыздық Жұматайұлы Әбішев|Сыздық Әбішев]] (1996)

; Азаматтық бөлімі
1995 жылы құрылып, 1996 жылы қысқартылды.
# [[Айткүл Байғазықызы Самақова|Айткүл Самақова]] (1996)

; Кешірім жасау бөлімі
1995 жылы құрылып, 1996 жылы қысқартылды.

; Қорғаныс бөлімі
1992 жылы құрылып, 1994 жылы қысқартылды.
# [[Ким Серікбайұлы Серікбаев|Ким Серікбаев]] (1992—1993)
# Нұрлан Тілемісов (1993—1994)

; Саяси талдау бөлімі
1992 жылы құрылып, 1993 жылы қысқартылды.
# [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] (1992—1993)

; Мәдениет және ұлтаралық қатынастар бөлімі
1990 жылы референтура ретінде құрылып, 1991 жылы қысқартылды. 1992 жылы бөлім ретінде қайта құрылып, сол жылы қысқартылды.
# [[Әбіш Кекілбайұлы]] (1990—1991)
# [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]] (1992)

== Президент Әкімшілігінің басқармалары ==
2004 жылы 4 басқарма құрылып, 2005 жылы барлығы қысқартылды. Әр басқарманы Президент Әкімшілігі басшысының орынбасары басқарып, құрамына бірнеше бөлімді жинақтады.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Басқарма !! Бастығы !! Басқарған  уақыты !! Құрылымы
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | Мемлекеттік құқық басқармасы || [[Игорь Иванович Рогов|Игорь Рогов]] || 2004 || rowspan=&quot;2&quot; | 
* Заңнама және құқықтық сараптау бөлімі
* Құқық қорғау қызметі бөлімі
* Сот жүйесі мәселелері бөлімі
|-
| [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] || 2004—2005
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасы || [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] || 2004 || rowspan=&quot;2&quot; | 
* Ұйымдастыру-бақылау бөлімі
* Кадр саясаты бөлімі
* Мемлекеттік инспекциясы
|-
| [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулин]] || 2004—2005
|-
| Ішкі саясат басқармасы || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] || 2004—2005 || 
* Әлеуметтік-саяси бөлімі
* Ақпараттық-талдау орталығы
* Ахуалдық орталығы
* Қоғамдастықпен және баспасөзбен байланыс бөлімі
* Қазақстан халықтары ассамблеясының хатшылығы
|-
| Экономикалық саясат басқармасы || [[Ербол Тұрмаханұлы Орынбаев|Ербол Орынбаев]] || 2004—2005 ||
* Әлеуметтік-экономикалық талдау бөлімі
* Жүйелі зерттеулер орталығы
|}

== Президент кеңсесі ==
1991 жылы құрылды. 1995 жылға дейін Президент хатшылығы, 2002—2004 жылдары Президент Әкімшілігінің кеңсесі деп аталды.
# Владимир Шепель (1991—1994)
# [[Алтай Абылайұлы Тілеубердин|Алтай Тілеубердин]] (1994)
# Владимир Шепель (1994—1996)
# [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (1996—2019)
# Бақытжан Темірболат (м.а., 2019)
# [[Нұрлан Баймолдаұлы Онжанов|Нұрлан Онжанов]] (2019—2022)
# [[Бақытжан Шөмішбайұлы Сариев|Бақытжан Сариев]] (2022 бастап)

2004—2005 жылдары құрамына бірнеше бөлімді жинақтады:
* Жалпы бөлім
* Қаржы, бухгалтерлік есеп және есептілік бөлімі
* Мемлекеттік құпияларды қорғау және ақпараттандыру бөлімі

== Президенттің баспасөз қызметі ==
1990 жылы Баспасөзбен байланыс және қоғамдық пікірді зерттеу бөлімі болып құрылған. 1990 жылдың соңында бөлім атауын өзгертпестен референтураға, 1991 жылы референтура қайтадан бөлімге айналды. 1992—1994 жылдары Президент баспасөз хатшысының қызметі деп аталса, 1994 жылдан бастап Президенттің баспасөз қызметі деп аталады.&lt;ref&gt;[https://nomad.su/?a=3-202309130035&amp;ysclid=mh6ayo0ll8549330047 Глас свыше: история должности пресс-секретаря президента]&lt;/ref&gt;

; [[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы|Президенттің баспасөз хатшысы]]
1990 жылдың соңында енгізілген.
# [[Ғаділбек Мінәжұлы Шалахметов|Ғаділбек Шалахметов]] (1990—1991)
# Сейітқазы Матаев (1991—1993)
# Нұрлан Дәненов (1993—1994)
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (1994—1996)
# [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] (1996—1997)
# [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (1997—1998)
# [[Асылбек Кінәрұлы Бисенбаев|Асылбек Бисенбаев]] (1998—2001)
# Жанай Омаров (2001—2004)
# [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]] (2004—2007)
# [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (2007—2008)
# [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2008—2009)
# [[Бағлан Асаубайұлы Майлыбаев|Бағлан Майлыбаев]] (2009—2011)
# [[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]] (2011—2016)
# [[Айдос Ыдырысұлы Үкібай|Айдос Үкібай]] (2016—2019)
# [[Берік Уәли]] (2019—2022)
# [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]] (2022—2023)
# Нұрмұхамед Байғараев (2023)
# [[Берік Уәли]] (2023—2025)
# [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]] (2025—2026)
# [[Айбек Серікбайұлы Смадияров|Айбек Смадияров]] (2026 бастап)

; Президент баспасөз қызметінің басшысы
1990—2008 жылдары Президенттің баспасөз қызметін басқарды.
# [[Ғаділбек Мінәжұлы Шалахметов|Ғаділбек Шалахметов]] (1990)
# Игорь Романов (1990—1995)&lt;ref&gt;[https://centrasia.org/person2.php?st=1080807196 РОМАНОВ Игорь Матвеевич]&lt;/ref&gt;
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (1995—1996)
# [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] (1996—1997)
# [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (1997—1998)
# Лев Тараков (1998—2002)
# Есетжан Қосубаев (2002—2004)
# [[Бағлан Асаубайұлы Майлыбаев|Бағлан Майлыбаев]] (2004—2008)

== Президенттің протокол қызметі ==
1995 жылы құрылды. 2004 жылға дейін Президенттің протокол қызметі, 2004—2021 жылдары Президент протоколы деп аталды.
# [[Ермек Беделбайұлы Көшербаев|Ермек Көшербаев]] (м.а., 1996)
# [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (1996—1997)
# [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (1997—1999)
# [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (1999—2006)
# [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]] (2006—2009)
# [[Румиль Тауфикұлы Тауфиков|Румиль Тауфиков]] (2009—2015)
# Мәди Атамқұлов (2015—2021)
# Дмитрий Михно (2021—2023)
# [[Марат Кенжеғалиұлы Әшім|Марат Әшім]] (2023 бастап)

== Президенттің Құрылтайдағы өкілдігі ==
2001 жылы Президенттің Парламенттегі өкілдігі болып құрылып, 2026 жылы Президенттің Құрылтайдағы өкілдігі болып өзгерді. 
# Жолымбет Бәйішев (2001—2002)
# [[Бақытжан Жарылқасынұлы Әбдірайым|Бақытжан Әбдірайым]] (2002—2006)
# Рахмет Мұқашев (2006—2007)
# [[Бақытжан Жарылқасынұлы Әбдірайым|Бақытжан Әбдірайым]] (2007—2008)
# [[Асқар Асанұлы Бейсенбаев|Асқар Бейсенбаев]] (2008—2013)
# [[Қайрат Айтмұхамбетұлы Нұрпейісов|Қайрат Нұрпейісов]] (2013—2019)
# [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2019—2022)
# [[Әмірбек Қанатбекұлы Оспанбеков|Әмірбек Оспанбеков]] (2022—2026)
# Мұрат Қайырбек (2026 бастап)

=== Бұрынғы өкілдері ===
; Президенттің Жоғарғы Кеңестегі жеке өкілі
1994—1995 жылдары жұмыс істеді.
# Константин Колпаков (1994—1995)

; Президенттің Парламент Сенатындағы өкілі
1995—2001 жылдары жұмыс істеді.
# Жолымбет Бәйішев (1996—2001)

; Президенттің Парламент Мәжілісіндегі өкілі
1995—2001 жылдары жұмыс істеді.
# Қабылсаят Әбішев (1996—1999)
# [[Бексұлтан Сәрсеков]] (1999)
# Сабыр Қасымов (1999—2001)

== Президент Әкімшілігінің хатшылықтары ==
; Вице-президент хатшылығы
Алғаш рет 1991 жылы құрылды. 1995 жылы қысқартылып, оның орнына Мемлекеттік хатшының хатшылығы құрылды. 2002—2004 жылдары және 2008 жылы бірнеше ай бойы хатшылық қысқартылып, 2022 жылы Мемлекеттік кеңесшінің хатшылығы болып өзгертілді. 2026 жылы қысқартылып, оның орнына Вице-президент хатшылығы қайта құрылды.
# [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] (1991—1992)
# Константин Колпаков (1992—1994)
# [[Алтай Абылайұлы Тілеубердин|Алтай Тілеубердин]] (1994)
# [[Серік Ғабдоллаұлы Темірболатов|Серік Темірболатов]] (1994—1995)
# Ержан Досмұхамедов (1995—1996)
# Амангелді Қайырбаев (1996—2002)
# [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]] (2004)
# Еран Мағзұмов (2004—2008)
# [[Қайрат Орынбайұлы Айтбай|Қайрат Айтбай]] (2008—2013)
# Нұрлан Жанәбілов (2013—2014)
# Михаил Чирков (2014)
# Серік Ахмет (2014—2019)
# Алмас Батанов (2019)
# Жанна Құрманғалиева (2019)
# Евгений Ким (2019—2021)
# Мәжит Самитов (2021—2024)
# Жанна Нұржанова (2024 бастап)

; Президент Әкімшілігі басшысының хатшылығы
1995 жылы құрылды. 2002—2004 жылдары және 2008 жылы бірнеше ай бойы хатшылық қысқартылды.
# [[Жүнісбек Қабыкейұлы Сұлтанмұратов|Жүнісбек Сұлтанмұратов]] (2004)
# [[Жапсарбай Ілиясұлы Қуанышев|Жапсарбай Қуанышев]] (2004—2008)
# Виктор Супрун (2008—2012)
# Әнуар Омарқожаев (2012—2014)
# Дастан Махаев (2014—2016)
# [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] (2016)
# Үмбетбай Мағзұмов (2016—2018)
# Ақмарал Байтемірова (2018—2019)
# Алмас Батанов (2019)
# Евгений Ким (2019)
# [[Ренат Құрметжанұлы Айтаев|Ренат Айтаев]] (2019—2022)
# Ринат Мұхаметқали (2022—2023)
# Берік Беркімбаев (2023)
# Асқар Жакенов (2023—2024)
# Қаныш Төлеушин (2025—2026)
# Данияр Құсайынов (2026 бастап)

=== Бұрынғы хатшылықтары ===
; Қазақстан халқы ассамблеясының хатшылығы
2004 жылы құрылып, 2026 жылы қысқартылды. 2005 жылға дейін Ішкі саясат басқармасының құрамында болды. 2007 жылға дейін Қазақстан халықтары ассамблеясының хатшылығы деп аталды.
# [[Жұматай Әлиұлы Әлиев|Жұматай Әлиев]] (2004—2008)
# [[Ералы Лұқпанұлы Тоғжанов|Ералы Тоғжанов]] (2008—2017)
# [[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай|Дархан Мыңбай]] (2017—2018)
# Леонид Прокопенко (2018—2019)
# [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (2019—2021)
# [[Марат Алмасұлы Әзілханов|Марат Әзілханов]] (2021—2026)

; Президент көмекшісінің хатшылығы
1999 жылы құрылып, 2002 жылы қысқартылды. Президент көмекшісі [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратовтың]] қызметін қамтамасыз етумен айналысты.
# [[Алексей Юрьевич Волков|Алексей Волков]] (1999—2002)

; Жоғары тәртiптiлiк кеңесінің хатшылығы
1997 жылы құрылып, 1998 жылы қысқартылды.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003705_ Қазақстан Республикасының Жоғары тәртiптiлiк кеңесi туралы]&lt;/ref&gt;
# [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]] (1997—1998)

; Тұрақты даму жөнiндегi ұлттық кеңес хатшылығы
1996 жылы құрылып, 1997 жылға дейін Жоғары экономикалық кеңес хатшылығы деп аталды.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U960002946_ Қазақстан Республикасының Президентi жанынан Жоғары экономикалық кеңес құру туралы]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003723_ Тұрақты даму жөнiндегi ұлттық кеңес мәселелерi]&lt;/ref&gt; 1998 жылы қысқартылды.
# [[Ғалым Ізбасарұлы Оразбақов|Ғалым Оразбақов]] (1996–1997)

== Президент Әкімшілігінің  инспекциялары ==
; Мемлекеттік инспекция
1993—1995 жылдары Президент жанында Бас бақылау инспекциясы жұмыс істеді. 2002 жылы Президент Әкімшілігінің Бас бақылау инспекциясы болып құрылып, сол жылы қысқартылды. 2004 жылы Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасының Мемлекеттік инспекциясы болып қайта құрылып, 2005 жылы қысқартылды.&lt;ref name=&quot;bakylau&quot; /&gt;
# [[Евгений Георгиевич Ежиков-Бабаханов|Евгений Ёжиков-Бабаханов]] (1993)
# Саят Бейсенов (1993—1995)
# [[Омархан Нұртайұлы Өксікбаев|Омархан Өксікбаев]] (2002)
# [[Серік Нығметұлы Ахметов|Серік Ахметов]] (2004—2005)

== Президент Әкімшілігінің шаруашылығы ==
; Президент жанындағы Шаруашылық басқармасы
1992 жылы Президент аппаратының Шаруашылық басқармасы болып құрылды. 1994 жылы Президент жанындағы Шаруашылық басқармасы болып өзгертілді. 1995 жылы Президент аппаратынан бөлініп, тікелей Президентке бағынатын [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс басқармасы]] құрылды.
# [[Владимир Васильевич Ни|Владимир Ни]] (1992—1995)

== Қауіпсіздік кеңесі аппараты ==
2026 жылы Президент әкімшілігінен бөлініп шықты. Президентке тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік орган мәртебесі бар.&lt;ref&gt;[https://akorda.kz/kz/prezident-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-baskaru-zhuyesin-odan-ari-zhetildiru-zhonindegi-sharalar-turaly-zharlykka-kol-koydy-2973832 Президент «Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлыққа қол қойды]&lt;/ref&gt;
# [[Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев|Мұрат Баймұқашев]] (2026 бастап)

; Ақпараттық қауіпсіздік бөлімі
2026 жылы Қауіпсіздік кеңесі аппараты құрамында құрылды.&lt;ref&gt;[https://nomad.su/?a=3-202609180039 Указ Президента Республики Казахстан от 10 сентября 2026 года №1456]&lt;/ref&gt;

; Ахуалдық орталық
2004 жылы құрылды. 2008 жылы қысқартылып, 2009 жылы қайта құрылды.&lt;ref&gt;[https://nomad.su/?a=19-201001200039 Указ Президента Республики Казахстан от 29 декабря 2009 года №911]&lt;/ref&gt; 2004—2005 жылдары Ішкі саясат басқармасының, 2006–2026 жылдары Қауіпсіздік кеңесінің құрамында болды, 2026 жылдан бастап Қауіпсіздік кеңесі аппараты құрамына кіреді.
# Нелля Жұбасова (2004—2007)
# [[Мейіржан Серікұлы Машан|Мейіржан Машан]] (2007)
# Алмаз Ещанов (2007—2008)
# Нұрлан Жанәбілов (2010—2013)
# Абзал Нүкенов (2013—2016)
# Ерлан Абдақасов (2016—2021)
# Данияр Есин (2021—2022)
# Амангелді Омарбеков (2022—2025)
# Арман Әбдірәсілов (2025 бастап)

; Әскери қауіпсіздік және қорғаныс бөлімі
2015 жылы Қауіпсіздік кеңесі құрамында құрылды.&lt;ref name=&quot;bolim1&quot; /&gt; 2026 жылдан бастап Қауіпсіздік кеңесі аппараты құрамына кіреді.
# [[Талғат Жеңісұлы Жанжүменов|Талғат Жанжүменов]] (2015—2016)
# [[Мүслім Мұхтарұлы Алтынбаев|Мүслім Алтынбаев]] (2016—2017)
# Бақыт Құрманбаев (2017—2019)
# Талғат Мұхтаров (2019—2020)
# Қайыргелді Есенеев (2020—2022)
# Русланбек Бекжігітов (2022—2024)
# Марат Аймашев (2024 бастап)

; Қауіпсіздіктің өзекті мәселелері бөлімі
2015 жылы Қауіпсіздік кеңесі құрамында құрылып, 2023 жылға дейін Қауіпсіздіктің жалпы мәселелері бөлімі деп аталды.&lt;ref name=&quot;bolim1&quot; /&gt; 2026 жылдан бастап Қауіпсіздік кеңесі аппараты құрамына кіреді.
# Русланбек Бекжігітов (2015—2021)
# Расул Оразғұлов (2021 бастап)

; Құқық қорғау жүйесі бөлімі
1992 жылы Құқық қорғау органдары бөлімі болып құрылды. 1994 жылы Заңдылықты қамтамасыз ету, құқықтық тәртіп және сот реформасы бөлімі болып өзгертіліп, 1996 жылы қысқартылды. 2004 жылы Құқық қорғау қызметі бөлімі болып қайта құрылды. 2005 жылы Құқық қорғау мен сот жүйелері мәселелері бөлімі деп өзгертіліп, 2008 жылдан бастап Құқық қорғау жүйесі бөлімі деп аталады. 2004—2005 жылдары Мемлекеттік құқық басқармасының, 2019—2023 жылдары Қауіпсіздік кеңесінің құрамында болды, 2026 жылдан бастап Қауіпсіздік кеңесі аппараты құрамына кіреді. Оған дейін Президент әкімшілігінің құрамында болған.
# [[Мақсұт Сұлтанұлы Нәрікбаев|Мақсұт Нәрікбаев]] (1992—1993)
# Назымбек Әкімбеков (1993—1994)
# Николай Белоруков (1994—1996)
# Марат Әбілхатаев (2004—2006)
# [[Серік Нұртайұлы Баймағанбетов|Серік Баймағанбетов]] (2006—2007)
# Ерлік Кененбаев (2007—2008)
# Сейітжан Шалабаев (2008)
# [[Алик Жатқамбайұлы Шпекбаев|Алик Шпекбаев]] (2008—2014)
# Ерлік Кененбаев (2014—2016)
# Алексей Калайчиди (2016—2019)
# Қанат Сейдгапбаров (2019—2022)
# Алексей Калайчиди (2023—2025)
# Дәурен Ерғарин (2025—2026)
# Азамат Дүйсембеков (2022—2023, 2026 бастап)

; Талдау бөлімі
1999 жылы Қауіпсіздік Кеңесінің Талдау орталығы болып құрылып, 2002 жылы қысқартылды. 2009 жылы Қауіпсіздік Кеңесінің Талдау бөлімі болып қайта құрылды. 2026 жылдан бастап Қауіпсіздік кеңесі аппараты құрамына кіреді.
# [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] (1999—2002)
# Еркін Тұқымов (2010—2018)
# Александр Суханов (2018 бастап)

; Қауіпсіздік кеңесі аппаратының хатшылығы
1996 жылы Қауіпсіздік кеңесі құрамында құрылып, 2023 жылы қысқартылды.&lt;ref&gt;[https://nomad.su/?a=3-202510150035 К истории АП. Часть 1]&lt;/ref&gt; 2026 жылы Қауіпсіздік кеңесі аппаратының құрамында қайта құрылды.
# Марат Нұриев (199?—1997)
# [[Серік Нұртайұлы Баймағанбетов|Серік Баймағанбетов]] (1997—1999)
# Біржан Қанешев (2001—2002)
# [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2002—2005)
# [[Нұрлан Мәжитұлы Әбдіров|Нұрлан Әбдіров]] (2005—2009)
# [[Қозы-Көрпеш Есімұлы Жаңбыршин|Қозы-Көрпеш Жаңбыршин]] (2009—2014)
# Азамат Әбдімомынов (2014—2015)
# Саидмұрат Тәңірберген (2015—2019)
# Шоқан Елшібеков (2019—2020)
# Ерлан Байтұқбаев (2020—2023, 2026 бастап)

=== Бұрынғы бөлімдері ===
; Қауіпсіздік Кеңесінің Экономикалық қауіпсіздік мәселелері бөлімі
2000 жылы құрылып, 2002 жылы қысқартылды.
# Рүстем Жоламан (2000—2001)

== Тұңғыш Президент — Елбасы кеңсесі == 
2019 жылы Тұңғыш Президент — Елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] өзі туралы конституциялық заңға сәйкес құрды. Елбасына тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік орган мәртебесі болды, Президент әкімшілігінің құрамына кірген жоқ. 2023 жылы конституциялық заңның күші жойылуына байланысты жұмысын тоқтатты.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1900000884 Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің - Елбасының Кеңсесі туралы]&lt;/ref&gt;

# [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (2019—2023)
# Нұрлан Қаймолдаев (2023)

Құрылымы:
# Ақпараттық-талдамалық қамтамасыз ету бөлімі
# Құжаттама, қаржы және кадрмен қамтамасыз ету бөлімі
# Ұйымдастыру жұмыстары бөлімі
# Елбасының баспасөз қызметі
# Елбасының протоколы
# Елбасы кеңсесі басшысының хатшылығы
# Елбасы көмекшісінің хатшылығы

== Президент жанындағы мекемелер ==
; Президент архиві
1994 жылы құрылды. 
# Ғалия Қарпықова (1994—1997)
# Людмила Дегитаева (1997—2004)
# Владимир Шепель (2004—2014)
# Борис Джапаров (2014—2018)
# Жәмилә Әбдіқадырова (2018—2022)
# Әлия Мұстафина (2022 бастап)

; Президент жанындағы Орталық коммуникациялар қызметі
2012 жылы Президент жанынан құрылды. 2016—2019 жылдары Ақпарат және коммуникациялар министрлігіне қарады. 2019 жылдан бастап қайтадан Президент жанында жұмыс істейді.
# [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2012—2016)
# [[Кемелбек Бақтығұлұлы Ойшыбаев|Кемелбек Ойшыбаев]] (2016)
# Евгений Кочетов (2016—2017)
# Анастасия Щегорцова (2017—2018)
# Руслан Әлішев (2018—2019)
# Талғат Қалиев (2019—2020)
# Руслан Әлішев (2020—2022)
# [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2022)
# [[Асқар Қуанышұлы Омаров|Асқар Омаров]] (2022 бастап)

; Президент жанындағы [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты|Қазақстанның стратегиялық зерттеулер институты]]
1992 жылы Президент жанындағы [[КИМЭП]] университетінің құрамында құрылды. 1993 жылдан бастап жеке мекеме ретінде Президент жанында жұмыс істейді.
# Өмірсерік Қасенов (1993—1997)
# Лев Тараков (1997)
# Алма Сұлтанғалиева (1997—1998)
# [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (1998—2000)
# [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] (2000—2005)
# Болат Сұлтанов (2005—2014)
# [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] (2014—2017)
# Зарема Шаукенова (2017—2022)
# Еркін Тұқымов (2022—2025)
# [[Жандос Нұрланұлы Шаймарданов|Жандос Шаймарданов]] (2025 бастап)

; Президент жанындағы [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Ұлттық ғылым академиясы]]
2022 жылы акционерлік қоғам ретінде құрылды. 2023 жылдан бастап Президент жанында жұмыс істейді. Академияны Ғылым және жоғары білім министрлігі басқарады.
# [[Күнсұлу Дальтонқызы Закария|Күнсұлу Закария]] (2023—2024)
# [[Ақылбек Қажығұлұлы Күрішбаев|Ақылбек Күрішбаев]] (2024 бастап)

; Президент жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы
1994 жылы Президент жанындағы Ұлттық жоғары мемлекеттік басқару мектебі болып құрылды. 1998 жылы Мемлекеттік қызмет академиясы болып өзгертіліп, 2005 жылы қазіргі атауын алды. 2008 жылдан бастап оқу орнын Мемлекеттік қызмет істері агенттігі басқарады.
# Нұрлан Дәненов (1994—1995)
# Қайыржан Тақуов (тең директор, 1995—199?)
# Кристиан Висанти (тең директор, 1995—1997)&lt;ref&gt;[https://journal.apa.kz/index.php/path/article/download/80/58/607&amp;ved=2ahUKEwir4vetgKCSAxUc8LsIHV6AMPkQFnoECDoQAQ&amp;usg=AOvVaw2QA2YFkkl8PXqnhMNliWC НВШГУ – ПЕРВАЯ ШКОЛА ПОЛИТИЧЕСКОГО МЕНЕДЖМЕНТА НЕЗАВИСИМОГО КАЗАХСТАНА]&lt;/ref&gt;
# Аманқұл Серікбаев (1998—2005)
# [[Жақсыбек Әбдірахметұлы Құлекеев|Жақсыбек Құлекеев]] (2005—2006)
# [[Әшімжан Сүлейменұлы Ахметов|Әшімжан Ахметов]] (2006—2008)
# Бақыт Есекина (2008—2009)
# Арын Орсариев (2009—2012)
# [[Болатбек Серікбайұлы Әбдірәсілов|Болатбек Әбдірәсілов]] (2012—2016)
# Фатима Жақыпова (2016—2019)
# Әлтайыр Ахметов (2019)
# Ерлан Әбіл (2019—2025)&lt;ref&gt;[https://dknews.kz/ru/v-strane/42266-akademii-gosudarstvennogo-upravleniya-pri-prezidente Академии государственного управления при Президенте РК 25 лет: форум выпускников]&lt;/ref&gt;
# Азамат Жолманов (2025 бастап)

=== Президент жанында жұмыс істеген мекемелер ===
; Президент жанындағы Қоғамдық келісім 
2014 жылы Президент жанынан құрылды. 2020 жылдан бастап Мәдениет және ақпарат министрлігіне қарайды. Мекеме [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]ның жұмысын ұйымдастырады.
# [[Наталья Павловна Калашникова|Наталья Калашникова]] (2014—2016)
# [[Александр Юрьевич Тараков|Александр Тараков]] (2016—2019)
# Саттар Мәжитов (2019—2020)

; Тұңғыш Президент кітапханасы
2012 жылы Назарбаев орталығы болып құрылды. 2014 жылы оның негізінде Тұңғыш Президент кітапханасы құрылды. 2016 жылы оған Тұңғыш Президент музейі қосылды. 2023 жылы Тұңғыш Президент кітапханасы Президент іс басқармасына қарайтын Президенттік орталық және Нұрсұлтан Назарбаев қорына қарайтын Тұңғыш Президент музейі болып екіге бөлінді.
# [[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] (2012—2013)
# [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (м.а., 2013—2019)
# [[Әмірхан Мұратбекұлы Рахымжанов|Әмірхан Рақымжанов]] (2019—2021)
# Бақытжан Темірболат (2021 бастап)

; Тұңғыш Президент музейі
2004 жылы құрылды. 2016 жылы жеке мекеме ретінде жұмысын тоқтатып, Тұңғыш Президент кітапханасына қосылды. 2023 жылдан бастап Нұрсұлтан Назарбаев қорына қарайтын корпоративтік қор ретінде жұмыс істейді.
# Алма Сағынғали (2004—2016)

; Президент жанындағы Қазақстанның менеджмент, экономика және болжау институты
1992 жылы құрылды. 2003 жылдан бастап акционерлік қоғамға айналып, кейін жартылай жекешелендірілді. Мажоритарлық акционері оқу орнының басшысы [[Чан Йан Бэнг]] болса, акцияларының қалған мемлекеттік пакетін Ғылым және жоғары білім министрлігі басқарады. Қазіргі кезде [[КИМЭП]] университеті деп аталады.
# [[Чан Йан Бэнг]] (1992 бастап)

== Президенттің арнайы өкілдері ==
; Президенттің «Байқоңыр» кешеніндегі арнаулы өкілі
1995 жылы енгізілді. 2008 жылға дейін Президенттің «Байқоңыр» ғарыш айлағындағы арнайы өкiлi деп аталды. 2008—2009 жылдары Қызылорда облысының әкімі, 2009 жылдан бастап Қызылорда облысы әкімінің орынбасары лауазымын қатар атқарады.
# [[Ерғазы Мейірғалиұлы Нұрғалиев|Ерғазы Нұрғалиев]] (1995—2004)
# [[Әділбек Әлімжанұлы Басекеев|Әділбек Бәсекеев]] (2004—2008)
# [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]] (2008)
# [[Болатбек Баянұлы Қуандықов|Болатбек Қуандықов]] (2008—2009)
# Сәбит Қожаметов (2009—2013)
# [[Рзақұл Сәденұлы Нұртаев|Рзақұл Нұртаев]] (2013—2014)
# Серік Қожаниязов (2014—2019)
# Бақытжан Намаев (2019—2020)
# Серік Сүлейменов (2020—2022)
# Қайрат Нұртай (2022 бастап)

; Президенттің Ауғанстан бойынша арнаулы өкілі
2020 жылы енгізілді. Сыртқы істер министрлігінің ерекше тапсырмалар жөніндегі елшісі қызметін қатар атқарады.
# Талғат Қалиев (2020—202?)
# Еркін Тұқымов (2025–2026)

=== Бұрынғы өкілдері ===
; Президенттің Алматы қаласындағы арнаулы өкілі
2004 жылы енгізіліп, 2005 жылы қысқартылды.
# [[Серікбай Өрікбайұлы Нұрғисаев|Серікбай Нұрғисаев]] (2004—2005)

; Президенттің халықаралық ынтымақтастық жөніндегі арнаулы өкілі
2021 жылы енгізіліп, 2023 жылы қысқартылды. 2022 жылдан бастап Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары лауазымын қатар атқарды.
# [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыхан]] (2021—2023)

; Президенттің халықаралық экологиялық ынтымақтастық жөніндегі арнаулы өкілі
2023 жылы енгізіліп, 2025 жылы қысқартылды. Президент кеңесшісі лауазымын қоса атқарды.
# [[Зүлфия Болатқызы Сүлейменова|Зүлфия Сүлейменова]] (2023—2025)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігі]]</text>
      <sha1>1sx8ioakt0zzdy1senx0nstfhdz4p8m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684047</id>
      <parentid>3684044</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T10:26:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3684047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61989" sha1="5afohssmzw9347aft8pe241zwj0grel" xml:space="preserve">Мақалада [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан Президенті Әкімшілігінің]] құрылымдық бөлімшелері мен олардың басшылары көрсетілген.

Президент Әкімшілігінің негізін 1990 жылдан бастап оның бөлімдері құрайды. 2026 жылы Президент Әкімшілігінде 14 бөлім болды.

Одан бөлек Президент Әкімшілігінің құрамына жеке бөлім ретінде Президенттің кеңсесі, баспасөз қызметі, протокол қызметі, Құрылтайдағы өкілдігі, сондай-ақ Вице-президент пен Президент Әкімшілігі басшысының хатшылығы кіреді.

== Президент Әкімшілігінің бөлімдері мен орталықтары ==
; Ақпараттық ресурстарды қорғау бөлімі
2004 жылы Мемлекеттік құпияларды қорғау және ақпараттандыру бөлімі болып құрылып, 2005 жылға дейін Президент кеңсесінің құрамында болды. 2008 жылдың басында қысқартылды.&lt;ref name=&quot;bolim1&quot; /&gt; 2008 жылы қайта құрылып, 2024 жылға дейін Ақпараттандыру және ақпараттық ресурстарды қорғау бөлімі деп аталды.
# Мұратхан Жуат (2004—2008)
# [[Ғани Өтенұлы Тілеубеков|Ғани Тілеубеков]] (2008—2023)
# Ержан Сейітқұлов (2023 бастап)

; Әлеуметтік-экономикалық саясат бөлімі
1998 жылы Әлеуметтік-экономикалық реформалар бөлімі болып құрылды.  1999—2008 жылдары Әлеуметтік-экономикалық талдау бөлімі, 2008—2023 жылдары Әлеуметтік-экономикалық мониторинг бөлімі деп аталды. 2004—2005 жылдары Экономикалық саясат басқармасының құрамында болды.&lt;ref&gt;[https://nomad.su/?a=3-202210270030 Они окружают президентов. Часть 1. Экономисты (начало)]&lt;/ref&gt;
# [[Қайрат Нематұлы Келімбетов|Қайрат Келімбетов]] (1998)
# Ескендір Бейсембетов (2000—2002)
# Батырхан Исаев (2002)
# Марлен Ысқақов (2002—2003)
# [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2003—2005)
# [[Ербол Тұрмаханұлы Орынбаев|Ербол Орынбаев]] (2005—2006)
# [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2006)
# Анар Мешімбаева (2006—2007)
# [[Еділ Құламқадырұлы Мамытбеков|Еділ Мамытбеков]] (2007—2008)
# [[Қуандық Уәлиханұлы Бишімбаев|Қуандық Бишімбаев]] (2008—2009)
# [[Серік Нөгербекұлы Нөгербеков|Серік Нөгербеков]] (2009—2012)
# [[Дәулет Еділұлы Ерғожин|Дәулет Ерғожин]] (2012—2014)
# [[Данияр Талғатұлы Ақышев|Данияр Ақышев]] (2014—2015)
# [[Ерұлан Кенжебекұлы Жамаубаев|Ерұлан Жамаубаев]] (2015—2018)
# [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2018—2020)
# [[Мәди Төкешұлы Такиев|Мәди Такиев]] (2020—2023)
# Айдын Құлсейітов (2023—2025)
# Рақымжан Ерназар (2025 бастап)

; Жалпы бөлім
1990 жылы құрылып, 2002 жылы қысқартылды. 2004 жылы қайта құрылып, 2005 жылға дейін Президент кеңсесінің құрамында болды. 2008 жылы бірнеше ай Құжаттамалық қамтамасыз ету бөлімі деп аталды.
# [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (1990—1996)
# [[Мейірболат Хабиұлы Жақыпов|Мірболат Жақыпов]] (1996—2002, 2004—2018)
# Бақытжан Темірболат (2018—2019)
# Нұрдәулет Төлеев (2019—2025)
# [[Ербол Дәненұлы Адаев|Ербол Адаев]] (2025–2026)
# Ринат Мұхаметқали (2026 бастап)

; Инвестициялар және сауда бөлімі
2025 жылы құрылды.&lt;ref&gt;[https://stan.kz/eks-ministr-nyrlan-baybazarov-prezident-akimshiliginde-424849/ Экс-министр Нұрлан Байбазаров Президент әкімшілігіне қызметке тағайындалды]&lt;/ref&gt;
# [[Нұрлан Серікұлы Байбазаров|Нұрлан Байбазаров]] (2025—2026)
# Мейіржан Байғонысов (2026 бастап)

; Коммуникациялар бөлімі
2023 жылы құрылды.&lt;ref&gt;[https://aqshamnews.kz/kz/article/aldenei-qr-prezidenti-akimshiligine-qyzmetke-bardy.html Әлденей ҚР Президенті Әкімшілігіне қызметке барды]&lt;/ref&gt;
# [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] (2024—2025)
# Қанат Құлшыманов (2025–2026)
# Евгений Кочетов (2026 бастап)

; Көлік-логистика саласын дамыту бөлімі
2025 жылы құрылды.&lt;ref&gt;[https://baq.kz/kolik-logistika-boliminin-basshysy-tagayyndaldy-200028013/ Көлік-логистика бөлімінің басшысы тағайындалды]&lt;/ref&gt;
# Азамат Кескінбаев (2025 бастап)

; Мемлекеттік бақылау бөлімі
1991 жылы құрылды. 1991—1993 жылдары Ұйымдастыру-инспекторлық және аумақтық даму бөлімі, 1993—1994 жылдары Ұйымдастыру жұмысы және жергілікті әкімшіліктер бөлімі, 1994—1995 жылдары Президенттің аймақтардағы өкілдерінің тобы, 1995 жылы Ұйымдастыру-бақылау басқармасы,  2002—2004 жылдары Аумақтық-ұйымдастыру жұмысы бөлімі, 1995—2002 және 2004—2005 жылдары Ұйымдастыру-бақылау бөлімі, 2005—2008 жылдары Мемлекеттік бақылау және ұйымдастыру жұмысы бөлімі, 2008 жылы Мемлекеттік бақылау және ұйымдастыру-кадр жұмысы бөлімі, 2008—2023 жылдары Мемлекеттік бақылау және аумақтық-ұйымдастыру жұмысы бөлімі деп аталды. 2004—2005 жылдары Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасының құрамында болды.&lt;ref name=&quot;bakylau&quot;&gt;[https://nomad.su/?a=3-202011040035 Из истории президентской администрации]&lt;/ref&gt;
# [[Оралбай Әбдікәрімов]] (1991—1996)
# [[Үсен Жетенов]] (1996)
# [[Әлихан Мұхамедияұлы Бәйменов|Әлихан Бәйменов]] (1996—1997)
# [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]] (1997—1998)
# [[Оралбай Әбдікәрімов]] (м.а., 1998—1999)
# [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков|Зауытбек Тұрысбеков]] (1999—2000)
# [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]] (2000—2002)
# [[Орал Байғонысұлы Мұхамеджанов|Орал Мұхамеджанов]] (2002—2004)
# Владимир Коломийцев (2004—2005)
# [[Нұрлан Әбділдаұлы Ысқақов|Нұрлан Ысқақов]] (2005—2006)
# [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] (2006—2007)
# [[Серікжан Зиадаұлы Қанаев|Серікжан Қанаев]] (2007—2011)
# [[Әмірхан Мұратбекұлы Рахымжанов|Әмірхан Рақымжанов]] (2012—2014)
# [[Оңдасын Сейілұлы Оразалин|Оңдасын Оразалин]] (2014—2017)
# [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2017—2018)
# [[Нұрлан Ермекұлы Сауранбаев|Нұрлан Сауранбаев]] (2019—2021)
# [[Қанатбек Бақытұлы Жайсанбаев|Қанатбек Жайсанбаев]] (2021—2022)
# Ғабидолла Оспанқұлов (2022—2023)
# [[Бақытжан Шаймұхаметұлы Сапиев|Бақытжан Сапиев]] (2023—2025)
# Әлихан Жамсатов (2025 бастап)

; Мемлекеттік құқық бөлімі
1990 жылы құрылды. 1992—1994 жылдары Заңнама бөлімі, 1994—1995 жылдары Заңнамалық бастамалар және құқықтық сараптау бөлімі, 1995—1996 және 2004—2008 жылдары Заңнама және құқықтық сараптау бөлімі, 1996—1999 жылдары Заңнама және сот жүйесі мәселелері бөлімі деп аталды.&lt;ref&gt;[https://nomad.su/?a=3-202211070030&amp;ysclid=mickh8jub3208302349 Они окружают президентов. Часть 2. Силовики и юристы (начало)]&lt;/ref&gt; 2004—2005 жылдары Мемлекеттік құқық басқармасының құрамында болды.
# [[Қайырбек Шошанұлы Сүлейменов|Қайырбек Сүлейменов]] (1990—1991)
# Юрий Обрядин (1991—1992)
# Сергей Тихонов (1992—1994)
# [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] (1994—1997)
# [[Талғат Советбекұлы Донақов|Талғат Донақов]] (1997—1999)
# [[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми|Қайрат Мәми]] (1999—2000)
# [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] (2000—2002)
# [[Игорь Иванович Рогов|Игорь Рогов]] (2002—2004)
# [[Талғат Советбекұлы Донақов|Талғат Донақов]] (2004—2008)
# Инна Ахметова (2008—2013)
# [[Әлия Ғалымжанқызы Рақышева|Әлия Рақышева]] (2013—2018)
# Данияр Вагапов (2018—2020)
# Қайрат Жақыпбаев (2020—2022)
# Айдар Жарылғанов (2023—2026)
# [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] (2026 бастап)

; Мемлекеттік қызмет бөлімі
1990 жылы құрылып, 1994 жылға дейін Кадр бөлімі, 1995 жылға дейін Кадр саясаты бөлімі деп аталды. 1999—2004 жылдары Кадр жұмысы бөлімі, 2004—2008 жылдары Кадр саясаты бөлімі деп аталып, 2008 жылдың басында қысқартылды. 2004—2005 жылдары Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасының құрамында болды. 2008 жылы қайта құрылып, 1995—1999 және 2008—2023 жылдары Мемлекеттік қызмет және кадр саясаты бөлімі деп аталды.
# Геннадий Пирожников (1990—1996)
# [[Александр Сергеевич Судьин|Александр Судьин]] (1996—2004)
# [[Ерсұлтан Өтеғұлұлы Бектұрғанов|Ерсұлтан Бектұрғанов]] (2004—2008)
# Жомарт Әбиесов (2008)
# [[Ерсұлтан Өтеғұлұлы Бектұрғанов|Ерсұлтан Бектұрғанов]] (2008—2012)
# Марат Дәуешов (2012—2019)
# [[Бақытжан Шөмішбайұлы Сариев|Бақытжан Сариев]] (2019—2022)
# Руслан Тұрғаналы (2022 бастап)

; Өңірлік даму мониторингі бөлімі
2025 жылы құрылды.&lt;ref&gt;[https://kaz.inform.kz/news/rustam-bayaliev-zhana-kizmetke-tagayindaldi-6a1fc4/ Рустам Баялиев жаңа қызметке тағайындалды]&lt;/ref&gt;
# Рустам Баялиев (2025)

; Өтініштерді қарауды бақылау бөлімі
2019 жылы құрылды.&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/318626-khalyq-unine-qulaq-asady Халық үніне құлақ асады]&lt;/ref&gt;
# [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] (2019—2020)
# [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенова]] (2020—2022)
# [[Ернар Жеңісұлы Баспаев|Ернар Баспаев]] (2022)
# [[Қанатбек Бақытұлы Жайсанбаев|Қанатбек Жайсанбаев]] (2022—2026)
# Бақыт Есімова (2026 бастап)

; Сыртқы саясат бөлімі
1992 жылы Халықаралық бөлім болып құрылып, 1995 жылы қысқартылды.&lt;ref&gt;[https://nomad.su/?a=3-202303140035 Они окружают президентов. Часть 3. Международники]&lt;/ref&gt; 2004 жылы Сыртқы саясат орталығы болып қайта құрылды.&lt;ref name=&quot;bolim1&quot; /&gt; 2019 жылы Сыртқы саясат және халықаралық байланыстар бөлімі, 2023 жылы Сыртқы саясат бөлімі болып өзгертілді.
# [[Ғани Есенкелдіұлы Қасымов|Ғани Қасымов]] (1992—1994)
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (1994—1995)
# [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]] (2004—2007)
# [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (2007—2012)
# Ержан Ашықбаев (2012—2013)
# [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (2013—2016)
# [[Әділ Қапанұлы Тұрсынов|Әділ Тұрсынов]] (2016—2019)
# Сатыбалды Бұршақов (2019)
# Дәулетбек Құсайынов (2019—2023)
# [[Ернар Мерғалымұлы Лазар|Ернар Лазар]] (2023—2025)
# Жандос Иманалиев (2025 бастап)

; Цифрландыруды дамыту бөлімі
2024 жылы құрылды.&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/369480-quat-sandalov-prezident-akimshiliginde-bolim-menhgerushisi-bolyp-taghayyndaldy Қуат Сандалов Президент Әкімшілігінде бөлім меңгерушісі болып тағайындалды]&lt;/ref&gt;
# Қуат Сандалов (2024 бастап)

; Ішкі саясат бөлімі
1992 жылы құрылды. 1994—1995, 1999—2002 жылдары Қоғамдық-саяси бөлім, 2004—2008 жылдары Әлеуметтік-саяси бөлім деп аталды. 2004—2005 жылдары Ішкі саясат басқармасының құрамында болды.&lt;ref&gt;[https://nomad.su/?a=3-201311150031 Министерство любви и правды]&lt;/ref&gt;
# [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]] (1992—1993)
# [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] (1993)
# Әділ Ибраев (1993—1994)
# Роза Кенжетаева (1994—1995)
# Гүлша Тәңірбергенова (1995—1996)
# [[Ахан Құсайынұлы Бижанов|Ахан Бижанов]] (1996—2000)
# [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (2000—2002)
# [[Бақытжан Тұрсынұлы Жұмағұлов|Бақытжан Жұмағұлов]] (2002)
# Біржан Қанешев (2002—2003)
# [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] (2003—2006)
# Ардақ Досжан (2006—2008)
# [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] (2008)
# [[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай|Дархан Мыңбай]] (2008—2012)
# [[Жапсарбай Ілиясұлы Қуанышев|Жапсарбай Қуанышев]] (2012—2014)
# [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] (2014—2019)
# Ғани Нығыметов (2019—2020)
# Нұргүл Мауберлинова (2020—2022)
# [[Болат Әнапияұлы Тілепов|Болат Тілепов]] (2022—2023)
# Айжан Шайназарова (2023—2025)
# Абзал Нүкенов (2025)
# [[Айбек Серікбайұлы Смадияров|Айбек Смадияров]] (2025—2026)
# [[Елнұр Сабыржанұлы Бейсенбаев|Елнұр Бейсенбаев]] (2026 бастап)

=== Бұрынғы бөлімдері мен орталықтары ===
; Қауіпсіздік және құқықтық тәртіп бөлімі
2019 жылы құрылып, 2023 жылы қысқартылды.
# Алмат Байшолақов (2019—2021)
# Алексей Калайчиди (2021—2023)

; Мемлекеттік басқару бөлімі
2019 жылы құрылып, 2023 жылы қысқартылды.
# Әлтайыр Ахметов (2019—2023)

; Стратегиялық жоспарлау бөлімі
2008 жылы құрылып, 2019 жылға дейін Стратегиялық әзірлемелер және талдау орталығы деп аталды. 2023 жылы қысқартылды.
# [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2008—2011)
# Эльдар Сыздықов (2011—2012)
# Азамат Әбдімомынов (2012—2014)
# Аяна Манасова (2014—2017)
# Айдын Құлсейітов (2017—2023)
# Рақымжан Ерназар (2023)

; Талдау және болжау орталығы
1993 жылы Ақпараттық-талдау орталығы болып құрылды. 1995 жылы Талдау және стратегиялық зерттеу орталығы болып өзгертіліп, 1999 жылы қысқартылды. 2004 жылы Ақпараттық-талдау орталығы қайта құрылып, 2008 жылы қысқартылды. 2004—2005 жылдары Ішкі саясат басқармасының құрамында болды. 2018 жылы Талдау және болжау орталығы болып қайта құрылып, 2019 жылы қысқартылды.&lt;ref&gt;[https://kapital.kz/naznacheniya/74374/sozdan-tsentr-analiza-i-prognozirovaniya-administratsii-prezidenta.html Создан Центр анализа и прогнозирования Администрации Президента]&lt;/ref&gt;
# [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] (1993—1999)
# Жанай Омаров (2004)
# [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2004—2006)
# [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (2006—2007)
# [[Асқар Жұмабайұлы Шоманов|Асқар Шоманов]] (2007—2008)
# [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2018—2019)

; Қаржы, бухгалтерлік есеп және есептілік бөлімі
1990 жылы Іс басқармасы болып құрылды. 1995—1996 жылдары Қаржылық-шаруашылық бөлім, 1996—2004 жылдары Бухгалтерия деп аталды. 2004 жылы Қаржы, бухгалтерлік есеп және есептілік бөлімі деп өзгертіліп, 2005 жылға дейін Президент кеңсесінің құрамында болды. 2008 жылы қысқартылды.&lt;ref name=&quot;bolim1&quot; /&gt;
# [[Владимир Васильевич Ни|Владимир Ни]] (1990—1992)
# Сайлаубек Әлібеков (1992—1993)
# Хайролла Қабжанов (1993—1996)
# Қадырбай Нұрпейісов (1996—2008)

; Жүйелі зерттеулер орталығы
2002 жылы құрылып, 2006 жылы қысқартылды. 2004—2005 жылдары Экономикалық саясат басқармасының құрамында болды.
# Азамат Әбдімомынов (2002—2005)
# Анар Мешімбаева (2005—2006)

; Қоғамдастықпен және баспасөзбен байланыс бөлімі
2004 жылы Ішкі саясат басқармасының құрамында құрылып, 2005 жылы қысқартылды.
# Есетжан Қосубаев (2004)
# Жанай Омаров (2004)
# [[Серік Тұрарұлы Сейдуманов|Серік Сейдуманов]] (2004—2005)

; Сот жүйесі мәселелері бөлімі
2004 жылы Мемлекеттік құқық басқармасының құрамында құрылып, 2005 жылы қысқартылды.
# [[Мұхаметжан Ахмедияұлы Пақырдінов|Мұхамеджан Пакирдинов]] (2004)

; Конфессияаралық қатынастар бөлімі
2003 жылы құрылып, 2004 жылы қысқартылды.&lt;ref name=&quot;bolim1&quot;&gt;[https://nomad.su/?a=3-202510200030&amp;ysclid=mh6mpancoe351051373 Из истории АП. Часть 2]&lt;/ref&gt;
# Алексей Кекшаев (2003)
# Рәпіл Жошыбаев (2003—2004)

; Қазақстан халықтары ассамблеясымен жұмыс бөлімі
2002 жылы бірнеше ай ғана жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;bolim1&quot; /&gt;
# [[Жұматай Әлиұлы Әлиев|Жұматай Әлиев]] (2002)

; Азаматтық және кешірім жасау мәселелері бөлімі
1990 жылы құрылып, 1995 жылы қысқартылды. 1996 жылы қайта құрылып, 1999 жылы қысқартылды.
# Михаил Бабушкин (1990—?)
# Николай Белоруков (1996—1999)

; Наградалар бөлімі
1990 жылы құрылды. Әр жылдары Мемлекеттік наградалар бөлімі, Наградалар бөлімі деп аталды. 1996 жылы қысқартылды.
# Геннадий Бердюгин (1990—1994)
# Зинаида Федотова (1995—1996)
# [[Сыздық Жұматайұлы Әбішев|Сыздық Әбішев]] (1996)

; Азаматтық бөлімі
1995 жылы құрылып, 1996 жылы қысқартылды.
# [[Айткүл Байғазықызы Самақова|Айткүл Самақова]] (1996)

; Кешірім жасау бөлімі
1995 жылы құрылып, 1996 жылы қысқартылды.

; Қорғаныс бөлімі
1992 жылы құрылып, 1994 жылы қысқартылды.
# [[Ким Серікбайұлы Серікбаев|Ким Серікбаев]] (1992—1993)
# Нұрлан Тілемісов (1993—1994)

; Саяси талдау бөлімі
1992 жылы құрылып, 1993 жылы қысқартылды.
# [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] (1992—1993)

; Мәдениет және ұлтаралық қатынастар бөлімі
1990 жылы референтура ретінде құрылып, 1991 жылы қысқартылды. 1992 жылы бөлім ретінде қайта құрылып, сол жылы қысқартылды.
# [[Әбіш Кекілбайұлы]] (1990—1991)
# [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]] (1992)

== Президент Әкімшілігінің басқармалары ==
2004 жылы 4 басқарма құрылып, 2005 жылы барлығы қысқартылды. Әр басқарманы Президент Әкімшілігі басшысының орынбасары басқарып, құрамына бірнеше бөлімді жинақтады.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Басқарма !! Бастығы !! Басқарған  уақыты !! Құрылымы
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | Мемлекеттік құқық басқармасы || [[Игорь Иванович Рогов|Игорь Рогов]] || 2004 || rowspan=&quot;2&quot; | 
* Заңнама және құқықтық сараптау бөлімі
* Құқық қорғау қызметі бөлімі
* Сот жүйесі мәселелері бөлімі
|-
| [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] || 2004—2005
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасы || [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] || 2004 || rowspan=&quot;2&quot; | 
* Ұйымдастыру-бақылау бөлімі
* Кадр саясаты бөлімі
* Мемлекеттік инспекциясы
|-
| [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулин]] || 2004—2005
|-
| Ішкі саясат басқармасы || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] || 2004—2005 || 
* Әлеуметтік-саяси бөлімі
* Ақпараттық-талдау орталығы
* Ахуалдық орталығы
* Қоғамдастықпен және баспасөзбен байланыс бөлімі
* Қазақстан халықтары ассамблеясының хатшылығы
|-
| Экономикалық саясат басқармасы || [[Ербол Тұрмаханұлы Орынбаев|Ербол Орынбаев]] || 2004—2005 ||
* Әлеуметтік-экономикалық талдау бөлімі
* Жүйелі зерттеулер орталығы
|}

== Президент кеңсесі ==
1991 жылы құрылды. 1995 жылға дейін Президент хатшылығы, 2002—2004 жылдары Президент Әкімшілігінің кеңсесі деп аталды.
# Владимир Шепель (1991—1994)
# [[Алтай Абылайұлы Тілеубердин|Алтай Тілеубердин]] (1994)
# Владимир Шепель (1994—1996)
# [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (1996—2019)
# Бақытжан Темірболат (м.а., 2019)
# [[Нұрлан Баймолдаұлы Онжанов|Нұрлан Онжанов]] (2019—2022)
# [[Бақытжан Шөмішбайұлы Сариев|Бақытжан Сариев]] (2022 бастап)

2004—2005 жылдары құрамына бірнеше бөлімді жинақтады:
* Жалпы бөлім
* Қаржы, бухгалтерлік есеп және есептілік бөлімі
* Мемлекеттік құпияларды қорғау және ақпараттандыру бөлімі

== Президенттің баспасөз қызметі ==
1990 жылы Баспасөзбен байланыс және қоғамдық пікірді зерттеу бөлімі болып құрылған. 1990 жылдың соңында бөлім атауын өзгертпестен референтураға, 1991 жылы референтура қайтадан бөлімге айналды. 1992—1994 жылдары Президент баспасөз хатшысының қызметі деп аталса, 1994 жылдан бастап Президенттің баспасөз қызметі деп аталады.&lt;ref&gt;[https://nomad.su/?a=3-202309130035&amp;ysclid=mh6ayo0ll8549330047 Глас свыше: история должности пресс-секретаря президента]&lt;/ref&gt;

; [[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы|Президенттің баспасөз хатшысы]]
1990 жылдың соңында енгізілген.
# [[Ғаділбек Мінәжұлы Шалахметов|Ғаділбек Шалахметов]] (1990—1991)
# Сейітқазы Матаев (1991—1993)
# Нұрлан Дәненов (1993—1994)
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (1994—1996)
# [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] (1996—1997)
# [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (1997—1998)
# [[Асылбек Кінәрұлы Бисенбаев|Асылбек Бисенбаев]] (1998—2001)
# Жанай Омаров (2001—2004)
# [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]] (2004—2007)
# [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (2007—2008)
# [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2008—2009)
# [[Бағлан Асаубайұлы Майлыбаев|Бағлан Майлыбаев]] (2009—2011)
# [[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]] (2011—2016)
# [[Айдос Ыдырысұлы Үкібай|Айдос Үкібай]] (2016—2019)
# [[Берік Уәли]] (2019—2022)
# [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]] (2022—2023)
# Нұрмұхамед Байғараев (2023)
# [[Берік Уәли]] (2023—2025)
# [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]] (2025—2026)
# [[Айбек Серікбайұлы Смадияров|Айбек Смадияров]] (2026 бастап)

; Президент баспасөз қызметінің басшысы
1990—2008 жылдары Президенттің баспасөз қызметін басқарды.
# [[Ғаділбек Мінәжұлы Шалахметов|Ғаділбек Шалахметов]] (1990)
# Игорь Романов (1990—1995)&lt;ref&gt;[https://centrasia.org/person2.php?st=1080807196 РОМАНОВ Игорь Матвеевич]&lt;/ref&gt;
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (1995—1996)
# [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] (1996—1997)
# [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (1997—1998)
# Лев Тараков (1998—2002)
# Есетжан Қосубаев (2002—2004)
# [[Бағлан Асаубайұлы Майлыбаев|Бағлан Майлыбаев]] (2004—2008)

== Президенттің протокол қызметі ==
1995 жылы құрылды. 2004 жылға дейін Президенттің протокол қызметі, 2004—2021 жылдары Президент протоколы деп аталды.
# [[Ермек Беделбайұлы Көшербаев|Ермек Көшербаев]] (м.а., 1996)
# [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (1996—1997)
# [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (1997—1999)
# [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (1999—2006)
# [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]] (2006—2009)
# [[Румиль Тауфикұлы Тауфиков|Румиль Тауфиков]] (2009—2015)
# Мәди Атамқұлов (2015—2021)
# Дмитрий Михно (2021—2023)
# [[Марат Кенжеғалиұлы Әшім|Марат Әшім]] (2023 бастап)

== Президенттің Құрылтайдағы өкілдігі ==
2001 жылы Президенттің Парламенттегі өкілдігі болып құрылып, 2026 жылы Президенттің Құрылтайдағы өкілдігі болып өзгерді. 
# Жолымбет Бәйішев (2001—2002)
# [[Бақытжан Жарылқасынұлы Әбдірайым|Бақытжан Әбдірайым]] (2002—2006)
# Рахмет Мұқашев (2006—2007)
# [[Бақытжан Жарылқасынұлы Әбдірайым|Бақытжан Әбдірайым]] (2007—2008)
# [[Асқар Асанұлы Бейсенбаев|Асқар Бейсенбаев]] (2008—2013)
# [[Қайрат Айтмұхамбетұлы Нұрпейісов|Қайрат Нұрпейісов]] (2013—2019)
# [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2019—2022)
# [[Әмірбек Қанатбекұлы Оспанбеков|Әмірбек Оспанбеков]] (2022—2026)
# Мұрат Қайырбек (2026 бастап)

=== Бұрынғы өкілдері ===
; Президенттің Жоғарғы Кеңестегі жеке өкілі
1994—1995 жылдары жұмыс істеді.
# Константин Колпаков (1994—1995)

; Президенттің Парламент Сенатындағы өкілі
1995—2001 жылдары жұмыс істеді.
# Жолымбет Бәйішев (1996—2001)

; Президенттің Парламент Мәжілісіндегі өкілі
1995—2001 жылдары жұмыс істеді.
# Қабылсаят Әбішев (1996—1999)
# [[Бексұлтан Сәрсеков]] (1999)
# Сабыр Қасымов (1999—2001)

== Президент Әкімшілігінің хатшылықтары ==
; Вице-президент хатшылығы
Алғаш рет 1991 жылы құрылды. 1995 жылы қысқартылып, оның орнына Мемлекеттік хатшының хатшылығы құрылды. 2002—2004 жылдары және 2008 жылы бірнеше ай бойы хатшылық қысқартылып, 2022 жылы Мемлекеттік кеңесшінің хатшылығы болып өзгертілді. 2026 жылы қысқартылып, оның орнына Вице-президент хатшылығы қайта құрылды.
# [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] (1991—1992)
# Константин Колпаков (1992—1994)
# [[Алтай Абылайұлы Тілеубердин|Алтай Тілеубердин]] (1994)
# [[Серік Ғабдоллаұлы Темірболатов|Серік Темірболатов]] (1994—1995)
# Ержан Досмұхамедов (1995—1996)
# Амангелді Қайырбаев (1996—2002)
# [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]] (2004)
# Еран Мағзұмов (2004—2008)
# [[Қайрат Орынбайұлы Айтбай|Қайрат Айтбай]] (2008—2013)
# Нұрлан Жанәбілов (2013—2014)
# Михаил Чирков (2014)
# Серік Ахмет (2014—2019)
# Алмас Батанов (2019)
# Жанна Құрманғалиева (2019)
# Евгений Ким (2019—2021)
# Мәжит Самитов (2021—2024)
# Жанна Нұржанова (2024 бастап)

; Президент Әкімшілігі басшысының хатшылығы
1995 жылы құрылды. 2002—2004 жылдары және 2008 жылы бірнеше ай бойы хатшылық қысқартылды.
# [[Жүнісбек Қабыкейұлы Сұлтанмұратов|Жүнісбек Сұлтанмұратов]] (2004)
# [[Жапсарбай Ілиясұлы Қуанышев|Жапсарбай Қуанышев]] (2004—2008)
# Виктор Супрун (2008—2012)
# Әнуар Омарқожаев (2012—2014)
# Дастан Махаев (2014—2016)
# [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] (2016)
# Үмбетбай Мағзұмов (2016—2018)
# Ақмарал Байтемірова (2018—2019)
# Алмас Батанов (2019)
# Евгений Ким (2019)
# [[Ренат Құрметжанұлы Айтаев|Ренат Айтаев]] (2019—2022)
# Ринат Мұхаметқали (2022—2023)
# Берік Беркімбаев (2023)
# Асқар Жакенов (2023—2024)
# Қаныш Төлеушин (2025—2026)
# Данияр Құсайынов (2026 бастап)

=== Бұрынғы хатшылықтары ===
; Қазақстан халқы ассамблеясының хатшылығы
2004 жылы құрылып, 2026 жылы қысқартылды. 2005 жылға дейін Ішкі саясат басқармасының құрамында болды. 2007 жылға дейін Қазақстан халықтары ассамблеясының хатшылығы деп аталды.
# [[Жұматай Әлиұлы Әлиев|Жұматай Әлиев]] (2004—2008)
# [[Ералы Лұқпанұлы Тоғжанов|Ералы Тоғжанов]] (2008—2017)
# [[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай|Дархан Мыңбай]] (2017—2018)
# Леонид Прокопенко (2018—2019)
# [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (2019—2021)
# [[Марат Алмасұлы Әзілханов|Марат Әзілханов]] (2021—2026)

; Президент көмекшісінің хатшылығы
1999 жылы құрылып, 2002 жылы қысқартылды. Президент көмекшісі [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратовтың]] қызметін қамтамасыз етумен айналысты.
# [[Алексей Юрьевич Волков|Алексей Волков]] (1999—2002)

; Жоғары тәртiптiлiк кеңесінің хатшылығы
1997 жылы құрылып, 1998 жылы қысқартылды.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003705_ Қазақстан Республикасының Жоғары тәртiптiлiк кеңесi туралы]&lt;/ref&gt;
# [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]] (1997—1998)

; Тұрақты даму жөнiндегi ұлттық кеңес хатшылығы
1996 жылы құрылып, 1997 жылға дейін Жоғары экономикалық кеңес хатшылығы деп аталды.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U960002946_ Қазақстан Республикасының Президентi жанынан Жоғары экономикалық кеңес құру туралы]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003723_ Тұрақты даму жөнiндегi ұлттық кеңес мәселелерi]&lt;/ref&gt; 1998 жылы қысқартылды.
# [[Ғалым Ізбасарұлы Оразбақов|Ғалым Оразбақов]] (1996–1997)

== Президент Әкімшілігінің  инспекциялары ==
; Мемлекеттік инспекция
1993—1995 жылдары Президент жанында Бас бақылау инспекциясы жұмыс істеді. 2002 жылы Президент Әкімшілігінің Бас бақылау инспекциясы болып құрылып, сол жылы қысқартылды. 2004 жылы Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасының Мемлекеттік инспекциясы болып қайта құрылып, 2005 жылы қысқартылды.&lt;ref name=&quot;bakylau&quot; /&gt;
# [[Евгений Георгиевич Ежиков-Бабаханов|Евгений Ёжиков-Бабаханов]] (1993)
# Саят Бейсенов (1993—1995)
# [[Омархан Нұртайұлы Өксікбаев|Омархан Өксікбаев]] (2002)
# [[Серік Нығметұлы Ахметов|Серік Ахметов]] (2004—2005)

== Президент Әкімшілігінің шаруашылығы ==
; Президент жанындағы Шаруашылық басқармасы
1992 жылы Президент аппаратының Шаруашылық басқармасы болып құрылды. 1994 жылы Президент жанындағы Шаруашылық басқармасы болып өзгертілді. 1995 жылы Президент аппаратынан бөлініп, тікелей Президентке бағынатын [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс басқармасы]] құрылды.
# [[Владимир Васильевич Ни|Владимир Ни]] (1992—1995)

== Қауіпсіздік кеңесі аппараты ==
2026 жылы Президент әкімшілігінен бөлініп шықты. Президентке тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік орган мәртебесі бар.&lt;ref&gt;[https://akorda.kz/kz/prezident-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-baskaru-zhuyesin-odan-ari-zhetildiru-zhonindegi-sharalar-turaly-zharlykka-kol-koydy-2973832 Президент «Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлыққа қол қойды]&lt;/ref&gt;
# [[Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев|Мұрат Баймұқашев]] (2026 бастап)

; Ақпараттық қауіпсіздік бөлімі
2026 жылы Қауіпсіздік кеңесі аппараты құрамында құрылды.&lt;ref&gt;[https://nomad.su/?a=3-202609180039 Указ Президента Республики Казахстан от 10 сентября 2026 года №1456]&lt;/ref&gt;

; Ахуалдық орталық
2004 жылы құрылды. 2008 жылы қысқартылып, 2009 жылы қайта құрылды.&lt;ref&gt;[https://nomad.su/?a=19-201001200039 Указ Президента Республики Казахстан от 29 декабря 2009 года №911]&lt;/ref&gt; 2004—2005 жылдары Ішкі саясат басқармасының, 2006–2026 жылдары Қауіпсіздік кеңесінің құрамында болды, 2026 жылдан бастап Қауіпсіздік кеңесі аппараты құрамына кіреді.
# Нелля Жұбасова (2004—2007)
# [[Мейіржан Серікұлы Машан|Мейіржан Машан]] (2007)
# Алмаз Ещанов (2007—2008)
# Нұрлан Жанәбілов (2010—2013)
# Абзал Нүкенов (2013—2016)
# Ерлан Абдақасов (2016—2021)
# Данияр Есин (2021—2022)
# Амангелді Омарбеков (2022—2025)
# Арман Әбдірәсілов (2025 бастап)

; Әскери қауіпсіздік және қорғаныс бөлімі
2015 жылы Қауіпсіздік кеңесі құрамында құрылды.&lt;ref name=&quot;bolim1&quot; /&gt; 2026 жылдан бастап Қауіпсіздік кеңесі аппараты құрамына кіреді.
# [[Талғат Жеңісұлы Жанжүменов|Талғат Жанжүменов]] (2015—2016)
# [[Мүслім Мұхтарұлы Алтынбаев|Мүслім Алтынбаев]] (2016—2017)
# Бақыт Құрманбаев (2017—2019)
# Талғат Мұхтаров (2019—2020)
# Қайыргелді Есенеев (2020—2022)
# Русланбек Бекжігітов (2022—2024)
# Марат Аймашев (2024 бастап)

; Қауіпсіздіктің өзекті мәселелері бөлімі
2015 жылы Қауіпсіздік кеңесі құрамында құрылып, 2023 жылға дейін Қауіпсіздіктің жалпы мәселелері бөлімі деп аталды.&lt;ref name=&quot;bolim1&quot; /&gt; 2026 жылдан бастап Қауіпсіздік кеңесі аппараты құрамына кіреді.
# Русланбек Бекжігітов (2015—2021)
# Расул Оразғұлов (2021 бастап)

; Құқық қорғау жүйесі бөлімі
1992 жылы Құқық қорғау органдары бөлімі болып құрылды. 1994 жылы Заңдылықты қамтамасыз ету, құқықтық тәртіп және сот реформасы бөлімі болып өзгертіліп, 1996 жылы қысқартылды. 2004 жылы Құқық қорғау қызметі бөлімі болып қайта құрылды. 2005 жылы Құқық қорғау мен сот жүйелері мәселелері бөлімі деп өзгертіліп, 2008 жылдан бастап Құқық қорғау жүйесі бөлімі деп аталады. 2004—2005 жылдары Мемлекеттік құқық басқармасының, 2019—2023 жылдары Қауіпсіздік кеңесінің құрамында болды, 2026 жылдан бастап Қауіпсіздік кеңесі аппараты құрамына кіреді. Оған дейін Президент әкімшілігінің құрамында болған.
# [[Мақсұт Сұлтанұлы Нәрікбаев|Мақсұт Нәрікбаев]] (1992—1993)
# Назымбек Әкімбеков (1993—1994)
# Николай Белоруков (1994—1996)
# Марат Әбілхатаев (2004—2006)
# [[Серік Нұртайұлы Баймағанбетов|Серік Баймағанбетов]] (2006—2007)
# Ерлік Кененбаев (2007—2008)
# Сейітжан Шалабаев (2008)
# [[Алик Жатқамбайұлы Шпекбаев|Алик Шпекбаев]] (2008—2014)
# Ерлік Кененбаев (2014—2016)
# Алексей Калайчиди (2016—2019)
# Қанат Сейдгапбаров (2019—2022)
# Алексей Калайчиди (2023—2025)
# Дәурен Ерғарин (2025—2026)
# Азамат Дүйсембеков (2022—2023, 2026 бастап)

; Талдау бөлімі
1999 жылы Қауіпсіздік Кеңесінің Талдау орталығы болып құрылып, 2002 жылы қысқартылды. 2009 жылы Қауіпсіздік Кеңесінің Талдау бөлімі болып қайта құрылды. 2026 жылдан бастап Қауіпсіздік кеңесі аппараты құрамына кіреді.
# [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] (1999—2002)
# Еркін Тұқымов (2010—2018)
# Александр Суханов (2018 бастап)

; Қауіпсіздік кеңесі аппаратының хатшылығы
1996 жылы Қауіпсіздік кеңесі құрамында құрылып, 2023 жылы қысқартылды.&lt;ref&gt;[https://nomad.su/?a=3-202510150035 К истории АП. Часть 1]&lt;/ref&gt; 2026 жылы Қауіпсіздік кеңесі аппаратының құрамында қайта құрылды.
# Марат Нұриев (199?—1997)
# [[Серік Нұртайұлы Баймағанбетов|Серік Баймағанбетов]] (1997—1999)
# Біржан Қанешев (2001—2002)
# [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2002—2005)
# [[Нұрлан Мәжитұлы Әбдіров|Нұрлан Әбдіров]] (2005—2009)
# [[Қозы-Көрпеш Есімұлы Жаңбыршин|Қозы-Көрпеш Жаңбыршин]] (2009—2014)
# Азамат Әбдімомынов (2014—2015)
# Саидмұрат Тәңірберген (2015—2019)
# Шоқан Елшібеков (2019—2020)
# Ерлан Байтұқбаев (2020—2023, 2026 бастап)

=== Бұрынғы бөлімдері ===
; Қауіпсіздік Кеңесінің Экономикалық қауіпсіздік мәселелері бөлімі
2000 жылы құрылып, 2002 жылы қысқартылды.
# Рүстем Жоламан (2000—2001)

== Тұңғыш Президент — Елбасы кеңсесі == 
2019 жылы Тұңғыш Президент — Елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] өзі туралы конституциялық заңға сәйкес құрды. Елбасына тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік орган мәртебесі болды, Президент әкімшілігінің құрамына кірген жоқ. 2023 жылы конституциялық заңның күші жойылуына байланысты жұмысын тоқтатты.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1900000884 Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің - Елбасының Кеңсесі туралы]&lt;/ref&gt;

# [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (2019—2023)
# Нұрлан Қаймолдаев (2023)

Құрылымы:
# Ақпараттық-талдамалық қамтамасыз ету бөлімі
# Құжаттама, қаржы және кадрмен қамтамасыз ету бөлімі
# Ұйымдастыру жұмыстары бөлімі
# Елбасының баспасөз қызметі
# Елбасының протоколы
# Елбасы кеңсесі басшысының хатшылығы
# Елбасы көмекшісінің хатшылығы

== Президент жанындағы мекемелер ==
; Президент архиві
1994 жылы құрылды. 
# Ғалия Қарпықова (1994—1997)
# Людмила Дегитаева (1997—2004)
# Владимир Шепель (2004—2014)
# Борис Джапаров (2014—2018)
# Жәмилә Әбдіқадырова (2018—2022)
# Әлия Мұстафина (2022 бастап)

; Президент жанындағы Орталық коммуникациялар қызметі
2012 жылы Президент жанынан құрылды. 2016—2019 жылдары Ақпарат және коммуникациялар министрлігіне қарады. 2019 жылдан бастап қайтадан Президент жанында жұмыс істейді.
# [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2012—2016)
# [[Кемелбек Бақтығұлұлы Ойшыбаев|Кемелбек Ойшыбаев]] (2016)
# Евгений Кочетов (2016—2017)
# Анастасия Щегорцова (2017—2018)
# Руслан Әлішев (2018—2019)
# Талғат Қалиев (2019—2020)
# Руслан Әлішев (2020—2022)
# [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2022)
# [[Асқар Қуанышұлы Омаров|Асқар Омаров]] (2022–2026)
# Қанат Құлшыманов (2026 бастап)

; Президент жанындағы [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты|Қазақстанның стратегиялық зерттеулер институты]]
1992 жылы Президент жанындағы [[КИМЭП]] университетінің құрамында құрылды. 1993 жылдан бастап жеке мекеме ретінде Президент жанында жұмыс істейді.
# Өмірсерік Қасенов (1993—1997)
# Лев Тараков (1997)
# Алма Сұлтанғалиева (1997—1998)
# [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (1998—2000)
# [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] (2000—2005)
# Болат Сұлтанов (2005—2014)
# [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] (2014—2017)
# Зарема Шаукенова (2017—2022)
# Еркін Тұқымов (2022—2025)
# [[Жандос Нұрланұлы Шаймарданов|Жандос Шаймарданов]] (2025 бастап)

; Президент жанындағы [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Ұлттық ғылым академиясы]]
2022 жылы акционерлік қоғам ретінде құрылды. 2023 жылдан бастап Президент жанында жұмыс істейді. Академияны Ғылым және жоғары білім министрлігі басқарады.
# [[Күнсұлу Дальтонқызы Закария|Күнсұлу Закария]] (2023—2024)
# [[Ақылбек Қажығұлұлы Күрішбаев|Ақылбек Күрішбаев]] (2024 бастап)

; Президент жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы
1994 жылы Президент жанындағы Ұлттық жоғары мемлекеттік басқару мектебі болып құрылды. 1998 жылы Мемлекеттік қызмет академиясы болып өзгертіліп, 2005 жылы қазіргі атауын алды. 2008 жылдан бастап оқу орнын Мемлекеттік қызмет істері агенттігі басқарады.
# Нұрлан Дәненов (1994—1995)
# Қайыржан Тақуов (тең директор, 1995—199?)
# Кристиан Висанти (тең директор, 1995—1997)&lt;ref&gt;[https://journal.apa.kz/index.php/path/article/download/80/58/607&amp;ved=2ahUKEwir4vetgKCSAxUc8LsIHV6AMPkQFnoECDoQAQ&amp;usg=AOvVaw2QA2YFkkl8PXqnhMNliWC НВШГУ – ПЕРВАЯ ШКОЛА ПОЛИТИЧЕСКОГО МЕНЕДЖМЕНТА НЕЗАВИСИМОГО КАЗАХСТАНА]&lt;/ref&gt;
# Аманқұл Серікбаев (1998—2005)
# [[Жақсыбек Әбдірахметұлы Құлекеев|Жақсыбек Құлекеев]] (2005—2006)
# [[Әшімжан Сүлейменұлы Ахметов|Әшімжан Ахметов]] (2006—2008)
# Бақыт Есекина (2008—2009)
# Арын Орсариев (2009—2012)
# [[Болатбек Серікбайұлы Әбдірәсілов|Болатбек Әбдірәсілов]] (2012—2016)
# Фатима Жақыпова (2016—2019)
# Әлтайыр Ахметов (2019)
# Ерлан Әбіл (2019—2025)&lt;ref&gt;[https://dknews.kz/ru/v-strane/42266-akademii-gosudarstvennogo-upravleniya-pri-prezidente Академии государственного управления при Президенте РК 25 лет: форум выпускников]&lt;/ref&gt;
# Азамат Жолманов (2025 бастап)

=== Президент жанында жұмыс істеген мекемелер ===
; Президент жанындағы Қоғамдық келісім 
2014 жылы Президент жанынан құрылды. 2020 жылдан бастап Мәдениет және ақпарат министрлігіне қарайды. Мекеме [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]ның жұмысын ұйымдастырады.
# [[Наталья Павловна Калашникова|Наталья Калашникова]] (2014—2016)
# [[Александр Юрьевич Тараков|Александр Тараков]] (2016—2019)
# Саттар Мәжитов (2019—2020)

; Тұңғыш Президент кітапханасы
2012 жылы Назарбаев орталығы болып құрылды. 2014 жылы оның негізінде Тұңғыш Президент кітапханасы құрылды. 2016 жылы оған Тұңғыш Президент музейі қосылды. 2023 жылы Тұңғыш Президент кітапханасы Президент іс басқармасына қарайтын Президенттік орталық және Нұрсұлтан Назарбаев қорына қарайтын Тұңғыш Президент музейі болып екіге бөлінді.
# [[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] (2012—2013)
# [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (м.а., 2013—2019)
# [[Әмірхан Мұратбекұлы Рахымжанов|Әмірхан Рақымжанов]] (2019—2021)
# Бақытжан Темірболат (2021 бастап)

; Тұңғыш Президент музейі
2004 жылы құрылды. 2016 жылы жеке мекеме ретінде жұмысын тоқтатып, Тұңғыш Президент кітапханасына қосылды. 2023 жылдан бастап Нұрсұлтан Назарбаев қорына қарайтын корпоративтік қор ретінде жұмыс істейді.
# Алма Сағынғали (2004—2016)

; Президент жанындағы Қазақстанның менеджмент, экономика және болжау институты
1992 жылы құрылды. 2003 жылдан бастап акционерлік қоғамға айналып, кейін жартылай жекешелендірілді. Мажоритарлық акционері оқу орнының басшысы [[Чан Йан Бэнг]] болса, акцияларының қалған мемлекеттік пакетін Ғылым және жоғары білім министрлігі басқарады. Қазіргі кезде [[КИМЭП]] университеті деп аталады.
# [[Чан Йан Бэнг]] (1992 бастап)

== Президенттің арнайы өкілдері ==
; Президенттің «Байқоңыр» кешеніндегі арнаулы өкілі
1995 жылы енгізілді. 2008 жылға дейін Президенттің «Байқоңыр» ғарыш айлағындағы арнайы өкiлi деп аталды. 2008—2009 жылдары Қызылорда облысының әкімі, 2009 жылдан бастап Қызылорда облысы әкімінің орынбасары лауазымын қатар атқарады.
# [[Ерғазы Мейірғалиұлы Нұрғалиев|Ерғазы Нұрғалиев]] (1995—2004)
# [[Әділбек Әлімжанұлы Басекеев|Әділбек Бәсекеев]] (2004—2008)
# [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]] (2008)
# [[Болатбек Баянұлы Қуандықов|Болатбек Қуандықов]] (2008—2009)
# Сәбит Қожаметов (2009—2013)
# [[Рзақұл Сәденұлы Нұртаев|Рзақұл Нұртаев]] (2013—2014)
# Серік Қожаниязов (2014—2019)
# Бақытжан Намаев (2019—2020)
# Серік Сүлейменов (2020—2022)
# Қайрат Нұртай (2022 бастап)

; Президенттің Ауғанстан бойынша арнаулы өкілі
2020 жылы енгізілді. Сыртқы істер министрлігінің ерекше тапсырмалар жөніндегі елшісі қызметін қатар атқарады.
# Талғат Қалиев (2020—202?)
# Еркін Тұқымов (2025–2026)

=== Бұрынғы өкілдері ===
; Президенттің Алматы қаласындағы арнаулы өкілі
2004 жылы енгізіліп, 2005 жылы қысқартылды.
# [[Серікбай Өрікбайұлы Нұрғисаев|Серікбай Нұрғисаев]] (2004—2005)

; Президенттің халықаралық ынтымақтастық жөніндегі арнаулы өкілі
2021 жылы енгізіліп, 2023 жылы қысқартылды. 2022 жылдан бастап Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары лауазымын қатар атқарды.
# [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыхан]] (2021—2023)

; Президенттің халықаралық экологиялық ынтымақтастық жөніндегі арнаулы өкілі
2023 жылы енгізіліп, 2025 жылы қысқартылды. Президент кеңесшісі лауазымын қоса атқарды.
# [[Зүлфия Болатқызы Сүлейменова|Зүлфия Сүлейменова]] (2023—2025)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігі]]</text>
      <sha1>5afohssmzw9347aft8pe241zwj0grel</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айгүл Жұмабекқызы Әуелбаева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>768760</id>
    <revision>
      <id>3683960</id>
      <parentid>3521670</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:04:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3683960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3008" sha1="ao0pu5rqwb6l75cbuiunfz931sazlyb" xml:space="preserve">{{Жедел жойылсын|[[УП:М]]}}
{{тұлға

|Есімі=Айгүл Әуелбаева|Туған күні=29.9.1984|Туған жері=Аягөз|Азаматтығы={{KAZ}}|Ұлты=Қазақ|Сурет=Айгүл Әуелбаева.jpg|ені=170px}}
'''Айгүл Жұмабекқызы Әуелбаева (Қуанышева)''' ([[29 қыркүйек]] [[1984 жыл]], [[Аягөз]], [[Абай облысы|Семей облысы]]) —  қазақстандық заңгер, кәсіпкер және әлеуметтік белсенді.

== Өмірбаяны ==
[[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін және KIMEP университетін]] тәмамдап, халықаралық құқық магистрі (LL.M) дәрежесін алған. Кәсіби еңбек жолын прокуратурада  бастап, кейіннен гидрогеология, құрылыс, қонақүй және білім беру бизнесінде басқарушылық қызмет атқарған. 2015 жылдан бастап «АлматыГидроГеология» ЖШС-нің Бас директордың орынбасары қызметін атқарады&lt;ref&gt;https://yandex.kz/maps/ru/user/d54ggb9gchadjkz15ypfa528j8?ll=68.676347%2C44.294764&amp;z=8&lt;/ref&gt;. Ол цифрландыру, корпоративтік басқару және жер-құқық қатынастарының заңнамалық негіздерін жетілдіру бойынша ғылыми және практикалық жобаларды жүзеге асыруда&lt;ref&gt;https://legalpro.kz/auelbaeva-ajgul-zhumabekovna/?ysclid=mih70tkhv6361763993&lt;/ref&gt;.

== Марапаттары ==

* Қ.Р. Президентінің алғыс хаты; 
* Бауыржан Момышұлы атындағы &quot; Батыр шапағаты&quot; төс белгісінің иегері;
* Салалық және өңірлік деңгейдегі алғыс хаттар мен құрмет грамоталары;
* Кәсіпкерлік және қоғамдық қызметтегі жетістіктері үшін марапаттар;
* Білім және әлеуметтік саладағы белсенділігі үшін қоғам тарапынан тану.

== Шығармашылығы ==

* Авторлық мақалалар мен құқықтық зерттеулердің авторы;
* Цифрландыру мен мемлекеттік институттардың трансформациясы тақырыбында ғылыми еңбектердің зерттеушісі;
* Қоғамдық және білім беру жобаларының бастамашысы және ұйымдастырушысы.

== Жеке өмірі ==
Тұрмыста, екі баланың анасы.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>ao0pu5rqwb6l75cbuiunfz931sazlyb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дінмұхамед Рахымұлы Қараман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>768767</id>
    <revision>
      <id>3683763</id>
      <parentid>3522081</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T19:11:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1864" sha1="675c6nzyn7bwq8qxob0f1pctqzehsrt" xml:space="preserve">{{Футболшы
 |есімі            = Дінмұхамед Қараман
 |туған күні     = 26.6.2000
 |позиция        = жартылай қорғаушы
 |азаматтығы  = {{байрақ|Қазақстан}} 
 |клубтары          = {{футбол карьерасы
|2018—2023|{{ту|Қазақстан}} [[Тараз (футбол клубы)|Тараз]]|75 (8)
|2023|{{аренда}}{{ту|Қазақстан}} [[Ақсу (футбол клубы, Ақсу)|Ақсу]]|21 (2)
|2024|{{ту|Қазақстан}} [[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]]|22 (0)
|2025—|{{ту|Қазақстан}} [[Жеңіс (футбол клубы)|Жеңіс]]|0 (0)
}}
|ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2025—|{{футбол|Қазақстан}}|3 (1)
}}
}}

'''Дінмұхамед Қараман''' ({{туғанкүні|26|6|2000}}, {{туғанжері|Тараз|Таразда}}) — қазақстандық футболшы, жартылай қорғаушы.
== Жетістіктері ==
=== Клубтық ===
'''{{ту|Қазақстан}} [[Тараз (футбол клубы)|Тараз]]
*1 лига жеңімпазы: 2016
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
*[http://footballfacts.ru/players/549568 Статистикасы] {{Deadlink|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Тараз ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ақсу (Ақсу) ФК ойыншылары]]
[[Санат:Жетісу ФК ойыншылары]]
[[Санат:Жеңіс ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>675c6nzyn7bwq8qxob0f1pctqzehsrt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аустрия федералдық канцлері</title>
    <ns>0</ns>
    <id>772026</id>
    <revision>
      <id>3683921</id>
      <parentid>3535640</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:25:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3683921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11495" sha1="kcgv386eriyejskng0r2hx15wq0rzdp" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = Аустрия федералдық канцлері
 |шынайы атауы     = Bundeskanzler Österreichs
 |ел               = Аустрия
 |эмблема          = Flag of Austria (state).svg
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = [[Аустрия туы|Мемлекеттік ту]]
 |қазіргі          = [[Кристиан Штокер]]
 |тағайындалған    = 3 наурыз 2025 жылдан бастап
 |портреті         = Christian Stocker.jpg
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = 
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = [[Аустрия президенті]]
 |мүше             = {{Unbulleted list
  |[[Аустрия үкіметі]]
  |[[Еуропалық кеңес]]
  |Ұлттық қауіпсіздік кеңесі
}}
 |тағайындалды     = [[Аустрия Ұлттық кеңесі]] ұсынысына сүйенген [[Аустрия президенті]]
 |өкілеттігінің мерзімі = Президент шешімінше
 |айлығы           = жылына €306 446
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = 
 |пайда болды      = {{Unbulleted list
  |[[12 қараша]] [[1918 жыл]] (тұңғыш рет)
  |[[27 сәуір]] [[1945 жыл]] (қайта құрылды)
}}
 |таратылды        = 
 |ізбасары         = 
 |біріншісі        = [[Карл Реннер]]
 |соңғысы          = 
 |сайты            = {{URL|http://www.bundeskanzler.at/}}
}}
Көбіне '''Аустрия канцлері''' делінетін '''Аустрия Республикасының федералдық канцлері'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-vienna/search/1?contentType=&amp;lang=kk&amp;searchText=%D1%84%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB&amp;slug=mfa-vienna |title=Қазақстан Республикасының Аустрия Республикасындағы Елшілігі және Вена қаласындағы халықаралық ұйымдар жанындағы Тұрақты Өкілдігі |language=kk |publisher=[[Қазақстанның Аустриядағы елшілігі]] |accessdate=2026-01-08}}&lt;/ref&gt; ({{lang-de|Bundeskanzler der Republik Österreich}}) — [[Аустрия]]дағы [[үкімет басшысы]].

Лауазымға 29 адам ие болып көрген. 2025 жылғы 3 наурыздан бергі қазіргі канцлер — [[Кристиан Штокер]].

== Саяси жүйедегі рөлі ==
Канцлер [[Аустрия үкіметі|Аустрия кабинеті]]не төрағалық пен басшылық етеді. Кабинетке канцлердің өзі, вице-канцлері мен министрлері мүше. [[Мемлекет басшысы]] болып келген [[Аустрия президенті]]мен қатар кабинет елдің [[Атқарушы билік|атқарушы билігі]]не жауапты.

Аустрия — [[парламенттік республика]], яғни саяси жүйедегі нағыз билік [[үкімет басшысы]]на жүктелген. Алайда Аустрия жағдайы өзгеше; атқарушы билік әрекеттерінің біразына президент жауапты. Ірірек шешім жасау керек болса, канцлер көбіне президентке жүгініп ғана оған қол жеткізе алады. Министрлер де, вице-канцлер де канцлерге есеп бермейді.

[[Легислатура]]дағы канцлердің рөлі мен ықпалы [[Фракция|саяси тобы]]на тәуелді. Коалициялы үкімет жағдайында канцлер, көбіне, — [[Аустрия Ұлттық кеңесі|Ұлттық кеңес]]тегі өкілдігі ең үлкен партияның, не фракцияның басшысы.

Аустрияның тұңғыш егемен үкімет басшысы Аустрия империясының Мемлекеттік канцлері еді. Лауазымға тек [[Клеменс фон Меттерних]] ие болып көрген. Лауазым атауы кейін Аустрия империясының министр-президенті болып ауысты да, [[Аустрия-Мажарстан]]ның ыдырауына дейін сақталды. Монархиядан кейінгі үкіметке [[Герман Аустриясы]] Мемлекеттік канцлері басшылық ететін. Лауазымға тек бір адам, [[Карл Реннер]] ие болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың [[одақтастар (Бірінші дүниежүзілік соғыс)|одақтастар]]ы Аустрия мен [[Германия]] арасындағы одақтан бас тартты да, Аустрия мемлекеттік канцлері лауазымы Аустрия федералдық канцлері деп аталды.

Канцлердің ресми резиденциясы мен жұмыс орны — [[Вена]] орталығындағы Ballhausplatz көшесінде орналасқан канцелярия. [[Аустрия президенті]] канцлерді де, кабинетті де тағайындап та, жұмыс орнынан шығара да алады.

Қазіргі канцлер — 2025 жылғы 3 наурызда президент [[Александр Ван дер Беллен]] көмегімен ант берген [[Кристиан Штокер]].

== Тағайындалуы ==
[[Аустрия президенті]] канцлерді тағайындайды да, антын да бергізеді.&lt;ref&gt;Bundes-Verfassungsgesetz 70-бап&lt;/ref&gt; Қағаз бойынша президент канцлер қылып [[Аустрия Ұлттық кеңесі]]не сайлана алатын, былайша айтқанда 18 жастан үлкен кез келген азаматты тағайындай алады.&lt;ref&gt;B-VG art. 26&lt;/ref&gt; Алайда практикада канцлер Ұлттық кеңес сенімінсіз толыққанды жұмыс атқара алмайды. Сол себептен канцлер, көбіне, — ең ірі фракцияның төрағасы, не төрайымы. Бұл феномен [[Аустриядағы парламент сайлауы (1999)|1999 жылғы сайлау]] нәтижесінде бір кезде болмай қалған.

Канцлердің қызметі мерзіммен шектелмеген. Конституциялық тәртіп болсын деп, канцлер Ұлттық кеңес таратылып жатса Президентке отставкасын ұсынады. Президент бұл ұсыныстан көбіне бас тартады; жаңа басшының сайланбайынша канцлердің уақытша басшы бола тұрғанын қалайды.&lt;ref&gt;B-VG art. 71&lt;/ref&gt;

Канцлер әдетте бүкіл министрлермен, яғни бүкіл үкіметпен қатар тағайындалып, қызметтен қуылады. Техникалық тұрғыдан алғанда, Президент министрлерді тек Канцлердің кеңесінше ғана тағайындай алады, сондықтан алдымен Канцлер тағайындалады. Ант қабылдағаннан кейін Канцлер Президентке министрлердің тізімін ұсынады; әдетте олар бірнеше минуттан кейін-ақ қызметке кіріседі. Канцлердің де, министрлердің де тағайындалуы екі палатаның қолдауын қажет етпейді; тағайындалған тұлғалар ант берген сәттен бастап өз лауазымдарының міндеттерін толық көлемде атқаруға құқылы.&lt;ref name=&quot;B-VG art. 70&quot;&gt;B-VG art. 70&lt;/ref&gt;

Ұлттық кеңес [[вотум]] қабылдау арқылы Президентті Канцлерді немесе министрді қызметінен босатуға мәжбүрлей алады. [[Аустрия Конституциясы|Конституция]]ға сәйкес, Президент Ұлттық кеңес қызметінен кетіруді талап еткен кез келген министрді міндетті түрде қызметтен босатуы тиіс.&lt;ref&gt;B-VG art. 74&lt;/ref&gt;

== Міндеттері мен өкілеттіктері ==
Канцлер [[Аустрия үкіметі|кабинет]]тің отырыстарына төрағалық етеді. Конституция бойынша Канцлер министрлерге бұйрық беруге құқылы емес; онда оның үкіметтегі рөлі [[primus inter pares]] — яғни «теңдердің ішіндегі бірінші» ретінде сипатталады.&lt;ref&gt;B-VG art. 69&lt;/ref&gt;

Канцлер:
*Ұлттық кеңес қабылдаған заң жобаларын куәландыру үшін Президентке ұсынады,
*заң жобаларын куәландырған кезде президент қойған қолды (контрассигнацияны) растайды,
*осылайша заң күшіне енген заңдарды жариялайды,
*Аустрия Республикасы қатысатын шарттарды ратификацияланғаннан кейін жариялайды,
*заң шығарушы немесе атқарушы биліктің актілері күшін жойған Конституциялық соттың шешімдерін жариялайды,
*Президент сайлауының нәтижелерін жариялайды,
*[[Федералдық кеңес (Аустрия)|Федералдық кеңес]] қабылдаған Регламентке енгізілген өзгерістерді жариялайды,
*Федералдық жиналыс қабылдаған шешімдерді контрассигнациялайды,
*соғыс жариялау туралы мәлімдемелерді жариялайды, және
*заң күшіне енсін десе, келісімнің талап болғанын, Ұлттық кеңес қабылдаған заң жобалары туралы жергілікті (провинциялық) үкіметтерге хабарлайды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Аустрия федералдық канцлерлері]]
[[Санат:Премьер-министрлер тізімдері]]
[[Санат:Канцлерлер]]</text>
      <sha1>kcgv386eriyejskng0r2hx15wq0rzdp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Ең көп қаралған 1000 бет</title>
    <ns>4</ns>
    <id>775564</id>
    <revision>
      <id>3683832</id>
      <parentid>3683379</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T03:03:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту.</comment>
      <origin>3683832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="723118" sha1="n35c2de4zijd1g6vxtr12djkhase3md" xml:space="preserve">{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!N
!Бет
!Қаралу саны (соңғы 30 күнде)
!Қаралу саны (соңғы 90 күнде)
!Қаралу саны (бір жылда)
|-
|1
|[[Арнайы:Іздеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 227785]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 439709]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 683334]
|-
|2
|[[Басты бет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 44116]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 135167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 431707]
|-
|3
|[[Абай Құнанбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10599]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 33095]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 207248]
|-
|4
|[[Ахмет Байтұрсынұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 101531]
|-
|5
|[[Қорқыт ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 11223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 25391]
|-
|6
|[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 9384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 30051]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 117014]
|-
|7
|[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11191]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 106594]
|-
|8
|[[Жүсіп Баласағұни]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 1314]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 8010]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 18609]
|-
|9
|[[Әбу Насыр Әл-Фараби]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 5748]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 10436]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 48616]
|-
|10
|[[Жасанды интеллект]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 2936]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 8256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 31535]
|-
|11
|[[Көне түркі жазбалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3003]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7659]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 19690]
|-
|12
|[[Ыбырай Алтынсарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 5235]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 10668]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 101731]
|-
|13
|[[Медғат Кәрімұлы Құлжанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5099]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7822]
|-
|14
|[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1124]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 13094]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 18430]
|-
|15
|[[Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12983]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 73978]
|-
|16
|[[Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3691]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 7923]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 39547]
|-
|17
|[[Қожа Ахмет Ясауи]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 3399]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 7271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 35334]
|-
|18
|[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2659]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 8946]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 41125]
|-
|19
|[[Құр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80 144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80 5310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80 6186]
|-
|20
|[[Тас дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1693]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 6284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 21378]
|-
|21
|[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 86989]
|-
|22
|[[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 552]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5170]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6626]
|-
|23
|[[Сақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2750]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 50902]
|-
|24
|[[Қыз Жібек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1199]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 5256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 20753]
|-
|25
|[[Оралхан Бөкей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 1620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 5449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 23612]
|-
|26
|[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 2849]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 6165]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 58301]
|-
|27
|[[Қазақстан қорықтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4826]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30809]
|-
|28
|[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6054]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 47386]
|-
|29
|[[Мемлекет астаналары тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2926]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6931]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 51620]
|-
|30
|[[Арман Оразбайұлы Қырықбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4033]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5298]
|-
|31
|[[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 4762]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 5344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 29784]
|-
|32
|[[Жасуша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 1768]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 5094]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 20382]
|-
|33
|[[Қазақ хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 3793]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 8546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 70478]
|-
|34
|[[Ботай мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 4348]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 18479]
|-
|35
|[[Махамбет Өтемісұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4911]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 48678]
|-
|36
|[[Қола дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1598]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 4186]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 19318]
|-
|37
|[[Сәкен Сейфуллин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1710]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 4626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 30541]
|-
|38
|[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14965]
|-
|39
|[[Қазақ батырлар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1382]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4874]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 23479]
|-
|40
|[[Құтадғу білік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 949]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 3639]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 9998]
|-
|41
|[[Ұлы Жібек жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 4262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 35322]
|-
|42
|[[Семей полигоны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 1946]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 4422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 23901]
|-
|43
|[[Төле би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 2494]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 4179]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 23174]
|-
|44
|[[Шыңғыс хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3204]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5994]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 55906]
|-
|45
|[[Сегізаяқ (өлең)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 3198]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 10257]
|-
|46
|[[Мөңке би Тілеуұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1177]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3327]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6724]
|-
|47
|[[Ғұндар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1694]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 3776]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 31306]
|-
|48
|[[Майқы би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 810]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 3212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 7813]
|-
|49
|[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2751]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 52023]
|-
|50
|[[Алматы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 2906]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 6321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 27030]
|-
|51
|[[Бауыржан Момышұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3138]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 108411]
|-
|52
|[[Уикипедия:Уикипедия туралы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1768]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6033]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 21580]
|-
|53
|[[Үйсін мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 27022]
|-
|54
|[[Жазғы Азия ойындары 2026]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_2026 2468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_2026 3004]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_2026 3497]
|-
|55
|[[Міржақып Дулатұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5083]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 72090]
|-
|56
|[[Арал теңізі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 3095]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 17886]
|-
|57
|[[Қазақстан халық кеңесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 2401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 3295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 5011]
|-
|58
|[[Қазақстан тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 4248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 25817]
|-
|59
|[[Дүниежүзілік көшпенділер ойындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 82]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2644]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3296]
|-
|60
|[[Қазыбек би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 3033]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 4174]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 19340]
|-
|61
|[[Батыс Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1550]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 21628]
|-
|62
|[[Оғыз мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 16221]
|-
|63
|[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 3564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 51597]
|-
|64
|[[Күлтегін ескерткіші]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 1421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 3023]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 7825]
|-
|65
|[[Қаңлылар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1399]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 3152]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 25473]
|-
|66
|[[Диуани хикмет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 1960]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 2961]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 7865]
|-
|67
|[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2382]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4916]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 46343]
|-
|68
|[[Әлемнің жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 4274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 6435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 52860]
|-
|69
|[[Қазақ әліпбиі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1539]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 4892]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 24982]
|-
|70
|[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1777]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3911]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 43984]
|-
|71
|[[Астана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1644]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 4195]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 32806]
|-
|72
|[[Уикипедия:Форум]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 2154]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 5619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 23822]
|-
|73
|[[Түргеш қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2889]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 16223]
|-
|74
|[[Қаһар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 1493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 2632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 11184]
|-
|75
|[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 731]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2874]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12325]
|-
|76
|[[Қарлұқ қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2910]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 15805]
|-
|77
|[[Кенесары хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1739]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 33994]
|-
|78
|[[Философия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 686]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 2597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 9303]
|-
|79
|[[Әйтеке би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 2790]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 3575]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 16300]
|-
|80
|[[Ақтамберді Сарыұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4100]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14830]
|-
|81
|[[Қазақша жыл санау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 1897]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 5746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 68772]
|-
|82
|[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1082]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 17775]
|-
|83
|[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 1492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 4390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 45420]
|-
|84
|[[Қорықтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2550]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 22859]
|-
|85
|[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 3110]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 16259]
|-
|86
|[[Алтын Орда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 2660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 4263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 30303]
|-
|87
|[[Жүсіпбек Аймауытов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 1744]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 3390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 26901]
|-
|88
|[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 1971]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 2468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 15389]
|-
|89
|[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1048]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 3245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 12829]
|-
|90
|[[Абылай хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5748]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 49867]
|-
|91
|[[Балғабек Қыдырбекұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 427]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2015]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4294]
|-
|92
|[[Қабанбай батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 18448]
|-
|93
|[[Талап Сұлтанбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2066]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12789]
|-
|94
|[[КешYOU]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 1840]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 4074]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 24276]
|-
|95
|[[Қазақстандағы ұлттық аза тұту күндері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D1%82%D2%B1%D1%82%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1826]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D1%82%D2%B1%D1%82%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1870]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D1%82%D2%B1%D1%82%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2455]
|-
|96
|[[Қазақстан халқы тілдері күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 149]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2036]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2399]
|-
|97
|[[Жеті жарғы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 1714]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 3245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 25412]
|-
|98
|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1574]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 25141]
|-
|99
|[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2006]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3382]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12659]
|-
|100
|[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4589]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 72204]
|-
|101
|[[Бүркіт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 2205]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 7792]
|-
|102
|[[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2012]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4481]
|-
|103
|[[Қорқыт ата кітабы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2002]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 4448]
|-
|104
|[[Барсакелмес қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1946]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 9056]
|-
|105
|[[Алаш партиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1911]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3545]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 31597]
|-
|106
|[[Күлтегін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 1151]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 2435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 7237]
|-
|107
|[[Орталық Азия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 13770]
|-
|108
|[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 30271]
|-
|109
|[[Абай жолы (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3635]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 34824]
|-
|110
|[[Қарахан мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1707]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2801]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 27399]
|-
|111
|[[Конституция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 715]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 2338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 7100]
|-
|112
|[[Талас шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2092]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 9965]
|-
|113
|[[Қазақ хандары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1674]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3988]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 32926]
|-
|114
|[[Өзбекәлі Жәнібеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3896]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 32912]
|-
|115
|[[Дәурен Жұматайұлы Қосанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3128]
|-
|116
|[[Каспий теңізі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 2738]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 17951]
|-
|117
|[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 1048]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 2387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 24994]
|-
|118
|[[Мұхтар Шаханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3084]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 71503]
|-
|119
|[[Өркениет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1887]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 5637]
|-
|120
|[[Қазақ тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 987]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3213]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 14284]
|-
|121
|[[Қазақстан аудандары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 992]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3076]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 21186]
|-
|122
|[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 9195]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 16015]
|-
|123
|[[Ақсу-Жабағылы қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1130]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 2299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 19872]
|-
|124
|[[Адам эволюциясының негізгі кезеңдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 506]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1981]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9152]
|-
|125
|[[Сақшы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 1343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 1714]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 3170]
|-
|126
|[[Көксерек (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 2638]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24681]
|-
|127
|[[Компьютер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 1450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 2714]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 15737]
|-
|128
|[[IP мекенжайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=IP_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1169]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=IP_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1860]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=IP_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2852]
|-
|129
|[[Қазақ рулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 33703]
|-
|130
|[[Аристотель]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 1952]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 7085]
|-
|131
|[[Дауыссыз дыбыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 852]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 2091]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 9604]
|-
|132
|[[Шығыс Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 973]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2083]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 12907]
|-
|133
|[[Дауысты дыбыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 837]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 2031]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 9856]
|-
|134
|[[Шежіре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 3098]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 15425]
|-
|135
|[[Қимақ қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3138]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 15894]
|-
|136
|[[Балқаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 708]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 15220]
|-
|137
|[[Әнет Баба]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0 643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0 1641]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0 3197]
|-
|138
|[[Есік Алтын адамы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 1310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 2380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 31117]
|-
|139
|[[Есептеуіш техника тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%88_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%88_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2872]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%88_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3837]
|-
|140
|[[Андроново мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 12804]
|-
|141
|[[Созақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 760]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 2777]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 3926]
|-
|142
|[[Психология]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 7734]
|-
|143
|[[ALEM (Ninety One)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 12109]
|-
|144
|[[Ерболат Беделхан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 939]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 2222]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 4532]
|-
|145
|[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4147]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 43609]
|-
|146
|[[Қоңырат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 3850]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 21901]
|-
|147
|[[Түркістан (қала)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 638]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 2352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 15143]
|-
|148
|[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 4013]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 5004]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 17129]
|-
|149
|[[Мұхаммед]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1202]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 3608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 25051]
|-
|150
|[[Ақбілек (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 25612]
|-
|151
|[[Алматы қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 7778]
|-
|152
|[[Ақ Орда (мемлекет)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 1980]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 2774]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 28569]
|-
|153
|[[Махмұд Қашқари]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 1135]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 2028]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 10400]
|-
|154
|[[Қазақ ұлттық киімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2182]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15402]
|-
|155
|[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 892]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 3078]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 11217]
|-
|156
|[[Персептрон]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 1061]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 1564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 1629]
|-
|157
|[[Жеті ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 2915]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 14311]
|-
|158
|[[Қазақстан мерекелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1302]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2901]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8916]
|-
|159
|[[Қазақстан Құрылтайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 969]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 4713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 10071]
|-
|160
|[[Палеолит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1601]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 5830]
|-
|161
|[[Ақбөкен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 1954]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 36377]
|-
|162
|[[Фонетика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 6529]
|-
|163
|[[Қызыл кітап]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 1608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 2180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 22983]
|-
|164
|[[Шәмші Қалдаяқов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1048]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 4559]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 27884]
|-
|165
|[[Алакөл қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 5722]
|-
|166
|[[Химиялық элементтер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 909]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2491]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12612]
|-
|167
|[[Әнет би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B8 582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B8 1447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B8 3098]
|-
|168
|[[Марқакөл қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 7371]
|-
|169
|[[Ақтабан шұбырынды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 974]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 2223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 13681]
|-
|170
|[[Жасанды нейронды желі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 1449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 3526]
|-
|171
|[[Қасым хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1783]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 31944]
|-
|172
|[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 1423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 2804]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 24031]
|-
|173
|[[Құмай тазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D0%B7%D1%8B 349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D0%B7%D1%8B 3212]
|-
|174
|[[Түркістан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 976]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2743]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15820]
|-
|175
|[[Ілияс Жансүгіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 981]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 40596]
|-
|176
|[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3099]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26984]
|-
|177
|[[Наймандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1067]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 3175]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 23063]
|-
|178
|[[Алматы облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 841]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2596]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14764]
|-
|179
|[[Неолит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 686]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 7279]
|-
|180
|[[Жамбыл Жабайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 899]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 45214]
|-
|181
|[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 880]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 3031]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 19577]
|-
|182
|[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 472]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16355]
|-
|183
|[[Дыбыс үндестігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 908]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 1652]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 7278]
|-
|184
|[[Алып Ер Тоңа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%A3%D0%B0 699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%A3%D0%B0 1347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%A3%D0%B0 2858]
|-
|185
|[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 975]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28674]
|-
|186
|[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1058]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28329]
|-
|187
|[[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1040]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1978]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 9626]
|-
|188
|[[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96 162]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96 1277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96 1621]
|-
|189
|[[Әлеуметтану]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 1389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 4753]
|-
|190
|[[:Санат:Қазақ батырлары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2039]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7078]
|-
|191
|[[Көмірсулар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 502]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1460]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 6812]
|-
|192
|[[Қыпшақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1138]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 22233]
|-
|193
|[[Жылқы малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1014]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3148]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 30815]
|-
|194
|[[Мәдениет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 708]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1678]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 8537]
|-
|195
|[[Жетіқарақшы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 1256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 2522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 16360]
|-
|196
|[[Құралай Заманбекқызы Нұрқаділова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2206]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2326]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3220]
|-
|197
|[[Арғын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1093]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 3389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 21471]
|-
|198
|[[Қазақстанның биік тау шыңдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1157]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4916]
|-
|199
|[[Жер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 1083]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 1844]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 10796]
|-
|200
|[[Күнбағыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%81 123]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%81 1280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%81 2671]
|-
|201
|[[Энеолит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 641]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 6142]
|-
|202
|[[Ақпарат-коммуникация технологиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1506]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5900]
|-
|203
|[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1138]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1700]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 5310]
|-
|204
|[[География]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 1619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 7093]
|-
|205
|[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1131]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 2001]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 16973]
|-
|206
|[[Шығыс Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 786]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16009]
|-
|207
|[[Ұлпан (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1120]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 39003]
|-
|208
|[[Санау жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 864]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 4045]
|-
|209
|[[Сын есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1059]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1826]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 15701]
|-
|210
|[[Сырым Датұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3117]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3776]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24031]
|-
|211
|[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 998]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 14316]
|-
|212
|[[Қазақстан өзендері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 872]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1918]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17666]
|-
|213
|[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 985]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1943]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10609]
|-
|214
|[[Қазақстан қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 936]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3105]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 21262]
|-
|215
|[[Саясаттану]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 1301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 5466]
|-
|216
|[[Қытай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 902]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 2832]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 19914]
|-
|217
|[[Компьютерлік желі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 688]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 1547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 6689]
|-
|218
|[[Көшпенділер (трилогия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 961]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 2135]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 13070]
|-
|219
|[[Әбіш Кекілбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1098]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 25150]
|-
|220
|[[Қалың елім, қазағым, қайран жұртым (өлең)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BC_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BC_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 1196]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BC_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 2615]
|-
|221
|[[Мезолит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 4437]
|-
|222
|[[Ғылым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 481]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 1571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 6364]
|-
|223
|[[Еуропа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 894]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 2184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 19298]
|-
|224
|[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 966]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 37791]
|-
|225
|[[Шымкент]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 653]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 1965]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 11740]
|-
|226
|[[Әмір Темір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 1129]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 2540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 25980]
|-
|227
|[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 574]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1739]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10763]
|-
|228
|[[Баланы қырқынан шығару]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 967]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 3094]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 23284]
|-
|229
|[[Қорғалжын қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 9341]
|-
|230
|[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2136]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 19891]
|-
|231
|[[Құрманғазы Сағырбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 29234]
|-
|232
|[[Махаббат, қызық мол жылдар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 838]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 3715]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 20683]
|-
|233
|[[Қазақстан көлдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 688]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20554]
|-
|234
|[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 973]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 3114]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 9206]
|-
|235
|[[Моңғол империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1878]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 18022]
|-
|236
|[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 668]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 10622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 10733]
|-
|237
|[[Бәйтерек (монумент)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 753]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 1762]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 23599]
|-
|238
|[[АҚШ штаттарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 855]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2899]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16937]
|-
|239
|[[Қазақ ұлттық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 756]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2735]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14502]
|-
|240
|[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 760]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26488]
|-
|241
|[[Экология]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1361]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 7068]
|-
|242
|[[Ілияс Есенберлин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 929]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1790]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 11094]
|-
|243
|[[Ұлытау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2728]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11603]
|-
|244
|[[Мұстафа Шоқай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1227]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 2429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 24200]
|-
|245
|[[Ұшқан ұя]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 915]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 2083]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 27054]
|-
|246
|[[Педагогика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 5915]
|-
|247
|[[Мүшел жас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 767]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 2796]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 20476]
|-
|248
|[[Ақуыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 1331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 6771]
|-
|249
|[[Қадыр Мырза Әлі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 955]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 1845]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 22815]
|-
|250
|[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 1068]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 2080]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 22873]
|-
|251
|[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 903]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 1888]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 27633]
|-
|252
|[[Темір дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 8099]
|-
|253
|[[Зат есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 807]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1830]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 21108]
|-
|254
|[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 750]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1686]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 11093]
|-
|255
|[[Құмырсқалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 239]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 8231]
|-
|256
|[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1605]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 21181]
|-
|257
|[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1047]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10797]
|-
|258
|[[Қыз Жібек (фильм)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 1265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 7046]
|-
|259
|[[Қабдеш Жұмаділов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 982]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2071]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16538]
|-
|260
|[[Мәтін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 604]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 1522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 9065]
|-
|261
|[[Жасыбай (көл)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 71]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 1089]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2052]
|-
|262
|[[Ежелгі Мысыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 618]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 1348]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 5868]
|-
|263
|[[Уикипедия:Анықтама]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 806]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 2284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 8769]
|-
|264
|[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1851]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 19625]
|-
|265
|[[Қазақстан жол белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16991]
|-
|266
|[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 904]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1870]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 56535]
|-
|267
|[[Географиялық зерттеу әдістері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 193]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1034]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2852]
|-
|268
|[[Аңырақай шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1028]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2121]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 15268]
|-
|269
|[[Аяз би (ертегі)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%28%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%29 191]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%28%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%29 1078]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%28%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%29 3292]
|-
|270
|[[Райымбек батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1683]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10520]
|-
|271
|[[Ғабиден Мұстафин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 1244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 1602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 7772]
|-
|272
|[[ДНҚ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 827]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 1697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 10991]
|-
|273
|[[Шарын шатқалы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1448]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 9343]
|-
|274
|[[Мемлекет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 1506]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 7753]
|-
|275
|[[Компьютер жадысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%8B 792]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%8B 1156]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%8B 2042]
|-
|276
|[[Азаматтық құқық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 657]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 6024]
|-
|277
|[[Айдос Сәкенұлы Мырзахметов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1244]
|-
|278
|[[Экономика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1216]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 4303]
|-
|279
|[[Өзбекстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 610]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1902]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11934]
|-
|280
|[[Ғұндар мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 508]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1222]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 13094]
|-
|281
|[[Наурызым қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 566]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1182]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 8478]
|-
|282
|[[Ресей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 798]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 2732]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 16743]
|-
|283
|[[Қазақ газеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 970]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 1655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 13589]
|-
|284
|[[Менің атым Қожа (хикаят)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 1115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 1853]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 18122]
|-
|285
|[[Адай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 762]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2481]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 14520]
|-
|286
|[[Санжар Керімбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1166]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12791]
|-
|287
|[[Кеңес Үмбетжанұлы Биекенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 22]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 890]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 943]
|-
|288
|[[Моғолстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1813]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16789]
|-
|289
|[[Жошы хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 982]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14306]
|-
|290
|[[Қазақстан Республикасының заңдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1793]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9143]
|-
|291
|[[Ақпарат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 1224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 4588]
|-
|292
|[[Құқық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 374]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 6647]
|-
|293
|[[Септік жалғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 13589]
|-
|294
|[[Лай суға май бітпес қой өткенге...]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D0%B9_%D3%A9%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5... 870]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D0%B9_%D3%A9%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5... 1214]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D0%B9_%D3%A9%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5... 2267]
|-
|295
|[[Жеті қазына]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 2209]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 18429]
|-
|296
|[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 703]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14599]
|-
|297
|[[Қобыланды батыр (жыр)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 1092]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 1498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 6646]
|-
|298
|[[Процессор]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80 721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80 1276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80 4182]
|-
|299
|[[Жоңғар шапқыншылығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 612]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 10706]
|-
|300
|[[Қырғызстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1854]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9930]
|-
|301
|[[Біржан Қожағұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 950]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1753]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9596]
|-
|302
|[[Қазақ-жоңғар соғыстары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 733]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1589]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 7857]
|-
|303
|[[Өсімдіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 635]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 9130]
|-
|304
|[[Батыс Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 615]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1903]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13344]
|-
|305
|[[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 935]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 2097]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 7538]
|-
|306
|[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 759]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1881]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 23620]
|-
|307
|[[Салауат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 598]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 2291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 18120]
|-
|308
|[[Барыс (жануар)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 542]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 1278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 7921]
|-
|309
|[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 2013]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 24976]
|-
|310
|[[Қырғи қабақ соғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 777]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 9665]
|-
|311
|[[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 785]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8355]
|-
|312
|[[Сарматтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 510]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 1207]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 10366]
|-
|313
|[[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7990]
|-
|314
|[[Мәдениеттану]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 985]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 5620]
|-
|315
|[[Қазақстан ғалымдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1057]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4431]
|-
|316
|[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16411]
|-
|317
|[[Ескендір (поэма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 1371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 2009]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 8876]
|-
|318
|[[Айша бибі кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 771]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1543]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 14476]
|-
|319
|[[Ас қорыту жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1791]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 11016]
|-
|320
|[[Қазақша Уикипедия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1036]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2708]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 9946]
|-
|321
|[[Асан қайғы Сәбитұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1979]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2811]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16426]
|-
|322
|[[Тәуке хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19071]
|-
|323
|[[Оғыздар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 818]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 1241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 6006]
|-
|324
|[[Хасан Алпысбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 227]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 915]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1613]
|-
|325
|[[Екпін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 878]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 1226]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 4883]
|-
|326
|[[Жүйелік блок]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 1186]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 1524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 5651]
|-
|327
|[[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 6380]
|-
|328
|[[Абайдың қара сөздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 863]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1672]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12577]
|-
|329
|[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 1515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 16679]
|-
|330
|[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 776]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 1840]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 23221]
|-
|331
|[[Сөйлем мүшелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 823]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 19297]
|-
|332
|[[Жусан иісі (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1006]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1894]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18568]
|-
|333
|[[Алланың есімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 729]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17642]
|-
|334
|[[Адам анатомиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1152]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3765]
|-
|335
|[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 706]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3070]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 26223]
|-
|336
|[[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 185]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1892]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 3318]
|-
|337
|[[Қарағанды облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1999]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11510]
|-
|338
|[[Шешендік өнер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 1163]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 5024]
|-
|339
|[[Ерте темір дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 988]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 7515]
|-
|340
|[[Уикипедия:Қауым порталы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 763]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1968]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 7245]
|-
|341
|[[Тәуелдік жалғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 501]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1188]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 10560]
|-
|342
|[[Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 1113]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 5783]
|-
|343
|[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1398]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7845]
|-
|344
|[[Әбілхан Қастеев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 472]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 1255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 18580]
|-
|345
|[[Тұрар Рысқұлов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1740]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16656]
|-
|346
|[[Микроскоп]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF 188]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF 899]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF 4877]
|-
|347
|[[Қазақ шежірелерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 684]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15683]
|-
|348
|[[Маңғыстау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 611]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1756]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11373]
|-
|349
|[[Керей хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 829]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1905]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16319]
|-
|350
|[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1047]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1884]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 20164]
|-
|351
|[[Бақытсыз Жамал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 618]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1672]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 23493]
|-
|352
|[[Америка Құрама Штаттары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 744]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1949]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 16838]
|-
|353
|[[Солтүстік Америка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 710]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1249]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 8927]
|-
|354
|[[Биология]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 396]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1361]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 6820]
|-
|355
|[[Эргономика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 110]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 842]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1782]
|-
|356
|[[Жаныс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 763]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11027]
|-
|357
|[[Хан Тәңірі шыңы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 1277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 5006]
|-
|358
|[[Қыркүйек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 1067]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 2044]
|-
|359
|[[Тәнеке Нұралы Дөсетұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 942]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2145]
|-
|360
|[[ChatGPT]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ChatGPT 470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ChatGPT 1310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ChatGPT 8461]
|-
|361
|[[Алтай таулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 711]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7772]
|-
|362
|[[Кіші жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 811]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2138]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 14543]
|-
|363
|[[Тыныс алу жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 717]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 12685]
|-
|364
|[[Ақтөбе облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 537]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1880]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10585]
|-
|365
|[[Құндылық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1099]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 5359]
|-
|366
|[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1867]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9005]
|-
|367
|[[Абай облысындағы өрт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 998]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 1780]
|-
|368
|[[Хақназар хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18175]
|-
|369
|[[Бұлшық ет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 1122]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 10125]
|-
|370
|[[Анатомия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F 199]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F 1003]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F 2793]
|-
|371
|[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1604]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 19439]
|-
|372
|[[Ысты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 617]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2382]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11413]
|-
|373
|[[Исатай Тайманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 618]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13754]
|-
|374
|[[Сырдария]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 552]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1431]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 10998]
|-
|375
|[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1797]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6669]
|-
|376
|[[Жаратылыстану ғылымдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1055]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3995]
|-
|377
|[[Қазақстан астанасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1077]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 7085]
|-
|378
|[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20805]
|-
|379
|[[Sadraddin]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Sadraddin 779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Sadraddin 2420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Sadraddin 9037]
|-
|380
|[[Қатысушы:Орел Карл/зертхана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 129]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 764]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 779]
|-
|381
|[[Қазтуған Сүйінішұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2942]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9209]
|-
|382
|[[Қызылорда облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 670]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1763]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9937]
|-
|383
|[[Қазақстан географиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1356]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12489]
|-
|384
|[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 821]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2036]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 11916]
|-
|385
|[[Албан руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 741]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 2129]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 12704]
|-
|386
|[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1601]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8432]
|-
|387
|[[Қазақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2010]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 16247]
|-
|388
|[[Қазақстанның ерте орта ғасырлардағы мемлекеттері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1004]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 8031]
|-
|389
|[[Еуразия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1169]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 7932]
|-
|390
|[[Қыпшақ хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 759]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 14983]
|-
|391
|[[Дулат Бабатайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 500]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1222]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18487]
|-
|392
|[[Наурызбай батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1042]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 6216]
|-
|393
|[[Жәнібек хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 820]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1886]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14768]
|-
|394
|[[Қасым Аманжолов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1615]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 13407]
|-
|395
|[[Әлімұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 700]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2123]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13075]
|-
|396
|[[Табын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 2250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 12466]
|-
|397
|[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 554]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15887]
|-
|398
|[[Қарғын (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 805]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1773]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 10361]
|-
|399
|[[Әділет (партия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 554]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 6501]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 13957]
|-
|400
|[[Арыстанбаб]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 744]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 1866]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 11687]
|-
|401
|[[Сөз таптары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 13351]
|-
|402
|[[Домбыра]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 19767]
|-
|403
|[[Қазақ хандығының құрылуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1392]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 2431]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 21091]
|-
|404
|[[Рәбиға Сәтіғалиқызы Сыздық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 526]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 980]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3008]
|-
|405
|[[:Сурет:Female and male anus.jpg]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 855]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 1456]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 1531]
|-
|406
|[[Африка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1368]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 11452]
|-
|407
|[[Азия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 13497]
|-
|408
|[[Көкпар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 1129]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 7253]
|-
|409
|[[Жамбыл облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1834]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11204]
|-
|410
|[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 714]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 12306]
|-
|411
|[[Қазақ билері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 731]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10373]
|-
|412
|[[Байұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7024]
|-
|413
|[[Ұстаз (цифрлық платформа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 472]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 4635]
|-
|414
|[[Фариза Оңғарсынова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1633]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19078]
|-
|415
|[[Дулат Исабеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1020]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1757]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 16046]
|-
|416
|[[Жетісу облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1766]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9309]
|-
|417
|[[Құнанбай Өскенбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1398]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9629]
|-
|418
|[[Үстірт қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 981]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 5699]
|-
|419
|[[Жыныстық қатынас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2213]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 9250]
|-
|420
|[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13813]
|-
|421
|[[Ақан сері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1383]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 15783]
|-
|422
|[[Бесін намазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1949]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 15079]
|-
|423
|[[Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1506]
|-
|424
|[[Отбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1051]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 5257]
|-
|425
|[[Операциялық жүйелер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 670]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 1160]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 5969]
|-
|426
|[[Руслан Фатихұлы Жақсылықов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 968]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 2221]
|-
|427
|[[Әлем елдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1630]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11073]
|-
|428
|[[Ньютон заңдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 995]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6599]
|-
|429
|[[Домендік атау жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1361]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2126]
|-
|430
|[[Олжас Абайұлы Бектенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 456]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1733]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4746]
|-
|431
|[[Батырлар жыры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 1066]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 6760]
|-
|432
|[[Абай облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1757]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8975]
|-
|433
|[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 18910]
|-
|434
|[[Сұңғыла]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 750]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 2281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 10024]
|-
|435
|[[Тоғыз-құмалақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 604]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 15938]
|-
|436
|[[Екінші дүниежүзілік соғыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 491]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1502]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 18831]
|-
|437
|[[Руналық жазу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83 852]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83 2731]
|-
|438
|[[Шешендік сөздер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 431]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 964]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 4973]
|-
|439
|[[Бас сүйек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 372]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 943]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 4281]
|-
|440
|[[Ұлыбритания]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 8233]
|-
|441
|[[Әл-Фатиха сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 560]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1833]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 20955]
|-
|442
|[[Дулат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 2034]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 14206]
|-
|443
|[[Ақпараттық қауіпсіздік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 1005]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 6676]
|-
|444
|[[Ақтөбе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 1468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 10561]
|-
|445
|[[Киіз үй]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 791]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 1531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 20101]
|-
|446
|[[Саңырауқұлақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 665]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1140]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 8307]
|-
|447
|[[Аида Ғалымқызы Балаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3557]
|-
|448
|[[Алғашқы ұстаз (кітап)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 701]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 1039]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 1601]
|-
|449
|[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9929]
|-
|450
|[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 624]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1971]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 7432]
|-
|451
|[[Тоқылдақ тұқымдастар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 63]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1811]
|-
|452
|[[Қарақытай мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1140]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 10292]
|-
|453
|[[Қазақ графикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 348]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1020]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 3848]
|-
|454
|[[Латын әліпбиі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 977]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 3392]
|-
|455
|[[Ертіс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 1231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 9889]
|-
|456
|[[:Сурет:Қазақстан картасы.png]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 719]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 1278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 4891]
|-
|457
|[[Қазақстан климаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 217]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 843]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 5246]
|-
|458
|[[Табылды Досымов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11248]
|-
|459
|[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1752]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7789]
|-
|460
|[[Тоныкөк]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D0%BA%D3%A9%D0%BA 405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D0%BA%D3%A9%D0%BA 929]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D0%BA%D3%A9%D0%BA 3273]
|-
|461
|[[Ұлы жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1791]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 13287]
|-
|462
|[[Түркілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 518]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9078]
|-
|463
|[[Жануарлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 10240]
|-
|464
|[[Шөмекей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 1907]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9578]
|-
|465
|[[Қазақстан туы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 1437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 15154]
|-
|466
|[[Кенен Әзірбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 756]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1183]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5143]
|-
|467
|[[Қосөзен (өркениет)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD_%28%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%29 465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD_%28%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%29 913]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD_%28%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%29 2793]
|-
|468
|[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 715]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 40011]
|-
|469
|[[Күнделік.кз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 508]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 1568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 75080]
|-
|470
|[[Геродот]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 216]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 791]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 4668]
|-
|471
|[[Алтынемел ұлттық паркі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 917]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 5965]
|-
|472
|[[Метафора]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 759]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 1181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 9886]
|-
|473
|[[Туыстық атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2025]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 21112]
|-
|474
|[[Мәңгілік бала бейне]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 949]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 1468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 16293]
|-
|475
|[[Ақпараттың өлшем бірліктері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 799]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1435]
|-
|476
|[[Қазақстанның Қызыл кітабы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1092]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 7904]
|-
|477
|[[Орта жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1763]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 11495]
|-
|478
|[[Төлен Әбдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 719]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 1357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 7823]
|-
|479
|[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 1178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 8903]
|-
|480
|[[Публицистикалық стиль]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 552]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 984]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 8097]
|-
|481
|[[Бөгенбай батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1712]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 9413]
|-
|482
|[[Үндестік заңы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 418]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 890]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 4117]
|-
|483
|[[Сөз тіркесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 574]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 1019]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 13890]
|-
|484
|[[Руслан Тай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 1674]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 5537]
|-
|485
|[[Аяз би Жаманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 192]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2334]
|-
|486
|[[Қызғалдақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 1122]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 18183]
|-
|487
|[[Қожа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 1789]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 12341]
|-
|488
|[[Қаратау қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 383]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 818]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 5473]
|-
|489
|[[Есім хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16500]
|-
|490
|[[Қызылорда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 506]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 1438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 9935]
|-
|491
|[[Павлодар облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1151]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 6511]
|-
|492
|[[Тұран ойпаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 807]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1077]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 4842]
|-
|493
|[[Мұхит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 711]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 1359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 11837]
|-
|494
|[[Елім-ай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 888]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 5096]
|-
|495
|[[Шахмұрат Мүтәліп]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 1409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 5723]
|-
|496
|[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3179]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16947]
|-
|497
|[[Дүние жүзінің саяси картасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 913]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 5079]
|-
|498
|[[Өсімдік ұлпасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 356]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 878]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 4008]
|-
|499
|[[Батыс Алтай қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 777]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 5100]
|-
|500
|[[Әдебиет теориясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 837]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3360]
|-
|501
|[[Су]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83 301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83 1452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83 8774]
|-
|502
|[[Қаракесек (Арғын)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 1941]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 11315]
|-
|503
|[[Жұмбақтас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 236]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 1188]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 8856]
|-
|504
|[[Хан Шатыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 806]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4886]
|-
|505
|[[Қара тоқылдақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 27]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 749]
|-
|506
|[[Медицина]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1398]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 4940]
|-
|507
|[[Құстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 302]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 953]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 10570]
|-
|508
|[[Өскемен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 501]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 7887]
|-
|509
|[[Ұлпа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0 254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0 858]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0 4078]
|-
|510
|[[Геодезия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F 317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F 674]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1739]
|-
|511
|[[Үндістан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 552]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12440]
|-
|512
|[[Орал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 7659]
|-
|513
|[[Қазақстандағы саяси партиялар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 557]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2552]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 10113]
|-
|514
|[[Орфография]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 3591]
|-
|515
|[[Морфология (лингвистика)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 899]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 6365]
|-
|516
|[[Сайын Мұратбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1909]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 13420]
|-
|517
|[[Әбілқайыр хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 882]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1842]
|-
|518
|[[Отырар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 1312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 14485]
|-
|519
|[[Интернет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 982]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 6253]
|-
|520
|[[Қазақстан соғыстан кейінгі кезеңде]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 182]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 686]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 5519]
|-
|521
|[[Бактериялар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 1001]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 7619]
|-
|522
|[[Алаш қозғалысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 511]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1136]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7527]
|-
|523
|[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 693]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1162]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4502]
|-
|524
|[[Қайрат Нұртас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 1011]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2077]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 11932]
|-
|525
|[[Сөз табы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 374]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1084]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 11695]
|-
|526
|[[Нұртас Дәндібайұлы Оңдасынов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 864]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3831]
|-
|527
|[[Оңтүстік Америка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 644]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 10858]
|-
|528
|[[Желтоқсан көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 583]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 56710]
|-
|529
|[[Көңіл шай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 1642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 10380]
|-
|530
|[[Буын үндестігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%83%D1%8B%D0%BD_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%83%D1%8B%D0%BD_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%83%D1%8B%D0%BD_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 3700]
|-
|531
|[[Шалкиіз Тіленшіұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3107]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9155]
|-
|532
|[[Үстеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 480]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 17731]
|-
|533
|[[Мұрат Есжан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D1%81%D0%B6%D0%B0%D0%BD 424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D1%81%D0%B6%D0%B0%D0%BD 857]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D1%81%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1164]
|-
|534
|[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1978]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9571]
|-
|535
|[[Менің атым Қожа (фильм)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 1212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 10379]
|-
|536
|[[Жапония]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 13790]
|-
|537
|[[Сұлтанбек Қожанұлы Қожанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 855]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3761]
|-
|538
|[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1398]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14426]
|-
|539
|[[Қасым ханның қасқа жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1097]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 10304]
|-
|540
|[[Адам қаңқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 855]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 6842]
|-
|541
|[[Білге қаған]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 406]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 851]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 3676]
|-
|542
|[[Қазақ әдебиеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 956]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 6724]
|-
|543
|[[Қазақстан Республикасының Үкіметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 406]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1121]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 5968]
|-
|544
|[[Түрік руна жазбалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 871]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3740]
|-
|545
|[[Аминқышқылдар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 5144]
|-
|546
|[[Асқазан аурулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 494]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1685]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13829]
|-
|547
|[[Ертегі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 1106]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 5306]
|-
|548
|[[Байлар-Жандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5830]
|-
|549
|[[Ақмола облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 491]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8898]
|-
|550
|[[Руслан Бөлебай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 141]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4544]
|-
|551
|[[Шымбұлақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B 132]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B 780]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B 6044]
|-
|552
|[[Қазақтың боғауыз сөздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 510]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1804]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12053]
|-
|553
|[[Мәңгілік ел қақпасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 165]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 742]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 17321]
|-
|554
|[[Ноғай Ордасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 853]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1780]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 2811]
|-
|555
|[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1075]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9269]
|-
|556
|[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1878]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 16936]
|-
|557
|[[Сүйінбай Аронұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1113]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15766]
|-
|558
|[[Таз руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7454]
|-
|559
|[[Түркия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 9679]
|-
|560
|[[Болыс болдым, мінеки...]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BC%2C_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8... 651]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BC%2C_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8... 802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BC%2C_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8... 2522]
|-
|561
|[[Ұлы Отан соғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 21231]
|-
|562
|[[Диуани лұғат ат-түрк]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 921]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 1247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 4624]
|-
|563
|[[Фернан Магеллан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD 450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD 806]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD 3743]
|-
|564
|[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4964]
|-
|565
|[[Лиро-эпостық жырлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D1%80%D0%BE-%D1%8D%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 88]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D1%80%D0%BE-%D1%8D%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 638]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D1%80%D0%BE-%D1%8D%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 3417]
|-
|566
|[[Көшпелiлер немесе дала өркениетi]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BBi%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%B5_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82i 351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BBi%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%B5_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82i 795]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BBi%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%B5_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82i 4394]
|-
|567
|[[Жалайыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 518]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 10410]
|-
|568
|[[Тұсаукесер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 589]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 1456]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 14325]
|-
|569
|[[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 500]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1155]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6520]
|-
|570
|[[:Санат:Қазақстан әншілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 518]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1707]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11874]
|-
|571
|[[Жетісу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 448]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 1069]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 8085]
|-
|572
|[[Қарағанды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1617]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 7863]
|-
|573
|[[Есімдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 1090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 15509]
|-
|574
|[[Қан мен тер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 555]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 1168]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 11883]
|-
|575
|[[Алгоритм]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 222]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 5513]
|-
|576
|[[Мақала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1012]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7476]
|-
|577
|[[Қой]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9 171]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9 855]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9 5373]
|-
|578
|[[Кәмшат Жолдыбаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 5672]
|-
|579
|[[Қалқаман Айымғазыұлы Сарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 525]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 985]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 6518]
|-
|580
|[[Республика күні (Қазақстан)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 2201]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 2596]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 26690]
|-
|581
|[[Қазақстан вице-президенті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1174]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1174]
|-
|582
|[[Жұлдыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 7395]
|-
|583
|[[Қазақтың би-шешендері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8-%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8-%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 847]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8-%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4133]
|-
|584
|[[Сақиналар әміршісі (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 785]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1650]
|-
|585
|[[Қаңлы (тайпа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 7391]
|-
|586
|[[Қан топтары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 487]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1228]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 10313]
|-
|587
|[[Малайсары батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2349]
|-
|588
|[[Кемел Ақышұлы Ақышев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 759]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 5254]
|-
|589
|[[Ақтау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1183]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 7684]
|-
|590
|[[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 175]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 921]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3561]
|-
|591
|[[Нұрлы Асылбекұлы Бектұрсынов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 43]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 726]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1060]
|-
|592
|[[Қазақстан тарихы (ғылым)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B_%28%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%29 185]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B_%28%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%29 757]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B_%28%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%29 3818]
|-
|593
|[[Моңғол шапқыншылығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 665]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 959]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 10756]
|-
|594
|[[Шылау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 526]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 950]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 14009]
|-
|595
|[[Орхон жазба ескерткіштері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 242]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 604]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1842]
|-
|596
|[[Сіргелі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 554]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 1746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 11032]
|-
|597
|[[Баян Мақсатқызы Алагөзова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 407]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1109]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9163]
|-
|598
|[[Шақшақ Жәнібек батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 829]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2500]
|-
|599
|[[Жай сан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%BD 370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%BD 898]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%BD 5193]
|-
|600
|[[Табиғат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 316]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 10993]
|-
|601
|[[Жылқы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 924]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 8577]
|-
|602
|[[Жайық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 431]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1052]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 8532]
|-
|603
|[[Физика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0 230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0 814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0 4090]
|-
|604
|[[Уикипедия:Telegram]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 1274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 5590]
|-
|605
|[[Ислам]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 1300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 11639]
|-
|606
|[[Керей (тайпа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 9142]
|-
|607
|[[Әдібай Табылдиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 649]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2679]
|-
|608
|[[Бозжыра шатқалы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 997]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 4628]
|-
|609
|[[Шеркеш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 1584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9557]
|-
|610
|[[Халел Досмұхамедов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 460]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 1024]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 7088]
|-
|611
|[[Географиялық карта]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 3461]
|-
|612
|[[Атырау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 6483]
|-
|613
|[[Қоғам]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 844]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 4946]
|-
|614
|[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1852]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10404]
|-
|615
|[[Маслоудың қажетсіну пирамидасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 3537]
|-
|616
|[[Уикипедия:Видео сабақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5837]
|-
|617
|[[:Санат:Қазақстан таулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 720]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4543]
|-
|618
|[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1326]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 8578]
|-
|619
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7549]
|-
|620
|[[Меңіреу құр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D1%80 38]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D1%80 555]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D1%80 737]
|-
|621
|[[Латын тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 976]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3958]
|-
|622
|[[Сан есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 427]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 950]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 12994]
|-
|623
|[[Исатай-Махамбет көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1000]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 17238]
|-
|624
|[[Тырнақша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 1020]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 5763]
|-
|625
|[[Елена Андреевна Рыбакина]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A0%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0 177]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A0%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0 592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A0%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1320]
|-
|626
|[[Есет Көтібарұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1694]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14311]
|-
|627
|[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7409]
|-
|628
|[[Аустралия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1055]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 8071]
|-
|629
|[[Мекемтас Мырзахметұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 931]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4447]
|-
|630
|[[Алаш Орда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 481]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1114]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 13313]
|-
|631
|[[Біріккен сөздер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 756]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 5506]
|-
|632
|[[Домалақ ана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 7933]
|-
|633
|[[Етістік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 1036]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 13764]
|-
|634
|[[Бурабай ұлттық паркі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 760]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 4371]
|-
|635
|[[Ауызекі сөйлеу тілінің стилі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 801]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 4845]
|-
|636
|[[Батыс Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1190]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10726]
|-
|637
|[[:Санат:Қазақстан суретшілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5358]
|-
|638
|[[Шанышқылы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 471]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 7700]
|-
|639
|[[Қазақ фольклортану ғылымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2161]
|-
|640
|[[Ежелгі Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2999]
|-
|641
|[[Өт айдайтын дәрілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8416]
|-
|642
|[[Алакөл (көл)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 1406]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 10499]
|-
|643
|[[Германия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1096]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 8774]
|-
|644
|[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 686]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1204]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12010]
|-
|645
|[[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 880]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 8094]
|-
|646
|[[Христофор Колумб]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 784]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 4693]
|-
|647
|[[Жалғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 796]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 7168]
|-
|648
|[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 576]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15097]
|-
|649
|[[Алпамыс батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1206]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 9089]
|-
|650
|[[Орфографиялық сөздік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 636]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 1435]
|-
|651
|[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1192]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 15692]
|-
|652
|[[Атырау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7516]
|-
|653
|[[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4848]
|-
|654
|[[Қостанай облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1140]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 6846]
|-
|655
|[[Тараз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 1183]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 8862]
|-
|656
|[[Жіктік жалғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1147]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 8355]
|-
|657
|[[Сиқым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 7685]
|-
|658
|[[Информатика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3525]
|-
|659
|[[Қапез Байғабылұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D0%B7_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 302]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D0%B7_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 783]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D0%B7_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2002]
|-
|660
|[[Ит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%82 263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%82 874]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%82 4294]
|-
|661
|[[Семей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 372]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1103]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 6689]
|-
|662
|[[Әпке (драма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 749]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1177]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 17203]
|-
|663
|[[Тас дәуірінің хронологиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 193]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 649]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2329]
|-
|664
|[[Жоңғар хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 481]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1103]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 7128]
|-
|665
|[[Ерлан Жақанұлы Қошанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 475]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4442]
|-
|666
|[[Жиембет жырау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2830]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 3160]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 9596]
|-
|667
|[[Эпитет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 636]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 897]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 7407]
|-
|668
|[[Ғылыми стиль]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 786]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 4823]
|-
|669
|[[Тарих]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85 227]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85 922]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85 3636]
|-
|670
|[[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 980]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 4657]
|-
|671
|[[Психологияның зерттеу әдістері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 638]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3627]
|-
|672
|[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1108]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7021]
|-
|673
|[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1060]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9118]
|-
|674
|[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 869]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1827]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11931]
|-
|675
|[[Қазақ тілі тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 124]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 4138]
|-
|676
|[[Салқам Жәңгір хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 857]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 13387]
|-
|677
|[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 526]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 1023]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 14812]
|-
|678
|[[Химия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 202]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 847]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 4892]
|-
|679
|[[Мұғалжар тауы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 899]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 4586]
|-
|680
|[[Ақпан төңкерісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 743]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 6601]
|-
|681
|[[Сапарғали Ысқақұлы Бегалин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%AB%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 210]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%AB%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%AB%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 8047]
|-
|682
|[[Азия мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 844]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4867]
|-
|683
|[[Дилемма]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BC%D0%B0 523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BC%D0%B0 534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BC%D0%B0 733]
|-
|684
|[[Жедел жады]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B 562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B 777]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B 2069]
|-
|685
|[[Берел қорымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 844]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 15100]
|-
|686
|[[Қазақстан темір жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1022]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 7552]
|-
|687
|[[Археология]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 137]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 589]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 2813]
|-
|688
|[[Қазақ жүздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1374]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9966]
|-
|689
|[[Келінжан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 7589]
|-
|690
|[[Ми]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 1083]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 9546]
|-
|691
|[[Батыс Рим империясының құлауы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 109]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 1822]
|-
|692
|[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 406]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6697]
|-
|693
|[[Сабырсыз, арсыз, еріншек...]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%B7%2C_%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%B7%2C_%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA... 360]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%B7%2C_%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%B7%2C_%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA... 586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%B7%2C_%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%B7%2C_%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA... 1537]
|-
|694
|[[Қоректік тізбек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA 198]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA 623]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3468]
|-
|695
|[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1162]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10615]
|-
|696
|[[Әлібек Сәкенұлы Қуантыров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 78]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 935]
|-
|697
|[[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3850]
|-
|698
|[[Қазақ хандығының тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 835]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3167]
|-
|699
|[[Шапырашты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 7723]
|-
|700
|[[Жезқазған]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 919]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 5510]
|-
|701
|[[Шешендік сөз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7 352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7 1742]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7 6678]
|-
|702
|[[Альберт Эйнштейн]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 718]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 4213]
|-
|703
|[[Көңіл толқыны (күй)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1148]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6435]
|-
|704
|[[Қазақстан жеріндегі палеолит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 173]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 2629]
|-
|705
|[[Әдебиеттану]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 145]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 576]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 2226]
|-
|706
|[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7503]
|-
|707
|[[Баскетбол]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 739]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 7611]
|-
|708
|[[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 881]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 6624]
|-
|709
|[[Қазақстан теңгесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 1005]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 19524]
|-
|710
|[[Шортанбай Қанайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 482]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 799]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15336]
|-
|711
|[[BALA (Ninety One)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=BALA_%28Ninety_One%29 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=BALA_%28Ninety_One%29 1219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=BALA_%28Ninety_One%29 4440]
|-
|712
|[[Мақал-мәтелдер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 396]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 1117]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 9364]
|-
|713
|[[Тынық мұхит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 963]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 8585]
|-
|714
|[[Жай сөйлем және оның түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 356]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 703]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8959]
|-
|715
|[[Сократ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82 300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82 659]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82 2750]
|-
|716
|[[Прокариоттар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 239]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 638]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 2553]
|-
|717
|[[Қан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 7413]
|-
|718
|[[Қазақстан халық кеңесінің мүшелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 564]
|-
|719
|[[Дарын республикалық ғылыми-практикалық орталығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 3167]
|-
|720
|[[Қытай тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 755]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 6290]
|-
|721
|[[Бірінші Мемлекеттік Дума]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 10879]
|-
|722
|[[Көзімнің қарасы...]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 11937]
|-
|723
|[[Нуклеин қышқылдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 635]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4181]
|-
|724
|[[Күн жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 512]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 842]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 7348]
|-
|725
|[[Матай (ру бірлестігі)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 431]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7347]
|-
|726
|[[Сыбайлас жемқорлық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 396]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 834]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 7459]
|-
|727
|[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1719]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6566]
|-
|728
|[[Вирустар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 823]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4632]
|-
|729
|[[Жүрек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 410]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 914]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 8588]
|-
|730
|[[Әбунасыр Пернеханұлы Серіков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 165]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1904]
|-
|731
|[[Саясат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 709]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 4351]
|-
|732
|[[Мата атаулары мен түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1805]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8850]
|-
|733
|[[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 427]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 939]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3351]
|-
|734
|[[Органоидтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80 272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80 684]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80 2881]
|-
|735
|[[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 847]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3364]
|-
|736
|[[Тұманбай Молдағалиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 306]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 760]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 7239]
|-
|737
|[[Қырғыздар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 800]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 3837]
|-
|738
|[[Кірме сөздер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 4890]
|-
|739
|[[Табиғатты қорғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 7279]
|-
|740
|[[Дидахмет Әшімханұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 130]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1056]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2222]
|-
|741
|[[Бөріқазған]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D1%80%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 182]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D1%80%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D1%80%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 1497]
|-
|742
|[[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 1039]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 4970]
|-
|743
|[[Жаһандану]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 744]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 1098]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 6898]
|-
|744
|[[Орган]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD 106]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD 566]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD 1540]
|-
|745
|[[Ежелгі Грекия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 889]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 7301]
|-
|746
|[[Ескендір Зұлқарнайын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 1104]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 9099]
|-
|747
|[[Орбұлақ шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 718]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1217]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 13594]
|-
|748
|[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1045]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1604]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 11975]
|-
|749
|[[Бесікке салу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 19935]
|-
|750
|[[Майлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 615]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 3619]
|-
|751
|[[Франция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 480]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 1209]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 8517]
|-
|752
|[[Тіл (лингвистика)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 2796]
|-
|753
|[[Бұрындық хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9718]
|-
|754
|[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 407]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 986]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 10154]
|-
|755
|[[Конституциялық құқық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 202]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 3337]
|-
|756
|[[Байбақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 7548]
|-
|757
|[[Жаппас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6525]
|-
|758
|[[Орта ғасырлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 192]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 635]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 760]
|-
|759
|[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 676]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13171]
|-
|760
|[[Облыс орталығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 127]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 545]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 4496]
|-
|761
|[[Липидтер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BF%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BF%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BF%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 2800]
|-
|762
|[[Құран]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 1423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 10218]
|-
|763
|[[Ағылшын революциясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 503]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2285]
|-
|764
|[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 348]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 1218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 9250]
|-
|765
|[[Атмосфера]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 784]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 7256]
|-
|766
|[[Кемел Тоқаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 905]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3443]
|-
|767
|[[Теміреткі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 1169]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 10346]
|-
|768
|[[Беріш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 7706]
|-
|769
|[[Жол белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 963]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9290]
|-
|770
|[[Қайым Мұқамедханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 467]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 892]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7508]
|-
|771
|[[Тайқазан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 399]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 954]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 8728]
|-
|772
|[[Ұлы Қытай қорғаны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 471]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 905]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 6787]
|-
|773
|[[Қ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A 478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A 1680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A 9649]
|-
|774
|[[Орталық Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 820]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6752]
|-
|775
|[[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3405]
|-
|776
|[[Түйе малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10181]
|-
|777
|[[Қазақстанның экологиялық проблемалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10183]
|-
|778
|[[Бата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 392]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 882]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 4514]
|-
|779
|[[Жүйке жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 7893]
|-
|780
|[[Исаак Ньютон]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA_%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD 262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA_%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD 721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA_%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD 4431]
|-
|781
|[[Асылы Әлиқызы Осман]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 971]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2526]
|-
|782
|[[Антропогенез]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7 233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7 575]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7 3275]
|-
|783
|[[Қуандық Қыстықбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 651]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1152]
|-
|784
|[[Барсакелмес]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81 126]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81 507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81 1484]
|-
|785
|[[Қазақстан демографиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1037]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13732]
|-
|786
|[[Византия империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1357]
|-
|787
|[[Фотосинтез]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 7624]
|-
|788
|[[Қазақ шежіресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1041]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6266]
|-
|789
|[[Грейг қызғалдағы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%B3_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 386]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%B3_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%B3_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 2331]
|-
|790
|[[Моңғолия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1096]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 6965]
|-
|791
|[[Футбол]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 1354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 11393]
|-
|792
|[[Соқырішек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1063]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 8061]
|-
|793
|[[Асхат Сергеевич Ниязов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 559]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1817]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 5784]
|-
|794
|[[Арқанкерген оқиғасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 576]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 1035]
|-
|795
|[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8837]
|-
|796
|[[Үлгі:Апта күндері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BF%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BF%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 748]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BF%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5207]
|-
|797
|[[Ұлы географиялық ашылулар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 195]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 4043]
|-
|798
|[[Балдыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80 206]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80 590]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80 3232]
|-
|799
|[[Күз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B7 381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B7 654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B7 2294]
|-
|800
|[[Медеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 657]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 6729]
|-
|801
|[[Алаш автономиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 961]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11517]
|-
|802
|[[Психология тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 120]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 481]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2284]
|-
|803
|[[Орта Азия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 163]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 605]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 3059]
|-
|804
|[[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 744]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13406]
|-
|805
|[[Жеңіл атлетика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 605]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3410]
|-
|806
|[[Бұланты шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 948]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 7797]
|-
|807
|[[Мөде қаған]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 691]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 4613]
|-
|808
|[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1014]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31003]
|-
|809
|[[Синтаксис]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 724]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 6305]
|-
|810
|[[Көкшетау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 917]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 5624]
|-
|811
|[[Жаужүрек мың бала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 929]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7521]
|-
|812
|[[Халықаралық бірліктер жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 177]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2757]
|-
|813
|[[Солтүстік Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1058]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8375]
|-
|814
|[[Қазақстанның табиғаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 399]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 647]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 3075]
|-
|815
|[[Зарина Кармен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 6912]
|-
|816
|[[Огюст Конт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%B3%D1%8E%D1%81%D1%82_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82 137]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B3%D1%8E%D1%81%D1%82_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82 468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%B3%D1%8E%D1%81%D1%82_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82 1339]
|-
|817
|[[Қаржаубай Сартқожаұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 77]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1135]
|-
|818
|[[Қайталау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 551]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 821]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 5651]
|-
|819
|[[Ясин сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8928]
|-
|820
|[[Оғызнама]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0 452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0 641]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0 2257]
|-
|821
|[[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1016]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5801]
|-
|822
|[[Сұлтан Бейбарыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1202]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 10459]
|-
|823
|[[Қазақстанның жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1197]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1624]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 24791]
|-
|824
|[[Оңтүстік Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 302]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1163]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8878]
|-
|825
|[[Біржан мен Сара айтысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 1223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 1560]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 8542]
|-
|826
|[[Ағылшын тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 986]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 5487]
|-
|827
|[[Ғаламшар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 735]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 9531]
|-
|828
|[[Еңлік-Кебек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 398]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1029]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 15024]
|-
|829
|[[Қазақстан Республикасының ұлттық кітапханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 368]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 572]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4100]
|-
|830
|[[Үлгі:Менделеевтің периодтық кестесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%96 215]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%96 550]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%96 1029]
|-
|831
|[[Қарлұқтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3416]
|-
|832
|[[Qazaqstan (телеарна)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 358]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 984]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 5377]
|-
|833
|[[Уикипедия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1149]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 4641]
|-
|834
|[[Көз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 747]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 6964]
|-
|835
|[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1474]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 6965]
|-
|836
|[[Қарауыл руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1141]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 5689]
|-
|837
|[[Митохондрия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F 342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F 692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F 5530]
|-
|838
|[[Атом]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC 185]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC 587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC 3463]
|-
|839
|[[Эссе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 659]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 5743]
|-
|840
|[[Карл Маркс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%81 174]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%81 526]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%81 1872]
|-
|841
|[[Ньютонның бірінші заңы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 5281]
|-
|842
|[[Жақайым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1199]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5871]
|-
|843
|[[Мөлдір Әуелбекова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 933]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8156]
|-
|844
|[[Мажарстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 880]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4246]
|-
|845
|[[Қазақстанның географиялық зерттелу тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 54]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1522]
|-
|846
|[[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 756]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 13702]
|-
|847
|[[Танымал қазақтардың тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 801]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6845]
|-
|848
|[[Платон]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BD 241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BD 588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BD 3129]
|-
|849
|[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 204]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 863]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4935]
|-
|850
|[[Рим империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 698]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6389]
|-
|851
|[[Мөңке би Төлеұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 170]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1078]
|-
|852
|[[Орда (музыкалық топ)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 887]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 3814]
|-
|853
|[[Ғабит Төлеутайұлы Несіпбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 575]
|-
|854
|[[Алаш партиясының бағдарламасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1060]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 12267]
|-
|855
|[[Іле Алатауы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 605]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 3370]
|-
|856
|[[Естай - Қорлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 903]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 9799]
|-
|857
|[[Түрікменстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 910]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5399]
|-
|858
|[[Туризм]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 148]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 965]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 5192]
|-
|859
|[[Қазақстанның мемлекеттік құрылымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 360]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 722]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 5225]
|-
|860
|[[Мұрат Сейтмолдаұлы Мұханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 81]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 432]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 432]
|-
|861
|[[Тәуекел хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 823]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14592]
|-
|862
|[[Білім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 236]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 664]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 3520]
|-
|863
|[[Франция қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 361]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7577]
|-
|864
|[[Шахмат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 824]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 6723]
|-
|865
|[[Мұрат Мөңкеұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 834]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17236]
|-
|866
|[[Қарагөз (трагедия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 399]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 4589]
|-
|867
|[[Қазақстан археологиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 137]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 539]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3727]
|-
|868
|[[Көптік жалғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 4668]
|-
|869
|[[Жер сілкіну]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 518]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 753]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 4904]
|-
|870
|[[Биосфера]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 6453]
|-
|871
|[[Төменгі сатыдағы өсімдіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 168]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2525]
|-
|872
|[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8709]
|-
|873
|[[:Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 560]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 611]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 4554]
|-
|874
|[[Тасбақалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 898]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 6331]
|-
|875
|[[Мұнай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 8634]
|-
|876
|[[Фольклор]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80 139]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80 496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80 2323]
|-
|877
|[[Каспий маңы ойпаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 659]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 2055]
|-
|878
|[[Мемлекеттік ту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 7123]
|-
|879
|[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 948]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12148]
|-
|880
|[[Нарықтық экономика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 217]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3479]
|-
|881
|[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 14452]
|-
|882
|[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 1352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 11373]
|-
|883
|[[Микробиология]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 108]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 2176]
|-
|884
|[[Ақша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%B0 300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%B0 696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%B0 4874]
|-
|885
|[[Шақ (етістік)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 768]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 8433]
|-
|886
|[[Виктор Федорович Зайберт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82 286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82 477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82 1049]
|-
|887
|[[Батыс Сібір жазығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B 517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B 749]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B 2880]
|-
|888
|[[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1063]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 4010]
|-
|889
|[[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 198]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 849]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 849]
|-
|890
|[[Рибонуклеин қышқылы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 383]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 687]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 3145]
|-
|891
|[[Қырғыз руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 368]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6568]
|-
|892
|[[Лексика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 635]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 4848]
|-
|893
|[[Қазақстан елтаңбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 327]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 819]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 9380]
|-
|894
|[[Талдықорған]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 843]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 4926]
|-
|895
|[[Математика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3015]
|-
|896
|[[Кинематика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 136]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 487]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1903]
|-
|897
|[[Столыпин реформасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 142]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 525]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 5245]
|-
|898
|[[Сөзжасам]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 7255]
|-
|899
|[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1160]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5103]
|-
|900
|[[Ферменттер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 720]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 4702]
|-
|901
|[[Көктөбе (төбе)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%28%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5%29 157]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%28%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5%29 585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%28%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5%29 1931]
|-
|902
|[[Марат Мәдетұлы Оралғазин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 386]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 938]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 3087]
|-
|903
|[[Өзін-өзі өлтіру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 7697]
|-
|904
|[[Химиялық байланыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 618]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 3849]
|-
|905
|[[Алғашқы адамдар тобыры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B 74]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B 454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B 2308]
|-
|906
|[[Атомдардың құрылысы мен элементтер системасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 145]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 4230]
|-
|907
|[[Корея Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 881]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 7352]
|-
|908
|[[Несие]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D0%B8%D0%B5 415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D0%B8%D0%B5 541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D0%B8%D0%B5 1613]
|-
|909
|[[ДНҚ репликациясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A_%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A_%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A_%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2637]
|-
|910
|[[Болмыс (философия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%29 358]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%29 509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%29 2314]
|-
|911
|[[Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5057]
|-
|912
|[[Суан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 7784]
|-
|913
|[[Елтаңба]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 820]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 9452]
|-
|914
|[[Мысыр пирамидалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 992]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8385]
|-
|915
|[[Тасмола мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 9255]
|-
|916
|[[Тұрмыс-салт жырлары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D1%8B%D1%81-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 150]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D1%8B%D1%81-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 467]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D1%8B%D1%81-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3322]
|-
|917
|[[Эндоплазмалық тор]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D1%80 224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D1%80 558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D1%80 2588]
|-
|918
|[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 858]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9097]
|-
|919
|[[Қазақстанның пайдалы қазбалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 648]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10051]
|-
|920
|[[Ұстаз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7 337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7 750]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7 3746]
|-
|921
|[[Әбілмансұр Әбунасырұлы Серіков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 176]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2317]
|-
|922
|[[Әдебиет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82 147]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82 608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82 2994]
|-
|923
|[[Ерке сылқым (күй)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 525]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1058]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6297]
|-
|924
|[[Рибосома]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0 237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0 579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0 2257]
|-
|925
|[[Карл Линней]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9 157]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9 534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9 2087]
|-
|926
|[[Байқоңыр (қала)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3287]
|-
|927
|[[Азия ойындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 545]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 910]
|-
|928
|[[Ер Тоңға (жыр)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 451]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 1223]
|-
|929
|[[Ғани Мұратбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 928]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4746]
|-
|930
|[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 827]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 7208]
|-
|931
|[[Төреғали Төреəліұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 854]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5079]
|-
|932
|[[Еділ қаған]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 1204]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 6379]
|-
|933
|[[Мысық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 752]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 4926]
|-
|934
|[[Дешті-қыпшақ мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B5%D1%88%D1%82%D1%96-%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B5%D1%88%D1%82%D1%96-%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B5%D1%88%D1%82%D1%96-%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3851]
|-
|935
|[[Бұлтты технология]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 191]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 482]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 3297]
|-
|936
|[[Кейкі Көкембайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 710]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3576]
|-
|937
|[[Ботбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 7391]
|-
|938
|[[Лингвистика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2333]
|-
|939
|[[Жер құрылымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 4065]
|-
|940
|[[Сабақтас құрмалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 550]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 10211]
|-
|941
|[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 475]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 905]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 20222]
|-
|942
|[[Ауыз әдебиеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 114]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3888]
|-
|943
|[[Әбу Райхан әл-Бируни]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB-%D0%91%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B8 240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB-%D0%91%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B8 585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB-%D0%91%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B8 3221]
|-
|944
|[[Қадырғали Жалайыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 904]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 5154]
|-
|945
|[[Доспамбет жырау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1858]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2073]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 6182]
|-
|946
|[[Жұқпалы аурулар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 5250]
|-
|947
|[[Қазақстан Республикасының Конституциясы (1995)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%281995%29 389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%281995%29 608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%281995%29 749]
|-
|948
|[[Географиялық ақпараттық жүйе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 374]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 4781]
|-
|949
|[[Бумын қаған]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%83%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%83%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%83%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 2899]
|-
|950
|[[Волейбол]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 8505]
|-
|951
|[[Дін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 368]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 914]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 6181]
|-
|952
|[[Мир Қасымұлы Қадырбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 150]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1656]
|-
|953
|[[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 985]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5999]
|-
|954
|[[Арыстан баб кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 383]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1023]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 11838]
|-
|955
|[[Асық ойыны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 306]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 8592]
|-
|956
|[[Сүтқоректілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 777]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8707]
|-
|957
|[[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4924]
|-
|958
|[[Көшпелілер рухани мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2763]
|-
|959
|[[Қазақ энциклопедиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 768]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4039]
|-
|960
|[[Менеджмент]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82 210]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82 658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82 3207]
|-
|961
|[[Марат Әбдіұлы Омаров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 639]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 2145]
|-
|962
|[[Телжан Шонанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1940]
|-
|963
|[[Қазақ (этноним)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 752]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 4471]
|-
|964
|[[Қылмыстық құқық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 222]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 3498]
|-
|965
|[[Юпитер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 3539]
|-
|966
|[[Марқакөл (көл)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 501]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2804]
|-
|967
|[[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 169]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 685]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1528]
|-
|968
|[[Қазақстан банктерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 968]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4826]
|-
|969
|[[Төре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1078]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 6945]
|-
|970
|[[Темперамент]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82 315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82 609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82 4685]
|-
|971
|[[Ақпарат технологиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 945]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4245]
|-
|972
|[[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 316]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 665]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5681]
|-
|973
|[[Қазақстанның көне қалалары тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 190]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 734]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4112]
|-
|974
|[[Септік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA 287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA 660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA 4763]
|-
|975
|[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 961]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7230]
|-
|976
|[[Қазақстан Құрылтайы төрағасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 844]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 844]
|-
|977
|[[Алшын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 361]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1159]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 6689]
|-
|978
|[[Мұхаммед Хайдар Дулати]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 863]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 9008]
|-
|979
|[[Адамның шығу тегі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%83_%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 159]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%83_%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%83_%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 2597]
|-
|980
|[[Құлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 106]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2438]
|-
|981
|[[Марко Поло]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%BE 171]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%BE 552]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%BE 3058]
|-
|982
|[[Сын есімнің шырайлары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6354]
|-
|983
|[[Жайдарман]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 7043]
|-
|984
|[[Есімше]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 574]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 9595]
|-
|985
|[[Ұйқы безі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 968]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 7173]
|-
|986
|[[Геодезияның дамуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%8B 192]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%8B 379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%8B 650]
|-
|987
|[[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 789]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4524]
|-
|988
|[[Қазақ ауыз әдебиеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 123]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2592]
|-
|989
|[[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4612]
|-
|990
|[[Бауыр (орган)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%29 360]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%29 795]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%29 6101]
|-
|991
|[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1086]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6364]
|-
|992
|[[Көңіл айту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 1342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 9471]
|-
|993
|[[Одағай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 712]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 9452]
|-
|994
|[[Қызыл жебе (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 7053]
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}</text>
      <sha1>n35c2de4zijd1g6vxtr12djkhase3md</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әйел дирижёрлер (тізім)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>777758</id>
    <revision>
      <id>3684068</id>
      <parentid>3661983</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T11:04:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tuttiorchestra687</username>
        <id>173049</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3684068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="235517" sha1="1wl9sqxhks48gd73ii88wv42xsbi9xe" xml:space="preserve">{{cleanup}}
[[Сурет:Aeolian Ladies' Orchestra.jpg|нобай|Розабель Уотсон басқаратын Эолиялық әйелдер оркестрі,1912 жыл]]
'''Әйел дирижёрлер''' — дирижëрлік тарихындағы кәсіби өнер өкілдері. Дирижёрлік өнердің алғашқы белгілері орта ғасырлардағы шіркеулік хор жетекшілері мен регенттердің қызметінен байқалады. Кейбір әйел музыканттар діни хорларды басқарумен, орындаушыларды оқытумен, музыкалық интерпретациямен және ансамбль үйлесімділігін қамтамасыз етумен айналысты. Кейінгі ғасырларда әйел дирижёрлер [[Опера (музыка)|опералық]], [[Балет|балет труппалары]], [[Симфониялық оркестр|симфониялық]], [[камералық]], [[хор]], [[әскери]], [[Үрмелі музыкалық аспаптар оркестрі|үрмелі]], [[Эстрада оркестрі|эстрадалық]] және [[халық аспаптар]] оркестрлерінде қызмет атқарды. Тарихтың әртүрлі кезеңдерінде көптеген әйел дирижёрлер кәсіби шектеулерге, қоғамдық сынға және оркестрлердегі гендерлік теңсіздікке тап болды. Соған қарамастан, олар халықаралық музыка мәдениетінің дамуына елеулі үлес қосты. Олардың қатарында Қазақстандағы кәсіби әйел дирижёрлер буынының көрнекті өкілі [[Раиса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Садықова]] (1944–2020); америкалық дирижёр [[Марин Олсоп]] (1956); ресейлік дирижёр [[Вероника Дударова]] (1916–2009) және қазіргі буынның халықаралық деңгейде танылған дирижёрлердің ішінде [[Элим Чан]] (1986); [[Йоана Мальвиц]] (1986); [[Алондра де ла Парра]] (1980); [[Мирга Гражините-Тила]] (1986) бар. Тізімге [[Еуропа]], [[Солтүстік Америка|Солтүстік]] және [[Оңтүстік Америка]], [[Азия]] және [[Таяу Шығыс]] елдерінің дирижёрлері енгізілген. Мұнда [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ұлыбритания]], [[Германия]], [[Франция]], [[Италия]], [[Ресей]], [[Қазақстан]], [[Қытай]], [[Жапония]], [[Оңтүстік Кореяның екінші Республикасы|Оңтүстік]] және [[Солтүстік Корея]], [[Аустралия]], [[Түркия]], [[Украина]] және басқа да мемлекеттердің өкілдерімен қатар [[Ауғанстан]], [[Үндістан]], [[Палестина]], [[Иран]], [[Мысыр]], [[Оңтүстік Африка Республикасы]], [[Колумбия]] және өзге де елдерден шыққан дирижёрлер туралы мәліметтер қамтылған. Бұл тізімдегі тұлғалар есімдерінің ресми жазылуына сәйкес алфавиттік тәртіп бойынша орналастырылған және әртүрлі дәуірлерде қызмет атқарған әйел дирижёрлер туралы қысқаша мәліметтерді қамтиды. 2026 жылғы мәлімет бойынша мақалада 250 әйел дирижёр қамтылған және тізім жаңа деректерге байланысты тұрақты түрде толықтырылып отырады. 

== 2026 жыл бойынша тізім ==
&lt;div style=&quot;position: sticky; top: 0; background: white; padding: 10px; border-bottom: 1px solid #aaa; z-index: 100;&quot;&gt;
[[#А|А]] | [[#Ә|Ә]] | [[#Б|Б]] | [[#В|В]] | [[#Г|Г]] | [[#Д|Д]] | [[#Е|Е]] | [[#Ë|Ë]] | [[#Ж|Ж]] | [[#З|З]] | [[#И|И]] | [[#Й|Й]] | [[#К|К]] | [[#Л|Л]] | [[#М|М]] | [[#Н|Н]] | [[#О|О]] | [[#П|П]] | [[#Р|Р]] | [[#С|С]] | [[#Т|Т]] | [[#У|У]] | [[#Ф|Ф]] | [[#Х|Х]] | [[#Ц|Ц]] | [[#Ч|Ч]] | [[#Ш|Ш]] | [[#Ы|Ы]] | [[#Э|Э]] |&lt;/div&gt;


&lt;span id=&quot;А&quot;&gt;&lt;/span&gt;
'''А'''

* '''Антония Луиза Брико''' (1902–1989; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – нидерланд текті америкалық [[Дирижер|дирижёр]]. Немістің дирижëрлік мектебінің өкілі әрі философия ғылымдарының докторы [[Карл Мук]] дирижëрлік мектебінің бірегей шәкірті әрі мұрагері. Оның кәсіби дирижëр ретінде халықаралық танылуы 1930 жылы Берлин филармониялық оркестрімен [[Георг Гендель|Г. Гендельдің]] ре минор кончерто гроссосын, [[Роберт Шуманн|Р. Шуманның]] фортепиано мен оркестрге арналған ля минор концертін және [[Антонин Дворжак|А. Дворжактың]] №7 ре минор [[Симфония|симфониясын]] дирижëрлік еткеннен кейін басталды. 1934 жылы [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]] әйел музыканттардан құралған симфониялық оркестр ұйымдастырып, оның концерттерінің біріне АҚШ-тың бірінші ханымы [[Элеонора Рузвельт]] қатысып, дирижëрдің шығармашылығына қолдау білдірген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=Antonia Brico &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; American Female Conductor &amp; Musician &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico|accessdate=01.05.2026}}&lt;/ref&gt;

* '''Алевтина Николаевна Иоффе''' (1978; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2025 жылдан бастап [[Швейцария|Швейцариядағы]] Берн опералық театрының бас дирижëрі және «Staatskapelle Weimar» неміс оркестрінің шақырылған бас дирижëрі. 2011–2023 жылдары Н.И. Сац атындағы балалар музыкалық театрының бас дирижëрі лауазымын атқарған. 2018 жылы «Deutsche Oper Berlin» неміс опералық театрында [[Пётр Ильич Чайковский|Пëтр Ильич Чайковскийдің]] «&lt;nowiki/&gt;[[Аққу көлі]]&lt;nowiki/&gt;» балетімен дебют өткізді.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/|accessdate=02.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''[[Ану Тали]]''' (1972; [[Эстония]]) – эстониялық дирижëр. 1997 жылы Кадри Тали егізімен бірге Солтүстік симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы және бас дирижëрі. 2003 жылы оның «Swan Flight» атты дебюттік альбомы Вельо Тормис шығармалары негізінде ECHO Klassik неміс сыйлығында «Young Artist of the Year» аталымын жеңіп алды. 2013–2019 жылдар аралығында АҚШ-тағы «Sarasota Orchestra» симфониялық оркестрінің музыкалық директоры қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Anu Tali - Dallas Symphony Orchestra|url=https://www.dallassymphony.org/people/anu-tali/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Алондра де ла Парра''' (1980; [[Мексика]]) – мексикалық дирижëр және Мексиканың ресми елшісі. 2004 жылы Philarmonic Orchestra of the Americas (POA) оркестрінің негізін қалаушысы. Оркестрдің «Mi Alma Mexicana» атты альбомы Billboard Classical Charts рейтингінің алғашқы ондығына кіріп, небәрі екі ай ішінде күйтабақ Мексикада платиналы мәртебе алған алғашқы классикалық музыкалық альбомдардың бірі болды. 2024 жылдан бастап Испанияда Orquestra y Coro de la Comunidad de Madrid (ORCAM) оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі лауазымын атқарады.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Alondra de la Parra - Mexican Conductor|url=https://alondradelaparra.com/en/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Анастасия Вельт''' (1995; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. Липецк қаласының мемлекеттік филармониясының симфониялық оркестрінде екінші дирижëр қызметін атқарады. Мәскеуде «Жаңа Опера» театры, «Musica Viva» мәскеулік камералық оркестрі, Жаңасібірдің опера және балет театры, «Симфония плюс» камералық оркестрі, Соллертинский атындағы симфониялық оркестрі сынды ұжымдарда дирижëрлік еткен. 2022 жылы Луганск мемлекеттік симфониялық оркестрімен Д. Шостаковичтің «Фашизм мен соғыс құрбандарын еске алу» симфониясын орындап, концерт көрермендер тарапынан эмоционалды қабылданып, филармония тарихындағы есте қалған концерттердің бірі ретінде аталды. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Липецкая государственная филармония (Унион) Анастасия Вельт|url=https://unionzal.ru/node/952|accessdate=26.04.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* '''Анна Скрылëва''' (1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]], [[Германия]]) – Орыс текті неміс дирижëр. 2019–2025 жылдар аралығында Магдебург театрының бас музыкалық директоры қызметін атқарып, опера және балет қойылымдарына жетекшілік етті. 2024 жылы Юджин Энгельдің «Grete Minde» атты ұмыт қалған операсын қайта жаңғыртып, Магдебург филармониялық оркестрімен жазылған жоба үшін «Opus Klassik Award» немістің классикалық сыйлығына ие болды. Әлемнің жетекші симфониялық оркестрлерімен: Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, Gewandhausorchester Leipzig, Copenhagen Phil, Royal Swedish Opera, Dallas Opera, La Scala, Sydney Opera House деген музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home|url=https://www.annaskryleva.com/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Анна Семëновна Закирова-Гулишамбарова''' (1976; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Татарстан]]) – ресейлік дирижëр. Дирижëр, ҚазКСР-інің, ТатарАКСР-інің және РФ-ның халық әртісі [[Фуат Шәкірұлы Мансұров|Фуат Шәкірұлы Мансұровтың]] шәкірті болған. 2021 жылы музыка өнерінің дамуына қосқан елеулі үлесі үшін «Татарстан Республикасының Халық әртісі» атағына ие болды. Композитор [[София Губайдулина|София Губайдулинаның]] заманауи музыка орталығының камералық оркестрінде бас дирижëр және көркемдік жетекші қызметтерін атқарған. 2023 жылдан бастап «Жаңа Музыка» атты Жастар симфониялық оркестрдің дирижëрі және көркемдік жетекшісі. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание &quot;Народный артист Республики Татарстан&quot;|url=https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* [[Анна Ракитина|'''Анна Леонидовна Ракитина''']] (1989; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2017 жылы Кёльн қаласында өткен «Deutscher Dirigentenpreis» халықаралық дирижёрлер байқауының III орын иегері, ал 2018 жылы Копенгагендегі Николай Малько атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында II орын алды. 2019–2023 жылдары АҚШ-тағы Бостон симфониялық оркестрінде (BSO) бас дирижёр [[Андрис Нельсонс]] жетекшілігімен ассистенттік қызмет атқарып, оркестр тарихындағы осы лауазымға тағайындалған екінші әйел дирижёр атанды. 2025 жылы классикалық музыка өнеріне қосқан үлесі үшін «European Culture Prize» еуропалық мәдениет сыйлығымен марапатталды. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Anna Rakitina &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; conductor|url=https://www.annarakitina.com/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Анна-Мария Хельсинг''' (1971; [[Швеция]], [[Финляндия]]) – шведтік-финдік дирижëр. 2010–2013 жылдары Финляндиядағы Oulu Symphony Orchestra оркестрінің бас дирижëрі қызметінде тағайындалған алғашқы әйел дирижëрі болды. 2023 жылдан бастап Ұлыбританиядағы BBC Concert Orchestra оркестрдің алғашқы әйел бас дирижëрі қызметін атқарды. 2025 жылдан бері Финляндияда Vaasa City Orchestra-ның бас дирижëрі. Finnish Radio Symphony, Helsinki Philharmonic, Royal Stockholm Philharmonic, Iceland Symphony, BBC Philharmonic, Barcelona Symphony, Vancouver Symphony сияқты жетекші ұжымдармен жұмыс істеген. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Conductor Anna-Maria Helsing|url=https://www.annamariahelsing.com/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Алла Анатольевна Кульбаба''' (1968; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Украина]]) – украиналық дирижëр. 1994 жылы С. Турчак атындағы Бірінші дирижëрлер байқауының III орын иегері атанды. 1999 жылдан бастап Киевтегі Тарас Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық опера театрының дирижëрі қызметін атқарады. Театр сахнасында «Евгений Онегин», «Пиковая дама», «Иоланта», «Аида», «Травиата», «Макбет», «Набукко», «Тоска», «Манон Леско», «Мадам Баттерфляй», «Кармен», «Тайный брак», «Фауст», «Кіт у чоботях», «Ромео мен Джульетта», «Севиль шаштаразы», «Щелкунчик», «Махаббат сусыны», «Запорожец за Дунаем» және басқа да көптеген қойылымдарды өткізген. 2019 жылы «Украинаның Халық әртісі» атағына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України|url=https://esu.com.ua/article-51417|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Алëна Грон''' (1993; [[Чехия]]) – чехиялық дирижëр. 2024 жылдан бастап Jihočeská fiharmonie, (Ческе-Будеëвице филармониялық оркестрі) ұжымының бас дирижëрі қызметіне тағайындалған алғашқы кәсіби әйел дирижëр атанды. 2024 жылдан бері АҚШ-та дирижëр Марин Олсоп жетекшілік еткен «TAKI Alsop Conducting Fellowship» халықаралық әйел дирижëрлер бағдарламасының мүшесі болып, Чикаго симфониялық оркестрімен дирижëрлік етті. Чехиялық композитор әрі дирижëр Витезслава Капралованың шығармашылығын насихаттаумен белсенді айналысып, оның оркестрге арналған туындыларын толықтай Janáček Philarmonic Orchestra оркестрімен жазып шықты.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Alena Hron &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Taki Alsop Conducting Fellowship|url=https://takialsop.org/fellows/alena-hron/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Агнешка Дучмаль''' (1946; [[Польша]]) – поляк дирижëр. 1968 жылы [[Познань]] қаласында студент кезінде Orkiestra Kameralna Polskiego Radia Amadeus поляк радиосының ресми камералық оркестрдің негізін қалаушысы. 2024 жылы оркестрдің бас дирижëр лауазымын туған дирижëр қызына – Анна Дучмаль Мрожға табыстады. 2021 жылы дирижëрлік өнердегі жетістіктері және поляк музыкасын шетелде танытқаны үшін «Diamentowa Batuta» поляк радиосының сыйлығына ие болды. 2026 жылы «Dama Orderu Orła Białego» атты Польшаның дәрежесі биік сыйлығына марапатталды. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Agnieszka Duczmal (Conductor) - Short Biography|url=https://bach-cantatas.com/Bio/Duczmal-Agnieszka.htm|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Амандин Бейер''' (1974; [[Франция]]) – француз дирижëр, скрипкашы. 2006 жылы «Gil Incogniti» камералық оркестрдің негізін қалаушысы және көркемдік жетекшісі. Барокко оркестрлерінде: Tafelmusic (Торонто), Freiburger Barockorchester, Akademie für Alte Musik Berlin, European Union Baroque Orchestra, Orchestre Français des Jeunes деген ұжымдармен шақырылған дирижëр ретінде қызмет еткен. 2012 жылы И.С. Бахтың жеке скрипкаға арналған сонаталар мен партиталардың үздік жазбалары үшін Diapason d'Or de l'année, Choc de Classica de l'année, Gramophone Editor's Choise премиялардың иегері болды. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Biography / Amandine Beyer|url=https://amandinebeyer.com/en/bio.html|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Алиса Фарнем''' (1970; [[Ұлыбритания]]) – британиялық дирижëр. 1997–2000 жылдар арылығында Н. Римский-Корсаков атындағы Санкт-Петербург мемлекеттік консерваториясында дирижëрлеу кафедрасын профессор [[Илья Александрович Мусин|Илья Александрович Мусинның]] сыныбында оқыған. The Royal Ballet, English National Ballet, Birmingham Royal Ballet, BBC Concert Orchestra, Royal Scottish National Orchestra, Longborough Festival Opera сынды музыкалық ұжымдармен концерттер өткізген. 2013 жылдан бері «Women Conductors» Ұлыбританиядағы әйел дирижëрлерді қолдау жобасының көркемдік жетекшісі. 2023 жылы «''In Good Hands: The Making of a Modern Conductor''» деген дирижëрлерге арналған кітапты жазып шығарған. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=About - Alice Farnham|url=https://alicefarnham.com/pages/about|accessdate=27.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Аида Кеңесбаевна Абдуллаева''' (1962; [[Қарақалпақстан]]) – қарақалпақтық дирижëр. 1998 жылдан бастап [[Ташкент|Ташкенттегі]] [[Әлішер Науаи атындағы Үлкен театр|Әлішер Науаи атындағы мемлекеттік академиялық Үлкен театрдың]] дирижëрі. 1999 жылы «Қарақалпақстанның Халық әртісі» атағын алды. 2006 жылдары Санкт-Петербургтегі Мариин театрында тағылымдамадан өткен. Дирижëр репертуарында «Иоланта», «Щелкунчик», «Золушка», «Травиата», «Аида», «Бал-маскарад», «Свадьба Фигаро», «Мадам Баттерфляй» сияқты тағы да басқа көптеген опера және балет қойылымдары бар. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры|url=https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html|accessdate=27.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Анюта Николаевна Иванова''' ([[Саха Республикасы]], [[Саха Республикасы|Якутия]]) – якутиялық дирижëр. 2008 жылдан бері Сахадағы С.А. Зверев-Кыыл Уола атындағы Ұлттық би театрының халық аспаптар оркестрінің дирижëрі. Ресей, Италия, Швейцария, Франция, Испания мемлекеттердің халықаралық фестивальдеріне қатысқан. Саха Республикасының ұлттық музыкасын Якутияда және шет елдерде насихаттағаны үшін «Саха Республикасының Мәдениет саласының үздігі» лауазымына ие болған. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=«Покажу себя с новых сторон»: дирижер Анюта Иванова Театра танца Якутии — о профессии и юбилейном концерте|url=https://sakhatime.ru/culture/65889/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Ася Георгиевна Фурта''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 1991 жылдан бастап [[Хабаровск|Хабаровсктағы]] өнер колледжінің (ХККИ) студенттік орыс халық аспаптар оркестрінің дирижëрі және дирижëрлеу, арнайы аспап, оркестрлік сынып пәндерінің оқытушысы. 2010–2019 жылдары аралығында Хабаровск өлкесінің филармониясының орыс халық аспаптар оркестрінің бас дирижëрі және оркестрдің көркемдік жетекшісі лауазымдарын атқарған. 2023 жылы наурызда «Хабаровск өлкесінің еңбек сіңірген мәдениет қайраткері» атағын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Без фальши &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Словесница Искусств Ася Фурта|url=https://www.slovoart.ru/node/2857|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;

* '''Ализе Леон''' ([[Франция]]) – француз дирижëр. 2024 жылы Копенгагенде Николай Малько атындағы Халықаралық жас дирижëрлерге арналған байқауда кезеңнен өтіп, [[Дания|Данияның]] ұлттық симфониялық оркестрімен өнер көрсеткен. [[Гштаадт|Гштаадта]] өткен дирижëр [[Неэме Ярви]] академиясының екінші сыйлықтың иегері. 2026 жылы [[Франция|Францияда]] өткен Халықаралық әйел дирижëрлерге арналған «La Maestra» байқауының III орын иегері және «Prix Generation Opera» арнайы сыйлығының жеңімпазы. Orchestre National de Bordeaux, Orchestre National de Montpellier, Orchestre Colonne, Opera de Tours сынды ұжымдармен дирижëрлік еткен. Францияның «Revelation Chef d'Ochestre» номинациясының дирижëр ретінде лауреаты. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bio —  ALIZE LÉHON|url=https://alizelehon.com/about|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;

* '''Айгуль Юсуповна Джумашева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр. Дирижëр, ҚР халық әртісі, Герберт фон Караян атындағы дирижëрлер байқауының дипломанты [[Төлепберген Әбдірәшев|Төлепберген Әбдірәшевтің]] шәкірті болған. А. Джумашева [[Орал]] қаласындағы Жастар Мәдениет үйінің орыс халық аспаптар оркестрінің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі. 2018 жылы оркестр ұжымымен бірге Түркияда өткен оркестрлер байқауында I орын және Қазан қаласында өткен Халықаралық байқауда Гран-при жүлдесіне ие болды. 2024 жылы Ресейдің Санкт-Петербург қаласында өткен «Русское чудо» Халықаралық фестиваліне қатысып, Қазақстандағы орыс халық аспаптары оркестрінің кәсіби деңгейін танытты. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=«Русское чудо» по-казахски: Айгуль Джумашева о балалайке, традициях и будущем оркестра - FRESH CITY - городской журнал|url=https://freshcity.info/russkoe-chudo-po-kazahski-ajgul-dzhumasheva-o-balalajke-tradicijah-i-budushhem-orkestra/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Алия Нурланкызы Сали''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр. Елордадағы Н.Ә. Назарбаев атындағы университеттің «NU Orchestra» студенттік оркестрінің бас дирижёрі және көркемдік жетекшісі. [[Алматы|Алматыдағы]] Нұрғиса Тілендиев атындағы, [[Атырау|Атыраудағы]] Рыспай Ғабдиев атындағы және [[Талдықорған|Талдықорғандағы]] Мұқан Төлебаев атындағы Республикалық дирижёрлер байқауларының жүлдегері әрі қатысушысы. 2026 жылы [[Бейбітшілік және келісім сарайы|Бейбітшілік және келісім сарайында]] өткен «Around the World» (қаз. «Дүниежүзілік саяхат») атты концерттік жоба аясында халық, классикалық және заманауи музыкалық аспаптар бір сахнада үйлесімді тоғысып, 13 мемлекеттің мәдениетін насихаттайтын 24 шығарма орындалды. Концертке 1500 көрермен жиналып, жоба үлкен аншлагпен өтті. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Юбилейная симфония студенческого духа: NU Оркестр отмечает десятилетие &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Yestate|url=https://yestate.kz/news/yubilejnaya-simfoniya-studencheskogo-duha-nu-orkestr-otmechaet-desyatiletie|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Ария Каррильо Сильесар''' ([[Коста-Рика]]) – коста-рикалық дирижëр, скрипкашы. АҚШ-тың [[Миннесота]] штатында Golden Valley Orchestra және Buffalo Community Orchestra ұжымдарының көркемдік жетекшісі және дирижëрі қызметтерін атқарады. Сонымен қатар, [[Оңтүстік Дакота|Оңтүстік Дакотадағы]] симфониялық оркестрінің бірінші скрипкалар тобының тұрақты мүшесі. Қазіргі уақытта Миннесота университетінде оркестрлік дирижëрлеу мамандығы бойынша докторантурада білім алып, дирижëр [[Марк Рассел Смит|Марк Рассел Смиттің]] сыныбында оқуын жалғастыруда. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Aria Carrillo Siliezar’s - Golden Valley Orchestra|url=https://gvomusic.org/about-us/aria-carrillo-siliezar/|accessdate=20.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Ана Эрчулий''' ([[Словения]]) – словениялық дирижëр. 2022 жылы [[Любляна]] қаласындағы Музыкалық академияда оркестрлік дирижëрлеу курсын тәмамдап, шеберлігі үшін академияның Прешерн сыйлығына ие болды. Сонымен қатар, Словенияның Радио және телехабар тарату симфониялық оркестрімен «Imago Sloveniae» фестивалінде әрі композитор және дирижëр Владимир Ловецтің 100-жылдығына арналған Копер театрындағы концерттерде дирижëрлік өткен. 2023 жылы [[Венеция|Венецияда]] [[Падуя]] және Венецияның оркестрлерімен, сондай-ақ [[Дубровник|Дубровниктегі]] симфониялық оркестрмен қызметтестік орнатқан. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ana Erčulj » SNG Opera in balet Ljubljana|url=https://www.opera.si/sl/kdo-smo/opera/ana-erculj|accessdate=20.05.2026}}&lt;/ref&gt; 
* '''Амина Азатқызы Ибраева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр, қобызшы. 2025 жылы Алматыдағы Жамбыл Жабаев атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық филармониясында өткен [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиев]] атындағы Республикалық дирижëрлер байқауының қатысушысы. Байқауда Н. Тілендиев атындағы «[[Отырар сазы|Отыра]]&lt;nowiki/&gt;[[Отырар сазы|р сазы]]&lt;nowiki/&gt;» академиялық фольклорлық-этнографиялық Қазақ халық аспаптар оркестрімен Н. Тілендиевтің [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаевтың]] өлеңіне жазылғ&lt;nowiki/&gt;ан «[[Кел еркем, Алатауыңа|Ке]]&lt;nowiki/&gt;[[Кел еркем, Алатауыңа|л ерке]]&lt;nowiki/&gt;[[Кел еркем, Алатауыңа|м, Ала]][[Кел еркем, Алатауыңа|тауыңа]]&lt;nowiki/&gt;» және [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазының]] шығармасын өңд&lt;nowiki/&gt;еген «&lt;nowiki/&gt;[[Қызыл қайың-серпер|Қызыл]] &lt;nowiki/&gt;[[Қызыл қайың-серпер|қайың-]][[Қызыл қайың-серпер|серпер]]&lt;nowiki/&gt;» туындыларына дирижëрлік еткен.  &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Итоги VІІ республиканского конкурса «Акберен» среди творческих школьников - Новости - Cmrito SKO-Bilim Agartu|url=https://cmrito.sko-bilim.kz/news?lang=ru&amp;pkid=1608046190711750|accessdate=13.05.2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;span id=&quot;Ә&quot;&gt;&lt;/span&gt;
'''Ә'''

* '''Әлия Жанәбілқызы Темірбекова''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижëр. Алматыдағы Абай атындағы ұлттық мемлекеттік академиялық опера және балет театрының (ГАТОБ) бас хормейстері. 2024 жылы 21 маусымда ҚР Мәдениет және өнер қызметкерлерінің мерекесі күнінде мемлекет басшысы [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] «[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]&lt;nowiki/&gt;» құрметті атағын табыс етті. Ә. Темірбекова бас хормейстер болып жұмыс істеген жылдары хорды әлемнің және қазақ репертуарынан бірқатар ірі шығармаларды, соның ішінде Дж. Вердидің «Риголетто» және «Травиата», Дж. Пуччинидің «Тоска», П. Чайковскийдің «Евгений Онегин» операсы, «Щелкунчик» балеті, Дж. Россинидің «Золушка», қазақ операларынан [[Евгений Григорьевич Брусиловский|Е. Брусиловскийдің]] «Қыз Жібек», [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|А. Ж]]&lt;nowiki/&gt;[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|ұбановтың]], [[Латиф Абдулхайұлы Хамиди|Л. Хамидидың]] «Абай», [[Мұқан Төлебаев|М. Төлебаевтың]] «[[Біржан - Сара (опера)|Біржан-Сара]]&lt;nowiki/&gt;», [[Сыдық Мұхамеджанов|С. Мұхамеджановтың]] «[[Жұмбақ қыз]]&lt;nowiki/&gt;» және басқа да көптеген спектакльдерді орындауға дайындады. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Aliya Temirbekova, Хормейстер &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Архив, выступления, билеты и видео &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Operabase|url=https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru|accessdate=26.04.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

&lt;span id=&quot;Б&quot;&gt;&lt;/span&gt;
'''Б'''

* '''Барбара Ханниган''' (1971; [[Канада]]) – канадалық дирижëр, сопрано әнші. 2019 жылдан бастап Швециядағы Göteborgs Symfoniker оркестрдің шақырылған бас дирижëрі. 2025 жылы «Polar Music Prize 2025» музыкалық сыйлығының лауреаты атанды. Б. Ханниган сахнада бір уақытта ән айтып әрі дирижëрлік етуімен танымал. Оның репертуарында «Mysteries of the Macabre», «La Voix humaine», «The Rake's Progress», «Knoxvillie: Summer of 1915» деген шығармалары бар. 2026 жылдан бастап Исландияның симфониялық оркестрдің бас дирижëрі лауазымын атқарады.  &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Barbara Hannigan|url=https://www.barbarahannigan.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Барбара Поплавска''' ([[Қазақстан]]) – поляк текті қазақстандық дирижëр. Құрманғазы атындағы қазақ ұлттық консерваториясының құрметті профессоры, хор дирижëрі [[Бақыт Тұяқбаева|Бақыт Тұяқбаеваның]] шәкірті. Польшада Вроцлавтағы Кароль Липинский атындағы музыка академиясында (AMKL) опера және симфониялық дирижëрлеу мамандығын [[Марëк Пияровский]] сыныбын тәмамдаған. Үндістанның [[Мумбаи]] қаласындағы білікті кәсіби Symphony Orchestra of India (SOI)  оркестрімен дирижëр ретінде қызметтес болған. 2025 жылдан бастап Құрманғазы атындағы ұлттық консерваторияның студенттік симфониялық оркестрдің бас дирижëрі қызметін атқарады. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Барбара Скоукрофт''' ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижëр. 1996 жылдан бастап Utah Youth Symphony ұжымының музыкалық директоры және бас дирижëрі қызметтерін атқарады. Оның жетекшілігімен оркестр 2002 жылы Солт-Лейк-Ситиде өткен Қысқы Олимпиада ойындарының мәдени олимпиадасына қатысты. 2006 жылдың сәуірінде Солт-Лейк симфониялық оркестрінің тарихындағы алғашқы әйел дирижëрі болды. 2008 жылы Юта жастар филармониясының негізін қалап, бұл оның жетекшілігімен екінші толық кәсіби оркестрге айналды.   &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Barbara Scowcroft – Salt Lake Symphony|url=https://saltlakesymphony.org/barbara-scowcroft/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Бар Авни-Палентин''' (1989; [[Израиль]]) – израильдік дирижëр. 2021–2024 жылы Германиядағы Bayer Philarmoniker оркестрінің алғашқы әйел бас дирижëрі. 2024 жылы Парижде өткен La Maestra әйел дирижëрлерге арналған Халықаралық байқаудың I орын жүлдегері және қосымша арнайы сыйлықтардың Echo Prize, Arte Prize, Prize of the Pariz Mozart Orchestra әрі Prize of French concert hall and orchestras иегері. 2026 жылдың ақпанында Orchestre National Bordeaux Aquitaine оркестрімен «Symphonies in 3 Movements» сирек орындалатын шығармалардан тұратын дебюттік альбомын жазып шығарды.  &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bar Avni–Pallentin &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Malko Competition|url=https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Бақыт Жұмағалиқызы Тұяқбаева''' (?–2026; [[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижëр. ҚР Білім беру ісінің үздігі, еңбек ардагері, Әулие София және оның қыздары Вера, Надежда және Любовь орденінің кавалері, қазақстандық сазгерлердің хор жинақтарының құрастырушысы болып табылады, сондай-ақ «Краткий курс лекций по казахской хоровой литературе» оқулығының авторы. 2015 жылы 7 маусымда [[Пётр Ильич Чайковский|Пётр Чайковскийдің]] 175 жылдық мерейтойына арналған іс-шаралар аясында Б. Тұяқбаеваның жетекшілігіндегі  П. И. Чайковский атындағы Алматы музыкалық колледжінің «Алатау» жастар хоры Ресейдің Воткинск қаласында өнер көрсетті. Ұжым Благовещенск соборында, Преображенский храмында және Воткинск музыкалық мектебінде концерттер берген. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Митрополичий хор принял участие в концерте известных музыкальных коллективов Алма-Аты - PRS|url=https://prs.kz/press/9816/Mitropolichij-hor-prinyal-uchastie-v-koncerte-izvestnih-muzikalnih-kollektivov-Alma-Ati|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Беверли Эверетт''' ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижëр, музыка ғылымдарының докторы. 2008 жылдан бастап [[Солтүстік Дакота|Солтүстік Дакотадағы]] Bismarck-Mandan Symphony Orchestra және 20 жылдан астам уақыт бойы Bemidji Symphony Orchestra-ның музыкалық директоры және дирижëрі лауазымдарын атқарады. 2010 жылы The American Prize-тан «Excellence in Music Education» сыйлығымен марапатталды. 2011 жылы дирижëр ДжоАнн Фалеттамен кәсіби дайындықтан өтуге арналған Region 2 Arts / McKnight Career advancement Fellowship стипендиясының алғашқы екі иегерінің бірі атанды. Сонымен қатар, туған қаласы [[Техас]] штатындағы Ваксахачи қаласының Бейнелеу өнері даңқ залына алғашқылардың бірі болып енгізілген.   &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Beverly Everett - Home page of the official Web Site of Beverly Everett|url=https://www.beverlyeverett.org/#:~:text=Beverly%20Everett%3A%20Music%20Director%20and,Creative%20Pear%20Graphic%20Design%2C%20LLC|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;span id=&quot;В&quot;&gt;&lt;/span&gt;
'''В'''

* '''Вероника Борисовна Дударова''' (1916–2009; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижëр. [[Гиннесс рекордтар кітабы|Гиннестің рекордтар кітабына]] енген әлемдегі ірі симфониялық оркестрлерді 50 жылдан астам уақыт бойы үзіліссіз басқарған жалғыз әйел дирижёр. 1960—1989 жылдары аралығында Мәскеудің мемлекеттік симфониялық оркестрінде бас дирижёр әрі көркемдік жетекші лауазымдарын атқарған және 1991—2009 жылға дейін Ресейдің симфониялық оркестрдің негізін қалап, өмірдің соңына дейін жетекші қызметін атқарды. 1986 жылы В. Дударованың құрметіне [[астероид]] (9737) «Dudarova» есімі және Бүкілресейлік оркестрлік дирижёрлер байқауы ұйымдастырылып В. Дударованың есімі берілді. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Вероника Дударова из Баку - первая в СССР женщина-дирижер &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Вестник Кавказа|url=https://vestikavkaza.ru/articles/veronika-dudarova-iz-baku-pervaa-v-sssr-zensina-dirizer.html|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Виктория Леонидовна Добровольская''' (1986; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 2024 жылы ресейлік-бахрейндік симфониялық оркестрмен бірге [[Бахрейн]] Ұлттық театрында концерт беріп, Бахрейн Корольдігі тарихындағы концерт басқарған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2022 жылдан бастап қытайлық дирижёр Тунжо Чжэнмен бірге (РКСО) Ресейлік-қытайлық симфониялық оркестр мен академиялық хордың көркемдік жетекшісі және бас дирижёрі қызметтерін атқарады. Бұл ұжым әлемдегі әртүрлі мемлекеттерден шыққан екі бас дирижёр бірлесіп басқаратын санаулы оркестрлердің бірі болып табылады. 2024 жылы [[Эрмитаж]] театрында «Щелкунчик», «Ромео мен Джульетта» балеттерін дирижёрлеген. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Валентина Викторовна Голубева''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 1987 жылы студенттік камералық оркестр негізінде құрылған Вологодск облысындағы жалғыз Череповец симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі және бас дирижёры. Оның кәсіби қалыптасуына профессорлар [[Израиль Гусман]] мен [[Маргарита Саморукова]] ықпал етті. 2001 жылдан бастап оркестрдің қатысуымен «Үміт көктемі» атты ашық қалалық балалар музыкалық фестивалі тұрақты түрде өткізіліп келеді. Фестивальге музыкалық мектептердің үздік оқушылары, Череповец өнер колледжінің және Ресей консерваторияларының студенттері қатысады. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Симфонический оркестр&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;Концертный центр &quot;Череповец&quot;|url=https://concert-cherepovets.ru/simforkestr|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Валерия Александровна Рыбинская''' ([[Беларусь]]) – белорустық дирижёр. 2021 жылдан бастап Беларусь Республикасының мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің дирижёрі қызметін атқарады. Бұған дейін, 2018 жылы аталған оркестрдің ұрмалы аспаптар тобында солист болған. Беларусьтің Үлкен театрында А. Бородиннің «Князь Игорь» операсы және Э. Григтің «Пер Гюнт» балетінің қойылымдарына қатысқан. Сонымен қатар, ұстазы, дирижëр,  Беларусьтің Халық әртісі [[Александр Михайлович Анисимов|Александр Михайлович Анисимовтың]] қасында қоюшы ассистент-дирижёрі ретінде қызмет атқарған.  &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Рыбинская Валерия (дирижёр) &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Белорусская государственная филармония|url=https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Витезслава Капралова''' (1915–1940; [[Чехия]]) – чехиялық дирижёр, сазгер. 1937 жылы авторлық туынды «Military Sinfonietta» симфониеттасымен Чехия филармониясының оркестріне дирижёрлік етіп, аталған ұжыммен өнер көрсеткен алғашқы әйел дирижёр болды. 1938 жылы Лондонда өткен ISCM халықаралық заманауи музыка фестивалінде BBC Orchestra оркестрімен дирижёрлік етті. В. Капралова 25 жасында [[Туберкулез|туберкулёз]] ауруынан қайтыс болды. Соған қарамастан, қысқа ғұмырында шамамен 50 музыкалық шығарма жазып қалдырды. 1946 жылы чех музыкасына қосқан ерекше үлесі үшін Чехия ғылым және өнер академиясының мүшесі болып сайланды. 1998 жылы оның құрметіне [[Торонто|Торонтода]] «Капралова Қоғамы» құрылды. Ұйым әйелдердің музыка өнеріне қосқан үлесін насихаттаумен айналысады және әйел музыканттар туралы ауқымды дерекқорлар жүргізеді. Қоғамның арнайы дерекқорында 600-ден астам әйел дирижёрлер туралы мәліметтер жинақталған. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Витезслава Капралова &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Radio Prague International|url=https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Виттория (Раффаэлла) Алеотти''' (1575–*1646; [[Италия]]) – италиялық дирижëр, сазгер және ерте кезеңдегі әйел дирижёрлердің бірі. Ол [[Сан-Вито]] монастырындағы әйелдер музыкалық ансамблін басқарған және өмірінің соңына дейін монастырьдың музыкалық жетекшісі қызметін атқарған. Замандастары оның [[орган]], [[клавесин]] және үрмелі аспаптардағы шеберлігін жоғары бағалаған. 1593 жылы Сан-Вито монастырының хорына арналған «Sacrae cantiones: quinque, septem, octo &amp; decem vocibus decantande» мотеттер жинағын жариялады. Бұл әйел автор жазған әрі баспадан жарық көрген алғашқы діни музыка шығармаларының бірі саналады. Итальяндық музыкант және ғалым Эрколе Боттригари өз еңбектерінде Алеоттидің музыкалық ансамбльді басқару қабілетін ерекше атап өткен.  &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Биография Виттории Алеотти &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Музыка эпохи Барокко|url=https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Вирджиния Аллен''' (1953; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық әскери дирижëр, музыка ғылымының докторы. Вест-Пойнттағы Әскери академиясы оркестрінің (U.S. Military Academy Band at West Point), сондай-ақ Cadet Glee Club пен Cadet Band ұжымдарының алғашқы әйел дирижёры болды. Ол Army Bands бағдарламасында 20 жыл қызмет атқарып, лейтенант-полковник әскери шеніне дейін көтерілді. Кейін [[Вашингтон|Вашингтондағы]] АҚШ армиясының оркестрлік қызметі бойынша жауапты офицері ретінде әлемнің әртүрлі елдеріндегі 100-ден астам әскери оркестрдің жұмысын үйлестірді. Сонымен қатар, The Curtis Institute of Music және Columbia University жанындағы Teachers College оқу орындарында дирижёрлік өнер мен музыка тарихынан дәріс берген. 2005 жылы «Woman of Achievement» атағымен марапатталған. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Virginia Allen &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; composer / arranger - concert band Noten &amp; Partituren - HeBu Musikverlag GmbH|url=https://www.hebu-music.com/en/musician/virginia-allen.31527/|accessdate=05,05,2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Вирджиния Марьяни Кампольетти''' (1869–1941; [[Италия]]) – италиялық дирижëр, сазгер. 1892 жылы Дж. Россини атындағы мемлекеттік консерваторияны тәмамдады. 1899 жылы 6 маусымда туған қаласында [[Генуя|Генуяда]] Politeama Genovese театрында «Dal sogno alla vita» (''Түстен өмірге'') атты үш актілі авторлық операсының тұсаукесеріне дирижëрлік етті. Либреттосын жазған ақын [[Фульвио Фульгонио]]. 1900 жылы сәуірде Моден қаласында Storchi театрында операның қойылымын қайта басқарды. 1976 жылы оның ұлы, дирижëр әрі сазгер [[Луиджи Кампольетти]] анасының құрметіне және естелігіне Дж. Россини атындағы консерваториясының кітапханасына шамамен 5000 том кітаптар, партитуралар, музыкалық басылымдарды сыйға тартып, консерватория тарихындағы ірі қайырымдылықтардың бірі саналады. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Virginia Mariani Campolieti Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Virginia_Mariani_Campolieti|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Вера Францевна Родэ-Чиджавадзе''' (1907–1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) – француз текті кеңестік әскери дирижëр. Ресей әскери музыкасы тарихындағы алғашқы әйел әскери дирижëрлердің бірі ретінде белгілі. Мәскеу консерваториясында дирижëрлікте білім алып жүрген кезінде 1941 жылы майданға аттанып, Мәскеу халықтық жасақтарының 4-дивизиясы құрамына қосылды. Соғыс жылдарында оның әскери ұжымы Мәскеуден Шығыс Пруссия мен Кëнигсбергке дейінгі жорықтарға қатысты. Кейін музыкалық взводтың командирі болып тағайындалып, аға лейтенант әскери шенін алды. 1944 жылы «[[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл жұлдыз]]&lt;nowiki/&gt;» орденімен марапатталды. Соғыстан кейін консерваторияны аяқтап, Мәскеу облыстық филармониясының оркестрімен П. Чайковский 5-симфониясының финалын, «Щелкунчиктен» үзінділер, «Половецкие пляски», Евгений Онегин операсынан үзінділерді дирижëрледі.  &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Родэ Вера Францевна &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Официальный портал программы Памяти Московского Народного Ополчения|url=https://mosopolchenie.ru/militiaman/rode-vera-francevna-3941|accessdate=05.05.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* '''Вэнь Чин Лю-Янг''' ([[Малайзия]]) – қытай текті малайзиялық хор дирижëр. 2005 жылдан бастап Young Choral Academy ұйымында хормейстер, пианист және вокалдық оқытушы болып жұмыс істейді. 2022–2023 жылдары [[Иллинойс]] штатында Heritage Chorale хорының көркемдік жетекші әрі бас дирижëрі қызметтерін атқарды. Ол малайзиялық және Оңтүстік-Шығыс Азия хор музыкасын АҚШ-та белсенді насихаттап, музыкалық жобаларға қатысады. 2025 жылдың мамыр айында Нью-Йорктегі «Carnegie Hall» сахнасында Heritage Chorale және басқа хор ұжымдарымен бірге дебют жасады. Сонымен қатар, Малайзиядағы хор байқауларында қазылар алқасының мүшесі ретінде қызмет атқарып, шеберлік сыныптар өткізеді. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Malaysian-born Artistic director for Heritage Chorale chose music over medicine  - Wednesday Journal|url=https://www.oakpark.com/2024/11/12/wen-chin-liu-young-heritage-chorale/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Ванесса Бенелли Мозелл''' (1987; [[Италия]]) – италиялық дирижëр. 2018 жылы дирижёр ретінде дебют жасап, француз композитор Жерар Гризенің шығармаларын орындады. 2019 жылы әйел дирижёрлерге арналған алғашқы MAWOMA (Music and Women Maestra) байқауының финалисті болды. Өз мансабында Берлин Концертхаус оркестрі, Бонн филармониясы, Брюссель камералық оркестрі, Милан дивертисменттер ансамблі, Фучжоу оркестрі және Вена оркестрі сияқты көптеген музыкалық ұжымдармен жұмыс істеді. Сонымен қатар Германиядағы Веймар ұлттық театрында Дж. Вердидің «Травиата» және Кобург жер театрында Дж. Россинидің «Севиль шаштаразы» операларының қойылымдарында ассистент-дирижёр қызметін атқарды. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=home – Vanessa Benelli Mosell|url=https://www.vanessabenellimosell.com/|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;span id=&quot;Г&quot;&gt;&lt;/span&gt;
'''Г'''

* '''[[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]]''' (1956; [[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр, скрипкашы, профессор, Қазақстанның халық әртісі. 2010 жылы «Құрмет», ал 2016 жылы «Парасат» ордендерімен марапатталған. 1997 жылдан бастап «Қазақстан Камератасы» мемлекеттік классикалық музыка ансамблінің ұйымдастырушысы, директоры және көркемдік жетекшісі қызметтерін атқарады. Камералық оркестр Ұлыбритания, АҚШ, Франция, Үндістан, Германия, Жапония, Түркия, Италия, Қытай, Чехия және басқа да мемлекеттерде гастрольдік сапарлармен өнер көрсеткен. 2004 жылы «EurаAsia» халықаралық скрипкашылар байқауының директоры әрі қазылар алқасының мүшесі болды. Сонымен қатар Францияда дирижёр Михаил (Миша) Леонидович Кац ұйымдастырған шеберлік сыныптарына қатысқан. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz|url=https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt; 

* '''Галина Михайловна Кривошапко''' (1916–2013; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижёр. 1957 жылы Якут АКСР-інің халық әртісі, 1958 жылы РКФСР-дің еңбек сіңірген әртісі, ал 1972 жылы өнер қайраткері атағына ие болды. 1959 жылдан бастап П. А. Ойунский атындағы Якут мемлекеттік музыкалық-драма театрының бас дирижёрі қызметін атқарды. Оның жетекшілігімен 1961 жылы Якутияда алғаш рет П. И. Чайковскийдің «Аққу көлі» балеті сахналанды. Дирижёр Мәскеу, Ленинград, Үлкен театр және басқа да музыкалық ұжымдармен бірлесіп Бүкілодақтық радионың «Алтын қорына» арналған жазбалар жасаған. Сонымен қатар «Музыкальная культура якутского народа» еңбегінің авторы болып табылады. 2013 жылы Саха (Якутия) Республикасының Президенті Якутия мемлекеттік филармониясына Галина Кривошапко есімін беру туралы жарлыққа қол қойды. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина|url=https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Галина Викторовна Крутикова (Галь Раше);''' (1960; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ресей]]) – орыс текті аустриялық дирижёр. «Санкт-Петербург Камерата» камералық оркестрінің және Балтық елдері музыка консерваториялары студенттерінен құралған «Балтийская Академия» жастар симфониялық оркестрінің негізін қалаушылардың бірі әрі директоры. «Санкт-Петербург Камерата» оркестрі 1989 жылы Санкт-Петербург консерваториясы студенттерінен құрылды. Дирижёр ретінде Viennarmonica және Vienna Metropolitan Chamber Orchestra оркестрлерімен өнер көрсетіп, Wiener Konzerthaus пен Musikverein Үлкен залында концерттер өткізді. П. И. Чайковскийдің Анатолий Иванов жасаған соқпалы аспаптар ансамбліне арналған транскрипциясы негізінде жазылған «Балалар альбомы» балетінің сценарийі (либреттосы) авторы. В 1996 жылы бұл музыкаға балалар балеті қойылып, қойылым 1999 жылы Югославияда өткен халықаралық фестиваль лауреаты атанды.  &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Dirigentin Gal Rasche|url=https://www.galrasche.com/v3/|accessdate=13.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор''' (1903–1998; [[Англия]]) – ағылшын дирижёр, сазгер. Алғашқы «Қош бол, көбелек» атты шығармасын 12 жасында жазған. Өмірінде 90-нан астам музыкалық шығарманың авторы болды. 1933 жылы Royal Albert Hall оркестрінде дирижёрлік дебютін жасап, H. M. Royal Marines Band (''Корольдік су пехотасының ұжымы'') әскери оркестріне дирижёрлік еткен алғашқы әйел ретінде танылды. Сонымен қатар BBC Symphony Orchestra және London Symphony Orchestra ұжымдарының шақырылған дирижёрі болды. 1941 жылы Coleridge-Taylor Symphony Orchestra оркестрінің және оған қарасты музыкалық қоғамның негізін қалады. Бұл ұйым Ұлы депрессия кезеңінде музыканттарды жұмыспен қамтамасыз ету мақсатында құрылды. Өзінің ең жоғары кезеңінде оркестр құрамында 100-ден астам музыкант болды, олардың 70-і кәсіби орындаушылар, 30-ы арнайы іріктелген ішекті аспаптар әуесқойлары, сондай-ақ 70 дауыстан тұратын хор жұмыс істеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids|url=https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Глория Исабель Рамос Триано''' (1964; [[Испания]]) – венесуэлалық текті испан дирижёр. 2001–2004 жылдары Кордова оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарып, концерттік абонемент иелерінің санын 241-ден 519-ға дейін арттыруға ықпал етті. 1995 жылы Безансондағы Халықаралық жас дирижёрлер байқауында «Опера және оратория» аталымы бойынша сыйлықтың лауреаты атанды. Дирижёр ретінде Тенерифе оркестрімен, Галисия симфониялық оркестрімен, Албания ұлттық опера және балет театрының оркестрімен, Лейпциг радиооркестрімен, Вена камералық оркестрімен, Санкт-Петербург оркестрімен, Люцерн оркестрімен, Испания ұлттық оркестрімен, Мадрид оркестрімен және Севилья корольдік симфониялық оркестрімен өнер көрсетті.  &lt;ref&gt;{{Cite web|title=DIRIGENTIN &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; ramostriano.com|url=https://www.ramostriano.com/?lang=en|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Голнуш Халеги''' (1941–2021; [[Иран]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық-ирандық дирижёр. Иранның алғашқы әйел дирижёрі ретінде саналады. 1975–1979 жылдары Тегеранда Иран ұлттық радио және теледидарының «Hamavazan» хорына жетекшілік етті. 1985 жылы АҚШ-тың Вашингтон қаласында әкесі, сазгер Рухолла Халегидің құрметіне оркестр құрып, ұжым парсы классикалық музыкасын диаспора арасында сақтап, насихаттауға үлес қосты. Дирижёрлік білімін Тегерандағы Ұлттық музыка консерваториясында, кейін Аустриядағы Зальцбург қаласындағы Моцартеум академиясында Курт Престель мен Герхард Вимбергерден алды. Сондай-ақ АҚШ-тағы Висконсин университеті мен Оберлин колледжінде дирижёрлік бойынша білім алып, ғылыми дәрежелер иеленді. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home|url=https://golnava.com/index.html|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Гүлдана Жеңісқызы Баритова''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. 2016–2021 жылдары Астанадағы К. Байсейітова атындағы ҚазҰӨУ, Қазақ Ұлттық өнер университетінде «Оркестр дирижёрі» мамандығы бойынша Ерлан Бейсембаев сыныбы бойынша оқыған. Г. Баритова Қазақстанның Н. Тілендиев, М. Төлебаев, А. Жайымов атындағы Республикалық дирижёрлер байқауларында өнер көрсеткен. Қазіргі уақытта Павлодар музыкалық колледжінде «Дирижёрлеу»,«Оркестрлік партитураларды оқу» пәндері бойынша оқытушы және колледждің студенттік симфониялық оркестрдің дирижёрі ретінде қызметтер атқарады. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Руководство и педагоги отделения|url=https://college.muscomplexpavl.edu.kz/index.php/ru/otdeleniya/otdelenie-muzykalnoe-iskusstvo-estrady/rukovodstvo-i-pedagogi-otdeleniya-emi|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Грете Педерсен''' (1960; [[Норвегия]]) – норвегиялық дирижёр. 1990–2025 жылдары Norwegian Soloists' Choir хорының көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі болды. Оның жетекшілігімен хор «Gramophone Record of the Year» және «Spellemannprisen» сияқты беделді марапаттарға ие болды. 2022 жылдан бастап АҚШ-тағы Carmel Bach Festival ұжымының бас дирижёрі. 2026 жылдан бастап Yale Schola Cantorum ұжымының бас дирижёрі әрі дирижёрлік практика профессоры. 2019 жылы өнер саласындағы қызметі үшін «Норвегия корольдік Әулие Олав орденінің І дәрежелі рыцары» атағына ие болды. Сондай-ақ Норвегияның музыка өнерінің дамуына қосқан үлесі үшін «Lindemanprisen» сыйлығымен марапатталған.  &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Artist-Portrait &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Konzertdirektion Hörtnagel Berlin|url=https://hoertnagel.com/en/artists/artist-portrait/grete-pedersen|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;span id=&quot;Д&quot;&gt;&lt;/span&gt;
'''Д'''

* '''Даяна Айдаровна Гофман''' (1991; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 2016 жылдан бастап «Новая Москва» жастар камералық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі. Дирижёр ретінде Белград радио және телебайланыс оркестрімен, Ресей Федерациясы Президенттік оркестрімен, «Пазарджик» симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясының оркестрімен және басқа да ұжымдармен өнер көрсетті. 2025 жылы АҚШ-та өткен Muffled Voices Festival маусымының бас дирижёрі болып тағайындалды. Сонымен қатар Ливан ұлттық консерваториясы мен филармониясының (LNPO) шақырылған дирижёрі ретінде де қызмет атқарған. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Дильбар Гулямовна Абдурахманова''' (1936-2018; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Өзбекстан]]) – өзбек дирижёр. Өзбекстандағы алғашқы кәсіби әйел дирижёр ретінде белгілі. 1977 жылы КСРО Халық әртісі атағына ие болды. 1960 жылы Әлішер Науаи атындағы мемлекеттік опера және балет театрының дирижёрі болып тағайындалып, 1974–1990 жылдары театрдың көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі қызметін атқарды. Кейін осы театрда қоюшы дирижёр ретінде шығармашылық қызметін жалғастырды. 1959 жылдан бастап Өзбекстан өнері мен мәдениетінің онкүндіктеріне қатысып, КСРО қалаларында, сондай-ақ Мысыр, Германия, Румыния, Таиланд және Сингапурда гастрольдік сапарларда болды. Шығармашылық жолында 60-тан астам опера және балет қойылымын сахналады. Олардың қатарында «Аида», «Кармен», «Травиата», «Паяцы», «Аққу көлі», «Бақшасарай бұрқағы» және басқа да спектакльдер бар. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Поэтесса дирижерской палочки|url=https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''ДжоАнн Фаллетта''' (1954; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижёр. 1999 жылдан бастап Buffalo Philharmonic Orchestra (BPO) ұжымының музыкалық директоры әрі бас дирижёрі қызметін атқарады. Төрт мәрте «Грэмми» сыйлығының лауреаты. Атап айтқанда, 2009 жылы Джон Корильяноның Mr. Tambourine Man шығармасының жазбасы үшін, 2019 жылы Лондон оркестрімен бірге Best Classical Compendium, ал 2021 жылы BPO ұжымымен Best Choral Performance аталымдары бойынша марапатталған. Сонымен қатар Naxos дыбыс жазу компаниясына 135-тен астам жазба жасаған. Virginia Symphony Orchestra ұжымымен атқарған жемісті қызметі үшін Norfolk Legends of Music Walk of Fame даңқ аллеясында жұлдызы қойылған. Сондай-ақ Буффало музыкалық даңқ залында есімі мәңгілікке жазылған. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=JoAnn Falletta - Biography|url=https://joannfalletta.com/biography.html|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Джулия Джонс''' (1961; [[Ұлыбритания]]) – британиялық дирижёр. 1998–2002 жылдары Базель опера театрының бас дирижёрі болды. 2008–2011 жылдары Лиссабондағы Teatro Nacional de São Carlos театрының бас дирижёрі қызметін атқарды. Кейін Германиядағы Вупперталь операсы мен симфониялық оркестрінің бас музыкалық жетекшісі (Generalmusikdirektor) болып тағайындалып, бұл қызметті атқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі атанды. Дирижёр Royal Opera House Covent Garden, Oper Frankfurt, Берлин мемлекеттік операсы, Прага ұлттық театры және Дания корольдік операсы сияқты театрлармен қызметтес болды. Сонымен қатар Лондонда «Rigoletto», «Così fan tutte», «Carmen», ал Франкфуртта «Falstaff», «Die Entführung aus dem Serail» және «Alcina» операларына дирижёрлік етті. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Macao Youth Symphony Orchestra Association|url=http://macauyso.org.mo/en/Julia_Jones.php|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Дениола Кураджа''' ([[Албания]]) – албаниялық дирижёр. Тирандағы Албания ұлттық опера және балет театрының бас музыкалық жетекшісі әрі көркемдік жетекшісі. Сонымен қатар Staatstheater Kassel, Hildesheim Municipal Theatre және Klassische Philharmonie Bonn ұжымдарымен дирижёрлік еткен. Д. Кураджаның репертуарында 70-тен астам опера, сондай-ақ симфониялық, балет және камералық концерттер бар. Сонымен қатар пианист-солист ретінде де концерттік бағдарламалармен өнер көрсеткен. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=deniolakuraja.com &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach|url=https://deniolakuraja.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* [[Динара Нұрғисақызы Тілендиева|'''Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева''']] (1985; [[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. 2009 жылдан бастап Қазақ мемлекеттік академиялық фольклорлық-этнографиялық Н. Тілендиев атындағы «[[Отырар сазы]]&lt;nowiki/&gt;» оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі. 2011 жылы «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» атағына ие болды. 2018 және 2024 жылдары «Құрмет» және «Парасат» ордендерімен марапатталған. 2008 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында «Опера және симфониялық дирижёрлеу» кафедрасында Төлепберген Әбдірәшевтің сыныбын тәмамдап, доцент Нұрлан Жарасовтан сабақтар алған. Д. Нұрғисақызы әкесі [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Атабайұлы Тілендиевтің]] музыкалық-отбасылық дәстүрін жалғастырып келеді. [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиев]] «[[Отырар сазы]]&lt;nowiki/&gt;» оркестрінің негізін қалаушы әрі алғашқы бас дирижёрі болған. Д. Нұрғисақызы оркестрдің шығармашылық қызметін дамытып, әкесінің музыкалық мұрасын сақтауға және қазақтың халық музыкасы мен қазақстандық заманауи композиторлардың шығармаларын Отанда және шетелдерде насихаттауға үлесін қосып келеді. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қайталанбас тұлғаның тұяғы &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Otbasym|url=https://kz.otbasym.kz/news/bud-zdorov/2016-10-25/aytalanbas-t-l-any-t-ya-y|accessdate=05.05.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* '''Далия Атлас''' (1933; [[Израиль]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – израильдік дирижёр. Израильде соғысқа байланысты кешкі концерттер өткізу мүмкін болмай қалған кезде Д. Атлас Ресейден көшіп келген музыканттардан «Atlas Camerata» оркестрін құрып, онымен гастрольдік сапарларға шығып, музыкалық жазбалар жасаған. Сонымен қатар «Pro Musica Orchestra, Israel» ұжымының негізін қалаған. Халықаралық дирижёрлер байқауларында жеті жүлде жеңіп алып, мұндай жетістікке жеткен Израиль тарихындағы алғашқы әйел дирижёр атанды. Туған қаласы Хайфаның мэрі оған «Хайфаның құрметті азаматы» атағын берген. Дирижёрдің репертуарында 750-ге жуық шығарма бар. Сонымен қатар әлемнің 29-дан астам елінде концерттерде, фестивальдерде, радио мен теледидар бағдарламаларында 82 оркестрге дирижёрлік еткен.  &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Dalia Atlas|url=https://www.dalia-atlas.com/Biography.html|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Далия Андреевна Стасевская''' (1984; [[Украина]], [[Финляндия]]) – украин-финдік дирижёр. 2014–2016 жылдары Париж оркестрінде дирижёр Пааво Ярвидің көмекшісі болды. 2015 жылы Лахти симфониялық оркестріне алғаш рет шақырылған дирижёр ретінде өнер көрсетті. 2018 жылы Нобель сыйлығын тапсыру рәсімінде Корольдік Стокгольм филармониялық оркестріне дирижёрлік етіп, бұл салтанатты рәсімде оркестрге дирижёрлік еткен тарихтағы екінші әйел дирижёр атанды. 2019 жылы BBC симфониялық оркестрінің алғашқы шақырылған әйел бас дирижёрі болып тағайындалды. 2020 жылы Лахти симфониялық оркестрінің алғашқы әйел бас дирижёрі атанды. 2021 жылы Украина президенті халықаралық ынтымақтастықты дамытуға және украин мәдениетін насихаттауға қосқан үлесі үшін «ІІІ дәрежелі Княгиня Ольга» орденімен марапаттады. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Conductor Dalia Stasevska &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Official Website|url=https://www.daliastasevska.com/|accessdate=13.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Джухи Бансал''' (1984; [[Үндістан]], [[Гонконг]]) – үнді-америкалық дирижёр, сазгер. Шығармаларының қатарына «Қанаттар» (2007), «Көлеңке жарықты қуған жерде» (2014), «Біз жұлдыздарға қараймыз», сондай-ақ Ада Лавлейс туралы «Сандар сиқыршысы» операсы кіреді. Сазгер ретінде Los Angeles Philharmonic Association, Beth Morrison Projects, New York Virtuoso Singers, Heidi Duckler Dance Theatre, Oakland East Bay Symphony және басқа да ұйымдармен әріптестік орнатқан. «Five Colleges Art Song Competition», Metro Opera және Бостон операсының халықаралық әншілер әрі сазгерлер байқауларында жүлделі орындарға ие болған. Дирижёр ретінде Douglas Moore Fund for American Opera стипендиясының иегері. 2012 жылы Вашингтондағы Seasons Music Festival фестивалінде өзінің «Brush Dark Feathers» (''Қылқаламмен қара қауырсындарға'') атты оркестрлік шығармасының тұсаукесеріне дирижёрлік етті. Сонымен қатар көптеген опералық және концерттік қойылымдарға дирижёрлік еткен.  &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher|url=https://juhibansal.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Дана Муриева''' (2000; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. Сегіз жасында симфониялық оркестрге дирижёрлік етіп, БАҚ-та ең жас қыз дирижёр ретінде танылды. Дирижёр Солтүстік Осетия симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясында өткен ұлы дирижёр Вероника Дударованың 100 жылдығына арналған концертте Мариин театрының симфониялық оркестрімен дирижëрлеген. Сонымен қатар Галина  Вишневскаяның опера және ән айту орталығының оркестрі сияқты ұжымдармен дирижёрлік еткен. Дирижёр Валентин Урюпиннің ассистенті болған кезінде Дж. Пуччинидің «Мадам Баттерфляй» және Н. А. Римский-Корсаковтың «Патша қалыңдығы» (''Царская невеста'') опералық қойылымдарына дирижёрлік еткен. 2024–2025 жылдары Тольятти мемлекеттік филармониясының дирижёрі болды. 2017 жылы 16 жасында «Минута славы» телебағдарламасына қатысып, Г. Вишневская оркестрімен В. А. Моцарттың «Фигароның үйленуі» операсының увертюрасына дирижёрлеп өнер көрсеткен.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дана Муриева &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Тольяттинская филармония|url=https://filarman.ru/murievad/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Джессика Коттис''' (1979; [[Аустралия]], [[Ұлыбритания]]) – аустралиялық-британиялық дирижёр. 2021 жылы Канберра симфониялық оркестрінің алғашқы әйел бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі болып тағайындалды. 2023 жылы Швециядағы Вестерос оркестрінің көркемдік серіктесі атанды. 2024 жылы оркестрдің шығармашылық дамуына елеулі өзгерістер енгізген көркемдік көшбасшылығы үшін Art Music Luminary Award сыйлығына ие болды. Дж. Коттис Корольдік филармониялық қоғамы мен Корольдік опера театрында әйел дирижёрлерге арналған курстар өткізді. Сонымен қатар Tait Memorial Trust қорының төрағасы қызметін атқарады. Дирижёр ретінде «La traviata», «The Handmaid’s Tale», «The Death of Klinghoffer», «The Blue Woman» сияқты опералық және музыкалық қойылымдарға дирижёрлік еткен. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=HOME &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; jessicacottis|url=https://www.jessicacottis.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Джипсс Рут''' (1921–1999; [[Ұлыбритания]]) –  британиялық дирижёр, сазгер. 1955 жылы London Repertoire Orchestra, ал 1961 жылы Chanticleer Orchestra ұжымдарының негізін қалап, олардың дирижёрі болды. 1981 жылы музыка өнерін дамытуға қосқан үлесі үшін Ұлыбритания патшайымының туған күніне орай берілетін марапат аясында Британ империясы орденінің мүшесі (MBE) атағына ие болды. Сазгер ретінде 100-ден астам шығарманың авторы. Оның ішінде бес симфония, жеті концерт, сондай-ақ камералық және хорға арналған туындылар бар. 1947 жылы 26 жасында музыка саласы бойынша докторлық дәрежесін алған ең жас әйелдердің бірі болды. Сондай-ақ London Symphony Orchestra, Бирмингем қалалық хорымен және басқа да ұжымдармен дирижёрлік еткен.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Gipps, Ruth - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Джаннат Музаффаровна Хусейнзода''' (*2006; [[Тәжікстан]]) – тәжік дирижёр, сазгер. Сегіз жасында дирижёрлік тұғырға шығып, Тәжікстандағы ең жас дирижёр ретінде танылды. 2021 жылы 15 жасында Тәжікстан Композиторлар одағының ең жас мүшесі атанды. 17 жасында 200-ден астам музыкалық шығарманың авторы болды. Президенттік стипендияның екі дүркін лауреаты. Душанбе, Кувейт, Бейжің, Мәскеу, Ташкент және басқа да қалаларда концерттер берді. 2016 жылдан бастап Тәжікстан Президенті симфониялық оркестрімен музыкант әрі дирижёр ретінде қызметтес болды. 2022 жылдан бері Брюссель корольдік консерваториясында білім алып келеді. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Первый сольный концерт Джаннат Хусейнзода - Anhor.uz|url=https://anhor.uz/culture/perviy-solyniy-koncert-dzhannat-huseynzoda/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Дебра Чеверино''' (1976; [[Италия]]) – италиялық және оңтүстік африкалық текті америкалық дирижёр. Алғаш рет он бес жасында Калифорнияда өзінің шығармасына дирижёрлік етіп, сахнаға шыққан. 1998 жылы Hartford Civic Orchestra оркестрінің негізін қалап, 1998–2000 жылдары ұжымның концерттері National Public Radio (NPR) радиосында көрсетілді. 2001 жылы Флоренциядағы Халықаралық дирижёрлер байқауында І сыйлықты жеңіп алған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2005–2007 жылдары Фулбрайт грантының иегері ретінде Флоренциядағы Maggio Musicale Fiorentino фестивалінде Зубин Метаның көмекшісі болды. Кейін Клаудио Аббадо оның дирижёрлік қабілетін байқап, өзінің Orchestra Mozart жастар оркестрінде бір жыл жұмыс істеуге шақырды. 2018 жылы Фулбрайт бағдарламасының 70 жылдығына орай музыкант ретіндегі жетістіктері үшін АҚШ-тың Италиядағы елшісі Льюис Эйзенбергтің арнайы марапатына ие болды. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org|url=https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Деляна Лазарова''' ([[Болгария]]) – болгариялық дирижёр. 2025–2026 жылдары BBC Шотландия симфониялық оркестрінің және Юта симфониялық оркестрінің шақырылған бас дирижёрі. Siemens Hallé халықаралық дирижёрлер байқауының жеңімпазы атанып, 2020–2023 жылдары сэр Марк Элдердің көмекші дирижёрі ретінде Hallé Orchestra құрамында қызмет атқарды. 2019 жылы NRTA дирижёрлер байқауының жеңімпазы болды және Hallé жастар оркестрінің көркемдік жетекшісі қызметін атқарады. Сонымен қатар Корольдік филармониялық оркестрмен, Берлиндегі Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, Нидерланд филармониялық оркестрімен, Мюнхен камералық оркестрімен, Гётеборг симфониялық оркестрімен, Базель симфониялық оркестрімен, Бирмингем симфониялық оркестрі сияқты ұжымдармен дирижёрлік еткен. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Delyana Lazarova|url=https://www.delyanalazarova.com/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Дора Христова''' (1947; [[Болгария]]) – болгариялық хор дирижёр. Аты аңызға айналған «Le Mystère des Voix Bulgares» әйелдерден құралған вокалдық ансамблінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі. Ансамбль әлем бойынша 1250-ден астам концерт беріп, болгар халық музыкасына тән бірегей көпдауысты орындау дәстүрін сақтап, халықаралық деңгейде танытты. 1995 жылы ұжым дәстүрлі халық музыкасы санатында «Grammy» сыйлығына ие болды. Д. Христова «Стара Планина», «Әулие Кирилл мен Мефодий», «Алтын лира», «Хрусталь лира», «Хрусталь алқа» ордендері мен марапаттарының иегері. 1985 жылы музыкатану және музыкалық өнер саласында докторлық ғылыми дәрежесін алды. Сондай-ақ «Искусство фольклорных камерных ансамблей» атты кітаптың авторы. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дора Христова: Фольклор - это всегда национальная идея - Российская газета|url=https://rg.ru/2006/05/03/hor.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;

* '''Дина Ардақ''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. Астанадағы К. Байсейітова атындағы Қазақ ұлттық өнер университетінің «Оркестрлік дирижёрлеу» кафедрасының студенті. 2024 жылы Р. Ғабдиев атындағы III Республикалық дирижёрлер байқауында «Дипломант» атағына ие болды, ал 2025 жылы Н. Тілендиев атындағы Республикалық дирижёрлер байқауында «Н. Тілендиев шығармаларын үздік орындағаны үшін» арнайы номинациясының иегері атанды. Дирижёр ретінде Астанадағы Еркеғали Рахмадиев атындағы мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрмен, ҚазҰӨУ жанындағы Еуразия ұлттық симфониялық оркестрімен, Үкілі Ыбырай атындағы Ақмола облыстық филармониясының симфониялық оркестрімен, Алматыдағы Нұрғиса Тілендиев атындағы «Отырар сазы» фольклорлы-этнографиялық оркестрімен, Талдықорғандағы М. Төлебаев атындағы және Атыраудағы Д. Нұрпейісова атындағы қазақ халық аспаптары оркестрлерімен жұмыс істеді. Д. Ардақ – Қазақстанның халық әртісі [[Абзал Мұхитдинов|Абзал Мирасбекұлы Мұхитдиновтың]] шәкірті. Сонымен қатар Ренат Салаватов пен Роберто Готтипаверо дирижёрлерінің шеберлік сыныптарына қатысты.  &lt;ref&gt;{{Cite web|title=19 қараша күні Үкілі Ыбырай атындағы Ақмола облыстық филармониясының сахна төрінде симфониялық оркестрдің концерті өтті.|url=https://fil-akmol.kz/2015-02-19-07-41-59/arkhiv-novostej/47-top-stories/zha-aly-tar/965-19-arasha-k-ni-kili-ybyraj-atynda-y-a-mola-oblysty-filarmoniyasyny-sakhna-t-rinde-simfoniyaly-orkestrdi-kontserti-tti.html|accessdate=13.05.2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;span id=&quot;Е&quot;&gt;&lt;/span&gt;
'''Е'''

* '''Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина''' (1914–2004; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижёр. КСРО тарихындағы кәсіби хор ұжымын басқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде белгілі. 1977 жылы РСФСР Халық әртісі атағына ие болды. 1931–1961 жылдары Ленинград академиялық капелласының дирижёрі, кейін бас дирижёрі қызметін атқарды. 1958 жылы Ленинград қаласындағы Хор қоғамы жанынан әуесқой академиялық хор құрып, оны өмірінің соңына дейін шамамен 45 жыл басқарды. 1931–1954 жылдары М. И. Глинка атындағы хор училищесінде және Н. А. Римский-Корсаков атындағы Санкт-Петербург консерваториясында педагогикалық қызмет атқарып, доцент және профессор ғылыми атақтарына ие болды. Оның педагогикалық қызметінің нәтижесінде 1950 жылдардан бастап кеңінен «Кудрявцева» дирижёрлік-хормейстерлік мектеп танылады. Оның шәкірттері арасында музыка мәдениетінің қайраткерлері, дирижёрлер мен хормейстерлер бар. Е. Кудрявцева Ленинград, Мәскеу, Киев, Сібір, Орта Азия, КСРО республикалары мен шетелдерде капелла концерттеріне дирижёрлік етті. Ұлы Отан соғысы жылдарында эвакуация кезінде оның жетекшілігімен капелла әскери бөлімдер мен госпитальдарда 545 концерт өткізді. Сонымен қатар «Мой музыкальный век» атты естелік кітабының авторы.  &lt;ref&gt;{{Cite web|title=КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Елизавета Сергеевна Корнеева''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. Мәскеудегі «Euphoria Orchestra» симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі. 2022 жылы оркестр Дягилев фестивалінің білім беру бағдарламасына қатысты. Мәскеу консерваториясының симфониялық оркестрімен, Мәскеудің заманауи музыка ансамблімен, «Студия новой музыки» ұжымымен ынтымақтастық орнатқан, сондай-ақ ГЭС-2 мәдени орталығының тұрақты шақырылған дирижёрлерінің бірі. [[Теодор Курентзис]], [[Сабрие Бекирова]], [[Фёдор Леднёв|Фёдор Леднёвтің]] шеберлік сыныптарына қатысып, musicAeterna ұжымымен жұмыс істеді. 2019 жылы Германияда Лейпцигте [[Георг Зандманн]] және Берлинде [[Кристиан Эвальдтан|Кристиан Эвальд]] дирижёрлерінің шеберлік сыныптарына қатысқан. Оркестр репертуарында симфониялық классика мен қазіргі заман композиторларының шығармалары бар. Олардың ішінде Лидия-Мария Кошева, Ригель Винская, Константин Комольцев, Самира Тимаджи және басқа да қазіргі заман сазгерлерінің туындылары орындалады. Ұжым тарихындағы маңызды жобалардың бірі – Дмитрий Мазуровтың «Поэма горы» open-air операсы, ол Дягилев фестивалінде ұсынылып, 2023 жылы «Золотая маска» театрлық сыйлығының лонг-парағына енді. Е. Корнеева бүгінгі күнге дейін 50-ден астам әлемдік және ресейлік тұсаукесерлерге дирижёрлік еткен. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и..|url=https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/#acceptLicense|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Еп Вин Си''' (1960; [[Қытай]]) – қытайлық дирижёр. 1985 жылы Францияның Безансон қаласында өткен XXXV Халықаралық жас дирижёрлер байқауында І сыйлық пен «Алтын лира» жүлдесін жеңіп алды. 1988 жылы Токиода өткен VIII Халықаралық дирижёрлер байқауының лауреаты атанды. 2002–2020 жылға дейін Гонконг симфониеттасының музыкалық директоры және Гуанчжоу симфониялық оркестрінің бас дирижëрі әрі музыкалық директоры деген біліктілерді атқарып, кейін Гонконг филармониялық оркестрінің тұрақты дирижëрі болған. Дирижёрлік еткен операларының қатарында Го Вэньцзиннің «Ли Бэй ақын», сондай-ақ «Алиса ғажайыптар елінде» және «Суретші» опералары бар. 2013 жылы Гонконг үкіметінің «Bronze Bauhinia Star» мемлекеттік сыйлығымен марапатталды. Сондай-ақ «Hong Kong Women of Excellence in the Six Arts Award», «Chevalier de l'Ordre national du Mérite» және басқа да марапаттардың иегері. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80|url=https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Елена Ивановна Евстратенко''' (1965; [[Қазақстан]]) – қазақстандық әскери дирижёр. Әскери атағы – майор. Қазақстандағы әскери үрмелі оркестрге жетекшілік еткен алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1987 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінде әнші болып қызмет атқарды, ал 1989–1993 жылдары Абай атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театрының опера және симфониялық оркестрінде (ГАТОБ) музыкант әрі әнші болды. 1996 жылдан бастап №7552 әскери бөлім оркестрінде гобойшы әрі оркестр старшинасы қызметін атқарды. 2000 жылдан бері Алматыдағы №5571 әскери бөлім оркестрінің әскери дирижёрі. 2013 жылы Астанада өткен ІІ «Әскери керней» әскери оркестрлер байқауында оның жетекшілігіндегі ұжым Гран-при иеленді. Сондай-ақ «Генерал» ансамблінің негізін қалап, ұжыммен бірге бірнеше мерекелік концерттерге қатысты. Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің мерейтойлық медальдарымен, «Ішкі істер органдарындағы мінсіз қызметі үшін» II және III дәрежелі медальдарымен, «Қайсар» II дәрежелі төсбелгісімен және басқа да марапаттармен марапатталған. Сондай-ақ Қазақстанның рекордтар кітабына алғашқы әрі жалғыз әйел әскери дирижёр ретінде енгені туралы ақпараттар бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане|url=https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;span id=&quot;Ë&quot;&gt;&lt;/span&gt;
'''Ë'''

* '''Ëко Мацуо''' (1953; [[Жапония]]) – жапониялық дирижёр. 1982 жылы Францияның Безансон қаласында өткен Халықаралық дирижёрлер байқауында жеңіске жеткен алғашқы жапон әйел дирижёр атанды. Кейін Aichi Central Symphony Orchestra оркестрінің бас дирижёрі болып тағайындалып, 1999 жылғы салтанатты дебюттік концертін басқарды. NHK Symphony Orchestra, Tokyo Symphony Orchestra, Yomiuri Nippon Symphony Orchestra, Japan Philharmonic Orchestra, Kyoto Symphony Orchestra, Nagoya Philharmonic Orchestra, Osaka Philharmonic Orchestra және басқа да жетекші жапон оркестрлерімен өнер көрсетті. Сонымен қатар «Кармен», «Травиата», «Дон Жуан», «Сиқырлы сыбызғы», «Трубадур», «Аида», «Көңілді жесір» опералары мен оперетталарына дирижёрлік етіп, кейбір қойылымдарда жапонның дәстүрлі Но театрының элементтерін қолданды. Шетелдік ұжымдардың қатарында Monte-Carlo Philharmonic Orchestra және Nordwestdeutsche Philharmonie оркестрімен Concertgebouw залында өнер көрсетті. Сондай-ақ «Muse Smiled at the Conductor» және «Dreams Are Always Fantastic» кітаптарының авторы.  &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO|url=https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;span id=&quot;Ж&quot;&gt;&lt;/span&gt;
'''Ж'''

* '''Жанна (Стефани Шевалье) Эврар''' (1893–1984; [[Франция]]) – француз дирижёр. Франциядағы алғашқы кәсіби әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1920 жылдары камералық музыка концерттерін ұйымдастырып, қайырымдылық шараларында шағын ансамбльдерге дирижёрлік етті. 1930 жылдары Парижде 25 әйел ішекті музыканттан құралған «Orchestre féminin de Paris» әйелдер оркестрінің негізін қалады. Ұжым көне музыкамен қатар өз дәуірінің заманауи шығармаларын орындауға маманданды. Оркестр Франция, Португалия, Испания және Нидерланд елдеріне гастрольдік сапарлар жасап, соңғы концертін 1942 жылы өткізді. Екінші дүниежүзілік соғыс салдарынан оркестр жұмысын тоқтатқаннан кейін Ж. Эврар педагогикалық және дирижёрлік қызметін штаттан тыс негізде жалғастырды. 1970 жылдары «Менің өткеніме көзқарас» атты естелігін жаза бастады. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Jane Evrard, une femme à la baguette &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; France Musique|url=https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Жизель Бен-Дор''' (1955; [[Уругвай]], [[Израиль]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – уругвайлық-америкалық-израильдік дирижёр. 1994–2006 жылдары Santa Barbara Symphony оркестрінің музыкалық жетекшісі болып, кейін оның құрметті дирижёрі атанды. 1992–2002 жылдары Нью-Йорк филармониялық оркестрінде Курт Мазурдың ассистенті қызметін атқарды. London Symphony Orchestra, Los Angeles Philharmonic, BBC National Orchestra of Wales, Helsinki Philharmonic Orchestra, Israel Philharmonic Orchestra және басқа да жетекші оркестрлермен өнер көрсетті. Латынамерикалық музыка репертуарын насихаттауға ерекше үлес қосып, 2000 жылы Revueltas Festival фестиваліне қатысты, сондай-ақ аргентиналық сазгер Астор Пьяццолланың 100-жылдығына арналған «Cien Años» альбомын жазды. 2021 жылы АҚШ-тағы Carnegie Corporation ұйымының «Great Immigrants» құрметті тізіміне енгізілді. 2022 жылы Мексикада Самуэль Зиман мен Самуэль Майнестің «Xitle and the Volcano (''Kitlahuatzin'')» операсының қойылымына дирижёрлік етті. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=BIOGRAPHY – Gisele Ben-Dor Conductor|url=https://giseleben-dor.com/biography/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Жоанидия Нуньес Содре''' (1903–1975; [[Бразилия]]) – бразилиялық дирижёр, сазгер. 22 жасында Ұлттық музыка институтының гармония пәнінің профессоры атанып, кейін Берлиндегі мемлекеттік консерваторияда білім алу үшін шәкіртақы иеленді. Берлиндегі Неміс операсында дирижёрлік өнерді Игнац Вагхальтердің жетекшілігімен меңгерді. 1930 жылғы 27 наурызда Бонн филармониялық оркестрімен концертке дирижёрлік етіп, бағдарламада Л. ван Бетховен, К. М. фон Вебер, Ж. Бизе және Ж. Сибелиустың шығармалары орындалды. Сол жылдың сәуір айында Берлин филармониялық оркестрімен өнер көрсеткен Латын Америкасынан шыққан алғашқы әйел дирижёр атанды. 1946 жылы Рио-де-Жанейродағы Ұлттық музыка мектебінің алғашқы әйел дирижёрі болып тағайындалып, бұл қызметті 1967 жылға дейін атқарды. Жастар оркестрінің негізін қалап, Бразилия симфониялық концерттер қоғамы оркестрінің алғашқы әйел жетекшілерінің бірі болды. Композитор ретінде хор шығармаларының, ішекті квартеттердің және «Casa Forte» операсының авторы. 1922 жылы журналист әрі ақын Мария Эужения Селсудың сөзіне жазылған Бразилиядағы суфражистік қозғалыстың рәміздерінің бірі саналатын «Hino Feminino» (''Әйелдер'' ''әнұраны'') атты шығарманы жазды.  &lt;ref&gt;{{Cite web|title=(PDF) Joanídia Sodré, A Maestra Sufragista - Andrea Huguenin Botelho|url=https://www.academia.edu/79291583/Joanídia_Sodré_A_Maestra_Sufragista_Andrea_Huguenin_Botelho|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Жюльетт Надя Буланже''' (1887–1979; [[Франция]]) – француз дирижёр, сазгер, педагог. 1908 жылы үш дауыс пен оркестрге арналған «Сирена» кантатасы үшін Римдегі Үлкен сыйлықтың (Grand Prix de Rome) екінші жүлдесін иеленді. 1912 жылы өзінің «Русалка» кантатасының үзінділерін және дауыс пен оркестрге арналған «Молитва», «Песня» шығармаларын өзі басқарды. Кейін Париждегі музыка мектебінде жеке концерттер мен музыкалық кештерде дирижёрлік етті. Оның халықаралық деңгейдегі маңызды дебюттерінің бірі 1936 жылы Нью-Йорк қаласындағы Карнеги-холлда Лондон филармониялық оркестрімен бірге өткен концерт болды. Сондай-ақ BBC симфониялық оркестрі, Нью-Йорк филармониялық оркестрі, Бостон симфониялық оркестрі, Филадельфия оркестрі және басқа да жетекші ұжымдарға дирижёрлік етті. И. Стравинский, Аарон Копленд және басқа композиторлардың шығармаларының алғашқы орындалуына жетекшілік жасады. ХХ ғасырдың ең беделді музыкалық педагогтерінің бірі ретінде танылып, 250-ден астам композитор, дирижёр және музыкант тәрбиеледі. Бірқатар халықаралық марапаттардың иегері, соның ішінде Британ империясы ордені (1977 ж), Бельгия Коронасы ордені (1977 ж), Франция институты Бейнелеу өнері академиясының Алтын медалі (1975 ж). 2012 жылы Америкалық классикалық музыка даңқы залына енгізілді. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=О Наде Буланже|url=https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Жуана Карнейру''' (1976; [[Португалия]]) – португалиялық дирижёр. 2009–2018 жылдары АҚШ-тағы Berkeley Symphony оркестрінің музыкалық директоры болды. 2014–2022 жылдары Лиссабондағы Teatro Nacional de São Carlos театрындағы Orquestra Sinfónica Portuguesa оркестрінің бас дирижёрі қызметін атқарды. 2013–2024 жылдары Gulbenkian Youth Orchestra оркестрінің көркемдік жетекшісі болды. Сонымен қатар Real Filharmonía de Galicia оркестрінің шақырылған бас дирижёрі ретінде жұмыс істеді. 2002 жылы Карнеги-холлда өткен Maazel-Vilar дирижёрлер байқауының финалисі атанып, кейін Курт Мазур және Кристоф фон Донаньи сияқты дирижёрлермен жұмыс істеуге, сондай-ақ Лондон филармониялық оркестріне дирижёрлік етуге мүмкіндік алды. Опера саласында English National Opera, Scottish Opera, Danish Opera, Париждегі Opéra Garnier театрларымен ынтымақтастық жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Joana Carneiro &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Gulbenkian Orchestra &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Gulbenkian Music|url=https://gulbenkian.pt/musica/en/biography/joana-carneiro/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;span id=&quot;З&quot;&gt;&lt;/span&gt;
'''З'''

* '''Зои Зениоди''' (1976; [[Грекия]]) – грек дирижёр. БАҚ-та «Мисс Динамит» лақап атымен танымал. Opera Southwest опера театрында дирижёрлік еткен алғашқы әйел және 2024 жылы Sydney Opera House сахнасында Opera Australia театрымен өнер көрсеткен алғашқы грек әйел дирижёр болды. El Sistema Greece балалар мен жастарға арналған музыкалық білім беру бағдарламасының көркемдік жетекшісі. Сонымен қатар Аргентинаның Театро Колон театрындағы Буэнос-Айрес филармониялық оркестрінің музыкалық жетекшісі әрі бас дирижёрі. 2016 жылы Dallas Opera жанындағы Әйел дирижёрлер институтының бағдарламасына қатысу үшін таңдалып, кейін Taki Alsop Conducting Fellowship (TACF) бағдарламасының стипендиаты атанды. 2022 жылы Парижде өткен «La Maestra» халықаралық әйел дирижёрлер байқауының жартылай финалисі болды. Сондай-ақ 2023 жылы байқауға қатысқан әртүрлі елдерден шыққан бес әйел дирижёрлердің жеке өмірі мен кәсіби жолын баяндайтын «Maestra» деректі фильміне түсті. Бұл фильм дирижëрлікте әйелдер үшін тағы бір «Шыны төбені» бұзу үшін құрылған фильм ретінде түсірілген туынды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris|url=https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Захия-Дихия Зиуани''' (1978; [[Франция]]) – француз-алжир дирижёр. Сегіз жасынан мектеп хорына жетекшілік еткен. Кейін Парижде румын дирижёры Серджиу Челибидакенің шәкірті болды. 1998 жылы 70 музыкант пен педагогтан құралған «Divertimento» симфониялық оркестрінің негізін қалады. 2007 жылы Алжир ұлттық симфониялық оркестрінің алғашқы шақырылған дирижёрі болып тағайындалды және сол жылы Алжир елінің музыкалық өміріне үлес қосқаны үшін «Premier Prix de Musique» сыйлығының иегері. 2019 жылы Францияның Ordre national du Mérite орденінің командор дәрежесімен марапатталды. 2023 жылы режиссёр Мари-Кастиль Менсьон-Шаар оның өмірі мен шығармашылығына арналған «Divertimento» көркем фильмін түсірді. 2024 жылғы 11 тамызда Париждегі жазғы Олимпиада ойындарының жабылу салтанатында Stade de France стадионында симфониялық оркестрге дирижёрлік етті. Сонымен қатар «La Chef d'Orchestre» және «Zahia Ziouani, d'une rive à l'autre» атты екі автобиографиялық кітаптың авторы.  &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Zahia Ziouani|url=https://www.music-cinema.com/en/?view=article&amp;id=558:zahia-ziouani&amp;catid=92|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Зарифа Ахмедпашаевна (Ахмедовна) Абдуллаева''' (1952; [[Дағыстан]]) – дағыстандық дирижёр. 2005 жылдан бастап Татам Мурадов атындағы Дағыстан мемлекеттік филармониясы камералық оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарады. Оның жетекшілігімен оркестр Махачқалада және Дағыстаннан тыс жерлерде классикалық, заманауи және дағыстандық композиторлардың шығармаларынан тұратын концерттік бағдарламалармен өнер көрсетіп келеді. Ресейдің еңбек сіңірген әртісі және Дағыстан Республикасының халық әртісі атақтарының иегері. Сондай-ақ Дағыстанның кәсіби музыка мәдениетін дамытуға қосқан үлесі үшін бірқатар мемлекеттік және қоғамдық марапаттарға ие болған &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Музыка – она во мне… &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/3952|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Зарифа Адиба''' ([[Ауғанстан]]) – ауған дирижёр, сазгер, альтші. 2016 жылдан бастап Ауғанстан ұлттық музыка институты (ANIM) жанынан құрылған, тек әйел музыканттардан құралған «Зохра» оркестрінің әйел дирижёрлерінің бірі әрі жетекші альт аспабында орындаушысы болды. 2017 жылы оркестрмен бірге Швейцарияның Давос қаласында өткен Дүниежүзілік экономикалық форумда концертке дирижёрлік етті. Сонымен қатар Цюрих, Женева, Берлин, Веймар және басқа да қалаларда гастрольдік концерттер өткізді. 2018 жылы Қырғызстанның Бішкек қаласында «Spreading My Wings Through Music» тақырыбымен TEDx дәрісін оқыды. 2021 жылы тәліптер билікке келгеннен кейін ANIM оқушылары мен оқытушыларын Португалияға және басқа елдерге эвакуациялауға белсенді қатысып, шетелде ауған музыкалық мұрасын сақтауға үлес қосып келеді. Сонымен қатар Бродвейде Кристен Блоджетттің жетекшілігімен «The Phantom of the Opera» (''Призрак оперы'') мюзиклінің қойылымы бойынша тағылымдамадан өтіп, дирижёрлік өнерін жетілдірген. 2024 жылы «Playing for Freedom: The Journey of a Young Afghan Girl» атты алғашқы кітабын жариялады. Кейін кітап француз, венгр, итальян және басқа тілдерге аударылды. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Zarifa Adiba ⋆ MUSE|url=https://museonline.org/profile/zarifa-adiba/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Зиада Нагиевна Накибаева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижёр. 2008 жылдан бастап Алматыдағы П. И. Чайковский атындағы музыкалық колледждің «Алатау» жастар хорының көркемдік жетекшісі әрі дирижёрі. Ахмет Жұбанов атындағы Ақтөбе музыкалық колледжін тәмамдап, кейін Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында доцент Жүніс Жұмабековтің дирижёрлік сыныбында білім алған. Оның жетекшілігімен «Алатау» жастар хоры 2021 жылы Санкт-Петербургте өткен VIII Халықаралық балалар мен жасөспірімдер хор чемпионатында алтын медаль (І орын) жеңіп алып, ТМД елдерінің ішінде 78 ұжымның арасынан үздік хор ретінде танылды, ал З. Накибаева «Чемпионаттың үздік хормейстері» дипломымен марапатталды. 2025 жылы Екатеринбургте өткен «Eurasia Cantat» халықаралық байқауында хор Гран-при мен үш алтын дипломға ие болды. Сол жылы З. Накибаева XXIX С. А. Казачков атындағы Қазақстандық хор ассамблеясында «Педагогикалық шеберлігі үшін» дипломымен марапатталды. 2026 жылы «Алатау» жастар хоры Санкт-Петербургте өткен XI Халықаралық балалар мен жасөспірімдер хор чемпионатында І дәрежелі лауреат атанды. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Интернет штурмуем с музыкой|url=https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;span id=&quot;И&quot;&gt;&lt;/span&gt;
'''И'''

* '''Ирис Маргарет Элси Лемар''' (1902–1997; [[Ұлыбритания]]) – британиялық дирижёр. Ұлыбританиядағы кәсіби қызмет атқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1931 жылы скрипкашы Энн Макнагтен және композитор Элизабет Лютьенспен бірге британдық композиторлардың шығармаларын насихаттауға арналған концерттер циклінің негізін қалады. Концерттер барысында 40-тан астам жаңа шығарма орындалып, жас композиторлар мен музыканттардың шығармашылығын көпшілікке танытуға мүмкіндік берілді. 1935 жылы Поллард опера труппасының дирижёрі болып, 1935–1939 жылдары екі жыл сайын ұйымдастырылған опера фестивальдеріне қатысты. 1937 жылы BBC симфониялық оркестріне дирижёрлік еткен алғашқы әйел атанды. 1940 жылы Солтүстік филармониялық оркестрмен және Oxford Chamber Orchestra ұжымымен жұмыс істеді. 1945 жылы өзінің «Lemar Orchestra» оркестрін құрды. 1970–1984 жылдары Opera Nova опера компаниясында дирижёрлік етіп, жас орындаушыларды қолдауға және жастарды опера өнерімен таныстыруға ерекше көңіл бөлді. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iris Lemare, Composer – HerStoryYork|url=https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Инма Шара (Инмакулада Лусия Сарачага);''' (1972; [[Испания]]) – испаниялық дирижёр. 2008 жылдың желтоқсанында Ватиканда Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 60 жылдығына арналған салтанатты концертке дирижёрлік етіп, Рим Папасы Бенедикт XVI мен 7000 көрерменнің алдында өнер көрсеткен алғашқы әйел дирижёр ретінде тарихқа енді. Сонымен қатар Мадридте Испания патшайымы Софияның қатысуымен өткен салтанатты концертке дирижёрлік еткен. И. Шара «European Excellence» сыйлығының иегері әрі «Испания брендінің құрметті елшісі» атағына ие болған. Лондон филармониялық оркестрі, Израиль филармониялық оркестрі, Чехия ұлттық симфониялық оркестрі, Ресей ұлттық оркестрі, Рим симфониялық оркестрі, Корольдік филармониялық оркестрі, Милан симфониялық оркестрі, Украина ұлттық оркестрі, Литва ұлттық симфониялық оркестрі, Испания ұлттық симфониялық оркестрі және басқа да музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Inma Shara I Director and composer|url=https://inmashara.com/en/home/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Инджи Ëздиль''' ([[Түркия]]) – түркиялық дирижёр. Түркиядағы кәсіби симфониялық оркестрлерге жетекшілік еткен алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде белгілі. 1994 жылы Анталия камералық оркестрінің негізін қалап, кейін бұл ұжым Анталия мемлекеттік симфониялық оркестріне айналды. 1992–1994 жылдары Ыстанбұл мемлекеттік симфониялық оркестрінде дирижёрдің ассистенті қызметін атқарды. Сондай-ақ Анкара мемлекеттік полифониялық хорына және 2009–2013 жылдары Бурса өңірлік мемлекеттік симфониялық оркестріне дирижёрлік етіп, аталған оркестрдің алғашқы әйел бас дирижёрі болды. 2016 жылы Лондондағы Корольдік музыка академиясының (Royal Academy of Music) оркестрлік дирижёрлік өнеріне қосқан үлесі үшін берілетін ARAM құрметті сыйлығымен марапатталды. Дирижёрдің ұстаздарының қатарында сэр Колин Дэвис, Джордж Херст, Хорст Нойман, Колин Меттерс, Джон Кэрью, Карло Мария Джулини және Илья Мусин болды. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Turkish Culture Portal|url=https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Ингрид Табита Боргхильд Берглунд''' (1989; [[Норвегия]]) – норвегиялық дирижёр. 2018 жылы Talent Norge ұйымының жас дирижёрлерге арналған екі жылдық «Opptakt» бағдарламасына қабылданып, сол жылы Gstaad Conducting Academy академиясында Неэме Ярви атындағы сыйлықтың иегері атанды. Дирижёр The Hallé Orchestra, Detroit Symphony Orchestra, Dresden Philharmonie, City of Birmingham Symphony Orchestra, Swedish Radio Symphony Orchestra, Gothenburg Symphony Orchestra, Kristiansand Symphony Orchestra, Oslo Philharmonic, Norwegian National Opera and Ballet, Dallas Symphony Orchestra, Houston Symphony, Tokyo Metropolitan Symphony Orchestra, Bamberger Symphoniker, Royal Stockholm Philharmonic Orchestra, Iceland Symphony Orchestra және басқа да жетекші музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. 2026 жылы Bergen Philharmonic Orchestra оркестрінің бас дирижёрі болып тағайындалып, аталған оркестр тарихындағы бұл қызметті атқарған алғашқы әйел болды. '''&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Tabita Berglund steps in to conduct at the Festival Internacional de Música y Danza de Granada &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; HarrisonParrott|url=https://www.harrisonparrott.com/news/2024-06-14/tabita-berglund-steps-in-to-conduct-at-the-festival-internacional|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;'''
* '''Иман аль-Джунейди''' ([[Мысыр]]) – мысырлық дирижёр. Мысырдың Саид өңіріндегі алғашқы әйел дирижёр ретінде танылады. 2005–2011 жылдары Бени-Суэйф мәдениет сарайының Ұлттық араб музыкасы ансамблінің көркемдік жетекшісі әрі дирижёрі болып, Мысыр мен Таяу Шығыста бұл қызметті атқарған алғашқы әйел атанды. 2006 жылдан бастап Бени-Суэйф университетінің 25 музыканттан тұратын оркестріне дирижёрлік етеді. Кейін «Al Maestro» оркестрінің негізін қалап, сондай-ақ әйел музыканттар мен әншілерден құралған «Мысыр гүлдері» ансамблін ұйымдастырды. 2010 жылы Каир опера театрында өткен салтанатты рәсімде Мәдениет сарайлары ұйымы оны өнер саласының көрнекті қайраткер әйелдерінің бірі ретінде марапаттады. 2020 жылдың 6 маусымында Халықаралық Адам құқықтары академиясының құрметті докторы атағы берілді. 2021 жылы Каирдегі Құбба сарайында «Мысырдың бірінші ханымы» сыйлығына ие болды. 2025 жылы Гизадағы Ұлы Мысыр мұражайының ашылу салтанатында 120 музыканттан құралған халықаралық симфониялық оркестрге дирижёрлік еткен дирижёрлердің бірі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Exclusive &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Iman Al-Junaidi, Egypt’s First Female Maestro on Breaking Barriers, The Grand Egyptian Museum, and a Meeting with President El-Sisi &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; NileFM &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; EGYPT'S#1 FOR HIT MUSIC|url=https://nilefm.com/beats/article/13544/exclusive-iman-al-junaidi-egypt-s-first-female-maestro-on-breaking-barriers-the-grand-egyptian-museum-and-a-meeting-with-president-el-sisi|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;span id=&quot;Й&quot;&gt;&lt;/span&gt;
'''Й'''

* '''Йоана Мальвиц''' (1986; [[Германия]]) – неміс дирижёр. 2014 жылы Германиядағы Эрфурт театрының бас музыкалық директоры болып тағайындалып, бұл қызметке келген алғашқы әйел дирижёр әрі Германиядағы опера театрының ең жас бас музыкалық директорларының бірі атанды. 2017 жылы Нюрнберг мемлекеттік театрының бас дирижёрі қызметіне тағайындалып, аталған театр тарихындағы алғашқы әйел бас дирижёр болды. 2020 жылы Зальцбург фестивалінде В. А. Моцарттың «Così fan tutte» (''Так поступают все женщины'') операсымен дебют жасап, фестивальдің опералық қойылымына дирижёрлік еткен үшінші әйел атанды. Берлин филармониялық оркестрі, Вена филармониялық оркестрі, Royal Concertgebouw Orchestra, Бостон симфониялық оркестрі, Metropolitan Opera, Los Angeles Philharmonic және басқа да жетекші музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. Қазіргі уақытта Konzerthausorchester Berlin оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарып, осы лауазымға тағайындалған алғашқы әйел болып табылады. 2019 жылы Opernwelt журналының нұсқасы бойынша «Жыл дирижёрі» атанды. 2023 жылы Германия Федеративтік Республикасының «Құрмет белгісі» орденімен марапатталды. Сонымен қатар «Deutsche Grammophone» дыбыс жазу компаниясының эксклюзивті әртісі. 2025 жылы «The Kurt Weill Album» альбомы Gramophone Classical Music Awards сыйлығының оркестрлік аталымы бойынша марапатқа ие болды. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Joana Mallwitz - Conductor &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Home|url=https://www.joanamallwitz.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Йозефина Аманн Вайнлих''' (1848–1887; [[Аустрия]]) – аустриялық дирижёр, сазгер. 1867 жылы Вена қаласында фортепианода өзі, виолончельде және флейтада әпкелері Элиза және Каролина өнер көрсеткен камералық ансамбль ұйымдастырды. Алғашында ұжым жеке концерттер берген. 1868 жылы музыкант әйелдердің алғашқы көпшілік концерті Neuen Dreher сыраханасында өтті. Кейін ұжым «Жаңа Вена әйелдер оркестрі» (''Neues Wiener Damenorchester'') немесе «Йозефина Вайнлихтің әйелдер оркестрі» деген атаумен танылып, оған Й. Вайнлих дирижёрлік етті. Лейпцигтің «Illustrirte Zeitung» газеті оны «''әр қимылынан қуаты сезілетін туа біткен дирижёр''» деп сипаттаған. Уақыт өте келе оркестр құрамы кеңейіп, әйел музыканттармен қатар бірқатар жасөспірім ұлдар да қабылданды. 1873 жылы оркестр Венадағы Musikverein концерт залында өнер көрсетіп, сондай-ақ Вена дүниежүзілік көрмесінде де концерт берген. Ұжым Дрезден, Лейпциг, Берлин, Париж, Италия, Ұлыбритания, Нидерланд, Скандинавия, АҚШ елдері және Санкт-Петербург қалаларында гастрольдік концерттер өткізді. Репертуарында концерттік увертюралар, Штраустар әулетінің шығармалары және Й. Вайнлихтің авторлық туындылары орындалды. Кейін дирижëр Португалияның Лиссабон қаласындағы Teatro da Trindade қалалық оркестріне және Teatro Nacional de São Carlos театрында бір концерттік маусым бойы дирижёрлік етті. Сонымен қатар жұбайы Эбо Аманн қаржыландырған «Музыкалық газетінің» редакторы болып, басылымда өзінің бірқатар шығармаларын жариялаған. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story|url=https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;span id=&quot;К&quot;&gt;&lt;/span&gt;
'''К'''

* '''Камилла Александровна Кольчинская''' (1937–2016; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – кеңестік, америкалық дирижёр. Ленинградтағы (қазіргі Санкт-Петербург) Н.А. Римский-Корсаков атындағы консерваторияда Илья Мусиннің дирижёрлік сыныбында білім алған, сондай-ақ дирижëрлер Игорь Маркевич, Герберт фон Караян және Леонард Бернстайнның шеберлік сабақтарына қатысқан. 1960 жылдан бастап Ленинград консерваториясының студенттік симфониялық оркестріне және опера студиясының симфониялық оркестріне дирижёрлік етіп, «Фауст», «Русалка», «Кармен» және басқа да операларды қойған. 1964 жылы КСРО Үлкен театрының дирижёр ассистенті қызметіне арналған байқауда 32 үміткердің арасынан жеңімпаз атанған жалғыз әйел болды. Кейін Израильге қоныс аударып, дирижëр Зубин Метаның тыңдауынан өтіп, Израиль филармониялық оркестрімен жұмыс істеуге шақырылды. Сонымен қатар Иерусалим симфониялық оркестрімен, Осло филармониялық оркестрімен, Брюссель филармониялық оркестрімен, Солтүстік Германия радиосының симфониялық оркестрімен, Бельгия ұлттық оркестрімен, Лондон оркестрімен, Аустрияның әйелдер камералық оркестрімен және басқа да музыкалық ұжымдармен дирижёрлік еткен. 1970 жылы Ленинград деректі фильмдер студиясы дирижёр туралы «Женщина редкой профессии» атты деректі фильм түсірді. Ал 1987 жылы «Hagafilm» студиясы алты әйел дирижёрлер К. Кольчинская, Дж. Фаллетта, В. Бонд, К. Нерре, О. Манн және В. Дударова туралы «Dirigenterna» деген деректі фильмін шығарды. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=simfoniya_sudby_1ch.pdf Камилла Кольчинская|url=https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Камелия Хоанг (Фам Ча Ми);''' (1997; [[Вьетнам]], [[Ресей]]) – ресейлік-вьетнамдық дирижёр. 2020 жылы камералық симфониялық «Illuminae» солисттер оркестрінің негізін қалап, оның көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі болды. Сонымен қатар оркестрмен пианист ретінде де өнер көрсетеді. Шақырылған дирижёр ретінде Башқұртстан Республикасының мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясының камералық және концерттік симфониялық оркестрлерімен жұмыс істеген. 2022 жылы оркестр «Сияние музыки» концерттер циклін ұсынды, онда музыка түрлі-түсті жарықпен үйлестіріліп, жарық партитурасы И. Ньютон, А. Скрябин, У. Римингтон және басқа зерттеушілердің [[синестезия]] тұжырымдамалары негізінде жасалды. 2025 жылы «Озарение» атты концерттік бағдарламаны ұсынып, шығармашылық тұлғаның ішкі психологиялық әлеміне шолуын жүзеге асырды. К. Хоанг Вьетнамның «Жастар мәдениетінің келбеті» мемлекеттік сыйлығының иегері. 2023 жылы дирижёр Ольга Власовамен бірге Стерлитамак қаласында ГАСО Башқұртстан ұжымымен «Орыс симфониялық музыкасының жауһарлары» бағдарламасын дирижёрледі. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Камелия Хоанг|url=https://gasorb.ru/orchestra/artists/guest-artists/kameliya-khoang/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Катарина Морин''' (1994; [[Германия]]) – неміс дирижёр. 2024 жылы әйел дирижёрлерге арналған халықаралық «La Maestra» байқауының III орын лауреаты әрі арнайы «Generation Opera» сыйлығының иегері атанды. Сол жылы хормен дирижёрлік ету саласындағы «Deutscher Preis für Chordirigieren» неміс ұлттық байқауының I орын жеңімпазы болды. Дирижёр Берг симфониялық оркестрі, Мюнхен симфониялық оркестрі, Штутгарт филармониялық оркестрі, Нюрнберг симфониялық оркестрі, Аугсбург мемлекеттік театры, Берлиннің Неміс операсы, Дармштадт мемлекеттік театры және Париж филармониясы сияқты музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. Сонымен қатар Badisches Staatstheater Karlsruhe театрында дирижёр әрі бас музыкалық директордың ассистенті қызметін атқарып, көптеген опера және балет қойылымдарын сахналауға қатысады. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Katharina Morin|url=https://katharinamorin.de/biography/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Катарина Винкор''' (1995; [[Аустрия]]) — аустриялық дирижёр. 2017 жылы италиялық дирижёр Риккардо Мути оны өзінің Итальяндық опера академиясының 5 қатысушысының ішіндегі ең жас қатысушысы ретінде академияға шақырды. Ал 2018 жылы Донателла Флик атындағы LSO дирижёрлер байқауына ең жас қатысушы ретінде қатысты. 2019 жылы 24 жасында дирижёр Фабио Луизи жетекшілік ететін Даллас симфониялық оркестрінің ассистент-дирижёрі қызметіне тағайындалып, осы оркестрмен кәсіби қызметін бастады. 2020 жылы Бамбергтегі Густав Малер атындағы дирижёрлер байқауында III жүлдеге ие болып, дирижёр Иван Фишер жетекшілік ететін Корольдік Концертгебау оркестрімен бірге «Аммодо» шеберлік сыныбына шақырылды. Кейін Иван Фишер оны Будапешт фестивальдік оркестрімен бірнеше жобаға ассистент-дирижёр ретінде шақырды. 2017 жылы Гштаадтағы Menuhin фестивалінде дирижёр Неэме Ярви атындағы сыйлықтың лауреаты атанды. Дирижёр әр жылдары Бирмингем симфониялық оркестрі, Зальцбург Моцартеум оркестрі, BBC концерттік оркестрі, Берлин симфониялық оркестрі, Солтүстік Каролина симфониялық оркестрі, Вена симфониялық оркестрі секілді ұжымдармен ынтымақтастық орнатып, тағы да басқа жетекші музыкалық ұжымдармен жұмыс істеді. Сонымен қатар Мюнхендегі Бавария мемлекеттік операсында сазгер Ганс Вернердің «Die Englische Katze» операсының қойылымына дебют жасады. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Katharina Wincor &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; conductor|url=https://www.katharinawincor.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Ксения Геннадиевна Жарко''' ([[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 2012 жылы құрылған Әйелдер симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы әрі көркемдік жетекшісі. Ұжымның алғашқы өнер көрсетуі 2012 жылы 1 маусымда «Олимпийский» спорт кешенінде эстрадалық музыка саласындағы Х мерейтойлық марапаттау рәсімінде мыңдаған көрермен мен миллиондаған телевизиялық аудитория алдында өтті. 2018 жылы Ресейде және халықаралық деңгейде венгр классикалық музыкасы мен опереттасын насихаттаудағы елеулі қызметі үшін мемлекеттік марапат – Мажарстанның Күміс құрметті кресті орденінің кавалері атанды. 2002 жылы Харьков қаласында өткен Вахтанг Жордания атындағы халықаралық дирижёрлер байқауының III жүлдесінің лауреаты және 2007 жылы Будапештте өткен Имре Кальман атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында дипломант атанып, көрермендер көзайымы жүлдесіне ие болды. 2003–2015 жылдары Мәскеу оперетта театрының жетекші дирижёрі болып, дирижёр ретінде «Цезарь мен Клеопатра», «Сильва», «Менің сұлу ханымым», «Үлкен канкан», «Жарқанат», «Көңілді жесір» және басқа да қойылымдарға дирижёрлік еткен&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ксения Жарко. Официальный сайт.|url=https://ksenia-zharko.ru/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Клер Жибо''' (1945; [[Франция]]) – француз дирижëр, саясаткер. 2011 жылы Париж Моцарт оркестрін құрды және қазіргі уақытта оркестрмен жылына шамамен 30 концерт өткізеді. 1995 жылы Фабио Ваккидің «La Station Thermale» операсының қойылымы кезінде «Ла Скала» оркестрін басқарған алғашқы әйел дирижёр болды. Сондай-ақ 1997 жылы Вольфганг Римнің «Якоб Ленц» операсын қойып, Берлин филармониясының музыканттарын басқарған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2019 жылы Париж филармониясымен серіктестікте әйел дирижёрлерге арналған халықаралық «La Maestra» байқауы мен академиясының негізін қалаушылардың бірі әрі тең директоры болды. К. Жибо Лион операсында Джон Элиот Гардинердің ассистенті болып жұмыс істеді, сондай-ақ «Ла Скала», Вена операсы және Корольдік опера театрында Клаудио Аббадоның ассистенті болды. 2023 жылы «Forbes France» журналының нұсқасы бойынша жылдың ең ықпалды 40 әйелінің қатарына енді және «Chaunet Echo» мәдени сыйлығының бірінші жүлдесіне ие болды. Сонымен қатар Франция үкіметі оны Құрмет легионы орденімен марапаттап, ал елдің Мәдениет министрі оған Өнер және әдебиет орденінің командоры атағын берді.  &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Клэр Гибо|url=https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Карина Канеллакис''' (1981; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – грек және орыс текті америкалық дирижёр. 2016 жылы сэр Георг Шолти атындағы халықаралық дирижёрлер байқауының жеңімпазы атанды. Осы жеңісінен кейін 2019 жылы Лондонда BBC симфониялық оркестрімен бірге BBC Proms фестивалінің алғашқы концертін басқарған алғашқы әйел дирижёр болды. Сондай-ақ 2018 жылы Корольдік Стокгольм филармониялық оркестрімен бірге Нобель сыйлығын табыстау рәсіміне арналған концертті басқарған алғашқы әйел дирижёр атанды. К. Канеллакис екі жыл бойы Берлин филармониялық оркестрінің Оркестрлік академиясының құрамында скрипкашы ретінде тұрақты өнер көрсетті. Кейін дирижёрлік мансабында дирижëр сэр Саймон Рэттлден қолдау алды. Ол сондай-ақ Нидерланд радио-филармониялық оркестрінің (RFO) алғашқы әйел дирижёрі және Нидерландтағы кез келген оркестрдің бас дирижёрі қызметіне тағайындалған алғашқы әйел дирижёр болды. 2023 жылы осы оркестрмен және «Pentatone» дыбыс жазу студиясымен бірлесіп бірнеше музыкалық альбом жазды. Олардың алғашқы релизі – сазгер Бела Бартоктың «Оркестрге арналған концерт» және «Төрт оркестрлік пьеса» шығармалары – «Грэмми» сыйлығына номинация алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Karina Canellakis|url=https://karinacanellakis.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Кристиина Поска''' (1978; [[Эстония]]) – эстониялық дирижëр. 2018 жылы Базель театры оны бас музыкалық директор қызметіне тағайындайтынын жариялады. Осылайша ол аталған қызметті атқарған алғашқы әйел дирижёрі болды. 2019 жылы «Symphonieorchester Vlaanderen» оркестрі оны бас дирижёр қызметіне тағайындады. Осы қызметке тағайындалған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2021 жылы Латвияның Ұлттық симфониялық оркестрі оны келесі бас шақырылған дирижёрі ретінде тағайындап, оркестр тарихында бұл қызметке тағайындалған алғашқы әйел дирижёр болды. 2023 жылы Француз жастар оркестрі (OFJ)  оркестрдің музыкалық жетекшісі қызметіне тағайындалған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2007 жылғы мамырда Bergische Symphoniker Female Conductor's Competition V байқауында бірінші жүлдеге ие болды. 2012 жылы Копенгагенде өткен Николай Малько атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында үшінші орын алып, көрермендер көзайымы жүлдесіне ие болды. 2013 жылы Германия Музыка кеңесі мен Берлин концерт залының бірлескен бастамасымен берілетін Германия дирижёрлік бойынша сыйлығын иеленді. Сыйлықтың ақшалай жүлдесі 35 000 еуроны құрады. 2015 жылы Bachtrack сайтының мәліметі бойынша, К. Поска әлемдегі ең көп сұранысқа ие әйел дирижёр болды. Сонымен қатар ол танымал «Vogue» журналымен де ынтымақтастық жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kristiina Poska &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Conductor|url=https://www.kristiinaposka.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt; 
* '''Каролин Мари (Лина) Коэн''' (1878–1952; [[Франция]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – нидерланд текті франко-америкалық дирижёр. Ол Жорж Бизенің «Кармен» операсын басты рөлде Марта Витковска (Кармен) өнер көрсеткен қойылымда дирижёрлік еткен алғашқы әйел дирижёр болып саналады. Қойылым 1917 жылғы 7 ақпанда Нью-Йорктің Манхэттен ауданындағы «Гарден» театрында Космополитен-опера труппасымен бірге өтті. 1921 жылы Леон М. Крамермен бірлесіп Нью-Йорктегі Лексингтон-авенюде орналасқан опера театрында Еврей-америкалық опера компаниясымен сазгер Фроманталь Галевидің «Жидовка» («''La Juive''») операсына дирижёрлік етті. Гранд-опера Нью-Йоркте алғаш рет идиш тілінде орындалды. 1944 жылы Майами университетінің Музыка мектебі ұсынған Энгельберт Гумпердинктің «Гензель мен Гретель» операсының музыкалық жетекшісі болды. Бұл оның музыкалық жетекші ретінде басқарған үшінші операсы еді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of &quot;Carmen&quot; in Garden Theatre. - The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Катрине Виннес Тревино''' (1977; [[Норвегия]]) – норвегиялық дирижëр. 2013–2015 жылдары Ostgota Blasarsymfoniker оркестрінің бас дирижëрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарды. Сонымен қатар, әр жылдары Скандинавия елдерінің кәсіби оркестрлерімен жұмыс істеді. Атап айтқанда: Осло филармониялық оркестрі, Тронхейм симфониялық оркестрі, Норвегия радиохабар тарату оркестрі, Оденсе симфониялық оркестрі, Тампере филармониялық оркестрі, сондай-ақ Оңтүстік Африкадағы Йоханнесбург және Дурбан филармониялық оркестрлерін басқарды. Ол Норвегия операсы және балеті, Швеция корольдік операсы және басқа да театрларда опералық қойылымдарға дирижерлік етті. Дирижëрлік қызметінен бөлек, SVT телеарнасының «Ол ер адам сияқты музыка жазады» (2019) атты сериалының жүргізушісі әрі бағдарламасын әзірлеуші ретінде де танымал болды. Бағдарлама оркестрлік музыка тарихында назардан тыс қалған шығармаларға және оларды жазған әйел композиторларға арналды. Жоба аясында Швеция радиосының симфониялық оркестріне де дирижëрлік етті. 2019 жылы гендерлік теңдікті дамытуға қосқан үлесі үшін Норвегия Композиторлар қауымдастығының сыйлығымен марапатталды. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=NMH &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Cathrine Winnes|url=https://nmh.no/en/contact-us/employees/cathrine-winnes|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Каталин Кишш''' (1955; [[Мажарстан]]) – венгриялық хор дирижёр, доктор. 1990 жылы ол «Ars Nova» вокалдық ансамблін құрды. Бірнеше мәрте түрлі марапаттарға ие болған бұл хор венгр хор өнерінің визиттік карточкаларының біріне айналды. Оның жетекшілігімен хор әлемнің көптеген елдерінде жүздеген концерт беріп, Еуропаның беделді байқауларында көптеген бірінші жүлделер мен Гран-при иеленді. К. Кишш көптеген хор шығармаларының тұсаукесерлеріне дирижёрлік етіп, 11 компакт-диск пен аудиожазба шығарды. 1993 жылы ол «Ars Nova Editio» баспасын құрды. Бұл баспа қазіргі венгр хор музыкасын шығаратын ірі баспалардың біріне айналды. Сондай-ақ бүкіл әлемдегі отандас әншілерін ірі ұлттық фестивальдерде біріктіретін Дүниежүзілік венгрлер хорын (World Choir of Hungarians) құрды. Мәдениетке және заманауимузыканы насихаттауға қосқан елеулі үлесі үшін 1996 жылы Йожеф Катона атындағы беделді сыйлықпен марапатталды, ал 2015 жылы Кодай атындағы құрметті сыйлыққа ие болды. К. Кишш сондай-ақ Дүниежүзілік хор кеңесінің құрметті мүшесі. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Katalin Kiss (Conductor) - Convivium Records|url=https://conviviumrecords.co.uk/artist-profile/katalin-kiss/|accessdate=13.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Кэролайн Б. Никольс''' (1864–1939; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижёр, скрипкашы. Ол АҚШ тарихында музыкалық ұжымдарға дирижёрлік етуде жетістікке жеткен алғашқы әйел дирижёрлердің бірі болып саналады. Б. Никольс Мэрион Осгуд атындағы әйелдер оркестрінің негізін қалаушылардың бірі болды. Төрт жылдан кейін, 1888 жылы, ол тағы бес әйел музыкантпен бірге Фадетт әйелдер оркестрін (''Ұжым Фадетта Бостондықтары деп те аталады'') құрды. Оркестрде алғашында концертмейстер қызметін атқарып жүрді. Кейін 1890 жылы ұжымның дирижёрі болып, 1920 жылға дейін, яғни оркестрді 30 жыл бойы басқарды. Оркестр құрамында ол АҚШ-тың көптеген өңірлерінде өнер көрсетіп, шамамен 6000 концерт берді. Бағдарламада сол ғасырда кең танымал болған музыкалық шығармалармен қатар, Л. Бетховен, Р. Вагнер және басқа да композиторлардың шығармаларын орындады. Б. Никольс музыкант болуға ұмтылған көптеген әйелдерге шабыт беріп, тәлім берді және сол кезеңдегі әйелдердің қаржылық тәуелсіздігін қамтамасыз ету ісіне елеулі үлесін қосты. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Cambridge Companion to Conducting - Google Книги|url=https://books.google.kz/books?id=rVMiAwAAQBAJ&amp;q=Caroline+B.+Nichols&amp;pg=PT326&amp;redir_esc=y#v=snippet&amp;q=Caroline%20B.%20Nichols&amp;f=false|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Красимира Александрова Костова''' (1948–2022; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Болгария]]) – кеңестік және болгариялық дирижёр. Көп жылдар бойы Болгариядағы Бургас мемлекеттік операсының бас дирижёрі әрі директоры қызметін атқарды. Оның репертуарында Дж. Пуччинидің «Тоска», П. Чайковскийдің «Евгений Онегин», Дж. Вердидің «Бал-маскарад», В. Моцарттың «Фигароның үйленуі», «Дон Жуан», Ж. Оффенбахтың «Прекрасная Елена» және басқа да қойылымдары болған. Н. А. Римский-Корсаков атындағы Санкт-Петербург мемлекеттік консерваториясының мұрағаттық деректеріне сәйкес, К. Костова 1970 жылы опералық-симфониялық дирижёрлік мамандығына оқуға түсіп, 1975 жылы толық оқу курсын аяқтады. И. А. Мусин профессордың сыныбында білім алды. Оның мінездемесінде консерваторияның опера студиясындағы қызметі туралы да мәліметтер келтірілген. Ол Дж. Вердидің «Травиата» операсына дирижёрлік етіп, опералық қойылымды басқару техникасын жақсы меңгергенін, орындаушылар арасында ансамбль мен үйлесімділікке қол жеткізе алатынын көрсетті. Сонымен қатар мінездемеде оның филармония немесе опера театрының кәсіби дирижёрі қызметіне толық дайын екені атап өтілген. Сондай-ақ оған белгілі бір уақыт бойы жоғары кәсіби деңгейдегі оркестрде дирижёр-стажёр ретінде жұмыс істеу арқылы жинақтаған дағдыларын бекітіп, одан әрі дамыту мүмкіндігін беру орынды әрі қажет екені көрсетілген. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона|url=https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Куми Нариман Вадиа''' (1933; [[Үндістан]]) – үндістандық хор дирижёр. Кейбір деректерде ол Үндістандағы алғашқы әйел дирижёр ретінде аталады. Алғашында К. Вадиа Мумбайдағы доктор Виктор Паранджоти негізін қалаған Паранджоти академиясының хорының (PAC) құрамына сопрано ретінде қосылды. Оның жетекшілігімен көптеген концерттерде ән айтып, 1967 жылы Паранджоти қайтыс болғанға дейін одан білім алады. Паранджоти қайтыс болғаннан кейін К. Вадиа хор дирижёрі қызметіне кірісті. Осы уақыт ішінде хор әлемнің 23 елінде гастрольдік сапармен өнер көрсетті. Ұжым Ватиканда Рим папасы Иоанн Павел II-ге арналған концертте өнер көрсетіп, Қасиетті Далай-ламаның шақыруымен Дүниежүзілік рухани музыка фестиваліне қатысты, сондай-ақ Раштрапати-Бхавандағы Рождестволық концерттерде өнер көрсетті. 2017 жылғы қарашада 84 жастағы К. Вадиа хордың бас дирижёрыі қызметіндегі 50 жылдығына арналған мерейтойлық концерт өткізді. Концерт Мумбайдағы NCPA өнер орталығында орналасқан әйгілі Tata Theatre орталығында өтті. К. Вадианың жетекшілігімен хор Үндістан камералық оркестрімен (SOI Chamber Orchestra) бірге В. Моцарттың екі әйгілі шығармасын – «Реквием» мен «Тәж кию месcасын» орындады. 2024 жылы Үндістан үкіметі өнер саласына қосқан үлесін мойындап, оған беделді азаматтық сыйақы – Падма Шри орденін берді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Coomi Nariman Wadia – India’s First Female Conductor of Choral Music - My Words &amp; Thoughts|url=https://mywordsnthoughts.com/coomi-nariman-wadia-indias-first-female-conductor-of-choral-music/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Кэй Джордж Робертс''' (1950; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) –  &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kay George Roberts Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Kay_George_Roberts|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Коллин Пак''' (1967; [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]]) –  &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kolleen Park (Kolleen Sue Park) - MyDramaList|url=https://mydramalist.com/people/115437-kolleen-park#:~:text=Kolleen%20Park%20is%20a%20South,Music%20from%20Seoul%20National%20University|accessdate=13.05.2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;span id=&quot;Л&quot;&gt;&lt;/span&gt;
'''Л'''

* Ламар Элиас ([[Палестина]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Lamar Elias - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Людмила Александровна, Павлова-Арбенина (1916–1996; КСРО, Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|url=https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Людмила Михайловна Калиновская (Беларусь) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Калиновская Людмила Михайловна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/orkestrovyj/kafedra-strunnyh-smychkovyh-instrumentov/kalinovskaya-lyudmila-mihajlovna/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Людмила Ивановна Ханжова (1956) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ханжова Людмила Ивановна, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Ханжова,_Людмила_Ивановна|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Летиция Труве (Франция) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre|url=https://laetitiatrouve.fr/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Лидия Янковская (1986) Ресей, АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Lidiya Yankovskaya|url=https://lidiyayankovskaya.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Лидия Валерьяновна Аксëнова (1923-2019; КСРО, [[Молдова]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Аксенова Лидия Валерьяновна|url=https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Лижия Амадио (1964) Бразилия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ligia Amadio|url=https://www.ligiaamadio.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Лижия О`Риордан (Ирландия, Росиия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/63022/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Любовь Носова (Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Любовь Носова — Дирижер|url=https://liubov-nosova.com/ru|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Лиса Ксантопулу (1968) Грекия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Biography &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; maestrox|url=https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Лиана Александровна Исакадзе (1946–2024; КСРО, [[Грузия]], Германия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/38124/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;span id=&quot;М&quot;&gt;&lt;/span&gt;
'''М'''

* Марин Олсоп (1956) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Marin Alsop|url=https://www.marinalsop.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Маргарита Дварëнайте (1928–2008) [[Латвия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дварёнайте Маргарита, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Дварёнайте,_Маргарита|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Маргарита Львовна Хейфец (1921–1999; КСРО, Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Маргарита Александровна Саморукова (1925–2002) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Саморукова Маргарита Александровна, биография — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Саморукова,_Маргарита_Александровна|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Марина Николаевна Третьякова (1969) Беларусь &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Третьякова Марина Николаевна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мирга Гражините-Тила (1986) [[Литва]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Mirga Gražinytė-Tyla|url=https://mirgagrazinytetyla.com/index.htm|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мари-Жанна Сереро (Франция) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Marie-Jeanne Serero|url=https://www.mariejeanneserero.fr/Home/view/fr/Marie-Jeanne-Serero.html|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мария Бадстуэ (1982) [[Дания]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=MARIA BADSTUE|url=https://www.mariabadstue.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм) (1860–1938) Британия, Германия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Mary Wurm Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Mary_Wurm|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мария Арманда Матильда де Полиньяк (1876–1962) Франция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Armande de Polignac Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мария Константиновна Курочкина (1989) Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мария Александровна Романова (Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Романова Мария Александровна|url=https://www.unioncomposers.ru/composer/view/?id=978|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мария Макраки (Греция) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Maria Makraki - Conductor|url=https://www.mariamakraki.com/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мария Эклунд (1973) Россия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Home Page|url=https://mariaeklund.net/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Марта Реммерт (1853–1941) Германия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Martha Remmert|url=https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Марта Линц фон Кригнер (1898–1982) [[Австро-Венгрия|Аустро-Венгрия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Marta Linz: Birthday &amp; Death (1898-1982), Age and Zodiac|url=https://happyhappybirthday.net/en/age/marta-linz-person_syxllyfq|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор (1879–1960) Франция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Михаэла Сильвия Рошка (1957–2026) [[Румыния]]&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Mihaela Silvia Rosca, Дирижер &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Архив, выступления, билеты и видео &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Operabase|url=https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* [[Маралжан Мырзақұлова|Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова]] (1974–2025) Қазақстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазбекқызы - KazTheatre|url=https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Маргарет Хилис (1921–1998) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Margaret Hillis: University Honors and Awards: Indiana University|url=https://honorsandawards.iu.edu/awards/honoree/94.html|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мун-ëн Хо (1964) КХДР ([[Солтүстік Корея|Корей Халық Демократиялық Республикасы]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева (1976) Өзбекстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Браво, Муборак! - Kultura.uz|url=https://kultura.uz/view_6_r_13941.html|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мишель Рейкерс (майор) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=— The Cleveland Orchestra|url=https://www.clevelandorchestra.com/people/michelle-rakers|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мойца Лавренчич ([[Словения]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=MOJCA LAVRENČIČ - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/mojca-lavrencic/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мадинат Магометовна Яндиева (1942) [[Ингушетия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ингушская прима дирижерского искусства Мадинат Яндиева не представляет свою жизнь без музыки &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Ингушетия/ГIалгIайче — интернет-газета|url=https://gazetaingush.ru/kultura/ingushskaya-prima-dirizherskogo-iskusstva-madinat-yandieva-ne-predstavlyaet-svoyu-zhizn-bez|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мадина Маратқызы Қабижанова (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Достойный пример|url=https://avestnik.kz/dostojnyj-primer-2/|accessdate=13.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Маржена Дьякун (1981) [[Польша]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Marzena Diakun|url=https://www.diakun.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Марлен Урбай (Куба) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Marlene Urbay|url=https://www.facecuba.org/post/marlene-urbay|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мирует Талапқызы Мұқанова (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Талант, дисциплина и абсолютный слух|url=https://kazpravda.kz/n/talant-distsiplina-i-absolyutnyy-sluh/|accessdate=13.05.2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;span id=&quot;Н&quot;&gt;&lt;/span&gt;
'''Н'''

* Нил Вендитти (Түркия, Италия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=NILVENDITTI|url=https://www.nilvenditti.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Негин Хпалвак (1997) Ауғанстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Negin Khpalwak: Afghanistan's Only Female Orchestra Conductor|url=https://www.rejectedprincesses.com/blog/modern-worthies/negin-khpalwak|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Нина Дмитриевна Кравченко (1952) КСРО, Қазақстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского|url=https://music-college.kz/news/46/single/82|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Нина Ракич ([[Сербия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media|url=https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ниа Имани Франклин (1993) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nia Imani Franklin &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Winston-Salem Symphony|url=https://www.wssymphony.org/guest-artists/nia-imani-franklin/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Наталья Владимировна Базалева (1958) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Базалева Наталья Владимировна — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Базалева,_Наталья_Владимировна|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Наталья Сергеевна Вильянова (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Вильянова Наталья Сергеевна|url=https://filarmonia.kz/?p=1476&amp;lang=ru|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Наталья Борисовна Пономарчук (Украина) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Natalia Ponomarchuk – Official website|url=https://ponomarchuk.org/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Натали Штуцман (1965) Франция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nathalie Stutzmann, conductor and contralto|url=https://nathaliestutzmann.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Нисан Ак (Түркия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nisan Ak &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Conductor - Home|url=https://nisanak.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Нежат Амири ([[Иран]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi|url=https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Назанин Агахани (1980) Аустрия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer|url=https://www.nazaninaghakhani.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Николетт Элла Фрайон (1960) Аустралия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nicolette Fraillon|url=https://www.nicolettefraillon.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Наргиза Курманова ([[Қырғызстан]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Наргиза Курманова » Союз Композиторов Кыргызской Республики|url=http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Нурбана Эмин ([[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң ұйғыр автономиялық ауданы]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Happy Women's Day. This is Xinjiang's first female conductor, Nurbana Emin, a Uyghur lady. : r/MarxistCulture|url=https://www.reddit.com/r/MarxistCulture/comments/1j5ywtn/happy_womens_day_this_is_xinjiangs_first_female/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Наоми Мунаката (1955–2020) Жапония, Бразилия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Мунаката Наоми, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мунаката,_Наоми|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Нварт Андреасян (Армения, Франция) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Нварт Андреасян: «В XXI веке дирижер – деловой человек…» :: Культура / ВЗГЛЯД|url=https://vz.ru/culture/2008/5/8/166305.html|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Нодока Окисава (Жапония) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nodoka Okisawa — Gallery|url=https://www.nodokaokisawa.com/gallery|accessdate=13.05.2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;span id=&quot;О&quot;&gt;&lt;/span&gt;
'''О'''

* Ольга Евгеньевна Вольф (1907–1992) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|url=https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ольга Максимилиановна Берг (1907–1991) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|url=https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ольга Власова (Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва|url=https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ольга Николаевна Полякова ([[Бурятия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Заслуженный работник культуры Российской Федерации - Новости -|url=https://minkultrb.ru/news/news/5111-zasluzhennyy-rabotnik-kultury-rossiyskoy-federatsii/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ольга Матильда Агнес фон Радецки (1858–1933) Латвия, КСРО &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Radecki, Olga von - Sophie Drinker Institut|url=https://www.sophie-drinker-institut.de/radecki-olga-von|accessdate=13.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ольга Владимировна Сердюкова (Калмыкия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ольга Владимировна Сердюкова — Яндекс: нашлось 190 тыс. результатов|url=https://kalmfil.ru/index.php/kollektivy/khudozhestvennye-rukovoditeli/150-serdyukova-olga-vladimirovna|accessdate=13.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Оксана Ярославовна Лынив (1978) [[Украина]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Oksana Lyniv|url=https://oksanalyniv.com/en|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Оксана Кротик (Украина) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Oksana Krotyk - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице (1992) [[Оңтүстік Африка Республикасы]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ofentse Pitse is first black woman to own an all-black orchestra|url=https://iol.co.za/pretoria-news/news/2023-06-05-ofentse-pitse-is-first-black-woman-to-own-an-all-black-orchestra/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;span id=&quot;П&quot;&gt;&lt;/span&gt;
'''П'''

* '''Полина Андреевна Лебедева''' (2001; [[Украина]]) – украиналық дирижёр. 2022 жылғы желтоқсанда Риккардо Мути атындағы әйгілі Италиялық опера академиясының ең жас қатысушысы атанды. 2023 жылғы шілдеде Германияда өткен Г. Малер атындағы беделді дирижёрлер байқауының бес жартылай финалисінің қатарына енді, ал 2024 жылғы маусымда Нидерландтың Роттердам қаласында өткен Халықаралық дирижёрлер байқауының жартылай финалына шықты. 2026 жылы Швейцарияның Цюрих қаласындағы Tonhalle дирижёрлер академиясының Пааво Ярвидің тәлімгерлігімен қатысушысы болды. П. Лебедева сондай-ақ 2026–2028 жылдарға әйел дирижëрлерге арналған Taki Alsop Conducting Fellowship (TACF) бағдарламасының стипендия иегері атанды. 2026 жылы Парижде өткен «La Maestra» халықаралық әйел дирижёрлер байқауына қатысып, ширек финалға шықты. 2026 жылдан бастап Париж ұлттық операсының дирижёр-резиденті қызметін атқарады. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Polina Lebedieva - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Паниз Фарьюсефи''' ([[Иран]]) – ирандық дирижёр, скрипкашы. 2025 жылы қарашада Тегеран симфониялық оркестріне дирижёрлік еткен екінші әйел болды және осы оркестрге көпшілікке арналған ашық концерттерде ресми түрде дирижёрлік етуге рұқсат алған алғашқы әйел атанды. Бұл оқиға халықаралық деңгейде тарихи маңызға ие болды. Тегеран филармониялық оркестрінің концертмейстері бола отырып, ол Вахдат залында «Симург жері» атты екі күндік концерттік бағдарламаны басқарды. Бағдарламаға ирандық әйел композиторлар Афтаб Дарвиши мен Гольфам Хайямның шығармаларымен қатар, Ф. Шуберттің №8 «Аяқталмаған симфониясы», Ян Сибелиустың «Ішекті оркестрге арналған экспромты» және А. Хачатурянның «Гаянэ» балетінен «Қылыштармен би» енді. П. Фарьюсефи өзінің жеке тәуелсіз ұжымын – Vivo Orchestra-ны құрды және онымен алғашқы ірі концертін 2024 жылы тамызда өткізді. Сонымен қатар ол «Novak String Quartet» ішекті квартетінің негізін қалаушы әрі жетекшісі. П. Фарьюсефи дирижёрліктен Арам Гарабекян және Станислав Кочановский сияқты шеберлерден білім алды'''.''' &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Паниз Фарьюсефи стала первой женщиной-дирижером в истории Тегеранского симфонического оркестра &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Музыкальная жизнь|url=https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;span id=&quot;Р&quot;&gt;&lt;/span&gt;
'''Р'''

* [[Раиса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944–2020) Қазақстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Раиса Садықова|url=https://qazaqculture.com/kk/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ребекка Тонг (1985) [[Индонезия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Rebecca Tong|url=https://www.rebeccatong.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева) Қазақстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дирижер|url=https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Радосвета Бояджиева (1923–2018) Болгария &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Розмари Йорганджи (Албания) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Rozmari Jorgaqi passed away at the age of 83, the first Albanian Orchestra Conductor|url=https://www.ocnal.com/2020/09/rozmari-jorgaqi-passed-away-at-age-of.html|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Розабел Грейс Уотсон&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Watson, Rosabel - Sophie Drinker Institut|url=https://www.sophie-drinker-institut.de/watson-rosabel|accessdate=07.07.2026}}&lt;/ref&gt;
* Росила Самир (Мысыр) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Alexandria Opera witnesses the birth of the first female maestro in a singing concert .. - Egyptfwd.org|url=https://egyptfwd.org/Article/6/3091/Alexandria-Opera-witnesses-the-birth-of-the-first-female-maestro|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Рут Райнхардт (Германия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ruth Reinhardt|url=https://ruth-reinhardt.com/about/#:~:text=Ruth%20Reinhardt%20is%20the%20newly,Paulo%20State%20Symphony%20Orchestra%20(OSESP)|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;span id=&quot;С&quot;&gt;&lt;/span&gt;
'''С'''

* Сабрие Искандеровна Бекирова (1965) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Сабрие Бекирова - дирижер|url=https://sabrie-bekirova.ru/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Себрина Мария Альфонсо (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Biography • SFSO|url=https://southfloridasymphony.org/biography/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сара Колдуэлл (1924–2006) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Sarah Caldwell &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Pioneer, Conductor, Producer &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Sarah-Caldwell|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сильвия Кадуфф (1937) [[Швейцария]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Caduff, Sylvia (1937—) &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/caduff-sylvia-1937|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сиëн Сон (1975) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Seong Siyeon - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/성시연|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Селия Томаса Торра (1884–1962) [[Аргентина]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Celia Torrá Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Светлана Борисовна Безродная (1934) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сусанна Мялкки (1969) [[Финляндия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Susanna Mälkki|url=https://susannamalkki.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Симона Маргарет Янг (1961) Аустралия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Янг Симона, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Янг,_Симона|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Симона Струнгару (Румыния) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Strungaru Simona|url=https://festivalenescu.ro/en/george-enescu-international-festival/artists/all/soloists/strungaru-simona-2028791847#:~:text=Simona%20Strungaru%20is%20a%20versatile,Composers%20and%20Musicologists%20of%20Romania|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* София Шарлотта Ганноверская (1668–1705) Германия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=София Шарлотта Ганноверская — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/София_Шарлотта_Ганноверская|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сиан (Шарн) Эдвардс (1959) Ұлыбритания &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Sian Edwards (born March 27, 1959), British conductor &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; World Biographical Encyclopedia|url=https://prabook.com/web/sian.edwards/1889120#:~:text=Sian%20Edwards%20is%20an%20English,National%20Opera%20in%20the%201990s|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сузанна Павловски ([[Колумбия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=meet the maestra|url=https://suzannapavlovsky.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Стефани Роудс Рассел (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Conductor &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Stephanie Rhodes Russell|url=https://www.stephanierhodesrussell.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Севиль Иншалла кызы Гаджиева (1975) [[Әзербайжан]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ|url=https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сперанца Скаппуччи (Италия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Speranza Scappucci|url=https://www.speranzascappucci.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сьюзен Хейг (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Susan Haig - Biography|url=https://susanhaig.com/bio.html|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сайра Сиверсон (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Знакомьтесь: Сайра Сиверсон &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Музыкальный руководитель и дирижер Молодежного симфонического оркестра Сан-Хуана — SHOUTOUT COLORADO|url=https://shoutoutcolorado.com/meet-sayra-siverson-music-director-and-conductor-of-the-san-juan-symphony-youth-orchestra/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Соль Чин (1987) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Conductor Sol Chin|url=https://www.sol-chin.com/|accessdate=13.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сун Хи Ньюболд (АҚЩ, Оңтүстік Корея) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Soon Hee Newbold – Telling stories through music|url=https://www.soonheenewbold.com/|accessdate=13.05.2026}}&lt;/ref&gt; 
* Сая Жұмашева (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=ЕЕ ПРИЗВАНИЕ - ДИРИЖЕР|url=https://pricom.kz/obshhestvo/ee-prizvanie-dirizher.html|accessdate=13.05.2026}}&lt;/ref&gt; 
* '''Сәуле Халимқызы Рахымғалиева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр, қобызшы. 2018 жылы «Мәдениет саласының үздігі» төсбелгісімен марапатталды, ал 2022 жылы мәдениет және өнер саласындағы Қарағанды облысы әкімінің «Солист-инструменталист» номинациясы бойынша сыйлығының лауреаты атанды. 2017 жылы Қарағанды қаласындағы Қали Байжанов атындағы концерттік бірлестіктің «Шалқыма» концерт залында оның 50 жылдығына арналған мерекелік жеке концерті өтті. Концертте ол солист ретінде ғана емес, дирижёр ретінде де өнер көрсетті. С. Рахымғалиева Тәттімбет атындағы қазақ академиялық оркестріне дирижёрлік етіп, көрермендерге Тәттімбеттің «Былқылдақ» күйін, М. Әубәкіровтің «Талас» күйін, К. Дженкинстің «Палладио» кончерто гроссо шығармасының бірінші бөлімін ұсынды. Сондай-ақ, «Кең дала» жастар хорымен бірге В. Вавиловтың «Ave Maria», П. Чесноковтың «Крестьянская пирушка» және О. Сейтқазының «Қазақстаным менің!» шығармаларын орындады. Сонымен қатар, концертте оның шәкірттерінің бірі, 2023 жылы өткен М. Төлебаев атындағы VI халықаралық дирижёрлер мен вокалисттер байқауының II дәрежелі лауреаты [[Абай Ракишев]] Е. Усеновтың «Шыңырау құс» шығармасына дирижёрлік етті. .&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Карагандинский оркестр казахских народных инструментов имени Таттимбета даёт концерт|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda/press/news/details/490384|accessdate=13.05.2026}}&lt;/ref&gt; 

&lt;span id=&quot;Т&quot;&gt;&lt;/span&gt;
'''Т'''

* '''Татьяна Михайловна Коломийцева''' (1914–1994; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Беларусь]]) – кеңестік және беларусь дирижёр. Ол КСРО дирижёрлерінің арасында Сергей Танеевтің «Орестея» операсын сахналауға кіріскен жалғыз дирижёр болды. Кеңес Одағы сахнасында алғаш рет опера 1963 жылы Минск қаласында оның жетекшілігімен қойылды. 1977 жылы ол Рихард Вагнердің «Лоэнгрин» операсын Беларусь сахнасында алғаш рет қойды. 1952–1993 жылдар аралығында Минск қаласындағы Беларусь ұлттық опера және балет театрында дирижёр болып жұмыс істеді. Оның Беларусь сахнасында қойған спектакльдерінің қатарында ұлттық опералық қойылымдар да болды: В. Золотарёвтың «Князь озеро», Г. Вагнердің «Подставная невеста», Е. А. Глебовтың «Избранница», «Тиль Уленшпигель» және «Альпийская баллада» шығармалары. Сонымен қатар ол орыс және шетелдік классика туындыларын да қойды: П. И. Чайковскийдің «Пиковая дама», «Лебединое озеро» және «Щелкунчик» балеттері, Дж. Вердидің «Трубадур» операсы және басқа да қойылымдар. 1937 жылдың күзінде Мәскеу және Ленинград филармонияларының мемлекеттік симфониялық оркестрлерінде, сондай-ақ КСРО Мемлекеттік симфониялық оркестрінде дирижёрдің көмекшісі қызметіне арналған Бүкілодақтық байқауға қатысты. 20 қатысушының арасынан бірінші орын алды. Мамандардың айтуынша, ол дирижёрлік таяқшасының алғашқы қимылынан-ақ оркестрді бағындырып, өз еркіне көндіріп, жетекшінің барлық шығармашылық ойын жүзеге асыруға жетелей алған. 1964 жылы оған Беларусьтің халық әртісі атағы берілді. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Женщина-дирижер — Белорусский государственный архив кинофотофонодокументов|url=https://bgakffd.by/exhibition/zhenshhina-dirizher/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Татьяна Перес Эрнандес''' (1990; [[Колумбия]]) – колумбиялық дирижёр. 2024 жылы Франциядағы «La Maestra» халықаралық әйел дирижёрлер байқауының жартылай финалисі болды, ал 2023 жылы Богота филармониялық оркестрі ұйымдастырған Әйел дирижёрлер байқауында бірінші жүлдеге ие болды. Т. Эрнандес Клаус Мякеля, Густаво Дудамель, Пабло Эрас-Касадо және Андрес Ороско-Эстрада сияқты көрнекті дирижёрлердің ассистенті болып жұмыс істеді. 2022 жылы Колумбияның жетекші оркестрлерінің бірі – Медельин филармониялық оркестрінің тұрақты дирижёрі болды. Қазіргі уақытта ол Медельиндегі Полифониялық студияның (''Estudio Polifónico de Medellín'') бас дирижёрі және Медельиндегі Бейнелеу өнері университетінде дирижёрлік пәнінен сабақ береді.  &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Татьяна Александровна Шипулина''' (1950–2021; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Татарстан]]) – кеңестік және ресейлік дирижëр, сазгер. 1981 жылдан бастап Омбы филармониясында, кейін Омбы музыкалық театрында дирижёр болып жұмыс істеді. 1985 жылдан өмірінің соңына дейін Воронеж мемлекеттік опера және балет театрында дирижёр қызметін атқарды. Сондай-ақ Воронежде «Классик-оркестр» камералық оркестрін ұйымдастырып, 1995 жылға дейін оның көркемдік жетекшісі болды. 2001 жылы Актерлер үйінде «Музыкалық призма» клубын құрды. Клуб аясында тыңдармандарды Воронеж өлкесі ақындарының шығармашылығымен таныстырды және олардың өлеңдеріне музыка жазды. Воронеж Композиторлар одағында авторлық бағдарламалар циклін жүргізді. 2010 жылы «Воронеж облысының еңбек сіңірген өнер қайраткері» атағына ие болды. 2001 жылдан Ресей Композиторлар одағының Воронеж ұйымының мүшесі болды. 2000 жылы «Әулиелер Кирилл мен Мефодий құрметіне» медалімен және басқа да марапаттауларға ие болған. Ленинград консерваториясында Илья Мусиннің жетекшілігімен опера және симфониялық дирижёрлік мамандығы бойынша білім алды.  &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Шипулина Татьяна Александровна|url=https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Тьянли Лу''' ([[Қытай]], [[Жаңа Зеландия]]) – қытай текті жаңа зеландиялық дирижёр. 2019 жылы Уэльс ұлттық операсының алғашқы әйел дирижёр-резиденті атанды. 2020 жылы Италияда өткен «Гвидо Кантелли» халықаралық дирижёрлер байқауында және Германияда өткен сэр Георг Шолти атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында бірінші жүлдеге ие болды. 2014 жылы Уэльстегі Сент-Вулос симфониялық оркестрінің бас дирижёрі қызметіне тағайындалды. Сондай-ақ 2017–2018 жылдар маусымында Лос-Анджелес филармониялық оркестрінде Густаво Дудамель атындағы стипендиялық бағдарламаға қатысты. 2024 жылғы тамызда BBC Proms фестивалінде BBC симфониялық оркестріне дирижёрлік етіп, дебют жасады. Бағдарламада композитор Франсиско Коллдың виолончель мен оркестрге арналған концертінің британдық премьерасы орын алды; солист – виолончелистші Соль Габетта. Оның опералық жұмыстарының қатарында Аальто музыкалық театрындағы (Эссен) «Риголетто» операсы (2021) және Базель театрында қойылған «Мария мен Пьер» операсының әлемдік премьерасы (2023) бар. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Tianyi Lu &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Conductor|url=https://www.tianyi-lu.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''[[Томоми Нисимото]]''' (1970; [[Жапония]]) – жапониялық дирижëр, елші. 2012 жылдан бастап «IlluminArt» симфониялық оркестріне [[Продюсер|продюсерлік]] жұмыс, көркемдік жетекшісі және бас дирижёр лауазымдарын атқарады. 2000-жылдардың ортасынан бастап халықаралық деңгейде белсенді жұмыс істеп, 2004 жылы Вьетнамның Фукуок қаласында өткен 19-шы мәдениет фестивальінде дирижёрлейді. 2006 жылы сазгер П.И. Чайковскийдің «Өмір» (''орысш. Жизнь'') атты аяқталмаған симфониясын Пëтр Климов жалғастырып өңделген нұсқасы бойынша Чайковский қорының орыс симфониялық оркестрімен Жапонияға гастрольдік-сапарлар кезінде орындады. Кейінгі жылдары Венгрия, Прага және Одессадағы опера және балет театрларында өнер көрсетіп, шығармалар қатарында дәстүрлі жапондық «Но» стильіндегі Дж. Пуччинидің «Мадам Баттерфляй» (''Көбелек аруы'') және Юкио Мисиманның пьесасы бойынша қойылған заманауи «Сотоба Комати» (Комати және пагода) опералары бар. 2008 жылы П.И. Чайковскийдің «Щелкунчик» (''Шерткіш'') балетінің толық нұсқасын жапондық филармониялық оркестрімен қойылымын орындаған. 2004 жылы «Newsweek Japan» журналындағы «Әлем құрметтейтін 100 жапондықтар» тізіміне қосылады.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Home &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Tomomi Nishimoto|url=https://www.tomomi-n.com/en/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Танатчая (Таня) Чанпханитпорнкит''' ([[Тайланд]]) – тай дирижёр, педагог. Грэмми сыйлығына ие болған Нью-Йорк жастар симфониялық оркестрінде дирижёрдің көмекшісі қызметін атқарған. 2025 жылы Yamaha компаниясының «Музыка саласындағы үздік 40 жас педагог» тізіміне енді және музыкалық білім беру саласындағы Грэмми сыйлығының ширек финалисі атанды. Қазіргі уақытта Ла Гуардия жоғары мектебінде сабақ береді. Ол Манхэттен музыка мектебінің симфониялық оркестрінің дирижёрі және Нью-Йорк жастар симфониялық оркестрінің «Crescendo» оркестрінің музыкалық жетекшісі қызметін атқарады. Жоғары оқу орындарындағы педагогикалық қызметіне Бруклин колледжі, Педагогикалық колледж, Колумбия университеті, Уильям Патерсон университеті және Нью-Джерси колледжі кіреді. Сонымен қатар ол жас әйел дирижёрлерді қолдауға бағытталған коммерциялық емес «Girls Who Conduct» ұйымының тең құрылтайшысы.  &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Tanatchaya “Tanya” Chanphanitpornkit - Yamaha Music|url=https://yamahaycastg.wpengine.com/music-educators/40-under-40/2025/chanphanitpornkit-tanatchaya/|accessdate=13.05.2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;span id=&quot;У&quot;&gt;&lt;/span&gt;
'''У'''

* '''Ульяна Созанская''' ([[Украина]]) – украиналық әскери дирижёр әрі әскери қызметші. Ол Украина Қарулы күштеріндегі әскери дирижёр лауазымындағы алғашқы әйел болып табылады. 2014 жылы Львов қаласындағы Петр Сагайдачный атындағы Құрлық әскерлері ұлттық академиясына әскери дирижёрлер кафедрасына оқуға түсті. 2017 жылдан бастап Винница қаласындағы Украина Қарулы күштері Әскери-әуе күштерінің Әскери-музыкалық өнер орталығының әскери оркестрін (шамамен 60 музыкант) басқарды. Ол әскери парадтарда, концерттерде және басқа да өнер көрсетулерде, соның ішінде жауынгерлік іс-қимылдар аймақтарында оркестрге дирижёрлік етті. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=От дирижера военного оркестра до десантного подразделения: история Ульяны Созанской - vinnychanka.info|url=https://vinnychanka.info/ru/eternal/ot-dirizhera-voennogo-orkestra-do-desantnogo-podrazdeleniya-istoriya-ulyany-sozanskoj|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;span id=&quot;Ф&quot;&gt;&lt;/span&gt;
'''Ф'''

* Фрида Белинфанте (1904–1995) [[Нидерланд]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Frieda Belinfante|url=https://www.fembio.org/english/biography.php/woman/biography/frieda-belinfante/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Фиона Монбет (1989) Франция, [[Ирландия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=- Fiona Monbet|url=https://fionamonbet.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Флорика Димитриу (1915–1993) Румыния &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, &amp; More &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Discogs|url=https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Фредерика Петридис (1903–1983) [[Бельгия]], АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Frédérique Petrides Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Frédérique_Petrides|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель) (1805–1847) Германия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Мендельсон Фанни, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мендельсон,_Фанни|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* [[Фаузия Хәкімбекқызы Тажина|Фаузия Тажина]] (1990; Қазақстан) – Ресейдің Түмен филармониясындағы Батыс Сібірдің ішіндегі жалғыз «Сібір Камератасы» камералық оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Знакомьтесь, Фаузия Тажина: оркестр «Камерата Сибири» с новым лицом|url=https://tgf.kto72.ru/news/23417/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
&lt;span id=&quot;Х&quot;&gt;&lt;/span&gt;
'''Х'''

* Хан На-Чанг (1982) Оңтүстік Корея &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Han-Na Chang Conductor Official Website|url=https://www.hannachangmusic.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер (1834–1911) Швеция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Hildegard Werner - Discography of American Historical Recordings|url=https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/115496/Werner_Hildegard|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Хильдегарда Бингенская (1098–1179) (шіркеудің хор маэстрасы) [[Рим империясы]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Хильдегарда Бингенская — день памяти, житие, почитание — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Хильдегарда_Бингенская|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Хелен Куач (1940–2013) [[Вьетнам]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Conductor Helen Quach, dragon lady of the podium; 73 &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Lifestyle.INQ &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Lifestyle.INQ|url=https://lifestyle.inquirer.net/119611/conductor-helen-quach-dragon-lady-of-the-podium-73/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Хелен Мэй Батлер (1867-1957) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Helen May Butler - Wind Repertory Project|url=https://www.windrep.org/Helen_May_Butler|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Хелен Л. Вайс (1920–1948) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Helen L. Weiss Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Helen_L._Weiss|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Хелен Ча Пë (Оңтүстік Корея) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=О Хелен Ча-Пё, Биография|url=https://www.peoples.ru/art/music/conductor/helen_cha-pyo/|accessdate=13.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Хатидже Инджи Чайырлы (1935–2021) Түркия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=İnci ÇAYIRLI - hatirlatalimdedik.com|url=https://hatirlatalimdedik.com/inci-cayirli|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
&lt;span id=&quot;Ц&quot;&gt;&lt;/span&gt;
'''Ц'''

* Цзяцзин Лай (Қытай) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Jiajing Lai - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/jiajing-lai-2/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
&lt;span id=&quot;Ч&quot;&gt;&lt;/span&gt;
'''Ч'''

* Чжэн Сяоин (1929) Қытай &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Чжэн Сяоин, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Чжэн_Сяоин|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Чонним Чо (1940) [[Солтүстік Корея|КХДР]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance|url=https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Чаовэнь Тин (Қытай) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Chaowen Ting - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/chaowen-ting/?lang=en|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Челси Галло (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Chelsea Gallo – Conductor|url=https://chelseagallo.com/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* '''Чанг Бинь Нгуен''' (1933–2025; [[Вьетнам]]) – вьетнамдық дирижëр. Вьетнамның алғашқы кәсіби әйел дирижëрі, еңбек сіңірген әртісі (NSUT). [[Мәскеу|Мәскеудегі]] П.И. Чайковский атындағы мемлекеттік консерваториясын «Хор дирижëрлігі» мамандығы бойынша бітірген. Кейін [[Ханой]] және [[Хошимин]] консерваторияларында оқытушы болып жұмыс істеген әрі композиция және дирижëрлік теориясы кафедрасы меңгерушісінің орынбасары қызметтерін атқарған. Ол хор дирижëрлігі бойынша оқулықтар құрастырды, хорларға арналған шығармаларды өңдеді және симфониялық оркестрлермен концерттер өткізді. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Binh Trang, Vietnam's first female conductor|url=https://www.vietnam.vn/en/nu-nhac-truong-dau-tien-cua-viet-nam-nsut-binh-trang-vua-qua-doi|accessdate=13.05.2026}}&lt;/ref&gt;
&lt;span id=&quot;Ш&quot;&gt;&lt;/span&gt;
'''Ш'''

* Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес (1847–1935) Бразилия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Women in Music Weekly Highlight: Chiquinha Gonzaga|url=https://www.yourclassical.org/story/2018/03/30/women-in-music-weekly-highlight-chiquinha-gonzaga|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Шогуфа Сафи (Ауғанстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Why Shogufa Safi and Afghanistan's first all-female orchestra have been forced to flee their country - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/articles/why-shogufa-safi-and-afghanistans-first-all-female-orchestra-have-been-forced-to-flee-their-country|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Шайма Хусейн (Мысыр) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Egypt’s orchestra for blind women is challenging stereotypes with incredible... - Classic FM|url=https://www.classicfm.com/discover-music/egypt-orchestra-for-blind-women-challenging-stereotypes/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
&lt;span id=&quot;Ы&quot;&gt;&lt;/span&gt;
'''Ы'''

* Ын Сон Ким (Оңтүстік Корея) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Eun Sun Kim bio|url=https://www.sfopera.com/about/bios/administration/Eun-Sun-Kim/|accessdate=13.05.2026}}&lt;/ref&gt;
&lt;span id=&quot;Э&quot;&gt;&lt;/span&gt;
'''Э'''

* Элим Чан (1986) [[Гонконг|Британдық Гонконг]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Conductor - Elim Chan - Conductor|url=https://www.elimchan.nl/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер (1877–1953) Нидерланд &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kuyper, Rediscovering a Dutch Master - Feminae Records|url=https://www.feminaerecords.com/releases/kuyper-rediscovering-a-dutch-master/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Элизабет Уолдо (Энн Денцель, 1917 немесе 1918 – 2026) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Elisabeth Waldo Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elisabeth_Waldo|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Элизабет Айона Браун (1941–2004) Британия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Браун Элизабет Айона, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Браун,_Элизабет_Айона|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Элизабет А. Бейкер (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=RECORDINGS – The Honourable Elizabeth A. Baker|url=https://elizabethabaker.com/recordings/|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Этель Легинска (1886–1970) Британия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ethel Leginska &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Эльфрида Андре (1841–1929) Швеция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Elfrida Andrée Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elfrida_Andrée|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Эсин Айдингоз (1993) Түркия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Esin Aydingoz &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Home|url=https://www.esinaydingoz.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Эмма Роберто Стейнер (1856 –1929) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Conductor, Composer, Philanthropist; the Life of Emma Roberto Steiner|url=https://uafs.edu/academics/academic-resources/symposium/_documents/hayden-melissa.pdf|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Эуджения Калоссо (1878–*1914) Италия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Eugenia Calosso Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eugenia_Calosso|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Элени Ламбири (1882*1883* немесе 1889–1960) Грекия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Eleni Lambiri Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eleni_Lambiri|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Элена Шварц (Аустралия, Швейцария) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Elena Swartz - Henry Luce|url=https://lucescholars.org/scholar-directory/elena-swartz/|accessdate=13.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Энн Ланди (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Conductor: The First African American|url=https://www.quaereliving.com/post/conductors-the-first-african-american|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Эмилия Робертовна Шихрагимова (Дағыстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Музыка – мое призвание! &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/11838|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Элиза Вегас (Вьетнам) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Elisa Vegas &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Directora|url=https://www.elisavegas.com/en|accessdate=11.05.2026}}&lt;/ref&gt;

== Статистика ==
2026 жылдың қыркүйек айының статистикасы бойынша тізімде 250 әйел дирижёрлердің есімі берілген. Аздағы уақыттарда тізім жаңа мәліметтермен толықтырылады.

== Әдебиет ==
* '''Орлов, Дмитрий Михайлович'''. Женщины дирижёры - в оркестрах стран мира : [16+] / Д. М. Орлов. — Москва : КнигИздат, 2023. — 273 с. : портр. : 21 см.; &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-4492-0528-5&lt;/nowiki&gt;.
* Т.Н. Бабич  «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г.
* L. Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf
* KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991
* Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018 г.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
[[Санат:Қазақстан дирижерлері]]
[[Санат:Елдер бойынша дирижерлер]]
[[Санат:Германия дирижерлері]]
[[Санат:Ресей дирижерлері]]
[[Санат:Әзербайжан дирижерлері]]</text>
      <sha1>1wl9sqxhks48gd73ii88wv42xsbi9xe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цифрлық із</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778394</id>
    <revision>
      <id>3683795</id>
      <parentid>3578181</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T21:19:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56074-69</username>
        <id>187285</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3683795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6764" sha1="jzhdaduc5qj8fn35wcd3eli75610h34" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}}
[[Сурет:Digital Footprints.jpg|нобай|Интернеттегі әрекеттер цифрлық із қалыптастырады]]&lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Саннамалық із''' — адамның интернет желісін, цифрлық құрылғыларды, онлайн платформаларды және ақпараттық жүйелерді пайдалану барысында қалыптасатын деректер жиынтығы. Бұл ұғым пайдаланушының цифрлық кеңістіктегі әрекеттерінен кейін сақталатын барлық ақпаратты қамтиды. Цифрлық із жеке тұлғаның интернеттегі мінез-құлқын, техникалық құрылғысын, желілік белсенділігін және жарияланған мәліметтерін сипаттайтын маңызды ақпараттық көрсеткіштердің бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kaspersky.com/resource-center/definitions/what-is-a-digital-footprint |title=What is a Digital Footprint? |website=Kaspersky |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Анықтамасы ==
Цифрлық із интернетте орындалатын әрбір әрекет нәтижесінде пайда болады. Пайдаланушы веб-сайттарға кіргенде, әлеуметтік желілерде жазба жариялағанда, электрондық пошта жібергенде, онлайн сатып алу жасағанда немесе мобильді қосымшаларды пайдаланғанда белгілі бір мәліметтер тіркеледі.

Бұл деректердің бір бөлігі пайдаланушының өзі енгізген ақпараттан тұрса, екінші бөлігі автоматты түрде серверлер мен ақпараттық жүйелер арқылы жиналады. Цифрлық із қазіргі ақпараттық қоғамда жеке тұлғаның цифрлық бейнесін қалыптастыратын негізгі факторлардың бірі ретінде қарастырылады.

== Түрлері ==
Цифрлық іздің екі негізгі түрі бар:

* '''Белсенді цифрлық із''' — пайдаланушының өзі әдейі қалдырған ақпарат;
* '''Пассивті цифрлық із''' — автоматты түрде тіркелетін техникалық деректер.

Белсенді цифрлық ізге әлеуметтік желілердегі жазбалар, пікірлер, фото, видео, тіркелу деректері және электрондық хаттар жатады.

Пассивті цифрлық ізге IP-мекенжай, cookie файлдары, браузер тарихы, құрылғы түрі, операциялық жүйе, геолокация мәліметтері және желілік параметрлер кіреді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cyber.gc.ca/en/guidance/digital-footprint-itsap00133 |title=Digital Footprint |website=Canadian Centre for Cyber Security |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;
== Қалыптасу көздері ==
Цифрлық із келесі әрекеттер барысында қалыптасады:

* іздеу жүйелеріне сұраныс енгізу;
* веб-сайттарға тіркелу;
* әлеуметтік желілерді пайдалану;
* интернет-дүкендерде сатып алу;
* онлайн төлем жасау;
* электрондық пошта қызметін қолдану;
* мобильді қосымшаларды орнату;
* бұлттық сервистерді пайдалану.

Көп жағдайда пайдаланушы бұл мәліметтердің көлемін толық байқамауы мүмкін.

== Қолданылуы ==
Цифрлық із әртүрлі салаларда пайдаланылады. Маркетинг саласында пайдаланушының қызығушылықтарына сәйкес жарнама ұсыну үшін қолданылады.

[[ақпараттық қауіпсіздік]] жүйелерінде цифрлық із күмәнді әрекеттерді анықтауға, алаяқтықты болжауға және қауіпсіздік тәуекелдерін бағалауға мүмкіндік береді.

Білім беру платформаларында цифрлық із білім алушының белсенділігін талдау үшін пайдаланылады. Кейбір ұйымдар кадрлық іріктеу кезінде үміткердің ашық цифрлық белсенділігіне назар аударады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.esafety.gov.au/young-people/digital-footprint |title=Digital footprint |website=eSafety Commissioner |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Қауіпсіздік мәселелері ==
Цифрлық іздің шамадан тыс жиналуы жеке өмір құпиялылығының бұзылуына әкелуі мүмкін. Ашық жарияланған мәліметтер үшінші тұлғалар тарапынан пайдаланылуы ықтимал.

Сондықтан көптеген елдерде [[дербес деректер]]ді қорғау туралы заңнамалар цифрлық ізді реттеуге бағытталған.

== Цифрлық ізді басқару ==
Цифрлық ізді азайту үшін:

* құпиялылық баптауларын өзгерту;
* артық жеке ақпарат жарияламау;
* cookie файлдарын шектеу;
* қауіпсіз браузер қолдану;
* қажетсіз аккаунттарды жою ұсынылады.

== Қазіргі маңызы ==
XXI ғасырда цифрлық із жеке тұлғаның цифрлық беделін қалыптастыратын факторға айналды. Ол адамның кәсіби, әлеуметтік және ақпараттық кеңістіктегі көрінісіне әсер етеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Санатсыз мақала}}</text>
      <sha1>jzhdaduc5qj8fn35wcd3eli75610h34</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683847</id>
      <parentid>3683795</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:13:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-56074-69|~2026-56074-69]] ([[User talk:~2026-56074-69|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3578181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6758" sha1="ksevyg8mk3a6f6z7hs0pol928wv460q" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}}
[[Сурет:Digital Footprints.jpg|нобай|Интернеттегі әрекеттер цифрлық із қалыптастырады]]&lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Цифрлық із''' — адамның интернет желісін, цифрлық құрылғыларды, онлайн платформаларды және ақпараттық жүйелерді пайдалану барысында қалыптасатын деректер жиынтығы. Бұл ұғым пайдаланушының цифрлық кеңістіктегі әрекеттерінен кейін сақталатын барлық ақпаратты қамтиды. Цифрлық із жеке тұлғаның интернеттегі мінез-құлқын, техникалық құрылғысын, желілік белсенділігін және жарияланған мәліметтерін сипаттайтын маңызды ақпараттық көрсеткіштердің бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kaspersky.com/resource-center/definitions/what-is-a-digital-footprint |title=What is a Digital Footprint? |website=Kaspersky |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Анықтамасы ==
Цифрлық із интернетте орындалатын әрбір әрекет нәтижесінде пайда болады. Пайдаланушы веб-сайттарға кіргенде, әлеуметтік желілерде жазба жариялағанда, электрондық пошта жібергенде, онлайн сатып алу жасағанда немесе мобильді қосымшаларды пайдаланғанда белгілі бір мәліметтер тіркеледі.

Бұл деректердің бір бөлігі пайдаланушының өзі енгізген ақпараттан тұрса, екінші бөлігі автоматты түрде серверлер мен ақпараттық жүйелер арқылы жиналады. Цифрлық із қазіргі ақпараттық қоғамда жеке тұлғаның цифрлық бейнесін қалыптастыратын негізгі факторлардың бірі ретінде қарастырылады.

== Түрлері ==
Цифрлық іздің екі негізгі түрі бар:

* '''Белсенді цифрлық із''' — пайдаланушының өзі әдейі қалдырған ақпарат;
* '''Пассивті цифрлық із''' — автоматты түрде тіркелетін техникалық деректер.

Белсенді цифрлық ізге әлеуметтік желілердегі жазбалар, пікірлер, фото, видео, тіркелу деректері және электрондық хаттар жатады.

Пассивті цифрлық ізге IP-мекенжай, cookie файлдары, браузер тарихы, құрылғы түрі, операциялық жүйе, геолокация мәліметтері және желілік параметрлер кіреді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cyber.gc.ca/en/guidance/digital-footprint-itsap00133 |title=Digital Footprint |website=Canadian Centre for Cyber Security |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;
== Қалыптасу көздері ==
Цифрлық із келесі әрекеттер барысында қалыптасады:

* іздеу жүйелеріне сұраныс енгізу;
* веб-сайттарға тіркелу;
* әлеуметтік желілерді пайдалану;
* интернет-дүкендерде сатып алу;
* онлайн төлем жасау;
* электрондық пошта қызметін қолдану;
* мобильді қосымшаларды орнату;
* бұлттық сервистерді пайдалану.

Көп жағдайда пайдаланушы бұл мәліметтердің көлемін толық байқамауы мүмкін.

== Қолданылуы ==
Цифрлық із әртүрлі салаларда пайдаланылады. Маркетинг саласында пайдаланушының қызығушылықтарына сәйкес жарнама ұсыну үшін қолданылады.

[[ақпараттық қауіпсіздік]] жүйелерінде цифрлық із күмәнді әрекеттерді анықтауға, алаяқтықты болжауға және қауіпсіздік тәуекелдерін бағалауға мүмкіндік береді.

Білім беру платформаларында цифрлық із білім алушының белсенділігін талдау үшін пайдаланылады. Кейбір ұйымдар кадрлық іріктеу кезінде үміткердің ашық цифрлық белсенділігіне назар аударады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.esafety.gov.au/young-people/digital-footprint |title=Digital footprint |website=eSafety Commissioner |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Қауіпсіздік мәселелері ==
Цифрлық іздің шамадан тыс жиналуы жеке өмір құпиялылығының бұзылуына әкелуі мүмкін. Ашық жарияланған мәліметтер үшінші тұлғалар тарапынан пайдаланылуы ықтимал.

Сондықтан көптеген елдерде [[дербес деректер]]ді қорғау туралы заңнамалар цифрлық ізді реттеуге бағытталған.

== Цифрлық ізді басқару ==
Цифрлық ізді азайту үшін:

* құпиялылық баптауларын өзгерту;
* артық жеке ақпарат жарияламау;
* cookie файлдарын шектеу;
* қауіпсіз браузер қолдану;
* қажетсіз аккаунттарды жою ұсынылады.

== Қазіргі маңызы ==
XXI ғасырда цифрлық із жеке тұлғаның цифрлық беделін қалыптастыратын факторға айналды. Ол адамның кәсіби, әлеуметтік және ақпараттық кеңістіктегі көрінісіне әсер етеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Санатсыз мақала}}</text>
      <sha1>ksevyg8mk3a6f6z7hs0pol928wv460q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цифрландыру</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778425</id>
    <revision>
      <id>3683689</id>
      <parentid>3645049</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:20:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherhan daurenbay</username>
        <id>187271</id>
      </contributor>
      <origin>3683689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6251" sha1="gfacyma3yc93xwnuqi5r152otxp96qh" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}}
[[Сурет:AI Humans and Robots.jpg|нобай]]&lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Сандандыру''' — ақпаратты, қызметтерді, өндірістік және басқару үдерістерін цифрлық технологиялар арқылы электрондық форматқа көшіру және автоматтандыру үдерісі. Бұл ұғым қоғамның, экономиканың және мемлекеттік басқарудың әртүрлі салаларында ақпараттық технологияларды кеңінен енгізумен байланысты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ibm.com/topics/digital-transformation |title=Digital Transformation |website=IBM |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Анықтамасы ==
Цифрландыру ақпаратты дәстүрлі қағаз форматынан сандық форматқа көшірумен қатар, деректерді сақтау, өңдеу және тарату тәсілдерін жаңартуды қамтиды. Бұл үдеріс компьютерлік жүйелер, интернет желісі, мобильді қосымшалар және автоматтандырылған ақпараттық платформалар арқылы жүзеге асады.

Қазіргі кезеңде цифрландыру басқару тиімділігін арттырудың және ақпарат алмасуды жеделдетудің маңызды құралы ретінде қарастырылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.oecd.org/digital/ |title=Digital Economy and Society |website=OECD |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Цифрландырудың дамуы XX ғасырдың ортасында электрондық есептеуіш техниканың пайда болуымен байланысты. Алғашқы кезеңде компьютерлер ғылыми және инженерлік есептерді орындау үшін қолданылды.

Кейін дербес компьютерлердің кең таралуы, интернеттің дамуы және телекоммуникациялық технологиялардың жетілдірілуі цифрлық үдерістердің қарқынды өсуіне әсер етті.

XXI ғасырда бұлттық есептеу, үлкен деректер және [[жасанды интеллект]] технологиялары цифрландырудың жаңа кезеңін қалыптастырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.weforum.org/agenda/archive/digital-economy/ |title=Digital Economy |website=World Economic Forum |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Негізгі бағыттары ==
Цифрландыру бірнеше бағытта жүзеге асырылады:

* мемлекеттік қызметтерді электрондық форматқа көшіру;
* өндірістік процестерді автоматтандыру;
* білім беру жүйесінде цифрлық платформаларды енгізу;
* денсаулық сақтау саласында ақпараттық жүйелер қолдану;
* электрондық сауданы дамыту.

Бұл бағыттар ақпарат алмасу жылдамдығын арттырады және басқару шешімдерін жедел қабылдауға мүмкіндік береді.

== Қолданылуы ==
Цифрландыру мемлекеттік басқаруда электрондық құжат айналымын дамытуға, қызмет көрсету уақытын қысқартуға және ашықтықты арттыруға ықпал етеді.

Білім беру саласында онлайн оқыту платформалары, электрондық журналдар және қашықтан білім беру жүйелері қолданылады.

Медицинада электрондық денсаулық сақтау жүйелері, пациент деректерін басқару платформалары және қашықтан кеңес беру қызметтері енгізілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/topic/digitaldevelopment |title=Digital Development |website=World Bank |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Экономикадағы рөлі ==
Цифрландыру еңбек өнімділігін арттыруға, шығындарды азайтуға және жаңа цифрлық қызмет түрлерін дамытуға мүмкіндік береді.

Көптеген мемлекеттер цифрлық экономиканы дамыту арқылы ұлттық бәсекеге қабілеттілікті күшейтуге ұмтылады.

== Қоғамға әсері ==
Цифрландыру адамдардың күнделікті өмір салтына елеулі өзгеріс енгізді. Электрондық төлемдер, онлайн байланыс, цифрлық құжаттар және мобильді сервистер кең қолданысқа енді.

Сонымен қатар цифрлық сауаттылық деңгейін арттыру қажеттілігі күшейді.

== Қауіпсіздік мәселелері ==
Цифрландыру үдерісінің кеңеюі [[ақпараттық қауіпсіздік]] және деректерді қорғау мәселелерін өзекті етті. Жеке ақпараттың қорғалуы, киберқауіпсіздік және ақпараттық жүйелердің сенімділігі маңызды талаптарға айналды.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;
[[Санат:Ақпарат]]
[[Санат:Экономика]]
[[Санат:Қоғам]]</text>
      <sha1>gfacyma3yc93xwnuqi5r152otxp96qh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683694</id>
      <parentid>3683689</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:23:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Sherhan daurenbay|Sherhan daurenbay]] ([[User talk:Sherhan daurenbay|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3594473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6253" sha1="3kiwyztlfu1l8sjh8pete6pg0y4yuub" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}}
[[Сурет:AI Humans and Robots.jpg|нобай]]&lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Цифрландыру''' — ақпаратты, қызметтерді, өндірістік және басқару үдерістерін цифрлық технологиялар арқылы электрондық форматқа көшіру және автоматтандыру үдерісі. Бұл ұғым қоғамның, экономиканың және мемлекеттік басқарудың әртүрлі салаларында ақпараттық технологияларды кеңінен енгізумен байланысты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ibm.com/topics/digital-transformation |title=Digital Transformation |website=IBM |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Анықтамасы ==
Цифрландыру ақпаратты дәстүрлі қағаз форматынан сандық форматқа көшірумен қатар, деректерді сақтау, өңдеу және тарату тәсілдерін жаңартуды қамтиды. Бұл үдеріс компьютерлік жүйелер, интернет желісі, мобильді қосымшалар және автоматтандырылған ақпараттық платформалар арқылы жүзеге асады.

Қазіргі кезеңде цифрландыру басқару тиімділігін арттырудың және ақпарат алмасуды жеделдетудің маңызды құралы ретінде қарастырылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.oecd.org/digital/ |title=Digital Economy and Society |website=OECD |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Цифрландырудың дамуы XX ғасырдың ортасында электрондық есептеуіш техниканың пайда болуымен байланысты. Алғашқы кезеңде компьютерлер ғылыми және инженерлік есептерді орындау үшін қолданылды.

Кейін дербес компьютерлердің кең таралуы, интернеттің дамуы және телекоммуникациялық технологиялардың жетілдірілуі цифрлық үдерістердің қарқынды өсуіне әсер етті.

XXI ғасырда бұлттық есептеу, үлкен деректер және [[жасанды интеллект]] технологиялары цифрландырудың жаңа кезеңін қалыптастырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.weforum.org/agenda/archive/digital-economy/ |title=Digital Economy |website=World Economic Forum |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Негізгі бағыттары ==
Цифрландыру бірнеше бағытта жүзеге асырылады:

* мемлекеттік қызметтерді электрондық форматқа көшіру;
* өндірістік процестерді автоматтандыру;
* білім беру жүйесінде цифрлық платформаларды енгізу;
* денсаулық сақтау саласында ақпараттық жүйелер қолдану;
* электрондық сауданы дамыту.

Бұл бағыттар ақпарат алмасу жылдамдығын арттырады және басқару шешімдерін жедел қабылдауға мүмкіндік береді.

== Қолданылуы ==
Цифрландыру мемлекеттік басқаруда электрондық құжат айналымын дамытуға, қызмет көрсету уақытын қысқартуға және ашықтықты арттыруға ықпал етеді.

Білім беру саласында онлайн оқыту платформалары, электрондық журналдар және қашықтан білім беру жүйелері қолданылады.

Медицинада электрондық денсаулық сақтау жүйелері, пациент деректерін басқару платформалары және қашықтан кеңес беру қызметтері енгізілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/topic/digitaldevelopment |title=Digital Development |website=World Bank |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Экономикадағы рөлі ==
Цифрландыру еңбек өнімділігін арттыруға, шығындарды азайтуға және жаңа цифрлық қызмет түрлерін дамытуға мүмкіндік береді.

Көптеген мемлекеттер цифрлық экономиканы дамыту арқылы ұлттық бәсекеге қабілеттілікті күшейтуге ұмтылады.

== Қоғамға әсері ==
Цифрландыру адамдардың күнделікті өмір салтына елеулі өзгеріс енгізді. Электрондық төлемдер, онлайн байланыс, цифрлық құжаттар және мобильді сервистер кең қолданысқа енді.

Сонымен қатар цифрлық сауаттылық деңгейін арттыру қажеттілігі күшейді.

== Қауіпсіздік мәселелері ==
Цифрландыру үдерісінің кеңеюі [[ақпараттық қауіпсіздік]] және деректерді қорғау мәселелерін өзекті етті. Жеке ақпараттың қорғалуы, киберқауіпсіздік және ақпараттық жүйелердің сенімділігі маңызды талаптарға айналды.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;
[[Санат:Ақпарат]]
[[Санат:Экономика]]
[[Санат:Қоғам]]</text>
      <sha1>3kiwyztlfu1l8sjh8pete6pg0y4yuub</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683817</id>
      <parentid>3683694</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T22:54:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asildaulet</username>
        <id>186531</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3683817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6287" sha1="24dizpo13dwlp8ldyhekhsrjv8qz1cp" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}}
[[Сурет:AI Humans and Robots.jpg|нобай]]&lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Цифрландыру немесе Сандандыру''' — ақпаратты, қызметтерді, өндірістік және басқару үдерістерін цифрлық технологиялар арқылы электрондық форматқа көшіру және автоматтандыру үдерісі. Бұл ұғым қоғамның, экономиканың және мемлекеттік басқарудың әртүрлі салаларында ақпараттық технологияларды кеңінен енгізумен байланысты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ibm.com/topics/digital-transformation |title=Digital Transformation |website=IBM |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Анықтамасы ==
Цифрландыру ақпаратты дәстүрлі қағаз форматынан сандық форматқа көшірумен қатар, деректерді сақтау, өңдеу және тарату тәсілдерін жаңартуды қамтиды. Бұл үдеріс компьютерлік жүйелер, интернет желісі, мобильді қосымшалар және автоматтандырылған ақпараттық платформалар арқылы жүзеге асады.

Қазіргі кезеңде цифрландыру басқару тиімділігін арттырудың және ақпарат алмасуды жеделдетудің маңызды құралы ретінде қарастырылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.oecd.org/digital/ |title=Digital Economy and Society |website=OECD |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Цифрландырудың дамуы XX ғасырдың ортасында электрондық есептеуіш техниканың пайда болуымен байланысты. Алғашқы кезеңде компьютерлер ғылыми және инженерлік есептерді орындау үшін қолданылды.

Кейін дербес компьютерлердің кең таралуы, интернеттің дамуы және телекоммуникациялық технологиялардың жетілдірілуі цифрлық үдерістердің қарқынды өсуіне әсер етті.

XXI ғасырда бұлттық есептеу, үлкен деректер және [[жасанды интеллект]] технологиялары цифрландырудың жаңа кезеңін қалыптастырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.weforum.org/agenda/archive/digital-economy/ |title=Digital Economy |website=World Economic Forum |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Негізгі бағыттары ==
Цифрландыру бірнеше бағытта жүзеге асырылады:

* мемлекеттік қызметтерді электрондық форматқа көшіру;
* өндірістік процестерді автоматтандыру;
* білім беру жүйесінде цифрлық платформаларды енгізу;
* денсаулық сақтау саласында ақпараттық жүйелер қолдану;
* электрондық сауданы дамыту.

Бұл бағыттар ақпарат алмасу жылдамдығын арттырады және басқару шешімдерін жедел қабылдауға мүмкіндік береді.

== Қолданылуы ==
Цифрландыру мемлекеттік басқаруда электрондық құжат айналымын дамытуға, қызмет көрсету уақытын қысқартуға және ашықтықты арттыруға ықпал етеді.

Білім беру саласында онлайн оқыту платформалары, электрондық журналдар және қашықтан білім беру жүйелері қолданылады.

Медицинада электрондық денсаулық сақтау жүйелері, пациент деректерін басқару платформалары және қашықтан кеңес беру қызметтері енгізілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/topic/digitaldevelopment |title=Digital Development |website=World Bank |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Экономикадағы рөлі ==
Цифрландыру еңбек өнімділігін арттыруға, шығындарды азайтуға және жаңа цифрлық қызмет түрлерін дамытуға мүмкіндік береді.

Көптеген мемлекеттер цифрлық экономиканы дамыту арқылы ұлттық бәсекеге қабілеттілікті күшейтуге ұмтылады.

== Қоғамға әсері ==
Цифрландыру адамдардың күнделікті өмір салтына елеулі өзгеріс енгізді. Электрондық төлемдер, онлайн байланыс, цифрлық құжаттар және мобильді сервистер кең қолданысқа енді.

Сонымен қатар цифрлық сауаттылық деңгейін арттыру қажеттілігі күшейді.

== Қауіпсіздік мәселелері ==
Цифрландыру үдерісінің кеңеюі [[ақпараттық қауіпсіздік]] және деректерді қорғау мәселелерін өзекті етті. Жеке ақпараттың қорғалуы, киберқауіпсіздік және ақпараттық жүйелердің сенімділігі маңызды талаптарға айналды.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;
[[Санат:Ақпарат]]
[[Санат:Экономика]]
[[Санат:Қоғам]]</text>
      <sha1>24dizpo13dwlp8ldyhekhsrjv8qz1cp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683839</id>
      <parentid>3683817</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:10:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Asildaulet|Asildaulet]] ([[User talk:Asildaulet|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3594473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6253" sha1="3kiwyztlfu1l8sjh8pete6pg0y4yuub" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}}
[[Сурет:AI Humans and Robots.jpg|нобай]]&lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Цифрландыру''' — ақпаратты, қызметтерді, өндірістік және басқару үдерістерін цифрлық технологиялар арқылы электрондық форматқа көшіру және автоматтандыру үдерісі. Бұл ұғым қоғамның, экономиканың және мемлекеттік басқарудың әртүрлі салаларында ақпараттық технологияларды кеңінен енгізумен байланысты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ibm.com/topics/digital-transformation |title=Digital Transformation |website=IBM |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Анықтамасы ==
Цифрландыру ақпаратты дәстүрлі қағаз форматынан сандық форматқа көшірумен қатар, деректерді сақтау, өңдеу және тарату тәсілдерін жаңартуды қамтиды. Бұл үдеріс компьютерлік жүйелер, интернет желісі, мобильді қосымшалар және автоматтандырылған ақпараттық платформалар арқылы жүзеге асады.

Қазіргі кезеңде цифрландыру басқару тиімділігін арттырудың және ақпарат алмасуды жеделдетудің маңызды құралы ретінде қарастырылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.oecd.org/digital/ |title=Digital Economy and Society |website=OECD |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Цифрландырудың дамуы XX ғасырдың ортасында электрондық есептеуіш техниканың пайда болуымен байланысты. Алғашқы кезеңде компьютерлер ғылыми және инженерлік есептерді орындау үшін қолданылды.

Кейін дербес компьютерлердің кең таралуы, интернеттің дамуы және телекоммуникациялық технологиялардың жетілдірілуі цифрлық үдерістердің қарқынды өсуіне әсер етті.

XXI ғасырда бұлттық есептеу, үлкен деректер және [[жасанды интеллект]] технологиялары цифрландырудың жаңа кезеңін қалыптастырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.weforum.org/agenda/archive/digital-economy/ |title=Digital Economy |website=World Economic Forum |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Негізгі бағыттары ==
Цифрландыру бірнеше бағытта жүзеге асырылады:

* мемлекеттік қызметтерді электрондық форматқа көшіру;
* өндірістік процестерді автоматтандыру;
* білім беру жүйесінде цифрлық платформаларды енгізу;
* денсаулық сақтау саласында ақпараттық жүйелер қолдану;
* электрондық сауданы дамыту.

Бұл бағыттар ақпарат алмасу жылдамдығын арттырады және басқару шешімдерін жедел қабылдауға мүмкіндік береді.

== Қолданылуы ==
Цифрландыру мемлекеттік басқаруда электрондық құжат айналымын дамытуға, қызмет көрсету уақытын қысқартуға және ашықтықты арттыруға ықпал етеді.

Білім беру саласында онлайн оқыту платформалары, электрондық журналдар және қашықтан білім беру жүйелері қолданылады.

Медицинада электрондық денсаулық сақтау жүйелері, пациент деректерін басқару платформалары және қашықтан кеңес беру қызметтері енгізілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/topic/digitaldevelopment |title=Digital Development |website=World Bank |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Экономикадағы рөлі ==
Цифрландыру еңбек өнімділігін арттыруға, шығындарды азайтуға және жаңа цифрлық қызмет түрлерін дамытуға мүмкіндік береді.

Көптеген мемлекеттер цифрлық экономиканы дамыту арқылы ұлттық бәсекеге қабілеттілікті күшейтуге ұмтылады.

== Қоғамға әсері ==
Цифрландыру адамдардың күнделікті өмір салтына елеулі өзгеріс енгізді. Электрондық төлемдер, онлайн байланыс, цифрлық құжаттар және мобильді сервистер кең қолданысқа енді.

Сонымен қатар цифрлық сауаттылық деңгейін арттыру қажеттілігі күшейді.

== Қауіпсіздік мәселелері ==
Цифрландыру үдерісінің кеңеюі [[ақпараттық қауіпсіздік]] және деректерді қорғау мәселелерін өзекті етті. Жеке ақпараттың қорғалуы, киберқауіпсіздік және ақпараттық жүйелердің сенімділігі маңызды талаптарға айналды.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;
[[Санат:Ақпарат]]
[[Санат:Экономика]]
[[Санат:Қоғам]]</text>
      <sha1>3kiwyztlfu1l8sjh8pete6pg0y4yuub</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683840</id>
      <parentid>3683839</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:10:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>&quot;[[Цифрландыру]]&quot; бетін қорғады ([Өңдеу=Тек администраторларға рұқсат ету] (аяқталу мерзімі — 05:10, 2026 ж. қарашаның 20 (UTC)) [Жылжыту=Тек администраторларға рұқсат ету] (аяқталу мерзімі — 05:10, 2026 ж. қарашаның 20 (UTC)))</comment>
      <origin>3594473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6253" sha1="3kiwyztlfu1l8sjh8pete6pg0y4yuub" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}}
[[Сурет:AI Humans and Robots.jpg|нобай]]&lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Цифрландыру''' — ақпаратты, қызметтерді, өндірістік және басқару үдерістерін цифрлық технологиялар арқылы электрондық форматқа көшіру және автоматтандыру үдерісі. Бұл ұғым қоғамның, экономиканың және мемлекеттік басқарудың әртүрлі салаларында ақпараттық технологияларды кеңінен енгізумен байланысты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ibm.com/topics/digital-transformation |title=Digital Transformation |website=IBM |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Анықтамасы ==
Цифрландыру ақпаратты дәстүрлі қағаз форматынан сандық форматқа көшірумен қатар, деректерді сақтау, өңдеу және тарату тәсілдерін жаңартуды қамтиды. Бұл үдеріс компьютерлік жүйелер, интернет желісі, мобильді қосымшалар және автоматтандырылған ақпараттық платформалар арқылы жүзеге асады.

Қазіргі кезеңде цифрландыру басқару тиімділігін арттырудың және ақпарат алмасуды жеделдетудің маңызды құралы ретінде қарастырылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.oecd.org/digital/ |title=Digital Economy and Society |website=OECD |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Цифрландырудың дамуы XX ғасырдың ортасында электрондық есептеуіш техниканың пайда болуымен байланысты. Алғашқы кезеңде компьютерлер ғылыми және инженерлік есептерді орындау үшін қолданылды.

Кейін дербес компьютерлердің кең таралуы, интернеттің дамуы және телекоммуникациялық технологиялардың жетілдірілуі цифрлық үдерістердің қарқынды өсуіне әсер етті.

XXI ғасырда бұлттық есептеу, үлкен деректер және [[жасанды интеллект]] технологиялары цифрландырудың жаңа кезеңін қалыптастырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.weforum.org/agenda/archive/digital-economy/ |title=Digital Economy |website=World Economic Forum |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Негізгі бағыттары ==
Цифрландыру бірнеше бағытта жүзеге асырылады:

* мемлекеттік қызметтерді электрондық форматқа көшіру;
* өндірістік процестерді автоматтандыру;
* білім беру жүйесінде цифрлық платформаларды енгізу;
* денсаулық сақтау саласында ақпараттық жүйелер қолдану;
* электрондық сауданы дамыту.

Бұл бағыттар ақпарат алмасу жылдамдығын арттырады және басқару шешімдерін жедел қабылдауға мүмкіндік береді.

== Қолданылуы ==
Цифрландыру мемлекеттік басқаруда электрондық құжат айналымын дамытуға, қызмет көрсету уақытын қысқартуға және ашықтықты арттыруға ықпал етеді.

Білім беру саласында онлайн оқыту платформалары, электрондық журналдар және қашықтан білім беру жүйелері қолданылады.

Медицинада электрондық денсаулық сақтау жүйелері, пациент деректерін басқару платформалары және қашықтан кеңес беру қызметтері енгізілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/topic/digitaldevelopment |title=Digital Development |website=World Bank |access-date=2026-04-07 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Экономикадағы рөлі ==
Цифрландыру еңбек өнімділігін арттыруға, шығындарды азайтуға және жаңа цифрлық қызмет түрлерін дамытуға мүмкіндік береді.

Көптеген мемлекеттер цифрлық экономиканы дамыту арқылы ұлттық бәсекеге қабілеттілікті күшейтуге ұмтылады.

== Қоғамға әсері ==
Цифрландыру адамдардың күнделікті өмір салтына елеулі өзгеріс енгізді. Электрондық төлемдер, онлайн байланыс, цифрлық құжаттар және мобильді сервистер кең қолданысқа енді.

Сонымен қатар цифрлық сауаттылық деңгейін арттыру қажеттілігі күшейді.

== Қауіпсіздік мәселелері ==
Цифрландыру үдерісінің кеңеюі [[ақпараттық қауіпсіздік]] және деректерді қорғау мәселелерін өзекті етті. Жеке ақпараттың қорғалуы, киберқауіпсіздік және ақпараттық жүйелердің сенімділігі маңызды талаптарға айналды.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;
[[Санат:Ақпарат]]
[[Санат:Экономика]]
[[Санат:Қоғам]]</text>
      <sha1>3kiwyztlfu1l8sjh8pete6pg0y4yuub</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сандық көшпенділік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780115</id>
    <revision>
      <id>3683809</id>
      <parentid>3597547</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T22:42:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56052-73</username>
        <id>187287</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3683809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3308" sha1="9pwjknadtgebvf58a47gncwp18sngsl" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}}
'''Саннамалық көшпенділік''' (ағыл. ''Digital Nomadism'') – бұл адамдар мобильді өмір салтын ұстана отырып, кәсіби міндеттерін орындау үшін цифрлық технологияларды пайдаланатын әлеуметтік құбылыс және өмір салты. Сандық көшпенділердің тұрақты тұратын жері немесе кеңсесі жоқ, олар елдер мен қалалар арасында жиі көшіп жүреді.

Цифрлық көшпенділер мен дәстүрлі қашықтан жұмыс істейтіндер арасындағы басты айырмашылық – олардың жоғары мобильділігі. Қашықтан жұмыс істейтін адам үйден жұмыс істей алса, цифрлық көшпенді жұмысты тұрақты саяхатпен үйлестіреді

== Тарихы ==
«Цифрлық көшпенді» термині алғаш рет 1997 жылы Цуёси Матсумото пен Дэвид Мирман Скотт өздерінің ''Digital Nomad'' кітабында қолданды.&lt;sup&gt;[2]&lt;/sup&gt; Алайда, бұл ұғым 2010-шы жылдарда смартфондар мен жылдамдығы жоғары интернеттің кеңінен таралуымен бірге нағыз маңызға ие болды. 2020 жылы COVID-19 пандемиясы кезінде қашықтан жұмысқа мәжбүрлі көшу сандық көшпенділіктің жаппай сипат алуына түрткі болды. Көптеген ұйымдар толық қашықтан жұмыс форматына ауысқан соң, қызметкерлер географиялық еркіндікке ие болды.


=== Байланыс және ынтымақтастық ===
Сандық көшпенділер жұмыс атқару үшін бірқатар цифрлық құралдарға тәуелді: бейнеконференция платформалары (Zoom, Google Meet), жобаларды басқару жүйелері (Asana, Notion, Trello), командалық мессенджерлер (Slack, Telegram) және бұлттық қойма (Google Drive, Dropbox).&lt;sup&gt;[5]&lt;/sup&gt;

=== Интернетке қол жеткізу ===
Тұрақты және жылдам интернет байланысы сандық көшпенділік үшін негізгі шарт болып табылады. Жергілікті SIM-карталар, портативті Wi-Fi роутерлер және коворкинг кеңістіктері ең жиі қолданылатын шешімдер қатарына жатады.


== Артықшылықтары ==
Сандық көшпенділер кез келген елде немесе қалада жұмыс жасай алады, бұл тіршілік ету шығыны төмен аймақтарды таңдауға мүмкіндік береді.
[[Санат:Сандық көшпенділік]]
[[Санат:Ақпарат]]</text>
      <sha1>9pwjknadtgebvf58a47gncwp18sngsl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683845</id>
      <parentid>3683809</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:12:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-56052-73|~2026-56052-73]] ([[User talk:~2026-56052-73|т]]) өңдемелерінен [[User:Нурулла Жанар|Нурулла Жанар]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3597547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3300" sha1="ixqkfv06cm8cf0tor4gqdh5wnw7gf0j" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}}
'''Сандық көшпенділік''' (ағыл. ''Digital Nomadism'') – бұл адамдар мобильді өмір салтын ұстана отырып, кәсіби міндеттерін орындау үшін цифрлық технологияларды пайдаланатын әлеуметтік құбылыс және өмір салты. Сандық көшпенділердің тұрақты тұратын жері немесе кеңсесі жоқ, олар елдер мен қалалар арасында жиі көшіп жүреді.

Цифрлық көшпенділер мен дәстүрлі қашықтан жұмыс істейтіндер арасындағы басты айырмашылық – олардың жоғары мобильділігі. Қашықтан жұмыс істейтін адам үйден жұмыс істей алса, цифрлық көшпенді жұмысты тұрақты саяхатпен үйлестіреді

== Тарихы ==
«Цифрлық көшпенді» термині алғаш рет 1997 жылы Цуёси Матсумото пен Дэвид Мирман Скотт өздерінің ''Digital Nomad'' кітабында қолданды.&lt;sup&gt;[2]&lt;/sup&gt; Алайда, бұл ұғым 2010-шы жылдарда смартфондар мен жылдамдығы жоғары интернеттің кеңінен таралуымен бірге нағыз маңызға ие болды. 2020 жылы COVID-19 пандемиясы кезінде қашықтан жұмысқа мәжбүрлі көшу сандық көшпенділіктің жаппай сипат алуына түрткі болды. Көптеген ұйымдар толық қашықтан жұмыс форматына ауысқан соң, қызметкерлер географиялық еркіндікке ие болды.


=== Байланыс және ынтымақтастық ===
Сандық көшпенділер жұмыс атқару үшін бірқатар цифрлық құралдарға тәуелді: бейнеконференция платформалары (Zoom, Google Meet), жобаларды басқару жүйелері (Asana, Notion, Trello), командалық мессенджерлер (Slack, Telegram) және бұлттық қойма (Google Drive, Dropbox).&lt;sup&gt;[5]&lt;/sup&gt;

=== Интернетке қол жеткізу ===
Тұрақты және жылдам интернет байланысы сандық көшпенділік үшін негізгі шарт болып табылады. Жергілікті SIM-карталар, портативті Wi-Fi роутерлер және коворкинг кеңістіктері ең жиі қолданылатын шешімдер қатарына жатады.


== Артықшылықтары ==
Сандық көшпенділер кез келген елде немесе қалада жұмыс жасай алады, бұл тіршілік ету шығыны төмен аймақтарды таңдауға мүмкіндік береді.
[[Санат:Сандық көшпенділік]]
[[Санат:Ақпарат]]</text>
      <sha1>ixqkfv06cm8cf0tor4gqdh5wnw7gf0j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Кешегі ең көп қаралған 1000 мақала</title>
    <ns>4</ns>
    <id>780876</id>
    <revision>
      <id>3683654</id>
      <parentid>3681652</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T15:00:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3683654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="294905" sha1="665ts4kghnckgpw31gzo8fh7usm5lbk" xml:space="preserve">{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-10-18'''.

{| class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
! N
! Бет
! Қаралу саны
|-
| data-sort-value=&quot;1&quot; | 1
| [[Басты бет]]
| data-sort-value=&quot;1033&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 1 033]
|-
| data-sort-value=&quot;2&quot; | 2
| [[Арнайы:Іздеу]]
| data-sort-value=&quot;382&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 382]
|-
| data-sort-value=&quot;3&quot; | 3
| [[Республика күні (Қазақстан)]]
| data-sort-value=&quot;374&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 374]
|-
| data-sort-value=&quot;4&quot; | 4
| [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]]
| data-sort-value=&quot;203&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 203]
|-
| data-sort-value=&quot;5&quot; | 5
| [[Абай Құнанбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;187&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 187]
|-
| data-sort-value=&quot;6&quot; | 6
| [[Лашын]]
| data-sort-value=&quot;146&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD 146]
|-
| data-sort-value=&quot;7&quot; | 7
| [[Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;143&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 143]
|-
| data-sort-value=&quot;8&quot; | 8
| [[Әлемнің жеті кереметі]]
| data-sort-value=&quot;119&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 119]
|-
| data-sort-value=&quot;9&quot; | 9
| [[Ыбырай Алтынсарин]]
| data-sort-value=&quot;106&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 106]
|-
| data-sort-value=&quot;10&quot; | 10
| [[Қазақстанның жеті кереметі]]
| data-sort-value=&quot;97&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 97]
|-
| data-sort-value=&quot;11&quot; | 11
| [[Алматы]]
| data-sort-value=&quot;92&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 92]
|-
| data-sort-value=&quot;12&quot; | 12
| [[Сақтандыру]]
| data-sort-value=&quot;84&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 84]
|-
| data-sort-value=&quot;13&quot; | 13
| [[Бауыржан Момышұлы]]
| data-sort-value=&quot;76&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 76]
|-
| data-sort-value=&quot;14&quot; | 14
| [[Ахмет Байтұрсынұлы]]
| data-sort-value=&quot;72&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 72]
|-
| data-sort-value=&quot;15&quot; | 15
| [[Қазақ хандығы]]
| data-sort-value=&quot;69&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 69]
|-
| data-sort-value=&quot;16&quot; | 16
| [[Абылай хан]]
| data-sort-value=&quot;67&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 67]
|-
| data-sort-value=&quot;17&quot; | 17
| [[Біржан мен Сара айтысы]]
| data-sort-value=&quot;67&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 67]
|-
| data-sort-value=&quot;18&quot; | 18
| [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]]
| data-sort-value=&quot;66&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 66]
|-
| data-sort-value=&quot;19&quot; | 19
| [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]]
| data-sort-value=&quot;66&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 66]
|-
| data-sort-value=&quot;20&quot; | 20
| [[Қарабай (құс)]]
| data-sort-value=&quot;64&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D2%9B%D2%B1%D1%81%29 64]
|-
| data-sort-value=&quot;21&quot; | 21
| [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]]
| data-sort-value=&quot;64&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 64]
|-
| data-sort-value=&quot;22&quot; | 22
| [[Қазақша жыл санау]]
| data-sort-value=&quot;63&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 63]
|-
| data-sort-value=&quot;23&quot; | 23
| [[Шыңғыс хан]]
| data-sort-value=&quot;60&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 60]
|-
| data-sort-value=&quot;24&quot; | 24
| [[Шалкиіз Тіленшіұлы]]
| data-sort-value=&quot;58&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 58]
|-
| data-sort-value=&quot;25&quot; | 25
| [[Раушангүлділер]]
| data-sort-value=&quot;57&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 57]
|-
| data-sort-value=&quot;26&quot; | 26
| [[Ақпарат-коммуникация технологиясы]]
| data-sort-value=&quot;57&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 57]
|-
| data-sort-value=&quot;27&quot; | 27
| [[Қазақстан қорықтарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;53&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 53]
|-
| data-sort-value=&quot;28&quot; | 28
| [[Кенесары хан]]
| data-sort-value=&quot;51&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 51]
|-
| data-sort-value=&quot;29&quot; | 29
| [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]]
| data-sort-value=&quot;51&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 51]
|-
| data-sort-value=&quot;30&quot; | 30
| [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;50&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 50]
|-
| data-sort-value=&quot;31&quot; | 31
| [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]]
| data-sort-value=&quot;49&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 49]
|-
| data-sort-value=&quot;32&quot; | 32
| [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]]
| data-sort-value=&quot;49&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 49]
|-
| data-sort-value=&quot;33&quot; | 33
| [[Уикипедия:Форум]]
| data-sort-value=&quot;49&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 49]
|-
| data-sort-value=&quot;34&quot; | 34
| [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;49&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 49]
|-
| data-sort-value=&quot;35&quot; | 35
| [[Ерболат Беделхан]]
| data-sort-value=&quot;49&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 49]
|-
| data-sort-value=&quot;36&quot; | 36
| [[Түрік қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 48]
|-
| data-sort-value=&quot;37&quot; | 37
| [[Жеті ата]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 48]
|-
| data-sort-value=&quot;38&quot; | 38
| [[Міржақып Дулатұлы]]
| data-sort-value=&quot;47&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47]
|-
| data-sort-value=&quot;39&quot; | 39
| [[Мемлекет астаналары тізімі]]
| data-sort-value=&quot;47&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 47]
|-
| data-sort-value=&quot;40&quot; | 40
| [[Әбу Насыр Әл-Фараби]]
| data-sort-value=&quot;47&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 47]
|-
| data-sort-value=&quot;41&quot; | 41
| [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 46]
|-
| data-sort-value=&quot;42&quot; | 42
| [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 46]
|-
| data-sort-value=&quot;43&quot; | 43
| [[Ақбілек (роман)]]
| data-sort-value=&quot;45&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 45]
|-
| data-sort-value=&quot;44&quot; | 44
| [[Висагинас]]
| data-sort-value=&quot;45&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%81 45]
|-
| data-sort-value=&quot;45&quot; | 45
| [[Қасым Аманжолов]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 44]
|-
| data-sort-value=&quot;46&quot; | 46
| [[Медғат Кәрімұлы Құлжанов]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 44]
|-
| data-sort-value=&quot;47&quot; | 47
| [[Әлемнің жаңа жеті кереметі]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 44]
|-
| data-sort-value=&quot;48&quot; | 48
| [[Жасуша]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 44]
|-
| data-sort-value=&quot;49&quot; | 49
| [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 44]
|-
| data-sort-value=&quot;50&quot; | 50
| [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 42]
|-
| data-sort-value=&quot;51&quot; | 51
| [[Қазақ рулары]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 41]
|-
| data-sort-value=&quot;52&quot; | 52
| [[Астана]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 40]
|-
| data-sort-value=&quot;53&quot; | 53
| [[Шәмші Қалдаяқов]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 40]
|-
| data-sort-value=&quot;54&quot; | 54
| [[Алтын Орда]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 39]
|-
| data-sort-value=&quot;55&quot; | 55
| [[Қорықтар]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 39]
|-
| data-sort-value=&quot;56&quot; | 56
| [[Әпке (драма)]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 39]
|-
| data-sort-value=&quot;57&quot; | 57
| [[Мәңгілік бала бейне]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 38]
|-
| data-sort-value=&quot;58&quot; | 58
| [[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 38]
|-
| data-sort-value=&quot;59&quot; | 59
| [[Қоңырат]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 38]
|-
| data-sort-value=&quot;60&quot; | 60
| [[Ескендір (поэма)]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 38]
|-
| data-sort-value=&quot;61&quot; | 61
| [[Қола дәуірі]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 37]
|-
| data-sort-value=&quot;62&quot; | 62
| [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 37]
|-
| data-sort-value=&quot;63&quot; | 63
| [[Қантамырлар]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 37]
|-
| data-sort-value=&quot;64&quot; | 64
| [[Баланы қырқынан шығару]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 37]
|-
| data-sort-value=&quot;65&quot; | 65
| [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 36]
|-
| data-sort-value=&quot;66&quot; | 66
| [[Қайрат Нұртас]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 35]
|-
| data-sort-value=&quot;67&quot; | 67
| [[Қазақ хандары]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 35]
|-
| data-sort-value=&quot;68&quot; | 68
| [[Сырым Датұлы]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 34]
|-
| data-sort-value=&quot;69&quot; | 69
| [[Қатысушы:Aldogarov]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AAldogarov 34]
|-
| data-sort-value=&quot;70&quot; | 70
| [[Уикипедия:Уикипедия туралы]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 34]
|-
| data-sort-value=&quot;71&quot; | 71
| [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 34]
|-
| data-sort-value=&quot;72&quot; | 72
| [[Құрманғазы Сағырбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 34]
|-
| data-sort-value=&quot;73&quot; | 73
| [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 33]
|-
| data-sort-value=&quot;74&quot; | 74
| [[Қазақ әліпбиі]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 33]
|-
| data-sort-value=&quot;75&quot; | 75
| [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 32]
|-
| data-sort-value=&quot;76&quot; | 76
| [[Зейнеп Ахметова]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 32]
|-
| data-sort-value=&quot;77&quot; | 77
| [[Семей полигоны]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 32]
|-
| data-sort-value=&quot;78&quot; | 78
| [[Тоқтар Серіков]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 32]
|-
| data-sort-value=&quot;79&quot; | 79
| [[Химиялық элементтер тізімі]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32]
|-
| data-sort-value=&quot;80&quot; | 80
| [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 32]
|-
| data-sort-value=&quot;81&quot; | 81
| [[Біржан Қожағұлұлы]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31]
|-
| data-sort-value=&quot;82&quot; | 82
| [[Тыныс алу жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 31]
|-
| data-sort-value=&quot;83&quot; | 83
| [[Қасым хан]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 31]
|-
| data-sort-value=&quot;84&quot; | 84
| [[Қазақстан туы]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 30]
|-
| data-sort-value=&quot;85&quot; | 85
| [[Асан қайғы Сәбитұлы]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 30]
|-
| data-sort-value=&quot;86&quot; | 86
| [[Наймандар]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 30]
|-
| data-sort-value=&quot;87&quot; | 87
| [[Аңырақай шайқасы]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 30]
|-
| data-sort-value=&quot;88&quot; | 88
| [[Қарауыл руы]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 30]
|-
| data-sort-value=&quot;89&quot; | 89
| [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 30]
|-
| data-sort-value=&quot;90&quot; | 90
| [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 30]
|-
| data-sort-value=&quot;91&quot; | 91
| [[Махамбет Өтемісұлы]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 29]
|-
| data-sort-value=&quot;92&quot; | 92
| [[Жиембет жырау]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 29]
|-
| data-sort-value=&quot;93&quot; | 93
| [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 29]
|-
| data-sort-value=&quot;94&quot; | 94
| [[Қазақстан мерекелері]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 29]
|-
| data-sort-value=&quot;95&quot; | 95
| [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 29]
|-
| data-sort-value=&quot;96&quot; | 96
| [[Сәкен Сейфуллин]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 28]
|-
| data-sort-value=&quot;97&quot; | 97
| [[Жошы хан]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 28]
|-
| data-sort-value=&quot;98&quot; | 98
| [[Қазақ батырлар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28]
|-
| data-sort-value=&quot;99&quot; | 99
| [[Жылқы малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 28]
|-
| data-sort-value=&quot;100&quot; | 100
| [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 28]
|-
| data-sort-value=&quot;101&quot; | 101
| [[Тәуке хан]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 28]
|-
| data-sort-value=&quot;102&quot; | 102
| [[Кек алушылар: Финал]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 28]
|-
| data-sort-value=&quot;103&quot; | 103
| [[Көңіл шай]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 27]
|-
| data-sort-value=&quot;104&quot; | 104
| [[Дауыстылар]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 27]
|-
| data-sort-value=&quot;105&quot; | 105
| [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 27]
|-
| data-sort-value=&quot;106&quot; | 106
| [[Салқам Жәңгір хан]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 27]
|-
| data-sort-value=&quot;107&quot; | 107
| [[:Санат:Қазақ батырлары|Санат:Қазақ батырлары]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value=&quot;108&quot; | 108
| [[Урсула фон дер Ляйен]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0_%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%9B%D1%8F%D0%B9%D0%B5%D0%BD 27]
|-
| data-sort-value=&quot;109&quot; | 109
| [[Дулат Исабеков]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 27]
|-
| data-sort-value=&quot;110&quot; | 110
| [[Жыныстық қатынас]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 27]
|-
| data-sort-value=&quot;111&quot; | 111
| [[Хақназар хан]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 27]
|-
| data-sort-value=&quot;112&quot; | 112
| [[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 27]
|-
| data-sort-value=&quot;113&quot; | 113
| [[Арғын]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 27]
|-
| data-sort-value=&quot;114&quot; | 114
| [[Табын]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 26]
|-
| data-sort-value=&quot;115&quot; | 115
| [[Мысыр пирамидалары]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 26]
|-
| data-sort-value=&quot;116&quot; | 116
| [[Көне түркі жазбалары]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 26]
|-
| data-sort-value=&quot;117&quot; | 117
| [[Рамазан Өмірәліұлы Стамғазиев]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 26]
|-
| data-sort-value=&quot;118&quot; | 118
| [[Мұстафа Шоқай]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26]
|-
| data-sort-value=&quot;119&quot; | 119
| [[Теория]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F 26]
|-
| data-sort-value=&quot;120&quot; | 120
| [[Мұхтар Шаханов]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 25]
|-
| data-sort-value=&quot;121&quot; | 121
| [[КешYOU]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 25]
|-
| data-sort-value=&quot;122&quot; | 122
| [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 25]
|-
| data-sort-value=&quot;123&quot; | 123
| [[Мұхит]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 25]
|-
| data-sort-value=&quot;124&quot; | 124
| [[Қожа Ахмет Ясауи]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 25]
|-
| data-sort-value=&quot;125&quot; | 125
| [[Өзбекәлі Жәнібеков]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 25]
|-
| data-sort-value=&quot;126&quot; | 126
| [[Абай облысы]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 25]
|-
| data-sort-value=&quot;127&quot; | 127
| [[Шығыс Қазақстан облысы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;128&quot; | 128
| [[Көксерек (әңгіме)]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24]
|-
| data-sort-value=&quot;129&quot; | 129
| [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 24]
|-
| data-sort-value=&quot;130&quot; | 130
| [[Бәйтерек (монумент)]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 24]
|-
| data-sort-value=&quot;131&quot; | 131
| [[Дулат]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 24]
|-
| data-sort-value=&quot;132&quot; | 132
| [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;133&quot; | 133
| [[Қорқыт ата]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 24]
|-
| data-sort-value=&quot;134&quot; | 134
| [[Қазтуған Сүйінішұлы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;135&quot; | 135
| [[Бұрындық хан]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 24]
|-
| data-sort-value=&quot;136&quot; | 136
| [[Родос Колосы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;137&quot; | 137
| [[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 24]
|-
| data-sort-value=&quot;138&quot; | 138
| [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 24]
|-
| data-sort-value=&quot;139&quot; | 139
| [[Алаш партиясы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;140&quot; | 140
| [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 23]
|-
| data-sort-value=&quot;141&quot; | 141
| [[Жаныс]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 23]
|-
| data-sort-value=&quot;142&quot; | 142
| [[Ақсу-Жабағылы қорығы]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;143&quot; | 143
| [[Жиде]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 23]
|-
| data-sort-value=&quot;144&quot; | 144
| [[Жетісу облысы]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;145&quot; | 145
| [[Қызыл кітап]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 23]
|-
| data-sort-value=&quot;146&quot; | 146
| [[Үйсін мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 23]
|-
| data-sort-value=&quot;147&quot; | 147
| [[Қарағанды облысы]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;148&quot; | 148
| [[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 23]
|-
| data-sort-value=&quot;149&quot; | 149
| [[Алғашқы ұстаз (кітап)]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 23]
|-
| data-sort-value=&quot;150&quot; | 150
| [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 23]
|-
| data-sort-value=&quot;151&quot; | 151
| [[Ұлы Жібек жолы]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;152&quot; | 152
| [[Құрмалас сөйлем]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 23]
|-
| data-sort-value=&quot;153&quot; | 153
| [[Көшпенділер (трилогия)]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 23]
|-
| data-sort-value=&quot;154&quot; | 154
| [[Керей хан]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 23]
|-
| data-sort-value=&quot;155&quot; | 155
| [[Қайым Мұқамедханов]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 23]
|-
| data-sort-value=&quot;156&quot; | 156
| [[Тұсаукесер]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 23]
|-
| data-sort-value=&quot;157&quot; | 157
| [[Ресей]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 22]
|-
| data-sort-value=&quot;158&quot; | 158
| [[Бата]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 22]
|-
| data-sort-value=&quot;159&quot; | 159
| [[Оралхан Бөкей]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 22]
|-
| data-sort-value=&quot;160&quot; | 160
| [[Алланың есімдері]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 22]
|-
| data-sort-value=&quot;161&quot; | 161
| [[Ақтабан шұбырынды]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;162&quot; | 162
| [[Шығай хан]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22]
|-
| data-sort-value=&quot;163&quot; | 163
| [[Қытай]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 22]
|-
| data-sort-value=&quot;164&quot; | 164
| [[Соңғы көш (роман)]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%A3%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 22]
|-
| data-sort-value=&quot;165&quot; | 165
| [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 22]
|-
| data-sort-value=&quot;166&quot; | 166
| [[Жүсіп Баласағұни]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 22]
|-
| data-sort-value=&quot;167&quot; | 167
| [[Табылды Досымов]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 21]
|-
| data-sort-value=&quot;168&quot; | 168
| [[Қырғызстан]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 21]
|-
| data-sort-value=&quot;169&quot; | 169
| [[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;170&quot; | 170
| [[Сайын Мұратбеков]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 21]
|-
| data-sort-value=&quot;171&quot; | 171
| [[Жәнібек хан]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 21]
|-
| data-sort-value=&quot;172&quot; | 172
| [[Қарахан мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;173&quot; | 173
| [[Абай жолы (роман)]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 21]
|-
| data-sort-value=&quot;174&quot; | 174
| [[Жамбыл облысы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;175&quot; | 175
| [[Елтаңба]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 21]
|-
| data-sort-value=&quot;176&quot; | 176
| [[Жақайым]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 21]
|-
| data-sort-value=&quot;177&quot; | 177
| [[Еуропалық комиссия]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F 21]
|-
| data-sort-value=&quot;178&quot; | 178
| [[Ілияс Есенберлин]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 21]
|-
| data-sort-value=&quot;179&quot; | 179
| [[Вагиналды секс]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 21]
|-
| data-sort-value=&quot;180&quot; | 180
| [[Адай]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 21]
|-
| data-sort-value=&quot;181&quot; | 181
| [[Нұртас Дәндібайұлы Оңдасынов]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 21]
|-
| data-sort-value=&quot;182&quot; | 182
| [[Қазақстан аудандары]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;183&quot; | 183
| [[Мүшел жас]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 21]
|-
| data-sort-value=&quot;184&quot; | 184
| [[Сөйлем мүшелері]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;185&quot; | 185
| [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 21]
|-
| data-sort-value=&quot;186&quot; | 186
| [[Менің атым Қожа (хикаят)]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 21]
|-
| data-sort-value=&quot;187&quot; | 187
| [[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 21]
|-
| data-sort-value=&quot;188&quot; | 188
| [[Компьютер]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 20]
|-
| data-sort-value=&quot;189&quot; | 189
| [[Нұх пайғамбар]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 20]
|-
| data-sort-value=&quot;190&quot; | 190
| [[Есік Алтын адамы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;191&quot; | 191
| [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 20]
|-
| data-sort-value=&quot;192&quot; | 192
| [[Абайдың қара сөздері]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;193&quot; | 193
| [[Батыс Түрік қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;194&quot; | 194
| [[Тұрар Рысқұлов]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 20]
|-
| data-sort-value=&quot;195&quot; | 195
| [[Бесікке салу]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 20]
|-
| data-sort-value=&quot;196&quot; | 196
| [[Жамбыл Жабайұлы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;197&quot; | 197
| [[Тас дәуірі]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;198&quot; | 198
| [[Семирамида аспалы бағы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;199&quot; | 199
| [[РСДЖП-ның II съезі]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%A1%D0%94%D0%96%D0%9F-%D0%BD%D1%8B%D2%A3_II_%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;200&quot; | 200
| [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 20]
|-
| data-sort-value=&quot;201&quot; | 201
| [[Қабанбай батыр]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 20]
|-
| data-sort-value=&quot;202&quot; | 202
| [[Әмір Темір]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 20]
|-
| data-sort-value=&quot;203&quot; | 203
| [[Қобыланды батыр (жыр)]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 20]
|-
| data-sort-value=&quot;204&quot; | 204
| [[Махаббат, қызық мол жылдар]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 20]
|-
| data-sort-value=&quot;205&quot; | 205
| [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;206&quot; | 206
| [[Қыпшақтар]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 20]
|-
| data-sort-value=&quot;207&quot; | 207
| [[Кіші жүздің Ресейге қосылуы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;208&quot; | 208
| [[Қазақстан тарихы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;209&quot; | 209
| [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 20]
|-
| data-sort-value=&quot;210&quot; | 210
| [[Әбіш Кекілбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;211&quot; | 211
| [[Семей]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 20]
|-
| data-sort-value=&quot;212&quot; | 212
| [[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;213&quot; | 213
| [[Есім хан]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value=&quot;214&quot; | 214
| [[Гауһартас (фильм)]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 19]
|-
| data-sort-value=&quot;215&quot; | 215
| [[Сақтар]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 19]
|-
| data-sort-value=&quot;216&quot; | 216
| [[Түйе малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;217&quot; | 217
| [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 19]
|-
| data-sort-value=&quot;218&quot; | 218
| [[Айтыс]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 19]
|-
| data-sort-value=&quot;219&quot; | 219
| [[Өзбекстан]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value=&quot;220&quot; | 220
| [[Логикалық заңдар]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80 19]
|-
| data-sort-value=&quot;221&quot; | 221
| [[Ақмола облысы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;222&quot; | 222
| [[Еділ қаған]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value=&quot;223&quot; | 223
| [[Еуропа]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 19]
|-
| data-sort-value=&quot;224&quot; | 224
| [[Рақ қорғандары]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;225&quot; | 225
| [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 19]
|-
| data-sort-value=&quot;226&quot; | 226
| [[Жеті қазына]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 19]
|-
| data-sort-value=&quot;227&quot; | 227
| [[Дана Теміртайқызы Медеуова]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19]
|-
| data-sort-value=&quot;228&quot; | 228
| [[Мұхаммед]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 19]
|-
| data-sort-value=&quot;229&quot; | 229
| [[Доспамбет жырау]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 19]
|-
| data-sort-value=&quot;230&quot; | 230
| [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;231&quot; | 231
| [[Сұңғыла]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 19]
|-
| data-sort-value=&quot;232&quot; | 232
| [[Бұқар жырау Қалқаманұлы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;233&quot; | 233
| [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value=&quot;234&quot; | 234
| [[Ұлы жүз]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 18]
|-
| data-sort-value=&quot;235&quot; | 235
| [[Жаһанша Досмұхамедов]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 18]
|-
| data-sort-value=&quot;236&quot; | 236
| [[Ғұндар]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 18]
|-
| data-sort-value=&quot;237&quot; | 237
| [[Сіргелі]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;238&quot; | 238
| [[Ясин сүресі]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;239&quot; | 239
| [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18]
|-
| data-sort-value=&quot;240&quot; | 240
| [[Жоңғар хандығы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;241&quot; | 241
| [[Ақтамберді Сарыұлы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;242&quot; | 242
| [[Сиқым]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 18]
|-
| data-sort-value=&quot;243&quot; | 243
| [[Ұшқан ұя]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 18]
|-
| data-sort-value=&quot;244&quot; | 244
| [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 18]
|-
| data-sort-value=&quot;245&quot; | 245
| [[Шеркеш]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 18]
|-
| data-sort-value=&quot;246&quot; | 246
| [[Исатай Тайманұлы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;247&quot; | 247
| [[Андроново мәдениеті]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;248&quot; | 248
| [[Алматы облысы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;249&quot; | 249
| [[Қыс]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%81 18]
|-
| data-sort-value=&quot;250&quot; | 250
| [[Қазақ тілі]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;251&quot; | 251
| [[Америка Құрама Штаттары]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;252&quot; | 252
| [[Қазақ хандығының құрылуы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;253&quot; | 253
| [[Фариза Оңғарсынова]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18]
|-
| data-sort-value=&quot;254&quot; | 254
| [[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;255&quot; | 255
| [[Логикалық элементтер]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 18]
|-
| data-sort-value=&quot;256&quot; | 256
| [[Құтадғу білік]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 18]
|-
| data-sort-value=&quot;257&quot; | 257
| [[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 18]
|-
| data-sort-value=&quot;258&quot; | 258
| [[Домбыра]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 18]
|-
| data-sort-value=&quot;259&quot; | 259
| [[Орта жүз]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 18]
|-
| data-sort-value=&quot;260&quot; | 260
| [[Ботбай]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 18]
|-
| data-sort-value=&quot;261&quot; | 261
| [[Қызылорда облысы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;262&quot; | 262
| [[Түркия]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 18]
|-
| data-sort-value=&quot;263&quot; | 263
| [[Медеу Сәрсеке]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5 18]
|-
| data-sort-value=&quot;264&quot; | 264
| [[Ескендір Зұлқарнайын]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 18]
|-
| data-sort-value=&quot;265&quot; | 265
| [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;266&quot; | 266
| [[Атырау]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 17]
|-
| data-sort-value=&quot;267&quot; | 267
| [[Мажарстан]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17]
|-
| data-sort-value=&quot;268&quot; | 268
| [[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value=&quot;269&quot; | 269
| [[Бесін намазы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;270&quot; | 270
| [[Сегізаяқ (өлең)]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 17]
|-
| data-sort-value=&quot;271&quot; | 271
| [[Әлімұлы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;272&quot; | 272
| [[Франция қалаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;273&quot; | 273
| [[Шал мен Бала (әңгіме)]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 17]
|-
| data-sort-value=&quot;274&quot; | 274
| [[Қазыбек би]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 17]
|-
| data-sort-value=&quot;275&quot; | 275
| [[Қазақ ұлттық университеті]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;276&quot; | 276
| [[Ақтөбе облысы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;277&quot; | 277
| [[Өзін-өзі өлтіру]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 17]
|-
| data-sort-value=&quot;278&quot; | 278
| [[Сара Тастанбекқызы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;279&quot; | 279
| [[Арал теңізі]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;280&quot; | 280
| [[Түркістан облысы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;281&quot; | 281
| [[Таз руы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;282&quot; | 282
| [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 17]
|-
| data-sort-value=&quot;283&quot; | 283
| [[Шежіре]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 17]
|-
| data-sort-value=&quot;284&quot; | 284
| [[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17]
|-
| data-sort-value=&quot;285&quot; | 285
| [[Моғолстан]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17]
|-
| data-sort-value=&quot;286&quot; | 286
| [[География]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 17]
|-
| data-sort-value=&quot;287&quot; | 287
| [[:Санат:Алфавит бойынша елді мекендер|Санат:Алфавит бойынша елді мекендер]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 17]
|-
| data-sort-value=&quot;288&quot; | 288
| [[Қазақстан телеарналары]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;289&quot; | 289
| [[Тама]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 17]
|-
| data-sort-value=&quot;290&quot; | 290
| [[Мемлекеттік ту]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 17]
|-
| data-sort-value=&quot;291&quot; | 291
| [[Сартай батыр Байжанұлы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;292&quot; | 292
| [[АҚШ штаттарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;293&quot; | 293
| [[Долана]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B0 17]
|-
| data-sort-value=&quot;294&quot; | 294
| [[Арыстанбаб]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 16]
|-
| data-sort-value=&quot;295&quot; | 295
| [[Бөгенбай батыр]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 16]
|-
| data-sort-value=&quot;296&quot; | 296
| [[Массачусетс-Бэй провинциясы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%87%D1%83%D1%81%D0%B5%D1%82%D1%81-%D0%91%D1%8D%D0%B9_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;297&quot; | 297
| [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;298&quot; | 298
| [[Асхат Сергеевич Ниязов]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;299&quot; | 299
| [[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;300&quot; | 300
| [[Албан руы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;301&quot; | 301
| [[Жайдарман]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value=&quot;302&quot; | 302
| [[Қ]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A 16]
|-
| data-sort-value=&quot;303&quot; | 303
| [[Ысты]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;304&quot; | 304
| [[Ақбөкен]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value=&quot;305&quot; | 305
| [[Есет Көтібарұлы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;306&quot; | 306
| [[Ұлы Қытай қорғаны]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;307&quot; | 307
| [[Ас қорыту жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;308&quot; | 308
| [[Көзімнің қарасы...]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 16]
|-
| data-sort-value=&quot;309&quot; | 309
| [[Асқорыту мүшелері]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;310&quot; | 310
| [[:Санат:Оңтүстік Америка өзендері|Санат:Оңтүстік Америка өзендері]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;311&quot; | 311
| [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;312&quot; | 312
| [[Ұлпан (роман)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;313&quot; | 313
| [[Жетіқарақшы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;314&quot; | 314
| [[Қарғын (роман)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;315&quot; | 315
| [[Жүсіпбек Аймауытов]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;316&quot; | 316
| [[Зу-Зу Күлпаш]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 16]
|-
| data-sort-value=&quot;317&quot; | 317
| [[Тынық мұхит]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 16]
|-
| data-sort-value=&quot;318&quot; | 318
| [[Күнделік.кз]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 16]
|-
| data-sort-value=&quot;319&quot; | 319
| [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;320&quot; | 320
| [[Санжар Керімбай]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 16]
|-
| data-sort-value=&quot;321&quot; | 321
| [[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16]
|-
| data-sort-value=&quot;322&quot; | 322
| [[Асылхан Сайлауұлы Төлепов]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;323&quot; | 323
| [[Үндістан]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value=&quot;324&quot; | 324
| [[Көкпар]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 15]
|-
| data-sort-value=&quot;325&quot; | 325
| [[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 15]
|-
| data-sort-value=&quot;326&quot; | 326
| [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;327&quot; | 327
| [[:Сурет:Female and male anus.jpg|Сурет:Female and male anus.jpg]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 15]
|-
| data-sort-value=&quot;328&quot; | 328
| [[РСДЖП-ның I съезі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%A1%D0%94%D0%96%D0%9F-%D0%BD%D1%8B%D2%A3_I_%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;329&quot; | 329
| [[Қырғыз руы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;330&quot; | 330
| [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;331&quot; | 331
| [[Қазақ шежірелерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;332&quot; | 332
| [[Есентемір]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 15]
|-
| data-sort-value=&quot;333&quot; | 333
| [[Қарақұйрық]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;334&quot; | 334
| [[ДНҚ]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 15]
|-
| data-sort-value=&quot;335&quot; | 335
| [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;336&quot; | 336
| [[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 15]
|-
| data-sort-value=&quot;337&quot; | 337
| [[Диуани хикмет]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 15]
|-
| data-sort-value=&quot;338&quot; | 338
| [[Қимақ қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;339&quot; | 339
| [[Ұлытау облысы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;340&quot; | 340
| [[Кек алушылар: Шексіздік соғысы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;341&quot; | 341
| [[Уикипедия]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 15]
|-
| data-sort-value=&quot;342&quot; | 342
| [[Мөлдір Әуелбекова]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 15]
|-
| data-sort-value=&quot;343&quot; | 343
| [[Бақытжан Момышұлы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;344&quot; | 344
| [[Найзағай]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 15]
|-
| data-sort-value=&quot;345&quot; | 345
| [[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары|Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;346&quot; | 346
| [[Солтүстік Америка]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 15]
|-
| data-sort-value=&quot;347&quot; | 347
| [[Тәуекел хан]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;348&quot; | 348
| [[Досқан Қалиұлы Жолжақсынов]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value=&quot;349&quot; | 349
| [[Кіші жүз]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 15]
|-
| data-sort-value=&quot;350&quot; | 350
| [[Жансая Мұратбекқызы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%8F_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;351&quot; | 351
| [[Қарақалпақ рулары]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;352&quot; | 352
| [[Исатай-Махамбет көтерілісі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;353&quot; | 353
| [[Каспий теңізі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;354&quot; | 354
| [[Осман империясы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;355&quot; | 355
| [[Қазақтар]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 15]
|-
| data-sort-value=&quot;356&quot; | 356
| [[Дәрумен]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;357&quot; | 357
| [[Жасанды интеллект]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 14]
|-
| data-sort-value=&quot;358&quot; | 358
| [[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;359&quot; | 359
| [[Ордабасы құрылтайы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;360&quot; | 360
| [[Ернар Айдар]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80 14]
|-
| data-sort-value=&quot;361&quot; | 361
| [[Рақымжан Қошқарбаев]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;362&quot; | 362
| [[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 14]
|-
| data-sort-value=&quot;363&quot; | 363
| [[Құран]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;364&quot; | 364
| [[Жаужүрек мың бала]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 14]
|-
| data-sort-value=&quot;365&quot; | 365
| [[Киіз үй]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 14]
|-
| data-sort-value=&quot;366&quot; | 366
| [[Гелиос]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%81 14]
|-
| data-sort-value=&quot;367&quot; | 367
| [[Ақ Орда (мемлекет)]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 14]
|-
| data-sort-value=&quot;368&quot; | 368
| [[Адай күйі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;369&quot; | 369
| [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;370&quot; | 370
| [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 14]
|-
| data-sort-value=&quot;371&quot; | 371
| [[Интерфейс]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%84%D0%B5%D0%B9%D1%81 14]
|-
| data-sort-value=&quot;372&quot; | 372
| [[Мұстафа Өзтүрiк]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 14]
|-
| data-sort-value=&quot;373&quot; | 373
| [[Қазақ-жоңғар соғыстары]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;374&quot; | 374
| [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;375&quot; | 375
| [[Қаратау қорығы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;376&quot; | 376
| [[Логика]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 14]
|-
| data-sort-value=&quot;377&quot; | 377
| [[Шымкент]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 14]
|-
| data-sort-value=&quot;378&quot; | 378
| [[Шакира]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%B0 14]
|-
| data-sort-value=&quot;379&quot; | 379
| [[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;380&quot; | 380
| [[Төлен Әбдік]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 14]
|-
| data-sort-value=&quot;381&quot; | 381
| [[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;382&quot; | 382
| [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;383&quot; | 383
| [[Көшпенділер (фильм)]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 14]
|-
| data-sort-value=&quot;384&quot; | 384
| [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 14]
|-
| data-sort-value=&quot;385&quot; | 385
| [[Адам эволюциясының негізгі кезеңдері]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;386&quot; | 386
| [[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;387&quot; | 387
| [[Моңғол империясы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;388&quot; | 388
| [[Уикипедия:Қауым порталы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;389&quot; | 389
| [[Тахир хан]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B8%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;390&quot; | 390
| [[18 ғасырдың бірінші ширегіндегі қазақ хандығының ішкі және сыртқы жағдайы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;391&quot; | 391
| [[Баба түкті Шашты Әзіз]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B_%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%B7 14]
|-
| data-sort-value=&quot;392&quot; | 392
| [[Жалайыр]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 14]
|-
| data-sort-value=&quot;393&quot; | 393
| [[Түркістан (қала)]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 14]
|-
| data-sort-value=&quot;394&quot; | 394
| [[Туыстық атаулары]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;395&quot; | 395
| [[Зевстің алтын мүсіні]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%BC%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;396&quot; | 396
| [[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;397&quot; | 397
| [[Ботай мәдениеті]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;398&quot; | 398
| [[Әзербайжан]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;399&quot; | 399
| [[Солтүстік Корея]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F 13]
|-
| data-sort-value=&quot;400&quot; | 400
| [[Қабдеш Жұмаділов]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;401&quot; | 401
| [[Қыпшақ хандығы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;402&quot; | 402
| [[Азия]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 13]
|-
| data-sort-value=&quot;403&quot; | 403
| [[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;404&quot; | 404
| [[Ғани Мұратбаев]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;405&quot; | 405
| [[Арыстан баб кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;406&quot; | 406
| [[Жетіру]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 13]
|-
| data-sort-value=&quot;407&quot; | 407
| [[Люксембург]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D1%8E%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3 13]
|-
| data-sort-value=&quot;408&quot; | 408
| [[Моңғол шапқыншылығы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;409&quot; | 409
| [[ALEM (Ninety One)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;410&quot; | 410
| [[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;411&quot; | 411
| [[Футбол]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 13]
|-
| data-sort-value=&quot;412&quot; | 412
| [[Тілашар тойы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;413&quot; | 413
| [[Тәуекел Мүслім]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 13]
|-
| data-sort-value=&quot;414&quot; | 414
| [[Жыраулық поэзия]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%B7%D0%B8%D1%8F 13]
|-
| data-sort-value=&quot;415&quot; | 415
| [[Қазақ газеті]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;416&quot; | 416
| [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;417&quot; | 417
| [[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;418&quot; | 418
| [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;419&quot; | 419
| [[Қожа]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value=&quot;420&quot; | 420
| [[Тәттімбет Қазанғапұлы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;421&quot; | 421
| [[AutoCAD]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=AutoCAD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;422&quot; | 422
| [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;423&quot; | 423
| [[Қадыр Мырза Әлі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;424&quot; | 424
| [[Махмұд Қашқари]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 13]
|-
| data-sort-value=&quot;425&quot; | 425
| [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;426&quot; | 426
| [[Сұлтан Бейбарыс]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 13]
|-
| data-sort-value=&quot;427&quot; | 427
| [[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;428&quot; | 428
| [[Ми]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 13]
|-
| data-sort-value=&quot;429&quot; | 429
| [[Ілияс Жансүгіров]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;430&quot; | 430
| [[Атырау облысы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;431&quot; | 431
| [[Алшын]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;432&quot; | 432
| [[Менің атым Қожа (фильм)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;433&quot; | 433
| [[Шөмекей]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 13]
|-
| data-sort-value=&quot;434&quot; | 434
| [[Қазақстан Құрылтайы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;435&quot; | 435
| [[Ғазиз Әбдібекұлы Байтасов]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;436&quot; | 436
| [[Шаймерден Қосшығұлұлы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%88%D1%8B%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;437&quot; | 437
| [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;438&quot; | 438
| [[Мақала]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value=&quot;439&quot; | 439
| [[Орталық Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value=&quot;440&quot; | 440
| [[Төртуыл]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 12]
|-
| data-sort-value=&quot;441&quot; | 441
| [[Бесік жыры]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;442&quot; | 442
| [[Ақан сері]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;443&quot; | 443
| [[Қарағанды]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;444&quot; | 444
| [[Жетісу]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 12]
|-
| data-sort-value=&quot;445&quot; | 445
| [[Иван Васильевич Мушкетов]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9C%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;446&quot; | 446
| [[Қосмекенділер]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;447&quot; | 447
| [[Жеті жарғы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;448&quot; | 448
| [[Қазақ жүздері]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;449&quot; | 449
| [[Ақтөбе]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 12]
|-
| data-sort-value=&quot;450&quot; | 450
| [[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 12]
|-
| data-sort-value=&quot;451&quot; | 451
| [[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;452&quot; | 452
| [[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value=&quot;453&quot; | 453
| [[Қаһар]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;454&quot; | 454
| [[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;455&quot; | 455
| [[:Сурет:Қазақстан картасы.png|Сурет:Қазақстан картасы.png]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 12]
|-
| data-sort-value=&quot;456&quot; | 456
| [[Салауат]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 12]
|-
| data-sort-value=&quot;457&quot; | 457
| [[Түргеш қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;458&quot; | 458
| [[Зат есім]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 12]
|-
| data-sort-value=&quot;459&quot; | 459
| [[Төре]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 12]
|-
| data-sort-value=&quot;460&quot; | 460
| [[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;461&quot; | 461
| [[АҚШ президенттерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;462&quot; | 462
| [[Тоғыз-құмалақ]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;463&quot; | 463
| [[Педагогика]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value=&quot;464&quot; | 464
| [[Жеңіл атлетика]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value=&quot;465&quot; | 465
| [[Байбақты]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;466&quot; | 466
| [[Суан]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value=&quot;467&quot; | 467
| [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;468&quot; | 468
| [[Азия мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;469&quot; | 469
| [[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;470&quot; | 470
| [[Шығыс Түрік қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;471&quot; | 471
| [[Уикипедия:Уикидеңгей]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D0%B9 12]
|-
| data-sort-value=&quot;472&quot; | 472
| [[Бәйдібек Қарашаұлы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;473&quot; | 473
| [[Бейбітшілік және келісім сарайы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;474&quot; | 474
| [[Ағыбай Қоңырбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;475&quot; | 475
| [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;476&quot; | 476
| [[Масғұт (дастан)]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D2%93%D2%B1%D1%82_%28%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 12]
|-
| data-sort-value=&quot;477&quot; | 477
| [[Бұлшық ет]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 12]
|-
| data-sort-value=&quot;478&quot; | 478
| [[Қайып хан]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value=&quot;479&quot; | 479
| [[Төле би]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 12]
|-
| data-sort-value=&quot;480&quot; | 480
| [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 12]
|-
| data-sort-value=&quot;481&quot; | 481
| [[Қазақтың боғауыз сөздері]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;482&quot; | 482
| [[Дін]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value=&quot;483&quot; | 483
| [[Орал]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 12]
|-
| data-sort-value=&quot;484&quot; | 484
| [[Солтүстік Қазақстан облысы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;485&quot; | 485
| [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;486&quot; | 486
| [[Дермене (повесть)]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 12]
|-
| data-sort-value=&quot;487&quot; | 487
| [[Өскемен]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value=&quot;488&quot; | 488
| [[Алпамыс батыр]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;489&quot; | 489
| [[Сақтандыру полисі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;490&quot; | 490
| [[Руслан Бөлебай]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12]
|-
| data-sort-value=&quot;491&quot; | 491
| [[Мұхаммед Хайдар Дулати]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 12]
|-
| data-sort-value=&quot;492&quot; | 492
| [[Талап Сұлтанбеков]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;493&quot; | 493
| [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;494&quot; | 494
| [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;495&quot; | 495
| [[Бақыт Мәметқызы Әліпбаева]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value=&quot;496&quot; | 496
| [[Қайыңды (көл)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;497&quot; | 497
| [[Шығыс Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;498&quot; | 498
| [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;499&quot; | 499
| [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;500&quot; | 500
| [[Халел Досмұхамедов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;501&quot; | 501
| [[Ошақты]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;502&quot; | 502
| [[Калашников автоматы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;503&quot; | 503
| [[Уикипедия:Анықтама]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;504&quot; | 504
| [[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;505&quot; | 505
| [[Шілдехана]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;506&quot; | 506
| [[Тұрмағамбет Ізтілеуұлы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%86%D0%B7%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;507&quot; | 507
| [[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;508&quot; | 508
| [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;509&quot; | 509
| [[Еуропалық нәсіл]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB 11]
|-
| data-sort-value=&quot;510&quot; | 510
| [[Кестелеу (өрнек салу)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83_%28%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;511&quot; | 511
| [[Қымыз]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 11]
|-
| data-sort-value=&quot;512&quot; | 512
| [[Думан Марат]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 11]
|-
| data-sort-value=&quot;513&quot; | 513
| [[Тараз]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 11]
|-
| data-sort-value=&quot;514&quot; | 514
| [[Жақып Ақбаев]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;515&quot; | 515
| [[Кенен Әзірбаев]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;516&quot; | 516
| [[Шарын шатқалы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;517&quot; | 517
| [[Әйтеке би ауданы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;518&quot; | 518
| [[:Санат:Қазақ ақындары|Санат:Қазақ ақындары]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;519&quot; | 519
| [[Дулат Бабатайұлы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;520&quot; | 520
| [[Ұйықтатын дәрілер]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;521&quot; | 521
| [[Крест жорықтары]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;522&quot; | 522
| [[Қазақ ұлттық киімдері]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;523&quot; | 523
| [[Фирма]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D1%80%D0%BC%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;524&quot; | 524
| [[Отырар]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;525&quot; | 525
| [[Көңіл толқыны (күй)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;526&quot; | 526
| [[Қазақстанның табиғаты]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;527&quot; | 527
| [[Қазақша Уикипедия]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 11]
|-
| data-sort-value=&quot;528&quot; | 528
| [[Ертегі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;529&quot; | 529
| [[Надежда Давыдовна Тоқаева]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;530&quot; | 530
| [[BALA (Ninety One)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=BALA_%28Ninety_One%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;531&quot; | 531
| [[Қаракерей]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 11]
|-
| data-sort-value=&quot;532&quot; | 532
| [[Қазақстан елтаңбасы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;533&quot; | 533
| [[Мачу-Пикчу]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%87%D1%83-%D0%9F%D0%B8%D0%BA%D1%87%D1%83 11]
|-
| data-sort-value=&quot;534&quot; | 534
| [[Мақал-мәтелдер]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;535&quot; | 535
| [[Публицистикалық стиль]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 11]
|-
| data-sort-value=&quot;536&quot; | 536
| [[Қызылорда]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;537&quot; | 537
| [[Грекия]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 11]
|-
| data-sort-value=&quot;538&quot; | 538
| [[Омар Жәлелұлы Темірбеков]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;539&quot; | 539
| [[Құлшығаш]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 11]
|-
| data-sort-value=&quot;540&quot; | 540
| [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;541&quot; | 541
| [[Республика]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;542&quot; | 542
| [[Сиыр малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;543&quot; | 543
| [[Тоқтамыс хан]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;544&quot; | 544
| [[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;545&quot; | 545
| [[Маңғыстау облысы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;546&quot; | 546
| [[Олжас Омарұлы Сүлейменов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;547&quot; | 547
| [[Халықаралық студенттер күні]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;548&quot; | 548
| [[Қарлұқ қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;549&quot; | 549
| [[Қарақат Түлкібайқызы Әбілдина]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;550&quot; | 550
| [[Ойық руы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;551&quot; | 551
| [[Тың игеру]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 11]
|-
| data-sort-value=&quot;552&quot; | 552
| [[Иса Байзақов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;553&quot; | 553
| [[Дуадақ]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;554&quot; | 554
| [[Шапырашты]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;555&quot; | 555
| [[Қазақстан жол белгілері]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;556&quot; | 556
| [[Алаш қозғалысы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;557&quot; | 557
| [[Қаржы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;558&quot; | 558
| [[Төлеген Мұхамеджанұлы Мұхамеджанов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;559&quot; | 559
| [[Жайық]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;560&quot; | 560
| [[Қарагөз (трагедия)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;561&quot; | 561
| [[Қаңлы (тайпа)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;562&quot; | 562
| [[Мамаш хан]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%88_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;563&quot; | 563
| [[Домалақ ана]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;564&quot; | 564
| [[Кесірткелер]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;565&quot; | 565
| [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;566&quot; | 566
| [[Жұмыссыздық]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;567&quot; | 567
| [[Желтоқсан көтерілісі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;568&quot; | 568
| [[Қазақстан өзендері]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;569&quot; | 569
| [[Көкнәр]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;570&quot; | 570
| [[Ақылбек Сабалұлы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;571&quot; | 571
| [[Нуклеин қышқылдары]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;572&quot; | 572
| [[Болат сұлтан]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;573&quot; | 573
| [[Түркия қалаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;574&quot; | 574
| [[Шахмардан Есенұлы Есенов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;575&quot; | 575
| [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;576&quot; | 576
| [[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;577&quot; | 577
| [[Адамгершілік]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 10]
|-
| data-sort-value=&quot;578&quot; | 578
| [[Сүйінбай Аронұлы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;579&quot; | 579
| [[Сауд Арабиясы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;580&quot; | 580
| [[Алдар Көсе]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D3%A9%D1%81%D0%B5 10]
|-
| data-sort-value=&quot;581&quot; | 581
| [[Дос-Мұқасан]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;582&quot; | 582
| [[ACE (Ninety One)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ACE_%28Ninety_One%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;583&quot; | 583
| [[Моңғолия]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 10]
|-
| data-sort-value=&quot;584&quot; | 584
| [[Түркілер]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;585&quot; | 585
| [[Уикипедия:Жүктеу]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 10]
|-
| data-sort-value=&quot;586&quot; | 586
| [[Португалия]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 10]
|-
| data-sort-value=&quot;587&quot; | 587
| [[Қазақ әдебиеті]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;588&quot; | 588
| [[Мата атаулары мен түрлері]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;589&quot; | 589
| [[Қорқыт ата кітабы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;590&quot; | 590
| [[Жапония]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10]
|-
| data-sort-value=&quot;591&quot; | 591
| [[Барыс (жануар)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;592&quot; | 592
| [[Байтақ]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;593&quot; | 593
| [[Екпін]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;594&quot; | 594
| [[Гормондар]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;595&quot; | 595
| [[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;596&quot; | 596
| [[Аустралия]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 10]
|-
| data-sort-value=&quot;597&quot; | 597
| [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;598&quot; | 598
| [[Жер]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;599&quot; | 599
| [[Макромастия]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%8F 10]
|-
| data-sort-value=&quot;600&quot; | 600
| [[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;601&quot; | 601
| [[Ұрыс хан]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;602&quot; | 602
| [[Заң]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3 10]
|-
| data-sort-value=&quot;603&quot; | 603
| [[Тасымал (лингвистика)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;604&quot; | 604
| [[Теміреткі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;605&quot; | 605
| [[Есекжем]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 10]
|-
| data-sort-value=&quot;606&quot; | 606
| [[Күз]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B7 10]
|-
| data-sort-value=&quot;607&quot; | 607
| [[Германия]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10]
|-
| data-sort-value=&quot;608&quot; | 608
| [[Түйелер]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;609&quot; | 609
| [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;610&quot; | 610
| [[Жаппас]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 10]
|-
| data-sort-value=&quot;611&quot; | 611
| [[Әйтеке би]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 10]
|-
| data-sort-value=&quot;612&quot; | 612
| [[Шағатай ұлысы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;613&quot; | 613
| [[Еуразия]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 10]
|-
| data-sort-value=&quot;614&quot; | 614
| [[Шоғы батыр Мұңалұлы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;615&quot; | 615
| [[Сенатқа хат]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D1%82 10]
|-
| data-sort-value=&quot;616&quot; | 616
| [[Бала құқықтары туралы конвенция]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 10]
|-
| data-sort-value=&quot;617&quot; | 617
| [[Ислам]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 10]
|-
| data-sort-value=&quot;618&quot; | 618
| [[Қазақстан банктерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;619&quot; | 619
| [[Қаракесек (Арғын)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;620&quot; | 620
| [[Батыс Қазақстан облысы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;621&quot; | 621
| [[Ұлықбек Оразбайұлы Есдәулет]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 10]
|-
| data-sort-value=&quot;622&quot; | 622
| [[Оқушы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;623&quot; | 623
| [[Ұлттық саябақтар]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;624&quot; | 624
| [[Мекемтас Мырзахметұлы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;625&quot; | 625
| [[8]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=8 10]
|-
| data-sort-value=&quot;626&quot; | 626
| [[Ферма]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;627&quot; | 627
| [[22]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=22 10]
|-
| data-sort-value=&quot;628&quot; | 628
| [[Қазақстан қалалары]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;629&quot; | 629
| [[Бауыржан Мамытбекұлы Сматлаев]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;630&quot; | 630
| [[Палеолит]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 10]
|-
| data-sort-value=&quot;631&quot; | 631
| [[Жартас таңба суреттері]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0_%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;632&quot; | 632
| [[Қарақалпақстан]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;633&quot; | 633
| [[Бейсен Абайұлы Құранбек]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 10]
|-
| data-sort-value=&quot;634&quot; | 634
| [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;635&quot; | 635
| [[Қостанай облысы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;636&quot; | 636
| [[Ұлы Отан соғысы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;637&quot; | 637
| [[Әбілмәмбет хан]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;638&quot; | 638
| [[Тимур Анатольевич Козырев]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D1%80%D0%B5%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;639&quot; | 639
| [[Қызға қырық үйден тыйым]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 10]
|-
| data-sort-value=&quot;640&quot; | 640
| [[Өзбек хан]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;641&quot; | 641
| [[Байназар (ру)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%28%D1%80%D1%83%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;642&quot; | 642
| [[Жақсылық пен жамандық]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;643&quot; | 643
| [[Ұлы жүздің Ресейге қосылуы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;644&quot; | 644
| [[Тест]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D1%81%D1%82 10]
|-
| data-sort-value=&quot;645&quot; | 645
| [[Кемел Тоқаев]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;646&quot; | 646
| [[Айқын Төлепберген]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;647&quot; | 647
| [[Ерен еңбегі үшін медалі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;648&quot; | 648
| [[Ерлан Рысқалиұлы Рысқали]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8 9]
|-
| data-sort-value=&quot;649&quot; | 649
| [[Ибраһим]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 9]
|-
| data-sort-value=&quot;650&quot; | 650
| [[Аягөз ауданы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;651&quot; | 651
| [[Бозжыра шатқалы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;652&quot; | 652
| [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%A8%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;653&quot; | 653
| [[Байұлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;654&quot; | 654
| [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 9]
|-
| data-sort-value=&quot;655&quot; | 655
| [[Зорлау]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 9]
|-
| data-sort-value=&quot;656&quot; | 656
| [[Франция]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 9]
|-
| data-sort-value=&quot;657&quot; | 657
| [[Жәңгір-Керей хан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;658&quot; | 658
| [[Әбділда Тәжібаев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;659&quot; | 659
| [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;660&quot; | 660
| [[Қасым Қайсенов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;661&quot; | 661
| [[Торғай облысы (Қазақстан)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;662&quot; | 662
| [[Өзбекстан қалаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;663&quot; | 663
| [[Үлкен Алматы көлі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;664&quot; | 664
| [[Әбілхан Қастеев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;665&quot; | 665
| [[Құлсары]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;666&quot; | 666
| [[Чарли Чаплин]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A7%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B8_%D0%A7%D0%B0%D0%BF%D0%BB%D0%B8%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;667&quot; | 667
| [[Иранбек Оразбаев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;668&quot; | 668
| [[Қазақстан географиясы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;669&quot; | 669
| [[Түркістан автономиясы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;670&quot; | 670
| [[Әл-Фатиха сүресі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;671&quot; | 671
| [[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;672&quot; | 672
| [[:Санат:Алфавит бойынша мемлекеттер|Санат:Алфавит бойынша мемлекеттер]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;673&quot; | 673
| [[Кубшылдық]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%83%D0%B1%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;674&quot; | 674
| [[Матай (ру бірлестігі)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;675&quot; | 675
| [[Органоидтар]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;676&quot; | 676
| [[Сағат]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 9]
|-
| data-sort-value=&quot;677&quot; | 677
| [[Созақ]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;678&quot; | 678
| [[Отбасы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;679&quot; | 679
| [[Шот-Аман Ыдырысұлы Уәлихан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D1%82-%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;680&quot; | 680
| [[Философия]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 9]
|-
| data-sort-value=&quot;681&quot; | 681
| [[Ұлыбритания]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9]
|-
| data-sort-value=&quot;682&quot; | 682
| [[Буын (фонетика)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%83%D1%8B%D0%BD_%28%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;683&quot; | 683
| [[Күлтегін ескерткіші]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;684&quot; | 684
| [[Түркі тілдері]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;685&quot; | 685
| [[Келінжан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;686&quot; | 686
| [[Достық]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;687&quot; | 687
| [[Алтынбек Қоразбайұлы Қоразбаев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;688&quot; | 688
| [[Саңырауқұлақтар]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;689&quot; | 689
| [[Антитеза]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%B7%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;690&quot; | 690
| [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;691&quot; | 691
| [[Бір кем дүние (фильм)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%BC_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;692&quot; | 692
| [[Оғызнама]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;693&quot; | 693
| [[Сүгір Әліұлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;694&quot; | 694
| [[Қазақстан халық кеңесі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;695&quot; | 695
| [[Жасуша мембранасы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;696&quot; | 696
| [[Соқырішек]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 9]
|-
| data-sort-value=&quot;697&quot; | 697
| [[Испания]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9]
|-
| data-sort-value=&quot;698&quot; | 698
| [[Құмырсқалар]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;699&quot; | 699
| [[Қорқай дұғасы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;700&quot; | 700
| [[Аналды секс]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 9]
|-
| data-sort-value=&quot;701&quot; | 701
| [[Қыз Жібек]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 9]
|-
| data-sort-value=&quot;702&quot; | 702
| [[Роза Мұқанова]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;703&quot; | 703
| [[Эндокриндік жүйе]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 9]
|-
| data-sort-value=&quot;704&quot; | 704
| [[Бүркіт]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 9]
|-
| data-sort-value=&quot;705&quot; | 705
| [[Барсакелмес қорығы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;706&quot; | 706
| [[Жоламан Тіленшіұлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;707&quot; | 707
| [[Қорғалжын қорығы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;708&quot; | 708
| [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;709&quot; | 709
| [[Ислам пайғамбарлары]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;710&quot; | 710
| [[Google]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Google 9]
|-
| data-sort-value=&quot;711&quot; | 711
| [[Сұр келес]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 9]
|-
| data-sort-value=&quot;712&quot; | 712
| [[Галикарнастағы Мавзолей]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B2%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9 9]
|-
| data-sort-value=&quot;713&quot; | 713
| [[Ибн Сина]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;714&quot; | 714
| [[Сүтқоректілер]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;715&quot; | 715
| [[Шолпан Байғабылова]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;716&quot; | 716
| [[Хасен Қожахметов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;717&quot; | 717
| [[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;718&quot; | 718
| [[Есет Көкіұлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;719&quot; | 719
| [[Құрман]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;720&quot; | 720
| [[Магмалық тау жыныстары]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;721&quot; | 721
| [[Бөлтірік Әлменұлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;722&quot; | 722
| [[Жоңғар шапқыншылығы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;723&quot; | 723
| [[Арнайы:UrlShortener]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3AUrlShortener 9]
|-
| data-sort-value=&quot;724&quot; | 724
| [[Қазақ билері]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;725&quot; | 725
| [[Ресей империясының құрамындағы Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;726&quot; | 726
| [[Қоштасу өлеңі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;727&quot; | 727
| [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B4-%D0%90%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;728&quot; | 728
| [[BilimLand]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=BilimLand 9]
|-
| data-sort-value=&quot;729&quot; | 729
| [[Мөңке би Тілеуұлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;730&quot; | 730
| [[Исаак Ньютон]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA_%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;731&quot; | 731
| [[Вьетнам]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D1%8C%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%BC 9]
|-
| data-sort-value=&quot;732&quot; | 732
| [[Үйсін руы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;733&quot; | 733
| [[Маслоудың қажетсіну пирамидасы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;734&quot; | 734
| [[Күлтегін]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;735&quot; | 735
| [[Алаш Орда]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;736&quot; | 736
| [[Әл-Уақиға сүресі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;737&quot; | 737
| [[Реляциялық дерекқор]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D0%BE%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;738&quot; | 738
| [[Қарлығаштың құйрығы неге айыр?]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D0%B5_%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%3F 9]
|-
| data-sort-value=&quot;739&quot; | 739
| [[Ң]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%A2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;740&quot; | 740
| [[Қызыл кітапқа енген буынаяқты жәндіктер]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;741&quot; | 741
| [[Әл-хамду ли-Лләһ]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%83_%D0%BB%D0%B8-%D0%9B%D0%BB%D3%99%D2%BB 9]
|-
| data-sort-value=&quot;742&quot; | 742
| [[Алаша (ру)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;743&quot; | 743
| [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;744&quot; | 744
| [[Жұрнақ]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;745&quot; | 745
| [[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;746&quot; | 746
| [[Ақ кеме (кітап)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;747&quot; | 747
| [[Ақша]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;748&quot; | 748
| [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;749&quot; | 749
| [[Ақжол Нұсқабекұлы Мейірбеков]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;750&quot; | 750
| [[Zheka Fatbelly]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Zheka_Fatbelly 9]
|-
| data-sort-value=&quot;751&quot; | 751
| [[Жаңа Англия отарлары]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;752&quot; | 752
| [[:Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген құстар|Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген құстар]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;753&quot; | 753
| [[Шымыр]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;754&quot; | 754
| [[Ninety One]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Ninety_One 9]
|-
| data-sort-value=&quot;755&quot; | 755
| [[Латын тілі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;756&quot; | 756
| [[Бұланты шайқасы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;757&quot; | 757
| [[Оғыздар]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;758&quot; | 758
| [[Азот]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%BE%D1%82 9]
|-
| data-sort-value=&quot;759&quot; | 759
| [[Руслан Тай]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 9]
|-
| data-sort-value=&quot;760&quot; | 760
| [[Операциялық жүйелер]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;761&quot; | 761
| [[Шанышқылы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;762&quot; | 762
| [[Портрет]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%82 8]
|-
| data-sort-value=&quot;763&quot; | 763
| [[Қан топтары]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;764&quot; | 764
| [[Зиябек Рүстемов]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B8%D1%8F%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;765&quot; | 765
| [[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;766&quot; | 766
| [[Грузия]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 8]
|-
| data-sort-value=&quot;767&quot; | 767
| [[Финляндия]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%BB%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F 8]
|-
| data-sort-value=&quot;768&quot; | 768
| [[Жапония қалаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;769&quot; | 769
| [[Теміртау жұмысшыларының көтерілісі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;770&quot; | 770
| [[Мырзатай Жолдасбеков]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;771&quot; | 771
| [[Психоделикалық рок]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%BE%D0%BA 8]
|-
| data-sort-value=&quot;772&quot; | 772
| [[Уақ]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;773&quot; | 773
| [[Минет]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 8]
|-
| data-sort-value=&quot;774&quot; | 774
| [[Деректер қоры]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;775&quot; | 775
| [[Оқжетпес]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%9B%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81 8]
|-
| data-sort-value=&quot;776&quot; | 776
| [[Уақыт белдеуі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;777&quot; | 777
| [[Жаһандану]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 8]
|-
| data-sort-value=&quot;778&quot; | 778
| [[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;779&quot; | 779
| [[I Сүлеймен]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;780&quot; | 780
| [[18]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=18 8]
|-
| data-sort-value=&quot;781&quot; | 781
| [[Марокко]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%BE 8]
|-
| data-sort-value=&quot;782&quot; | 782
| [[Тіл (лингвистика)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;783&quot; | 783
| [[24]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=24 8]
|-
| data-sort-value=&quot;784&quot; | 784
| [[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;785&quot; | 785
| [[Теңге ілу]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5_%D1%96%D0%BB%D1%83 8]
|-
| data-sort-value=&quot;786&quot; | 786
| [[:Санат:Франция өзендері|Санат:Франция өзендері]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;787&quot; | 787
| [[Қазақ мемлекеттігі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;788&quot; | 788
| [[Батыс Алтай қорығы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;789&quot; | 789
| [[1936 жыл]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1936_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 8]
|-
| data-sort-value=&quot;790&quot; | 790
| [[Уикипедия:Өңдеме саны бойынша қатысушылар]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D3%A8%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;791&quot; | 791
| [[Саттар Асқарұлы Ерубаев]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;792&quot; | 792
| [[Халықаралық лингвистикалық олимпиада]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%B0%D0%B4%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;793&quot; | 793
| [[Қазақстанның мемлекеттік құрылымы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;794&quot; | 794
| [[Қадырғали Жалайыр]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;795&quot; | 795
| [[:Сурет:Page Frame Features on desktop.png|Сурет:Page Frame Features on desktop.png]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 8]
|-
| data-sort-value=&quot;796&quot; | 796
| [[Тәуелсіз Қазақстан тарихы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;797&quot; | 797
| [[Қан]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;798&quot; | 798
| [[Берік Бөшенұлы Айтжанов]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%91%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;799&quot; | 799
| [[:Сурет:Secretary Rubio Listens as President Trump Speaks before the UN General Assembly (55544711014).jpg|Сурет:Secretary Rubio Listens as President Trump Speaks before the UN General Assembly (55544711014).jpg]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASecretary_Rubio_Listens_as_President_Trump_Speaks_before_the_UN_General_Assembly_%2855544711014%29.jpg 8]
|-
| data-sort-value=&quot;800&quot; | 800
| [[Қатысушы талқылауы:Renamed user FG1H1587g55hL45Jt72087FDNkLi]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ARenamed_user_FG1H1587g55hL45Jt72087FDNkLi 8]
|-
| data-sort-value=&quot;801&quot; | 801
| [[ChatGPT]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ChatGPT 8]
|-
| data-sort-value=&quot;802&quot; | 802
| [[Жыныстық акт]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%82 8]
|-
| data-sort-value=&quot;803&quot; | 803
| [[Еңбек ауылдық округі (Ақкөл ауданы)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96_%28%D0%90%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;804&quot; | 804
| [[Марат Мәдетұлы Оралғазин]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;805&quot; | 805
| [[Көшпелілер рухани мәдениеті]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;806&quot; | 806
| [[:Санат:Азия өзендері|Санат:Азия өзендері]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;807&quot; | 807
| [[Қоғам]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 8]
|-
| data-sort-value=&quot;808&quot; | 808
| [[Мұрат Мөңкеұлы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;809&quot; | 809
| [[Сейдін Бизақов]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%BD_%D0%91%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;810&quot; | 810
| [[Қазақ ұлт зиялыларының қалыптасуы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;811&quot; | 811
| [[Отырар ауданы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;812&quot; | 812
| [[Дерекқор моделі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D0%BE%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;813&quot; | 813
| [[Автономия]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F 8]
|-
| data-sort-value=&quot;814&quot; | 814
| [[Қаршыға]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;815&quot; | 815
| [[Үсенгелді Өміржанұлы Медеуов]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;816&quot; | 816
| [[Энеолит]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 8]
|-
| data-sort-value=&quot;817&quot; | 817
| [[Баян-Өлгей аймағы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;818&quot; | 818
| [[Қазақстанды Ресейдің Отарлауы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;819&quot; | 819
| [[Никол Воваевич Пашинян]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%92%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD%D1%8F%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;820&quot; | 820
| [[Нұрпейіс Байғанин]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;821&quot; | 821
| [[Керей (тайпа)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;822&quot; | 822
| [[Болат Оралұлы Ақшолақов]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;823&quot; | 823
| [[Наурызым қорығы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;824&quot; | 824
| [[Экономика]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;825&quot; | 825
| [[Борсық]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;826&quot; | 826
| [[Дауыссыз дыбыстар]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;827&quot; | 827
| [[Асхат Ғалымұлы Хасенов]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;828&quot; | 828
| [[Ақсуат ауданы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;829&quot; | 829
| [[Қазақ (этноним)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;830&quot; | 830
| [[Аминқышқылдар]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;831&quot; | 831
| [[Кесте]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5 8]
|-
| data-sort-value=&quot;832&quot; | 832
| [[Акт (құжаттама)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D1%82_%28%D2%9B%D2%B1%D0%B6%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;833&quot; | 833
| [[Тағдыр (Қабдеш Жұмаділов)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B4%D1%8B%D1%80_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;834&quot; | 834
| [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;835&quot; | 835
| [[Еуропалық комиссияның төрағасы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;836&quot; | 836
| [[Таңбалы археологиялық ландшафтының петроглифтері]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D1%84%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;837&quot; | 837
| [[Солтүстік Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;838&quot; | 838
| [[Кеплер заңдары]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;839&quot; | 839
| [[Өлі теңіз]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 8]
|-
| data-sort-value=&quot;840&quot; | 840
| [[Қазақстан вице-президенті]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;841&quot; | 841
| [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің Әкімшілік полиция комитеті]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;842&quot; | 842
| [[Қазақстан климаты]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;843&quot; | 843
| [[Миф]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D1%84 8]
|-
| data-sort-value=&quot;844&quot; | 844
| [[Шекті]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;845&quot; | 845
| [[Биология]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 8]
|-
| data-sort-value=&quot;846&quot; | 846
| [[Мәшһүр Жүсіп мешіті]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;847&quot; | 847
| [[Қазақ күресі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;848&quot; | 848
| [[Сабаншы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%88%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;849&quot; | 849
| [[Сарыбай би Айдосұлы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B8_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;850&quot; | 850
| [[Әкелер күні]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;851&quot; | 851
| [[Майра Мұхамедқызы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;852&quot; | 852
| [[Керейіт]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82 8]
|-
| data-sort-value=&quot;853&quot; | 853
| [[Денсаулық]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;854&quot; | 854
| [[Әлем елдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;855&quot; | 855
| [[Фзули, Шәмси, Сәйхали]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B7%D1%83%D0%BB%D0%B8%2C_%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%81%D0%B8%2C_%D0%A1%D3%99%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%B8 8]
|-
| data-sort-value=&quot;856&quot; | 856
| [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;857&quot; | 857
| [[Киіз үй жабдықтары]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;858&quot; | 858
| [[:Санат:Азия елдері|Санат:Азия елдері]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;859&quot; | 859
| [[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;860&quot; | 860
| [[Вильнюс]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8E%D1%81 8]
|-
| data-sort-value=&quot;861&quot; | 861
| [[:Сурет:Қазақстан.jpg|Сурет:Қазақстан.jpg]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD.jpg 8]
|-
| data-sort-value=&quot;862&quot; | 862
| [[Бейбіт Сейдуалиева]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%83%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;863&quot; | 863
| [[Тәж Махал]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 8]
|-
| data-sort-value=&quot;864&quot; | 864
| [[Күн жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;865&quot; | 865
| [[Баяндауыш]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 8]
|-
| data-sort-value=&quot;866&quot; | 866
| [[Ноғай Ордасы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;867&quot; | 867
| [[Алтынай Құлажанқызы Жорабаева]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;868&quot; | 868
| [[Кете (ру)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;869&quot; | 869
| [[Ысық]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;870&quot; | 870
| [[Темірбек Қараұлы Жүргенов]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;871&quot; | 871
| [[Божбан]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;872&quot; | 872
| [[Кіріспе]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D1%96%D1%81%D0%BF%D0%B5 8]
|-
| data-sort-value=&quot;873&quot; | 873
| [[Тобықты]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;874&quot; | 874
| [[Балықтар]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;875&quot; | 875
| [[Уәлибек Әбдірайымов]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;876&quot; | 876
| [[Эндокриңді бездер]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D2%A3%D0%B4%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;877&quot; | 877
| [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;878&quot; | 878
| [[Жар жағалаған жалғыз]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D1%8B%D0%B7 8]
|-
| data-sort-value=&quot;879&quot; | 879
| [[Қазақ хандығы (телесериал)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;880&quot; | 880
| [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;881&quot; | 881
| [[Мексика]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;882&quot; | 882
| [[Карта ойыны]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;883&quot; | 883
| [[:Санат:Ақтөбе облысы аудандары|Санат:Ақтөбе облысы аудандары]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;884&quot; | 884
| [[Шотан батыр Назарұлы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;885&quot; | 885
| [[Төлепбек Әбдіұлы Назарбеков]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;886&quot; | 886
| [[Ұлы жасақ]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;887&quot; | 887
| [[Болат хан]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;888&quot; | 888
| [[Түрікменстан]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;889&quot; | 889
| [[Оғыз мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;890&quot; | 890
| [[Риддер]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B4%D0%B4%D0%B5%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;891&quot; | 891
| [[Аристотель]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 8]
|-
| data-sort-value=&quot;892&quot; | 892
| [[Куннилингус]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 8]
|-
| data-sort-value=&quot;893&quot; | 893
| [[Ішкі аурулар]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;894&quot; | 894
| [[Бекет Мырзағұлұлы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;895&quot; | 895
| [[Шеміршекті балықтар]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;896&quot; | 896
| [[Пәкістан]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;897&quot; | 897
| [[Олжас Абайұлы Бектенов]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;898&quot; | 898
| [[:Санат:Қазақ би-шешендері|Санат:Қазақ би-шешендері]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8-%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;899&quot; | 899
| [[Хеопс]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D1%81 8]
|-
| data-sort-value=&quot;900&quot; | 900
| [[Византия империясы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;901&quot; | 901
| [[Кішкентай ханзада]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;902&quot; | 902
| [[Қоректік тізбек]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA 8]
|-
| data-sort-value=&quot;903&quot; | 903
| [[Құбылай хан]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;904&quot; | 904
| [[Орбұлақ шайқасы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;905&quot; | 905
| [[Алтай таулары]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;906&quot; | 906
| [[Қазақ фольклоры]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;907&quot; | 907
| [[Кеңгір көтерілісі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;908&quot; | 908
| [[Сопылық]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BF%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;909&quot; | 909
| [[Мезолит]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 8]
|-
| data-sort-value=&quot;910&quot; | 910
| [[Қазақстан Республикасының заңдары]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;911&quot; | 911
| [[Менің Қазақстаным (ән)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%28%D3%99%D0%BD%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;912&quot; | 912
| [[Батыс Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;913&quot; | 913
| [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;914&quot; | 914
| [[Өкпе]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 8]
|-
| data-sort-value=&quot;915&quot; | 915
| [[Он үш отар]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BD_%D2%AF%D1%88_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;916&quot; | 916
| [[Мұғалжар тауы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;917&quot; | 917
| [[Жиренше шешен]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;918&quot; | 918
| [[Қазақстан Құрылтайы төрағасы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 8]
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}</text>
      <sha1>665ts4kghnckgpw31gzo8fh7usm5lbk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Амина Нахыпбекқызы</title>
    <ns>3</ns>
    <id>783307</id>
    <revision>
      <id>3683722</id>
      <parentid>3656014</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T17:09:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Амина Нахыпбекқызы</username>
        <id>183372</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сәбит Әбдіқұлұлы Тілеубердиев */ жаңа бөлім</comment>
      <origin>3683722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5264" sha1="g27gi48uolc21ve6mdwdf2e9jet95ox" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Амина Нахыпбекқызы}}

-- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]])  17:04, 2026 ж. шілденің 11 (+05)

== Сәбит Әбдіқұлұлы Тілеубердиев  ==
{{Адам|аты=Сәбит Әбдіқұлұлы Тілеубердиев|түпнұсқа аты=|сурет=Сәбит_Тілеубердиев.jpg|сурет өлшемі=250px|сурет сипаттамасы=Сәбит Тілеубердиев|туған күні=белгісіз|туған жері=|қайтыс болған күні=белгісіз|қайтыс болған жері=|азаматтығы={{флаг|Казақстан}} Қазақстан|ұлты=қазақ|кәсібі=зоотехник, ауыл шаруашылығы басшысы|белгілі=«Бірлік» қой совхозының директоры болғанымен|марапаттары=}}

'''Сәбит Әбдіқұлұлы Тілеубердиев''' — қазақстандық ауыл шаруашылығы саласының маманы және басшысы, Оңтүстік Қазақстан облысындағы (қазіргі Түркістан облысы) «Бірлік» қой совхозының директоры, кейін Сәкен Сейфуллин атындағы ұжымшардың төрағасы болған тұлға. Ол 1970–1980 жылдары өңірдегі қой шаруашылығы мен мал бордақылау ісін ұйымдастыруға үлес қосқан.&lt;ref name=&quot;stud&quot;&gt;{{cite web|title=Сәбит Тілеубердиевтің өмірі мен мал шаруашылығын дамытуға қосқан үлесі|url=https://stud.kz/referat/show/60456|website=stud.kz|access-date=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Сәбит Тілеубердиев Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын бітіріп, зоотехник мамандығын алған. Ол Арыс ауданындағы Жданов атындағы совхозда зоотехник болып еңбек жолын бастаған.&lt;ref name=&quot;stud&quot; /&gt;

1967 жылы Ленин ауданы (қазіргі Қазығұрт ауданы) қайта құрылған кезде аудандық ауыл шаруашылығы басқармасының бас зоотехнигі болып қызмет еткен. 1974 жылы Келес ауданындағы «Бірлік» қой совхозының директоры болып тағайындалды.&lt;ref name=&quot;stud&quot; /&gt;

«Бірлік» совхозында жұмыс істеген кезеңінде ол ірі қой бордақылау кешенін ұйымдастырды. Дереккөздерде кешенде шамамен 50–60 мың бас қойды жылына бірнеше рет айналдырып семіртіп, жылына 150–160 мың бас қойды етке өткізу тәжірибесі қалыптастырылғаны айтылады.&lt;ref name=&quot;stud&quot; /&gt;

Кейін ол Шаян (қазіргі Бәйдібек ауданы) және бұрынғы Ленгір (қазіргі Төлеби ауданы) аудандарында ауыл шаруашылығы басқармаларын басқарды. Сонымен қатар Ленгір ауданындағы Сәкен Сейфуллин атындағы ұжымшардың төрағасы болып сайланды. Зейнеткерлікке шығар алдында «Отан» партиясының аудандық бөлімшесіне төрағалық еткен.&lt;ref name=&quot;stud&quot; /&gt;

== Еңбек үлесі ==
Тілеубердиевтің қызметі мал шаруашылығында ірілендірілген бордақылау тәсілдерін қолданумен, жастардың кәсіби дамуына қамқорлық жасаумен және аудан шаруашылықтарында тәжірибе алмасу семинарларын ұйымдастырумен байланысты. Оның басқару кезеңінде «Бірлік» совхозы облыс көлемінде тәжірибе орны ретінде танылды.&lt;ref name=&quot;stud&quot; /&gt;

== Қайтыс болуы ==
Сәбит Тілеубердиев өмірден ерте қайтыс болған. Ашық дереккөздерде оның нақты туған және қайтыс болған күндері көрсетілмеген.&lt;ref name=&quot;stud&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{refs}}

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://stud.kz/referat/show/60456 Сәбит Тілеубердиев туралы естелік материалы — stud.kz]

[[Қатысушы:Амина Нахыпбекқызы|Амина Нахыпбекқызы]] ([[Қатысушы талқылауы:Амина Нахыпбекқызы|талқылау]]) 22:09, 2026 ж. қазанның 19 (+05)</text>
      <sha1>g27gi48uolc21ve6mdwdf2e9jet95ox</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683724</id>
      <parentid>3683722</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T17:12:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Амина Нахыпбекқызы|Амина Нахыпбекқызы]] ([[User talk:Амина Нахыпбекқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3628793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="318" sha1="5bpsfpj4mkmln99w4zc1dk9jey6tbyn" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Амина Нахыпбекқызы}}

-- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]])  17:04, 2026 ж. шілденің 11 (+05)</text>
      <sha1>5bpsfpj4mkmln99w4zc1dk9jey6tbyn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>785761</id>
    <revision>
      <id>3683788</id>
      <parentid>3651575</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T20:30:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3683788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34056" sha1="rcsalnztm2um45qi7fpa5gtfzhzxtes" xml:space="preserve">[[Сурет:Kurultai of Kazakhstan 2026.svg|нобай|оңға|I сайланымның құрылымы:
{{ublist
  |{{Color box|purple|border=darkgray}} [[Әділет (партия)|Әділет]]: 110 депутат
  |{{Color box|#0c5c4b|border=darkgray}} [[Ауыл (партия)|Ауыл]]: 10 депутат
  |{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} [[Respublica]]: 9 депутат
  |{{Color box|#033e8b|border=darkgray}} [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]]: 8 депутат
  |{{Color box|#045aa5|border=darkgray}} [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]: 8 депутат
}}]]
[[Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланымы|1-сайланым]] [[Құрылтай депутаты|депутаттары]] [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы 23 тамызда сайланған]] болатын. Сайлау нәтижесінде Құрылтайға 145 депутат еніп, жеті тіркелген саяси партияның бесеуі Құрылтайда мандат алды: [[Әділет (партия)|Әділет]], [[Ауыл (партия)|Ауыл]], [[Respublica]], [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] мен [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qazaqstan.tv/news/231120 |title=Құрылтай құрамы қалай жасақталды? |language=kk |publisher=[[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] |date=2026-08-25 |accessdate=2026-08-26}}&lt;/ref&gt;

Депутаттар 2026 жылғы 27 тамызда Орталық сайлау комиссиясында тіркеліп, ресми құжаттарын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stan.kz/quryltaidyn-zana-quramy-zasaqtalyp-145-deputattyn-mandaty-tirkeldi-438898/ |title=Құрылтай депутаттары куәліктері мен төсбелгілерін алды |language=kk |work=stan.kz |last=Жұмаділлә |first=Нұрила |date=2026-08-27 |accessdate=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Құрылтайдың тұңғыш сессиясы 28 тамызда ашылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/birinshi-shakyrylymdagy-kazakstan-respublikasy-kuryltayynyn-birinshi-sessiyasyn-shakyru-turaly-2672825 |title=Бірінші шақырылымдағы Қазақстан Республикасы Құрылтайының бірінші сессиясын шақыру туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

== Депутаттар тізімі ==
Депутаттар реті және есімдерінің жазылуы [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]]ның тізімінен алынды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/acts/index.php?ID=10590 |title=2026 жылғы 23 тамызда сайланған Қазақстан Республикасы Құрылтайының депутаттарын тіркеу туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]]ның ресми сайты |date=2026-08-27 |accessdate=2026-08-28}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:left&quot;
! {{comment|№|Партия тізімдегі нөмірі}}
! colspan=&quot;2&quot;| Есімі, суреті
! colspan=&quot;2&quot;| Партиясы (2026)
! width=&quot;15%&quot;| Депутаттығы
! class=unsortable| Дереккөз
|-
|1
|[[Сурет:Konstantin Averşin (2023-05-15).jpg|125px]]
|{{sortname|Константин Викторович|Авершин}}
| rowspan=&quot;111&quot; style=&quot;background-color:purple&quot; |
| rowspan=&quot;111&quot;| [[Әділет (партия)|Әділет]]
|2022–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot;&gt;{{Cite web|url=https://egemen.kz/news/adilet-partiyasy-quryltay-deputattarynyn-tizimin-bekitti |title=«Әділет» партиясы Құрылтай депутаттарының тізімін бекітті |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Аманбек |first=Нұрболат |date=2026-08-27 |accessdate=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Ербол Дәненұлы|Адаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|10
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Кендебай Сарыбайұлы|Адамбек}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|3
|[[Сурет:Tilektes Adambekov (2023-04-04).png|125px]]
|{{sortname|Тілектес Серікбайұлы|Адамбеков}}
|2021–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|4
|[[Сурет:Ashat Aymagambetov (2024-03-18).jpg|125px]]
|{{sortname|Асхат Қанатұлы|Аймағамбетов}}
|2023–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|5
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Айжан Талғатқызы|Аймағанова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|6
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Абай|Алтай}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|11
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Жарқынбек|Амантай}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|7
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Гүлзира Нұржанқызы|Атабаева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|8
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Гүлназ Төреханқызы|Атамқұлова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|9
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Дархан Мейрамұлы|Ахмедиев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|12
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Алмат Жанболатұлы|Әбдікешов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|13
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мадияр Орынтайұлы|Әмірғалиев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|14
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Бекжан Мухидинұлы|Әлімқұлов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|16
|[[Сурет:Janarbek Äşimjanov (2023-04-04).jpg|125px]]
|{{sortname|Жанарбек Садықанұлы|Әшімжанов}}
|2023–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|15
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Аяужан Тұрсынбекқызы|Әшімова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|17
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Әсел Жанболатқызы|Баденова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|27
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Айрат Базенұлы|Базенов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|26
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Шалқар Заманбекұлы|Байбеков}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|18
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Зүлфия Мұхамедбекқызы|Байсақова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|29
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Нұркен|Бақытбекұлы}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|28
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Айнагүл Қыдырбайқызы|Балташева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|19
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Вадим Борисович|Басин}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|20
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Ерлан Ғаділетұлы|Батырбеков}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|21
|[[Сурет:Marat Başimov (2023-05-23).jpg|125px]]
|{{sortname|Марат Советұлы|Башимов}}
|2023–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|30
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Елдос Қайыркенұлы|Баялышбаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|22
|[[Сурет:Nurlan Beknazarov (2026-05-20).jpg|125px]]
|{{sortname|Нұрлан Құдиярұлы|Бекназаров}}
|[[Қазақстан Парламенті Сенатының 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|23
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Берік Серікұлы|Беркімбаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|24
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Евгений Андреевич|Больгерт}}
|[[Қазақстан Парламенті Сенатының 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|25
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Сатыбалды Ересұлы|Бұршақов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|31
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Наталья Николаевна|Годунова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|34
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Ербол Жеткергенұлы|Данағұлов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|35
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Жұлдыз Сейіткамзинқызы|Данбаева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|33
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Александр Сергеевич|Данилов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|32
|[[Сурет:Aibek Dadebay (2025-11-12) (cropped, 2).jpg|125px]]
|{{sortname|Айбек Арқабайұлы|Дәдебай}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|36
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Дидарбек Жұмағалиұлы|Ділдабек}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|37
|[[Сурет:Нурлан Дулатбеков.jpg|125px]]
|{{sortname|Нұрлан Орынбасарұлы|Дулатбеков}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|42
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Бота Серікқызы|Елеусізова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|38
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Бегалы Ералыұлы|Ералиев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|43
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мағжан Абзалұлы|Ералиев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|44
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Нұрсадық|Ергешбек}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|39
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Шынасыл Жеңісұлы|Ерназар}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|40
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Сұңғат Қуатұлы|Есімханов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|47
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Бауыржан Салдарұлы|Жамалов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|46
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Қарлығаш Қалибекқызы|Жаманқұлова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|45
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Арман Серікұлы|Жансенгіров}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|48
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Алмат Отаубайұлы|Жүкебаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|49
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Ләззат Әуесханқызы|Жылқыбаева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|50
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Динара Болатқызы|Закиева}}
|2021–2023&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|51
|[[Сурет:Snezhanna Imasheva (2024-03-15) (cropped).jpg|125px]]
|{{sortname|Снежанна Валерьевна|Имашева}}
|2016–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|41
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Ақерке Нұрғалиқызы|Искандерова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|53
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Шолпан Танатқызы​|Каринова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|57
|[[Сурет:Karibekk.png|125px]]
|{{sortname|Дәулет Жамаубайұлы|Кәрібек}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|56
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мейрамбай Тамабайұлы​|Кемалов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|60
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Замира​ Зәкіржанқызы|Кузиева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|61
|[[Сурет:Yuliya Kuchinskaya.jpg|125px]]
|{{sortname|Юлия Владимировна|Кучинская}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|62
|[[Сурет:Dikhan Kamzabekuly.jpg|125px]]
|{{sortname|Дихан|Қамзабекұлы}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|52
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Лаура Чапайқызы|Қарабасова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|58
|[[Сурет:Marat Qojaev (2023-08-15) (cropped).jpg|125px]]
|{{sortname|Марат Шәдетханұлы​|Қожаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|100
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Дана Теміртайқызы|Медеуова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|98
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Ерқанат Серікұлы|Мұсылманбек}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|99
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мұратбек Қайырсәпиұлы|Мұхамбедиев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|103
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Айжан Ізбасханқызы|Наимбекова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-


|54
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Әсел Әнуарқызы​|Қайырова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|55
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Серік Салауатұлы​|Қожаниязов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|59
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Ләззат Таймырқызы​|Қожахметова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|63
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Әмірбек Қанатбекұлы|Оспанбеков}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|64
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Шота Сәбитбекұлы|Оспанов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|65
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Аббат Жәңгірханұлы|Өрісбаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|66
|[[Сурет:Olga Perepechina (cropped).jpg|125px]]
|{{sortname|Ольга Валентиновна|Перепечина}}
|2014–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|67
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Константин Викторович|Петров}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|68
|[[Сурет:Sergey Ponomaryov (2023-10-03).jpg|125px]]
|{{sortname|Сергей Михайлович|Пономарёв}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|69
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Шерзод Аббозович​|Пулатов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|70
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Наталья Сергеевна​|Рамазанова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|71
|[[Сурет:Maxim Rozhin (2023-07-10).jpg|125px]]
|{{sortname|Максим Николаевич​|Рожин}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|72
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мәди Рысбекұлы​|Рымжанов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|73
|[[Сурет:Татьяна Савельева (2023-07-12).jpg|125px]]
|{{sortname|Татьяна Михайловна​|Савельева}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://politico.kz/article/quryltayda-bir-deputat-ornyn-bosatty |title=Құрылтайда бір депутат орнын босатты |language=kk |publisher=politico.kz|last=  |first= |date=2026-10-07 |accessdate=2026-10-20}}&lt;/ref&gt;
|-
|74
|[[Сурет:Erlan Sairov (cropped, 2023-04-27).jpg|125px]]
|{{sortname|Ерлан​ Бияхметұлы|Сайыров}}
|2021–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|75
|[[Сурет:Aydos Sarım (2023-05-24).jpg|125px]]
|{{sortname|Айдос Әміроллаұлы|Сарым}}
|2021–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|76
|[[Сурет:Yekaterina Smyshlyayeva (2024-03-04).jpg|125px]]
|{{sortname|Екатерина Васильевна|Смышляева}}
|2021–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|77
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Аят Исатайұлы|Сүгірбай}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|78
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Русана Русланқызы|Сулаймонова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|79
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Айсұлу Қанатқызы|Сүлейменова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|80
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Замир Садықұлы|Сағынов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|81
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Марат Бақбергенұлы|Себасов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|82
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Елена Александровна|Семидоцких}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|83
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Айжан Маратқызы|Темербаева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|84
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Ирина Сергеевна|Тен}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|85
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Армангүл|Тоқтамұрат}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|86
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Тәттігүл Жақсыбайқызы|Талаева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|87
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Нұрбақыт Молдахметұлы|Теңізбаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|88
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Әбілқайыр Ғалымұлы|Тамабек}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|89
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Тұрарбек Тілемісұлы|Тілемісов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|90
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Илья Сергеевич|Теренченко}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|91
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Ерлан Бейсенұлы|Тоқшылық}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|92
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Нұрлан Әлішерұлы|Толыбаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|93
|[[Сурет:Ünzilä Şapaq (2023-04-03).jpg|125px]]
|{{sortname|Үнзила|Шапақ}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|94
|[[Сурет:Nikita Shatalov (2023-04-06).jpg|125px]]
|{{sortname|Никита Сергеевич|Шаталов}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|95
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Марат Мақсұмұлы|Шибұтов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|96
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Станислав Александрович|Щербаков}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|97
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Дәурен Әділмырзаұлы|Маралов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|101
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Гүлісхан Сайфулинқызы|Нахбаева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|102
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Бахадыр Мадалыұлы|Нарымбетов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|104
|[[Сурет:Бөріхан Нұрмұхамедов (cropped).jpg|125px]]
|{{sortname|Бөріхан Жолбарысұлы|Нұрмұхамедов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|105
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Нұржан Әуезұлы|Ниязалиев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|106
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Ербол Жолдаспекұлы|Нұрғалиев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|107
|[[Сурет:Arman Qalıqov (2023-04-04).jpg|125px]]
|{{sortname|Арман Қобыландыұлы|Қалықов}}
|2023–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|108
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Арман Ғабидоллаұлы|Хайруллин}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|109
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мұса Қарашаұлы|Хайруллиев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|110
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Айжан Амангелдіқызы|Ысқақова}}
|2021–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|1
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Гүлнар Қожағұлқызы|Тойлыбаева}}
|2026–
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://adilet-partiyasy.kz/kz/news/partiya-adilet-opredelila-kandidaturu-na-vakantnyy-mandat-de |title=«Әділет» партиясы Құрылтай депутатының бос мандатына кандидатура ұсынды |language=kk |publisher= adilet-partiyasy.kz|last=  |first=  |date=2026-10-19 |accessdate=2026-10-20}}&lt;/ref&gt;

|-
|1
|[[Сурет:Qairat Aituğanov - Government Press Briefing (2017-04-10, cropped).jpg|125px]]
|{{sortname|Қайрат Қапарұлы|Айтуғанов}}
| rowspan=&quot;10&quot; style=&quot;background-color:#0c5c4b&quot; |
| rowspan=&quot;10&quot;| [[Ауыл (партия)|Ауыл]]
|2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot;&gt;{{Cite web|url=https://egemen.kz/news/quryltayga-auyl-partiyasynan-kimder-baratyny-belgili-boldy |title=Құрылтайға «Ауыл» партиясынан кімдер баратыны белгілі болды |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Рахымжан |first=Жомарт |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-26}}&lt;/ref&gt;
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Шахмардан Асқарұлы|Байманов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|3
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Захира Оңғарбайқызы|Бегалиева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|4
|[[Сурет:Serik Egizbaev (2023-04-12).jpg|125px]]
|{{sortname|Серік Рахметоллаұлы|Егізбаев}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|5
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мұрат Саматұлы|Иргибаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|6
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Ажар Елемесқызы|Қаджыбекова}}
|2026–
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://primeminister.kz/news/azhar-kadzhibekova-kr-ashm-agroonerkasip-keshenindegi-memlekettik-inspektsiya-komitetinin-toraiimi-bolip-tagaiindaldi-16365 |title=Ажар Қаджыбекова ҚР АШМ Агроөнеркәсіп кешеніндегі мемлекеттік инспекция комитетінің төрайымы болып тағайындалды |language=kk |publisher=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты |date=2018-04-18 |accessdate=2026-08-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|7
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Владимир Сергеевич|Киян}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|8
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Алмас Ерекұлы|Мұхаметов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|9
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Динара Қуанышқызы|Райханова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|10
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Рабиға Әлібекқызы|Тоқсеитова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Бекжан Бақтыбекұлы|Айтқұлов}}
| rowspan=&quot;9&quot; style=&quot;background-color:#4A77EC&quot; |
| rowspan=&quot;9&quot;| {{sort|Республика|[[Respublica]]}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot;&gt;{{Cite web|url=https://informburo.kz/novosti/kto-budet-predstavliat-partiiu-respublica-v-kurultae-spisok |title=Кто будет представлять партию Respublica в Курултае – список |language=ru |work=informburo.kz |last=Ескендірова |first=Әйгерім |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-26}}&lt;/ref&gt;
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Руслан Рашитұлы|Идрисов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot; /&gt;
|-
|3
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мейірхат Мейрамханұлы|Қасымбаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot; /&gt;
|-
|4
|[[Сурет:Oljas Quspekov (2023-06-15).jpg|125px]]
|{{sortname|Олжас Хайроллаұлы|Құспеков}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot; /&gt;
|-
|5
|[[Сурет:Dinara Naumova (2023-06-30).jpg|125px]]
|{{sortname|Динара Рустамқызы|Наумова}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot; /&gt;
|-
|6
|[[Сурет:Смолякова Екатерина Сергеевна.jpg|125px]]
|{{sortname|Екатерина Сергеевна|Смолякова}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2025–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot; /&gt;
|-
|7
|[[Сурет:Nurgül Tau (2023-04-20).jpg|125px]]
|{{sortname|Нұргүл|Тау}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot; /&gt;
|-
|8
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Махамбет Қабдулқайырұлы|Хасенов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot; /&gt;
|-
|9
|[[Сурет:Majilis meeting with agro-industrial complex (38549, Qojanazarov cropped).jpg|125px]]
|{{sortname|Айдарбек Асанұлы|Қожаназаров}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot; /&gt;
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Дәурен Хайруллаұлы|Ахметжаев}}
| rowspan=&quot;8&quot; style=&quot;background-color:#033e8b&quot; |
| rowspan=&quot;8&quot;| [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]]
|2026–
|&lt;ref name=&quot;aqjol&quot;&gt;{{Cite web|url=https://egemen.kz/news/aq-zhol-quryltaydagy-8-mandatty-kimderge-berdi |title=«Ақ жол» Құрылтайдағы 8 мандатты кімдерге берді? |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Рахымжан |first=Жомарт |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-26}}&lt;/ref&gt;
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Бақтыбек Сәлбекұлы|Бибаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;aqjol&quot; /&gt;
|-
|3
|[[Сурет:Dania Espaeva (2024-06-26, cropped).jpg|125px]]
|{{sortname|Дәния Мәдиқызы|Еспаева}}
|2016–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;aqjol&quot; /&gt;
|-
|4
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Асылхан Төлеббергенұлы|Қожахметов}}
|2026–
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://akzhol.kz/kk/executive/kozhahmetov-aslhan-tulebbergenovich3 |title=Қожахметов Асылхан Төлеббергенұлы |language=kk |publisher=[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] партиясының ресми сайты |accessdate=2026-08-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aqjol&quot; /&gt;
|-
|5
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Юрий Виссарионович|Ли}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;aqjol&quot; /&gt;
|-
|6
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Олжас Елтайұлы|Нұралдинов}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2025–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;aqjol&quot; /&gt;
|-
|7
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Мейраш|Шынасилова}}
|2026–
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://akzhol.kz/kk/executive/shnasilova-mejrash |title=Шынасилова Мейраш |language=kk |publisher=[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] партиясының ресми сайты |accessdate=2026-08-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aqjol&quot; /&gt;
|-
|8
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Ермекқали Төлепқалиұлы|Юсупов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;aqjol&quot; /&gt;
|-
|1
|[[Сурет:Ashat Raqımjanov (2023-06-07).jpg|125px]]
|{{sortname|Асхат Нұрмағамбетұлы|Рақымжанов}}
| rowspan=&quot;8&quot; style=&quot;background-color:#045aa5&quot; |
| rowspan=&quot;8&quot;| [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;jsdp&quot;&gt;{{Cite web|url=https://egemen.kz/news/zhsdp-nyn-da-quryltaydagy-8-deputaty-belgili-boldy |title=ЖСДП-ның да Құрылтайдағы 8 депутаты белгілі болды |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Рахымжан |first=Жомарт |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-26}}&lt;/ref&gt;
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мақсұт Бейбітұлы|Насибулов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;jsdp&quot; /&gt;
|-
|3
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Нұрайнаш Балтабайқызы|Камалова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;jsdp&quot; /&gt;
|-
|4
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Лариса|Ли}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;jsdp&quot; /&gt;
|-
|5
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Аслан Мұхтарұлы|Күлмағамбетов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;jsdp&quot; /&gt;
|-
|6
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Арман Серікұлы|Ақылбай}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;jsdp&quot; /&gt;
|-
|7
|[[Сурет:Наурыз Саятович Сайлаубай июнь 2023.jpg|125px]]
|{{sortname|Наурыз Саятұлы|Сайлаубай}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;jsdp&quot; /&gt;
|-
|8
|[[Сурет:Ajar Sağandıqova (2023-04-04).jpg|125px]]
|{{sortname|Ажар Бақытқызы|Сағандықова}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;jsdp&quot; /&gt;
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан Құрылтайының I шақырылымының депутаттары| ]]</text>
      <sha1>rcsalnztm2um45qi7fpa5gtfzhzxtes</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683789</id>
      <parentid>3683788</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T20:32:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Депутаттар тізімі */</comment>
      <origin>3683789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34061" sha1="95gn8j9ltgtr2j9t2vjvjzslozuo8ir" xml:space="preserve">[[Сурет:Kurultai of Kazakhstan 2026.svg|нобай|оңға|I сайланымның құрылымы:
{{ublist
  |{{Color box|purple|border=darkgray}} [[Әділет (партия)|Әділет]]: 110 депутат
  |{{Color box|#0c5c4b|border=darkgray}} [[Ауыл (партия)|Ауыл]]: 10 депутат
  |{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} [[Respublica]]: 9 депутат
  |{{Color box|#033e8b|border=darkgray}} [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]]: 8 депутат
  |{{Color box|#045aa5|border=darkgray}} [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]: 8 депутат
}}]]
[[Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланымы|1-сайланым]] [[Құрылтай депутаты|депутаттары]] [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы 23 тамызда сайланған]] болатын. Сайлау нәтижесінде Құрылтайға 145 депутат еніп, жеті тіркелген саяси партияның бесеуі Құрылтайда мандат алды: [[Әділет (партия)|Әділет]], [[Ауыл (партия)|Ауыл]], [[Respublica]], [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] мен [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qazaqstan.tv/news/231120 |title=Құрылтай құрамы қалай жасақталды? |language=kk |publisher=[[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] |date=2026-08-25 |accessdate=2026-08-26}}&lt;/ref&gt;

Депутаттар 2026 жылғы 27 тамызда Орталық сайлау комиссиясында тіркеліп, ресми құжаттарын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stan.kz/quryltaidyn-zana-quramy-zasaqtalyp-145-deputattyn-mandaty-tirkeldi-438898/ |title=Құрылтай депутаттары куәліктері мен төсбелгілерін алды |language=kk |work=stan.kz |last=Жұмаділлә |first=Нұрила |date=2026-08-27 |accessdate=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Құрылтайдың тұңғыш сессиясы 28 тамызда ашылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/birinshi-shakyrylymdagy-kazakstan-respublikasy-kuryltayynyn-birinshi-sessiyasyn-shakyru-turaly-2672825 |title=Бірінші шақырылымдағы Қазақстан Республикасы Құрылтайының бірінші сессиясын шақыру туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

== Депутаттар тізімі ==
Депутаттар реті және есімдерінің жазылуы [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]]ның тізімінен алынды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/acts/index.php?ID=10590 |title=2026 жылғы 23 тамызда сайланған Қазақстан Республикасы Құрылтайының депутаттарын тіркеу туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]]ның ресми сайты |date=2026-08-27 |accessdate=2026-08-28}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:left&quot;
! {{comment|№|Партия тізімдегі нөмірі}}
! colspan=&quot;2&quot;| Есімі, суреті
! colspan=&quot;2&quot;| Партиясы (2026)
! width=&quot;15%&quot;| Депутаттығы
! class=unsortable| Дереккөз
|-
|1
|[[Сурет:Konstantin Averşin (2023-05-15).jpg|125px]]
|{{sortname|Константин Викторович|Авершин}}
| rowspan=&quot;111&quot; style=&quot;background-color:purple&quot; |
| rowspan=&quot;111&quot;| [[Әділет (партия)|Әділет]]
|2022–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot;&gt;{{Cite web|url=https://egemen.kz/news/adilet-partiyasy-quryltay-deputattarynyn-tizimin-bekitti |title=«Әділет» партиясы Құрылтай депутаттарының тізімін бекітті |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Аманбек |first=Нұрболат |date=2026-08-27 |accessdate=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Ербол Дәненұлы|Адаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|10
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Кендебай Сарыбайұлы|Адамбек}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|3
|[[Сурет:Tilektes Adambekov (2023-04-04).png|125px]]
|{{sortname|Тілектес Серікбайұлы|Адамбеков}}
|2021–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|4
|[[Сурет:Ashat Aymagambetov (2024-03-18).jpg|125px]]
|{{sortname|Асхат Қанатұлы|Аймағамбетов}}
|2023–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|5
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Айжан Талғатқызы|Аймағанова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|6
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Абай|Алтай}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|11
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Жарқынбек|Амантай}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|7
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Гүлзира Нұржанқызы|Атабаева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|8
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Гүлназ Төреханқызы|Атамқұлова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|9
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Дархан Мейрамұлы|Ахмедиев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|12
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Алмат Жанболатұлы|Әбдікешов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|13
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мадияр Орынтайұлы|Әмірғалиев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|14
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Бекжан Мухидинұлы|Әлімқұлов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|16
|[[Сурет:Janarbek Äşimjanov (2023-04-04).jpg|125px]]
|{{sortname|Жанарбек Садықанұлы|Әшімжанов}}
|2023–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|15
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Аяужан Тұрсынбекқызы|Әшімова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|17
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Әсел Жанболатқызы|Баденова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|27
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Айрат Базенұлы|Базенов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|26
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Шалқар Заманбекұлы|Байбеков}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|18
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Зүлфия Мұхамедбекқызы|Байсақова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|29
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Нұркен|Бақытбекұлы}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|28
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Айнагүл Қыдырбайқызы|Балташева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|19
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Вадим Борисович|Басин}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|20
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Ерлан Ғаділетұлы|Батырбеков}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|21
|[[Сурет:Marat Başimov (2023-05-23).jpg|125px]]
|{{sortname|Марат Советұлы|Башимов}}
|2023–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|30
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Елдос Қайыркенұлы|Баялышбаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|22
|[[Сурет:Nurlan Beknazarov (2026-05-20).jpg|125px]]
|{{sortname|Нұрлан Құдиярұлы|Бекназаров}}
|[[Қазақстан Парламенті Сенатының 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|23
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Берік Серікұлы|Беркімбаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|24
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Евгений Андреевич|Больгерт}}
|[[Қазақстан Парламенті Сенатының 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|25
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Сатыбалды Ересұлы|Бұршақов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|31
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Наталья Николаевна|Годунова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|34
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Ербол Жеткергенұлы|Данағұлов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|35
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Жұлдыз Сейіткамзинқызы|Данбаева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|33
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Александр Сергеевич|Данилов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|32
|[[Сурет:Aibek Dadebay (2025-11-12) (cropped, 2).jpg|125px]]
|{{sortname|Айбек Арқабайұлы|Дәдебай}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|36
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Дидарбек Жұмағалиұлы|Ділдабек}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|37
|[[Сурет:Нурлан Дулатбеков.jpg|125px]]
|{{sortname|Нұрлан Орынбасарұлы|Дулатбеков}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|42
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Бота Серікқызы|Елеусізова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|38
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Бегалы Ералыұлы|Ералиев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|43
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мағжан Абзалұлы|Ералиев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|44
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Нұрсадық|Ергешбек}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|39
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Шынасыл Жеңісұлы|Ерназар}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|40
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Сұңғат Қуатұлы|Есімханов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|47
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Бауыржан Салдарұлы|Жамалов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|46
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Қарлығаш Қалибекқызы|Жаманқұлова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|45
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Арман Серікұлы|Жансенгіров}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|48
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Алмат Отаубайұлы|Жүкебаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|49
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Ләззат Әуесханқызы|Жылқыбаева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|50
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Динара Болатқызы|Закиева}}
|2021–2023&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|51
|[[Сурет:Snezhanna Imasheva (2024-03-15) (cropped).jpg|125px]]
|{{sortname|Снежанна Валерьевна|Имашева}}
|2016–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|41
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Ақерке Нұрғалиқызы|Искандерова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|53
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Шолпан Танатқызы​|Каринова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|57
|[[Сурет:Karibekk.png|125px]]
|{{sortname|Дәулет Жамаубайұлы|Кәрібек}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|56
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мейрамбай Тамабайұлы​|Кемалов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|60
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Замира​ Зәкіржанқызы|Кузиева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|61
|[[Сурет:Yuliya Kuchinskaya.jpg|125px]]
|{{sortname|Юлия Владимировна|Кучинская}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|62
|[[Сурет:Dikhan Kamzabekuly.jpg|125px]]
|{{sortname|Дихан|Қамзабекұлы}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|52
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Лаура Чапайқызы|Қарабасова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|58
|[[Сурет:Marat Qojaev (2023-08-15) (cropped).jpg|125px]]
|{{sortname|Марат Шәдетханұлы​|Қожаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|100
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Дана Теміртайқызы|Медеуова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|98
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Ерқанат Серікұлы|Мұсылманбек}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|99
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мұратбек Қайырсәпиұлы|Мұхамбедиев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|103
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Айжан Ізбасханқызы|Наимбекова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-


|54
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Әсел Әнуарқызы​|Қайырова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|55
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Серік Салауатұлы​|Қожаниязов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|59
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Ләззат Таймырқызы​|Қожахметова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|63
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Әмірбек Қанатбекұлы|Оспанбеков}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|64
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Шота Сәбитбекұлы|Оспанов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|65
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Аббат Жәңгірханұлы|Өрісбаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|66
|[[Сурет:Olga Perepechina (cropped).jpg|125px]]
|{{sortname|Ольга Валентиновна|Перепечина}}
|2014–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|67
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Константин Викторович|Петров}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|68
|[[Сурет:Sergey Ponomaryov (2023-10-03).jpg|125px]]
|{{sortname|Сергей Михайлович|Пономарёв}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|69
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Шерзод Аббозович​|Пулатов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|70
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Наталья Сергеевна​|Рамазанова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|71
|[[Сурет:Maxim Rozhin (2023-07-10).jpg|125px]]
|{{sortname|Максим Николаевич​|Рожин}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|72
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мәди Рысбекұлы​|Рымжанов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|73
|[[Сурет:Татьяна Савельева (2023-07-12).jpg|125px]]
|{{sortname|Татьяна Михайловна​|Савельева}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://politico.kz/article/quryltayda-bir-deputat-ornyn-bosatty |title=Құрылтайда бір депутат орнын босатты |language=kk |publisher=politico.kz|last=  |first= |date=2026-10-07 |accessdate=2026-10-20}}&lt;/ref&gt;
|-
|74
|[[Сурет:Erlan Sairov (cropped, 2023-04-27).jpg|125px]]
|{{sortname|Ерлан​ Бияхметұлы|Сайыров}}
|2021–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|75
|[[Сурет:Aydos Sarım (2023-05-24).jpg|125px]]
|{{sortname|Айдос Әміроллаұлы|Сарым}}
|2021–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|76
|[[Сурет:Yekaterina Smyshlyayeva (2024-03-04).jpg|125px]]
|{{sortname|Екатерина Васильевна|Смышляева}}
|2021–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|77
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Аят Исатайұлы|Сүгірбай}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|78
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Русана Русланқызы|Сулаймонова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|79
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Айсұлу Қанатқызы|Сүлейменова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|80
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Замир Садықұлы|Сағынов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|81
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Марат Бақбергенұлы|Себасов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|82
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Елена Александровна|Семидоцких}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|83
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Айжан Маратқызы|Темербаева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|84
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Ирина Сергеевна|Тен}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|85
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Армангүл|Тоқтамұрат}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|86
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Тәттігүл Жақсыбайқызы|Талаева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|87
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Нұрбақыт Молдахметұлы|Теңізбаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|88
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Әбілқайыр Ғалымұлы|Тамабек}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|89
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Тұрарбек Тілемісұлы|Тілемісов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|90
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Илья Сергеевич|Теренченко}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|91
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Ерлан Бейсенұлы|Тоқшылық}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|92
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Нұрлан Әлішерұлы|Толыбаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|93
|[[Сурет:Ünzilä Şapaq (2023-04-03).jpg|125px]]
|{{sortname|Үнзила|Шапақ}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|94
|[[Сурет:Nikita Shatalov (2023-04-06).jpg|125px]]
|{{sortname|Никита Сергеевич|Шаталов}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|95
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Марат Мақсұмұлы|Шибұтов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|96
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Станислав Александрович|Щербаков}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|97
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Дәурен Әділмырзаұлы|Маралов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|101
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Гүлісхан Сайфулинқызы|Нахбаева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|102
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Бахадыр Мадалыұлы|Нарымбетов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|104
|[[Сурет:Бөріхан Нұрмұхамедов (cropped).jpg|125px]]
|{{sortname|Бөріхан Жолбарысұлы|Нұрмұхамедов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|105
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Нұржан Әуезұлы|Ниязалиев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|106
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Ербол Жолдаспекұлы|Нұрғалиев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|107
|[[Сурет:Arman Qalıqov (2023-04-04).jpg|125px]]
|{{sortname|Арман Қобыландыұлы|Қалықов}}
|2023–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|108
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Арман Ғабидоллаұлы|Хайруллин}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|109
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мұса Қарашаұлы|Хайруллиев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|110
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Айжан Амангелдіқызы|Ысқақова}}
|2021–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|111
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Гүлнар Қожағұлқызы|Тойлыбаева}}
|2026–
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://adilet-partiyasy.kz/kz/news/partiya-adilet-opredelila-kandidaturu-na-vakantnyy-mandat-de |title=«Әділет» партиясы Құрылтай депутатының бос мандатына кандидатура ұсынды |language=kk |publisher= adilet-partiyasy.kz|last=  |first=  |date=2026-10-19 |accessdate=2026-10-20}}&lt;/ref&gt;

|-
|1
|[[Сурет:Qairat Aituğanov - Government Press Briefing (2017-04-10, cropped).jpg|125px]]
|{{sortname|Қайрат Қапарұлы|Айтуғанов}}
| rowspan=&quot;10&quot; style=&quot;background-color:#0c5c4b&quot; |
| rowspan=&quot;10&quot;| [[Ауыл (партия)|Ауыл]]
|2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot;&gt;{{Cite web|url=https://egemen.kz/news/quryltayga-auyl-partiyasynan-kimder-baratyny-belgili-boldy |title=Құрылтайға «Ауыл» партиясынан кімдер баратыны белгілі болды |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Рахымжан |first=Жомарт |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-26}}&lt;/ref&gt;
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Шахмардан Асқарұлы|Байманов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|3
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Захира Оңғарбайқызы|Бегалиева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|4
|[[Сурет:Serik Egizbaev (2023-04-12).jpg|125px]]
|{{sortname|Серік Рахметоллаұлы|Егізбаев}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|5
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мұрат Саматұлы|Иргибаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|6
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Ажар Елемесқызы|Қаджыбекова}}
|2026–
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://primeminister.kz/news/azhar-kadzhibekova-kr-ashm-agroonerkasip-keshenindegi-memlekettik-inspektsiya-komitetinin-toraiimi-bolip-tagaiindaldi-16365 |title=Ажар Қаджыбекова ҚР АШМ Агроөнеркәсіп кешеніндегі мемлекеттік инспекция комитетінің төрайымы болып тағайындалды |language=kk |publisher=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты |date=2018-04-18 |accessdate=2026-08-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|7
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Владимир Сергеевич|Киян}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|8
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Алмас Ерекұлы|Мұхаметов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|9
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Динара Қуанышқызы|Райханова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|10
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Рабиға Әлібекқызы|Тоқсеитова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Бекжан Бақтыбекұлы|Айтқұлов}}
| rowspan=&quot;9&quot; style=&quot;background-color:#4A77EC&quot; |
| rowspan=&quot;9&quot;| {{sort|Республика|[[Respublica]]}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot;&gt;{{Cite web|url=https://informburo.kz/novosti/kto-budet-predstavliat-partiiu-respublica-v-kurultae-spisok |title=Кто будет представлять партию Respublica в Курултае – список |language=ru |work=informburo.kz |last=Ескендірова |first=Әйгерім |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-26}}&lt;/ref&gt;
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Руслан Рашитұлы|Идрисов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot; /&gt;
|-
|3
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мейірхат Мейрамханұлы|Қасымбаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot; /&gt;
|-
|4
|[[Сурет:Oljas Quspekov (2023-06-15).jpg|125px]]
|{{sortname|Олжас Хайроллаұлы|Құспеков}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot; /&gt;
|-
|5
|[[Сурет:Dinara Naumova (2023-06-30).jpg|125px]]
|{{sortname|Динара Рустамқызы|Наумова}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot; /&gt;
|-
|6
|[[Сурет:Смолякова Екатерина Сергеевна.jpg|125px]]
|{{sortname|Екатерина Сергеевна|Смолякова}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2025–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot; /&gt;
|-
|7
|[[Сурет:Nurgül Tau (2023-04-20).jpg|125px]]
|{{sortname|Нұргүл|Тау}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot; /&gt;
|-
|8
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Махамбет Қабдулқайырұлы|Хасенов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot; /&gt;
|-
|9
|[[Сурет:Majilis meeting with agro-industrial complex (38549, Qojanazarov cropped).jpg|125px]]
|{{sortname|Айдарбек Асанұлы|Қожаназаров}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot; /&gt;
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Дәурен Хайруллаұлы|Ахметжаев}}
| rowspan=&quot;8&quot; style=&quot;background-color:#033e8b&quot; |
| rowspan=&quot;8&quot;| [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]]
|2026–
|&lt;ref name=&quot;aqjol&quot;&gt;{{Cite web|url=https://egemen.kz/news/aq-zhol-quryltaydagy-8-mandatty-kimderge-berdi |title=«Ақ жол» Құрылтайдағы 8 мандатты кімдерге берді? |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Рахымжан |first=Жомарт |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-26}}&lt;/ref&gt;
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Бақтыбек Сәлбекұлы|Бибаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;aqjol&quot; /&gt;
|-
|3
|[[Сурет:Dania Espaeva (2024-06-26, cropped).jpg|125px]]
|{{sortname|Дәния Мәдиқызы|Еспаева}}
|2016–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;aqjol&quot; /&gt;
|-
|4
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Асылхан Төлеббергенұлы|Қожахметов}}
|2026–
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://akzhol.kz/kk/executive/kozhahmetov-aslhan-tulebbergenovich3 |title=Қожахметов Асылхан Төлеббергенұлы |language=kk |publisher=[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] партиясының ресми сайты |accessdate=2026-08-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aqjol&quot; /&gt;
|-
|5
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Юрий Виссарионович|Ли}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;aqjol&quot; /&gt;
|-
|6
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Олжас Елтайұлы|Нұралдинов}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2025–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;aqjol&quot; /&gt;
|-
|7
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Мейраш|Шынасилова}}
|2026–
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://akzhol.kz/kk/executive/shnasilova-mejrash |title=Шынасилова Мейраш |language=kk |publisher=[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] партиясының ресми сайты |accessdate=2026-08-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aqjol&quot; /&gt;
|-
|8
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Ермекқали Төлепқалиұлы|Юсупов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;aqjol&quot; /&gt;
|-
|1
|[[Сурет:Ashat Raqımjanov (2023-06-07).jpg|125px]]
|{{sortname|Асхат Нұрмағамбетұлы|Рақымжанов}}
| rowspan=&quot;8&quot; style=&quot;background-color:#045aa5&quot; |
| rowspan=&quot;8&quot;| [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;jsdp&quot;&gt;{{Cite web|url=https://egemen.kz/news/zhsdp-nyn-da-quryltaydagy-8-deputaty-belgili-boldy |title=ЖСДП-ның да Құрылтайдағы 8 депутаты белгілі болды |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Рахымжан |first=Жомарт |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-26}}&lt;/ref&gt;
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мақсұт Бейбітұлы|Насибулов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;jsdp&quot; /&gt;
|-
|3
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Нұрайнаш Балтабайқызы|Камалова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;jsdp&quot; /&gt;
|-
|4
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Лариса|Ли}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;jsdp&quot; /&gt;
|-
|5
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Аслан Мұхтарұлы|Күлмағамбетов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;jsdp&quot; /&gt;
|-
|6
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Арман Серікұлы|Ақылбай}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;jsdp&quot; /&gt;
|-
|7
|[[Сурет:Наурыз Саятович Сайлаубай июнь 2023.jpg|125px]]
|{{sortname|Наурыз Саятұлы|Сайлаубай}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;jsdp&quot; /&gt;
|-
|8
|[[Сурет:Ajar Sağandıqova (2023-04-04).jpg|125px]]
|{{sortname|Ажар Бақытқызы|Сағандықова}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;jsdp&quot; /&gt;
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан Құрылтайының I шақырылымының депутаттары| ]]</text>
      <sha1>95gn8j9ltgtr2j9t2vjvjzslozuo8ir</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683794</id>
      <parentid>3683789</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T21:17:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Депутаттар тізімі */</comment>
      <origin>3683794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34061" sha1="kn51o53ycu2h16wvv2kjg1cjbc3qhuv" xml:space="preserve">[[Сурет:Kurultai of Kazakhstan 2026.svg|нобай|оңға|I сайланымның құрылымы:
{{ublist
  |{{Color box|purple|border=darkgray}} [[Әділет (партия)|Әділет]]: 110 депутат
  |{{Color box|#0c5c4b|border=darkgray}} [[Ауыл (партия)|Ауыл]]: 10 депутат
  |{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} [[Respublica]]: 9 депутат
  |{{Color box|#033e8b|border=darkgray}} [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]]: 8 депутат
  |{{Color box|#045aa5|border=darkgray}} [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]: 8 депутат
}}]]
[[Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланымы|1-сайланым]] [[Құрылтай депутаты|депутаттары]] [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы 23 тамызда сайланған]] болатын. Сайлау нәтижесінде Құрылтайға 145 депутат еніп, жеті тіркелген саяси партияның бесеуі Құрылтайда мандат алды: [[Әділет (партия)|Әділет]], [[Ауыл (партия)|Ауыл]], [[Respublica]], [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] мен [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qazaqstan.tv/news/231120 |title=Құрылтай құрамы қалай жасақталды? |language=kk |publisher=[[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] |date=2026-08-25 |accessdate=2026-08-26}}&lt;/ref&gt;

Депутаттар 2026 жылғы 27 тамызда Орталық сайлау комиссиясында тіркеліп, ресми құжаттарын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stan.kz/quryltaidyn-zana-quramy-zasaqtalyp-145-deputattyn-mandaty-tirkeldi-438898/ |title=Құрылтай депутаттары куәліктері мен төсбелгілерін алды |language=kk |work=stan.kz |last=Жұмаділлә |first=Нұрила |date=2026-08-27 |accessdate=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Құрылтайдың тұңғыш сессиясы 28 тамызда ашылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/birinshi-shakyrylymdagy-kazakstan-respublikasy-kuryltayynyn-birinshi-sessiyasyn-shakyru-turaly-2672825 |title=Бірінші шақырылымдағы Қазақстан Республикасы Құрылтайының бірінші сессиясын шақыру туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

== Депутаттар тізімі ==
Депутаттар реті және есімдерінің жазылуы [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]]ның тізімінен алынды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/acts/index.php?ID=10590 |title=2026 жылғы 23 тамызда сайланған Қазақстан Республикасы Құрылтайының депутаттарын тіркеу туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]]ның ресми сайты |date=2026-08-27 |accessdate=2026-08-28}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:left&quot;
! {{comment|№|Партия тізімдегі нөмірі}}
! colspan=&quot;2&quot;| Есімі, суреті
! colspan=&quot;2&quot;| Партиясы (2026)
! width=&quot;15%&quot;| Депутаттығы
! class=unsortable| Дереккөз
|-
|1
|[[Сурет:Konstantin Averşin (2023-05-15).jpg|125px]]
|{{sortname|Константин Викторович|Авершин}}
| rowspan=&quot;111&quot; style=&quot;background-color:purple&quot; |
| rowspan=&quot;111&quot;| [[Әділет (партия)|Әділет]]
|2022–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot;&gt;{{Cite web|url=https://egemen.kz/news/adilet-partiyasy-quryltay-deputattarynyn-tizimin-bekitti |title=«Әділет» партиясы Құрылтай депутаттарының тізімін бекітті |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Аманбек |first=Нұрболат |date=2026-08-27 |accessdate=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Ербол Дәненұлы|Адаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|10
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Кендебай Сарыбайұлы|Адамбек}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|3
|[[Сурет:Tilektes Adambekov (2023-04-04).png|125px]]
|{{sortname|Тілектес Серікбайұлы|Адамбеков}}
|2021–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|4
|[[Сурет:Ashat Aymagambetov (2024-03-18).jpg|125px]]
|{{sortname|Асхат Қанатұлы|Аймағамбетов}}
|2023–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|5
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Айжан Талғатқызы|Аймағанова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|6
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Абай|Алтай}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|11
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Жарқынбек|Амантай}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|7
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Гүлзира Нұржанқызы|Атабаева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|8
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Гүлназ Төреханқызы|Атамқұлова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|9
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Дархан Мейрамұлы|Ахмедиев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|12
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Алмат Жанболатұлы|Әбдікешов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|13
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мадияр Орынтайұлы|Әмірғалиев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|14
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Бекжан Мухидинұлы|Әлімқұлов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|16
|[[Сурет:Janarbek Äşimjanov (2023-04-04).jpg|125px]]
|{{sortname|Жанарбек Садықанұлы|Әшімжанов}}
|2023–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|15
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Аяужан Тұрсынбекқызы|Әшімова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|17
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Әсел Жанболатқызы|Баденова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|27
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Айрат Базенұлы|Базенов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|26
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Шалқар Заманбекұлы|Байбеков}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|18
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Зүлфия Мұхамедбекқызы|Байсақова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|29
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Нұркен|Бақытбекұлы}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|28
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Айнагүл Қыдырбайқызы|Балташева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|19
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Вадим Борисович|Басин}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|20
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Ерлан Ғаділетұлы|Батырбеков}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|21
|[[Сурет:Marat Başimov (2023-05-23).jpg|125px]]
|{{sortname|Марат Советұлы|Башимов}}
|2023–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|30
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Елдос Қайыркенұлы|Баялышбаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|22
|[[Сурет:Nurlan Beknazarov (2026-05-20).jpg|125px]]
|{{sortname|Нұрлан Құдиярұлы|Бекназаров}}
|[[Қазақстан Парламенті Сенатының 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|23
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Берік Серікұлы|Беркімбаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|24
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Евгений Андреевич|Больгерт}}
|[[Қазақстан Парламенті Сенатының 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|25
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Сатыбалды Ересұлы|Бұршақов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|31
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Наталья Николаевна|Годунова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|34
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Ербол Жеткергенұлы|Данағұлов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|35
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Жұлдыз Сейіткамзинқызы|Данбаева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|33
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Александр Сергеевич|Данилов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|32
|[[Сурет:Aibek Dadebay (2025-11-12) (cropped, 2).jpg|125px]]
|{{sortname|Айбек Арқабайұлы|Дәдебай}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|36
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Дидарбек Жұмағалиұлы|Ділдабек}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|37
|[[Сурет:Нурлан Дулатбеков.jpg|125px]]
|{{sortname|Нұрлан Орынбасарұлы|Дулатбеков}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|42
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Бота Серікқызы|Елеусізова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|38
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Бегалы Ералыұлы|Ералиев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|43
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мағжан Абзалұлы|Ералиев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|44
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Нұрсадық|Ергешбек}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|39
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Шынасыл Жеңісұлы|Ерназар}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|40
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Сұңғат Қуатұлы|Есімханов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|47
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Бауыржан Салдарұлы|Жамалов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|46
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Қарлығаш Қалибекқызы|Жаманқұлова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|45
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Арман Серікұлы|Жансенгіров}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|48
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Алмат Отаубайұлы|Жүкебаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|49
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Ләззат Әуесханқызы|Жылқыбаева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|50
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Динара Болатқызы|Закиева}}
|2021–2023&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|51
|[[Сурет:Snezhanna Imasheva (2024-03-15) (cropped).jpg|125px]]
|{{sortname|Снежанна Валерьевна|Имашева}}
|2016–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|41
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Ақерке Нұрғалиқызы|Искандерова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|53
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Шолпан Танатқызы​|Каринова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|57
|[[Сурет:Karibekk.png|125px]]
|{{sortname|Дәулет Жамаубайұлы|Кәрібек}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|56
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мейрамбай Тамабайұлы​|Кемалов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|60
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Замира​ Зәкіржанқызы|Кузиева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|61
|[[Сурет:Yuliya Kuchinskaya.jpg|125px]]
|{{sortname|Юлия Владимировна|Кучинская}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|62
|[[Сурет:Dikhan Kamzabekuly.jpg|125px]]
|{{sortname|Дихан|Қамзабекұлы}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|52
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Лаура Чапайқызы|Қарабасова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|58
|[[Сурет:Marat Qojaev (2023-08-15) (cropped).jpg|125px]]
|{{sortname|Марат Шәдетханұлы​|Қожаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|100
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Дана Теміртайқызы|Медеуова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|98
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Ерқанат Серікұлы|Мұсылманбек}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|99
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мұратбек Қайырсәпиұлы|Мұхамбедиев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|103
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Айжан Ізбасханқызы|Наимбекова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-


|54
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Әсел Әнуарқызы​|Қайырова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|55
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Серік Салауатұлы​|Қожаниязов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|59
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Ләззат Таймырқызы​|Қожахметова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|63
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Әмірбек Қанатбекұлы|Оспанбеков}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|64
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Шота Сәбитбекұлы|Оспанов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|65
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Аббат Жәңгірханұлы|Өрісбаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|66
|[[Сурет:Olga Perepechina (cropped).jpg|125px]]
|{{sortname|Ольга Валентиновна|Перепечина}}
|2014–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|67
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Константин Викторович|Петров}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|68
|[[Сурет:Sergey Ponomaryov (2023-10-03).jpg|125px]]
|{{sortname|Сергей Михайлович|Пономарёв}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|69
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Шерзод Аббозович​|Пулатов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|70
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Наталья Сергеевна​|Рамазанова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|71
|[[Сурет:Maxim Rozhin (2023-07-10).jpg|125px]]
|{{sortname|Максим Николаевич​|Рожин}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|72
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мәди Рысбекұлы​|Рымжанов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|73
|[[Сурет:Татьяна Савельева (2023-07-12).jpg|125px]]
|{{sortname|Татьяна Михайловна​|Савельева}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://politico.kz/article/quryltayda-bir-deputat-ornyn-bosatty |title=Құрылтайда бір депутат орнын босатты |language=kk |publisher=politico.kz|last=  |first= |date=2026-10-07 |accessdate=2026-10-20}}&lt;/ref&gt;
|-
|74
|[[Сурет:Erlan Sairov (cropped, 2023-04-27).jpg|125px]]
|{{sortname|Ерлан​ Бияхметұлы|Сайыров}}
|2021–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|75
|[[Сурет:Aydos Sarım (2023-05-24).jpg|125px]]
|{{sortname|Айдос Әміроллаұлы|Сарым}}
|2021–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|76
|[[Сурет:Yekaterina Smyshlyayeva (2024-03-04).jpg|125px]]
|{{sortname|Екатерина Васильевна|Смышляева}}
|2021–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|77
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Аят Исатайұлы|Сүгірбай}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|78
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Русана Русланқызы|Сулаймонова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|79
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Айсұлу Қанатқызы|Сүлейменова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|80
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Замир Садықұлы|Сағынов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|81
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Марат Бақбергенұлы|Себасов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|82
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Елена Александровна|Семидоцких}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|83
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Айжан Маратқызы|Темербаева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|84
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Ирина Сергеевна|Тен}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|85
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Армангүл|Тоқтамұрат}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|86
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Тәттігүл Жақсыбайқызы|Талаева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|87
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Нұрбақыт Молдахметұлы|Теңізбаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|88
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Әбілқайыр Ғалымұлы|Тамабек}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|89
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Тұрарбек Тілемісұлы|Тілемісов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|90
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Илья Сергеевич|Теренченко}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|111
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Гүлнар Қожағұлқызы|Тойлыбаева}}
|2026–
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://adilet-partiyasy.kz/kz/news/partiya-adilet-opredelila-kandidaturu-na-vakantnyy-mandat-de |title=«Әділет» партиясы Құрылтай депутатының бос мандатына кандидатура ұсынды |language=kk |publisher= adilet-partiyasy.kz|last=  |first=  |date=2026-10-19 |accessdate=2026-10-20}}&lt;/ref&gt;
|-
|91
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Ерлан Бейсенұлы|Тоқшылық}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|92
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Нұрлан Әлішерұлы|Толыбаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|93
|[[Сурет:Ünzilä Şapaq (2023-04-03).jpg|125px]]
|{{sortname|Үнзила|Шапақ}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|94
|[[Сурет:Nikita Shatalov (2023-04-06).jpg|125px]]
|{{sortname|Никита Сергеевич|Шаталов}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|95
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Марат Мақсұмұлы|Шибұтов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|96
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Станислав Александрович|Щербаков}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|97
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Дәурен Әділмырзаұлы|Маралов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|101
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Гүлісхан Сайфулинқызы|Нахбаева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|102
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Бахадыр Мадалыұлы|Нарымбетов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|104
|[[Сурет:Бөріхан Нұрмұхамедов (cropped).jpg|125px]]
|{{sortname|Бөріхан Жолбарысұлы|Нұрмұхамедов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|105
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Нұржан Әуезұлы|Ниязалиев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|106
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Ербол Жолдаспекұлы|Нұрғалиев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|107
|[[Сурет:Arman Qalıqov (2023-04-04).jpg|125px]]
|{{sortname|Арман Қобыландыұлы|Қалықов}}
|2023–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|108
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Арман Ғабидоллаұлы|Хайруллин}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|109
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мұса Қарашаұлы|Хайруллиев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|110
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Айжан Амангелдіқызы|Ысқақова}}
|2021–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;

|-
|1
|[[Сурет:Qairat Aituğanov - Government Press Briefing (2017-04-10, cropped).jpg|125px]]
|{{sortname|Қайрат Қапарұлы|Айтуғанов}}
| rowspan=&quot;10&quot; style=&quot;background-color:#0c5c4b&quot; |
| rowspan=&quot;10&quot;| [[Ауыл (партия)|Ауыл]]
|2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot;&gt;{{Cite web|url=https://egemen.kz/news/quryltayga-auyl-partiyasynan-kimder-baratyny-belgili-boldy |title=Құрылтайға «Ауыл» партиясынан кімдер баратыны белгілі болды |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Рахымжан |first=Жомарт |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-26}}&lt;/ref&gt;
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Шахмардан Асқарұлы|Байманов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|3
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Захира Оңғарбайқызы|Бегалиева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|4
|[[Сурет:Serik Egizbaev (2023-04-12).jpg|125px]]
|{{sortname|Серік Рахметоллаұлы|Егізбаев}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|5
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мұрат Саматұлы|Иргибаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|6
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Ажар Елемесқызы|Қаджыбекова}}
|2026–
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://primeminister.kz/news/azhar-kadzhibekova-kr-ashm-agroonerkasip-keshenindegi-memlekettik-inspektsiya-komitetinin-toraiimi-bolip-tagaiindaldi-16365 |title=Ажар Қаджыбекова ҚР АШМ Агроөнеркәсіп кешеніндегі мемлекеттік инспекция комитетінің төрайымы болып тағайындалды |language=kk |publisher=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты |date=2018-04-18 |accessdate=2026-08-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|7
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Владимир Сергеевич|Киян}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|8
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Алмас Ерекұлы|Мұхаметов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|9
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Динара Қуанышқызы|Райханова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|10
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Рабиға Әлібекқызы|Тоқсеитова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Бекжан Бақтыбекұлы|Айтқұлов}}
| rowspan=&quot;9&quot; style=&quot;background-color:#4A77EC&quot; |
| rowspan=&quot;9&quot;| {{sort|Республика|[[Respublica]]}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot;&gt;{{Cite web|url=https://informburo.kz/novosti/kto-budet-predstavliat-partiiu-respublica-v-kurultae-spisok |title=Кто будет представлять партию Respublica в Курултае – список |language=ru |work=informburo.kz |last=Ескендірова |first=Әйгерім |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-26}}&lt;/ref&gt;
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Руслан Рашитұлы|Идрисов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot; /&gt;
|-
|3
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мейірхат Мейрамханұлы|Қасымбаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot; /&gt;
|-
|4
|[[Сурет:Oljas Quspekov (2023-06-15).jpg|125px]]
|{{sortname|Олжас Хайроллаұлы|Құспеков}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot; /&gt;
|-
|5
|[[Сурет:Dinara Naumova (2023-06-30).jpg|125px]]
|{{sortname|Динара Рустамқызы|Наумова}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot; /&gt;
|-
|6
|[[Сурет:Смолякова Екатерина Сергеевна.jpg|125px]]
|{{sortname|Екатерина Сергеевна|Смолякова}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2025–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot; /&gt;
|-
|7
|[[Сурет:Nurgül Tau (2023-04-20).jpg|125px]]
|{{sortname|Нұргүл|Тау}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot; /&gt;
|-
|8
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Махамбет Қабдулқайырұлы|Хасенов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot; /&gt;
|-
|9
|[[Сурет:Majilis meeting with agro-industrial complex (38549, Qojanazarov cropped).jpg|125px]]
|{{sortname|Айдарбек Асанұлы|Қожаназаров}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot; /&gt;
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Дәурен Хайруллаұлы|Ахметжаев}}
| rowspan=&quot;8&quot; style=&quot;background-color:#033e8b&quot; |
| rowspan=&quot;8&quot;| [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]]
|2026–
|&lt;ref name=&quot;aqjol&quot;&gt;{{Cite web|url=https://egemen.kz/news/aq-zhol-quryltaydagy-8-mandatty-kimderge-berdi |title=«Ақ жол» Құрылтайдағы 8 мандатты кімдерге берді? |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Рахымжан |first=Жомарт |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-26}}&lt;/ref&gt;
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Бақтыбек Сәлбекұлы|Бибаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;aqjol&quot; /&gt;
|-
|3
|[[Сурет:Dania Espaeva (2024-06-26, cropped).jpg|125px]]
|{{sortname|Дәния Мәдиқызы|Еспаева}}
|2016–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;aqjol&quot; /&gt;
|-
|4
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Асылхан Төлеббергенұлы|Қожахметов}}
|2026–
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://akzhol.kz/kk/executive/kozhahmetov-aslhan-tulebbergenovich3 |title=Қожахметов Асылхан Төлеббергенұлы |language=kk |publisher=[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] партиясының ресми сайты |accessdate=2026-08-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aqjol&quot; /&gt;
|-
|5
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Юрий Виссарионович|Ли}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;aqjol&quot; /&gt;
|-
|6
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Олжас Елтайұлы|Нұралдинов}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2025–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;aqjol&quot; /&gt;
|-
|7
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Мейраш|Шынасилова}}
|2026–
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://akzhol.kz/kk/executive/shnasilova-mejrash |title=Шынасилова Мейраш |language=kk |publisher=[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] партиясының ресми сайты |accessdate=2026-08-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aqjol&quot; /&gt;
|-
|8
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Ермекқали Төлепқалиұлы|Юсупов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;aqjol&quot; /&gt;
|-
|1
|[[Сурет:Ashat Raqımjanov (2023-06-07).jpg|125px]]
|{{sortname|Асхат Нұрмағамбетұлы|Рақымжанов}}
| rowspan=&quot;8&quot; style=&quot;background-color:#045aa5&quot; |
| rowspan=&quot;8&quot;| [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;jsdp&quot;&gt;{{Cite web|url=https://egemen.kz/news/zhsdp-nyn-da-quryltaydagy-8-deputaty-belgili-boldy |title=ЖСДП-ның да Құрылтайдағы 8 депутаты белгілі болды |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Рахымжан |first=Жомарт |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-26}}&lt;/ref&gt;
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мақсұт Бейбітұлы|Насибулов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;jsdp&quot; /&gt;
|-
|3
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Нұрайнаш Балтабайқызы|Камалова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;jsdp&quot; /&gt;
|-
|4
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Лариса|Ли}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;jsdp&quot; /&gt;
|-
|5
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Аслан Мұхтарұлы|Күлмағамбетов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;jsdp&quot; /&gt;
|-
|6
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Арман Серікұлы|Ақылбай}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;jsdp&quot; /&gt;
|-
|7
|[[Сурет:Наурыз Саятович Сайлаубай июнь 2023.jpg|125px]]
|{{sortname|Наурыз Саятұлы|Сайлаубай}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;jsdp&quot; /&gt;
|-
|8
|[[Сурет:Ajar Sağandıqova (2023-04-04).jpg|125px]]
|{{sortname|Ажар Бақытқызы|Сағандықова}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;jsdp&quot; /&gt;
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан Құрылтайының I шақырылымының депутаттары| ]]</text>
      <sha1>kn51o53ycu2h16wvv2kjg1cjbc3qhuv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684040</id>
      <parentid>3683794</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T10:22:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3684040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33996" sha1="jpluxxo9isml04e1uf1ri088h1o97yh" xml:space="preserve">[[Сурет:Kurultai of Kazakhstan 2026.svg|нобай|оңға|I сайланымның құрылымы:
{{ublist
  |{{Color box|purple|border=darkgray}} [[Әділет (партия)|Әділет]]: 110 депутат
  |{{Color box|#0c5c4b|border=darkgray}} [[Ауыл (партия)|Ауыл]]: 10 депутат
  |{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} [[Respublica]]: 9 депутат
  |{{Color box|#033e8b|border=darkgray}} [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]]: 8 депутат
  |{{Color box|#045aa5|border=darkgray}} [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]: 8 депутат
}}]]
[[Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланымы|1-сайланым]] [[Құрылтай депутаты|депутаттары]] [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы 23 тамызда сайланған]] болатын. Сайлау нәтижесінде Құрылтайға 145 депутат еніп, жеті тіркелген саяси партияның бесеуі Құрылтайда мандат алды: [[Әділет (партия)|Әділет]], [[Ауыл (партия)|Ауыл]], [[Respublica]], [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] мен [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qazaqstan.tv/news/231120 |title=Құрылтай құрамы қалай жасақталды? |language=kk |publisher=[[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] |date=2026-08-25 |accessdate=2026-08-26}}&lt;/ref&gt;

Депутаттар 2026 жылғы 27 тамызда Орталық сайлау комиссиясында тіркеліп, ресми құжаттарын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stan.kz/quryltaidyn-zana-quramy-zasaqtalyp-145-deputattyn-mandaty-tirkeldi-438898/ |title=Құрылтай депутаттары куәліктері мен төсбелгілерін алды |language=kk |work=stan.kz |last=Жұмаділлә |first=Нұрила |date=2026-08-27 |accessdate=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Құрылтайдың тұңғыш сессиясы 28 тамызда ашылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/birinshi-shakyrylymdagy-kazakstan-respublikasy-kuryltayynyn-birinshi-sessiyasyn-shakyru-turaly-2672825 |title=Бірінші шақырылымдағы Қазақстан Республикасы Құрылтайының бірінші сессиясын шақыру туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

== Депутаттар тізімі ==
Депутаттар реті және есімдерінің жазылуы [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]]ның тізімінен алынды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/acts/index.php?ID=10590 |title=2026 жылғы 23 тамызда сайланған Қазақстан Республикасы Құрылтайының депутаттарын тіркеу туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]]ның ресми сайты |date=2026-08-27 |accessdate=2026-08-28}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:left&quot;
! {{comment|№|Партия тізімдегі нөмірі}}
! colspan=&quot;2&quot;| Есімі, суреті
! colspan=&quot;2&quot;| Партиясы (2026)
! width=&quot;15%&quot;| Депутаттығы
! class=unsortable| Дереккөз
|-
|1
|[[Сурет:Konstantin Averşin (2023-05-15).jpg|125px]]
|{{sortname|Константин Викторович|Авершин}}
| rowspan=&quot;111&quot; style=&quot;background-color:purple&quot; |
| rowspan=&quot;111&quot;| [[Әділет (партия)|Әділет]]
|2022–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot;&gt;{{Cite web|url=https://egemen.kz/news/adilet-partiyasy-quryltay-deputattarynyn-tizimin-bekitti |title=«Әділет» партиясы Құрылтай депутаттарының тізімін бекітті |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Аманбек |first=Нұрболат |date=2026-08-27 |accessdate=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Ербол Дәненұлы|Адаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|10
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Кендебай Сарыбайұлы|Адамбек}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|3
|[[Сурет:Tilektes Adambekov (2023-04-04).png|125px]]
|{{sortname|Тілектес Серікбайұлы|Адамбеков}}
|2021–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|4
|[[Сурет:Ashat Aymagambetov (2024-03-18).jpg|125px]]
|{{sortname|Асхат Қанатұлы|Аймағамбетов}}
|2023–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|5
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Айжан Талғатқызы|Аймағанова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|6
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Абай|Алтай}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|11
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Жарқынбек|Амантай}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|7
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Гүлзира Нұржанқызы|Атабаева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|8
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Гүлназ Төреханқызы|Атамқұлова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|9
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Дархан Мейрамұлы|Ахмедиев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|12
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Алмат Жанболатұлы|Әбдікешов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|13
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мадияр Орынтайұлы|Әмірғалиев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|14
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Бекжан Мухидинұлы|Әлімқұлов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|16
|[[Сурет:Janarbek Äşimjanov (2023-04-04).jpg|125px]]
|{{sortname|Жанарбек Садықанұлы|Әшімжанов}}
|2023–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|15
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Аяужан Тұрсынбекқызы|Әшімова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|17
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Әсел Жанболатқызы|Баденова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|27
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Айрат Базенұлы|Базенов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|26
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Шалқар Заманбекұлы|Байбеков}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|18
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Зүлфия Мұхамедбекқызы|Байсақова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|29
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Нұркен|Бақытбекұлы}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|28
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Айнагүл Қыдырбайқызы|Балташева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|19
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Вадим Борисович|Басин}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|20
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Ерлан Ғаділетұлы|Батырбеков}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|21
|[[Сурет:Marat Başimov (2023-05-23).jpg|125px]]
|{{sortname|Марат Советұлы|Башимов}}
|2023–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|30
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Елдос Қайыркенұлы|Баялышбаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|22
|[[Сурет:Nurlan Beknazarov (2026-05-20).jpg|125px]]
|{{sortname|Нұрлан Құдиярұлы|Бекназаров}}
|[[Қазақстан Парламенті Сенатының 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|23
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Берік Серікұлы|Беркімбаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|24
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Евгений Андреевич|Больгерт}}
|[[Қазақстан Парламенті Сенатының 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|25
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Сатыбалды Ересұлы|Бұршақов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|31
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Наталья Николаевна|Годунова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|34
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Ербол Жеткергенұлы|Данағұлов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|35
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Жұлдыз Сейіткамзинқызы|Данбаева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|33
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Александр Сергеевич|Данилов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|32
|[[Сурет:Aibek Dadebay (2025-11-12) (cropped, 2).jpg|125px]]
|{{sortname|Айбек Арқабайұлы|Дәдебай}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|36
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Дидарбек Жұмағалиұлы|Ділдабек}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|37
|[[Сурет:Нурлан Дулатбеков.jpg|125px]]
|{{sortname|Нұрлан Орынбасарұлы|Дулатбеков}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|42
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Бота Серікқызы|Елеусізова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|38
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Бегалы Ералыұлы|Ералиев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|43
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мағжан Абзалұлы|Ералиев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|44
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Нұрсадық|Ергешбек}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|39
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Шынасыл Жеңісұлы|Ерназар}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|40
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Сұңғат Қуатұлы|Есімханов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|47
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Бауыржан Салдарұлы|Жамалов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|46
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Қарлығаш Қалибекқызы|Жаманқұлова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|45
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Арман Серікұлы|Жансенгіров}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|48
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Алмат Отаубайұлы|Жүкебаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|49
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Ләззат Әуесханқызы|Жылқыбаева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|50
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Динара Болатқызы|Закиева}}
|2021–2023&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|51
|[[Сурет:Snezhanna Imasheva (2024-03-15) (cropped).jpg|125px]]
|{{sortname|Снежанна Валерьевна|Имашева}}
|2016–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|41
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Ақерке Нұрғалиқызы|Искандерова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|53
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Шолпан Танатқызы​|Каринова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|57
|[[Сурет:Karibekk.png|125px]]
|{{sortname|Дәулет Жамаубайұлы|Кәрібек}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|56
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мейрамбай Тамабайұлы​|Кемалов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|60
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Замира​ Зәкіржанқызы|Кузиева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|61
|[[Сурет:Yuliya Kuchinskaya.jpg|125px]]
|{{sortname|Юлия Владимировна|Кучинская}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|62
|[[Сурет:Dikhan Kamzabekuly.jpg|125px]]
|{{sortname|Дихан|Қамзабекұлы}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|52
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Лаура Чапайқызы|Қарабасова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|58
|[[Сурет:Marat Qojaev (2023-08-15) (cropped).jpg|125px]]
|{{sortname|Марат Шәдетханұлы​|Қожаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|100
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Дана Теміртайқызы|Медеуова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|98
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Ерқанат Серікұлы|Мұсылманбек}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|99
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мұратбек Қайырсәпиұлы|Мұхамбедиев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|103
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Айжан Ізбасханқызы|Наимбекова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-


|54
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Әсел Әнуарқызы​|Қайырова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|55
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Серік Салауатұлы​|Қожаниязов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|59
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Ләззат Таймырқызы​|Қожахметова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|63
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Әмірбек Қанатбекұлы|Оспанбеков}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|64
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Шота Сәбитбекұлы|Оспанов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|65
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Аббат Жәңгірханұлы|Өрісбаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|66
|[[Сурет:Olga Perepechina (cropped).jpg|125px]]
|{{sortname|Ольга Валентиновна|Перепечина}}
|2014–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|67
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Константин Викторович|Петров}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|68
|[[Сурет:Sergey Ponomaryov (2023-10-03).jpg|125px]]
|{{sortname|Сергей Михайлович|Пономарёв}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|69
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Шерзод Аббозович​|Пулатов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|70
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Наталья Сергеевна​|Рамазанова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|71
|[[Сурет:Maxim Rozhin (2023-07-10).jpg|125px]]
|{{sortname|Максим Николаевич​|Рожин}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|72
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мәди Рысбекұлы​|Рымжанов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|73
|[[Сурет:Татьяна Савельева (2023-07-12).jpg|125px]]
|{{sortname|Татьяна Михайловна​|Савельева}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://politico.kz/article/quryltayda-bir-deputat-ornyn-bosatty |title=Құрылтайда бір депутат орнын босатты |language=kk |publisher=politico.kz|last=  |first= |date=2026-10-07 |accessdate=2026-10-20}}&lt;/ref&gt;
|-
|74
|[[Сурет:Erlan Sairov (cropped, 2023-04-27).jpg|125px]]
|{{sortname|Ерлан​ Бияхметұлы|Сайыров}}
|2021–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|75
|[[Сурет:Aydos Sarım (2023-05-24).jpg|125px]]
|{{sortname|Айдос Әміроллаұлы|Сарым}}
|2021–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|76
|[[Сурет:Yekaterina Smyshlyayeva (2024-03-04).jpg|125px]]
|{{sortname|Екатерина Васильевна|Смышляева}}
|2021–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|77
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Аят Исатайұлы|Сүгірбай}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|78
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Русана Русланқызы|Сулаймонова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|79
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Айсұлу Қанатқызы|Сүлейменова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|80
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Замир Садықұлы|Сағынов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|81
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Марат Бақбергенұлы|Себасов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|82
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Елена Александровна|Семидоцких}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|83
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Айжан Маратқызы|Темербаева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|84
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Ирина Сергеевна|Тен}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|85
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Армангүл|Тоқтамұрат}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|86
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Тәттігүл Жақсыбайқызы|Талаева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|87
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Нұрбақыт Молдахметұлы|Теңізбаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|88
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Әбілқайыр Ғалымұлы|Тамабек}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|89
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Тұрарбек Тілемісұлы|Тілемісов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|90
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Илья Сергеевич|Теренченко}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|111
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Гүлнар Қожағұлқызы|Тойлыбаева}}
|2026–
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://kaz.inform.kz/news/kuriltay-kuraminda-ozgers-zhana-deputat-trkeld-5f6882d3 |title= Құрылтай құрамында өзгеріс: жаңа депутат тіркелді |language=kk |publisher= inform.kz|last=  |first=  |date=2026-10-20 |accessdate=2026-10-20}}&lt;/ref&gt;
|-
|91
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Ерлан Бейсенұлы|Тоқшылық}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|92
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Нұрлан Әлішерұлы|Толыбаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|93
|[[Сурет:Ünzilä Şapaq (2023-04-03).jpg|125px]]
|{{sortname|Үнзила|Шапақ}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|94
|[[Сурет:Nikita Shatalov (2023-04-06).jpg|125px]]
|{{sortname|Никита Сергеевич|Шаталов}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|95
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Марат Мақсұмұлы|Шибұтов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|96
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Станислав Александрович|Щербаков}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|97
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Дәурен Әділмырзаұлы|Маралов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|101
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Гүлісхан Сайфулинқызы|Нахбаева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|102
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Бахадыр Мадалыұлы|Нарымбетов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|104
|[[Сурет:Бөріхан Нұрмұхамедов (cropped).jpg|125px]]
|{{sortname|Бөріхан Жолбарысұлы|Нұрмұхамедов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|105
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Нұржан Әуезұлы|Ниязалиев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|106
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Ербол Жолдаспекұлы|Нұрғалиев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|107
|[[Сурет:Arman Qalıqov (2023-04-04).jpg|125px]]
|{{sortname|Арман Қобыландыұлы|Қалықов}}
|2023–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|108
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Арман Ғабидоллаұлы|Хайруллин}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|109
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мұса Қарашаұлы|Хайруллиев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|110
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Айжан Амангелдіқызы|Ысқақова}}
|2021–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;

|-
|1
|[[Сурет:Qairat Aituğanov - Government Press Briefing (2017-04-10, cropped).jpg|125px]]
|{{sortname|Қайрат Қапарұлы|Айтуғанов}}
| rowspan=&quot;10&quot; style=&quot;background-color:#0c5c4b&quot; |
| rowspan=&quot;10&quot;| [[Ауыл (партия)|Ауыл]]
|2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot;&gt;{{Cite web|url=https://egemen.kz/news/quryltayga-auyl-partiyasynan-kimder-baratyny-belgili-boldy |title=Құрылтайға «Ауыл» партиясынан кімдер баратыны белгілі болды |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Рахымжан |first=Жомарт |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-26}}&lt;/ref&gt;
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Шахмардан Асқарұлы|Байманов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|3
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Захира Оңғарбайқызы|Бегалиева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|4
|[[Сурет:Serik Egizbaev (2023-04-12).jpg|125px]]
|{{sortname|Серік Рахметоллаұлы|Егізбаев}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|5
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мұрат Саматұлы|Иргибаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|6
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Ажар Елемесқызы|Қаджыбекова}}
|2026–
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://primeminister.kz/news/azhar-kadzhibekova-kr-ashm-agroonerkasip-keshenindegi-memlekettik-inspektsiya-komitetinin-toraiimi-bolip-tagaiindaldi-16365 |title=Ажар Қаджыбекова ҚР АШМ Агроөнеркәсіп кешеніндегі мемлекеттік инспекция комитетінің төрайымы болып тағайындалды |language=kk |publisher=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты |date=2018-04-18 |accessdate=2026-08-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|7
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Владимир Сергеевич|Киян}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|8
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Алмас Ерекұлы|Мұхаметов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|9
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Динара Қуанышқызы|Райханова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|10
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Рабиға Әлібекқызы|Тоқсеитова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Бекжан Бақтыбекұлы|Айтқұлов}}
| rowspan=&quot;9&quot; style=&quot;background-color:#4A77EC&quot; |
| rowspan=&quot;9&quot;| {{sort|Республика|[[Respublica]]}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot;&gt;{{Cite web|url=https://informburo.kz/novosti/kto-budet-predstavliat-partiiu-respublica-v-kurultae-spisok |title=Кто будет представлять партию Respublica в Курултае – список |language=ru |work=informburo.kz |last=Ескендірова |first=Әйгерім |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-26}}&lt;/ref&gt;
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Руслан Рашитұлы|Идрисов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot; /&gt;
|-
|3
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мейірхат Мейрамханұлы|Қасымбаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot; /&gt;
|-
|4
|[[Сурет:Oljas Quspekov (2023-06-15).jpg|125px]]
|{{sortname|Олжас Хайроллаұлы|Құспеков}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot; /&gt;
|-
|5
|[[Сурет:Dinara Naumova (2023-06-30).jpg|125px]]
|{{sortname|Динара Рустамқызы|Наумова}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot; /&gt;
|-
|6
|[[Сурет:Смолякова Екатерина Сергеевна.jpg|125px]]
|{{sortname|Екатерина Сергеевна|Смолякова}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2025–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot; /&gt;
|-
|7
|[[Сурет:Nurgül Tau (2023-04-20).jpg|125px]]
|{{sortname|Нұргүл|Тау}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot; /&gt;
|-
|8
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Махамбет Қабдулқайырұлы|Хасенов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot; /&gt;
|-
|9
|[[Сурет:Majilis meeting with agro-industrial complex (38549, Qojanazarov cropped).jpg|125px]]
|{{sortname|Айдарбек Асанұлы|Қожаназаров}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot; /&gt;
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Дәурен Хайруллаұлы|Ахметжаев}}
| rowspan=&quot;8&quot; style=&quot;background-color:#033e8b&quot; |
| rowspan=&quot;8&quot;| [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]]
|2026–
|&lt;ref name=&quot;aqjol&quot;&gt;{{Cite web|url=https://egemen.kz/news/aq-zhol-quryltaydagy-8-mandatty-kimderge-berdi |title=«Ақ жол» Құрылтайдағы 8 мандатты кімдерге берді? |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Рахымжан |first=Жомарт |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-26}}&lt;/ref&gt;
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Бақтыбек Сәлбекұлы|Бибаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;aqjol&quot; /&gt;
|-
|3
|[[Сурет:Dania Espaeva (2024-06-26, cropped).jpg|125px]]
|{{sortname|Дәния Мәдиқызы|Еспаева}}
|2016–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;aqjol&quot; /&gt;
|-
|4
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Асылхан Төлеббергенұлы|Қожахметов}}
|2026–
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://akzhol.kz/kk/executive/kozhahmetov-aslhan-tulebbergenovich3 |title=Қожахметов Асылхан Төлеббергенұлы |language=kk |publisher=[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] партиясының ресми сайты |accessdate=2026-08-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aqjol&quot; /&gt;
|-
|5
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Юрий Виссарионович|Ли}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;aqjol&quot; /&gt;
|-
|6
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Олжас Елтайұлы|Нұралдинов}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2025–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;aqjol&quot; /&gt;
|-
|7
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Мейраш|Шынасилова}}
|2026–
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://akzhol.kz/kk/executive/shnasilova-mejrash |title=Шынасилова Мейраш |language=kk |publisher=[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] партиясының ресми сайты |accessdate=2026-08-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aqjol&quot; /&gt;
|-
|8
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Ермекқали Төлепқалиұлы|Юсупов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;aqjol&quot; /&gt;
|-
|1
|[[Сурет:Ashat Raqımjanov (2023-06-07).jpg|125px]]
|{{sortname|Асхат Нұрмағамбетұлы|Рақымжанов}}
| rowspan=&quot;8&quot; style=&quot;background-color:#045aa5&quot; |
| rowspan=&quot;8&quot;| [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;jsdp&quot;&gt;{{Cite web|url=https://egemen.kz/news/zhsdp-nyn-da-quryltaydagy-8-deputaty-belgili-boldy |title=ЖСДП-ның да Құрылтайдағы 8 депутаты белгілі болды |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Рахымжан |first=Жомарт |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-26}}&lt;/ref&gt;
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мақсұт Бейбітұлы|Насибулов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;jsdp&quot; /&gt;
|-
|3
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Нұрайнаш Балтабайқызы|Камалова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;jsdp&quot; /&gt;
|-
|4
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Лариса|Ли}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;jsdp&quot; /&gt;
|-
|5
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Аслан Мұхтарұлы|Күлмағамбетов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;jsdp&quot; /&gt;
|-
|6
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Арман Серікұлы|Ақылбай}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;jsdp&quot; /&gt;
|-
|7
|[[Сурет:Наурыз Саятович Сайлаубай июнь 2023.jpg|125px]]
|{{sortname|Наурыз Саятұлы|Сайлаубай}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;jsdp&quot; /&gt;
|-
|8
|[[Сурет:Ajar Sağandıqova (2023-04-04).jpg|125px]]
|{{sortname|Ажар Бақытқызы|Сағандықова}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;jsdp&quot; /&gt;
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан Құрылтайының I шақырылымының депутаттары| ]]</text>
      <sha1>jpluxxo9isml04e1uf1ri088h1o97yh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684086</id>
      <parentid>3684040</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T11:47:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3684086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33993" sha1="es3fwvy8wvk43cgdtx7bzxno6jf9qgz" xml:space="preserve">[[Сурет:Kurultai of Kazakhstan 2026.svg|нобай|оңға|I сайланымның құрылымы:
{{ublist
  |{{Color box|purple|border=darkgray}} [[Әділет (партия)|Әділет]]: 110 депутат
  |{{Color box|#0c5c4b|border=darkgray}} [[Ауыл (партия)|Ауыл]]: 10 депутат
  |{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} [[Respublica]]: 9 депутат
  |{{Color box|#033e8b|border=darkgray}} [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]]: 8 депутат
  |{{Color box|#045aa5|border=darkgray}} [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]: 8 депутат
}}]]
[[Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланымы|1-сайланым]] [[Құрылтай депутаты|депутаттары]] [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы 23 тамызда сайланған]] болатын. Сайлау нәтижесінде Құрылтайға 145 депутат еніп, жеті тіркелген саяси партияның бесеуі Құрылтайда мандат алды: [[Әділет (партия)|Әділет]], [[Ауыл (партия)|Ауыл]], [[Respublica]], [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] мен [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qazaqstan.tv/news/231120 |title=Құрылтай құрамы қалай жасақталды? |language=kk |publisher=[[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] |date=2026-08-25 |accessdate=2026-08-26}}&lt;/ref&gt;

Депутаттар 2026 жылғы 27 тамызда Орталық сайлау комиссиясында тіркеліп, ресми құжаттарын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stan.kz/quryltaidyn-zana-quramy-zasaqtalyp-145-deputattyn-mandaty-tirkeldi-438898/ |title=Құрылтай депутаттары куәліктері мен төсбелгілерін алды |language=kk |work=stan.kz |last=Жұмаділлә |first=Нұрила |date=2026-08-27 |accessdate=2026-08-27}}&lt;/ref&gt; Құрылтайдың тұңғыш сессиясы 28 тамызда ашылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/birinshi-shakyrylymdagy-kazakstan-respublikasy-kuryltayynyn-birinshi-sessiyasyn-shakyru-turaly-2672825 |title=Бірінші шақырылымдағы Қазақстан Республикасы Құрылтайының бірінші сессиясын шақыру туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

== Депутаттар тізімі ==
Депутаттар реті және есімдерінің жазылуы [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]]ның тізімінен алынды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/acts/index.php?ID=10590 |title=2026 жылғы 23 тамызда сайланған Қазақстан Республикасы Құрылтайының депутаттарын тіркеу туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]]ның ресми сайты |date=2026-08-27 |accessdate=2026-08-28}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:left&quot;
! {{comment|№|Партия тізімдегі нөмірі}}
! colspan=&quot;2&quot;| Есімі, суреті
! colspan=&quot;2&quot;| Партиясы (2026)
! width=&quot;15%&quot;| Депутаттығы
! class=unsortable| Дереккөз
|-
|1
|[[Сурет:Konstantin Averşin (2023-05-15).jpg|125px]]
|{{sortname|Константин Викторович|Авершин}}
| rowspan=&quot;111&quot; style=&quot;background-color:purple&quot; |
| rowspan=&quot;111&quot;| [[Әділет (партия)|Әділет]]
|2022–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot;&gt;{{Cite web|url=https://egemen.kz/news/adilet-partiyasy-quryltay-deputattarynyn-tizimin-bekitti |title=«Әділет» партиясы Құрылтай депутаттарының тізімін бекітті |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Аманбек |first=Нұрболат |date=2026-08-27 |accessdate=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Ербол Дәненұлы|Адаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|10
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Кендебай Сарыбайұлы|Адамбек}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|3
|[[Сурет:Tilektes Adambekov (2023-04-04).png|125px]]
|{{sortname|Тілектес Серікбайұлы|Адамбеков}}
|2021–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|4
|[[Сурет:Ashat Aymagambetov (2024-03-18).jpg|125px]]
|{{sortname|Асхат Қанатұлы|Аймағамбетов}}
|2023–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|5
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Айжан Талғатқызы|Аймағанова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|6
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Абай|Алтай}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|11
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Жарқынбек|Амантай}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|7
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Гүлзира Нұржанқызы|Атабаева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|8
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Гүлназ Төреханқызы|Атамқұлова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|9
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Дархан Мейрамұлы|Ахмедиев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|12
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Алмат Жанболатұлы|Әбдікешов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|13
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мадияр Орынтайұлы|Әмірғалиев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|14
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Бекжан Мухидинұлы|Әлімқұлов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|16
|[[Сурет:Janarbek Äşimjanov (2023-04-04).jpg|125px]]
|{{sortname|Жанарбек Садықанұлы|Әшімжанов}}
|2023–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|15
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Аяужан Тұрсынбекқызы|Әшімова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|17
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Әсел Жанболатқызы|Баденова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|27
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Айрат Базенұлы|Базенов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|26
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Шалқар Заманбекұлы|Байбеков}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|18
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Зүлфия Мұхамедбекқызы|Байсақова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|29
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Нұркен|Бақытбекұлы}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|28
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Айнагүл Қыдырбайқызы|Балташева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|19
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Вадим Борисович|Басин}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|20
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Ерлан Ғаділетұлы|Батырбеков}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|21
|[[Сурет:Marat Başimov (2023-05-23).jpg|125px]]
|{{sortname|Марат Советұлы|Башимов}}
|2023–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|30
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Елдос Қайыркенұлы|Баялышбаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|22
|[[Сурет:Nurlan Beknazarov (2026-05-20).jpg|125px]]
|{{sortname|Нұрлан Құдиярұлы|Бекназаров}}
|[[Қазақстан Парламенті Сенатының 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|23
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Берік Серікұлы|Беркімбаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|24
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Евгений Андреевич|Больгерт}}
|[[Қазақстан Парламенті Сенатының 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|25
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Сатыбалды Ересұлы|Бұршақов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|31
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Наталья Николаевна|Годунова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|34
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Ербол Жеткергенұлы|Данағұлов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|35
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Жұлдыз Сейіткамзинқызы|Данбаева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|33
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Александр Сергеевич|Данилов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|32
|[[Сурет:Aibek Dadebay (2025-11-12) (cropped, 2).jpg|125px]]
|{{sortname|Айбек Арқабайұлы|Дәдебай}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|36
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Дидарбек Жұмағалиұлы|Ділдабек}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|37
|[[Сурет:Нурлан Дулатбеков.jpg|125px]]
|{{sortname|Нұрлан Орынбасарұлы|Дулатбеков}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|42
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Бота Серікқызы|Елеусізова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|38
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Бегалы Ералыұлы|Ералиев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|43
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мағжан Абзалұлы|Ералиев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|44
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Нұрсадық|Ергешбек}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|39
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Шынасыл Жеңісұлы|Ерназар}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|40
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Сұңғат Қуатұлы|Есімханов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|47
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Бауыржан Салдарұлы|Жамалов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|46
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Қарлығаш Қалибекқызы|Жаманқұлова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|45
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Арман Серікұлы|Жансенгіров}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|48
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Алмат Отаубайұлы|Жүкебаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|49
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Ләззат Әуесханқызы|Жылқыбаева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|50
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Динара Болатқызы|Закиева}}
|2021–2023&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|51
|[[Сурет:Snezhanna Imasheva (2024-03-15) (cropped).jpg|125px]]
|{{sortname|Снежанна Валерьевна|Имашева}}
|2016–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|41
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Ақерке Нұрғалиқызы|Искандерова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|53
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Шолпан Танатқызы​|Каринова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|57
|[[Сурет:Karibekk.png|125px]]
|{{sortname|Дәулет Жамаубайұлы|Кәрібек}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|56
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мейрамбай Тамабайұлы​|Кемалов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|60
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Замира​ Зәкіржанқызы|Кузиева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|61
|[[Сурет:Yuliya Kuchinskaya.jpg|125px]]
|{{sortname|Юлия Владимировна|Кучинская}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|62
|[[Сурет:Dikhan Kamzabekuly.jpg|125px]]
|{{sortname|Дихан|Қамзабекұлы}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|52
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Лаура Чапайқызы|Қарабасова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|58
|[[Сурет:Marat Qojaev (2023-08-15) (cropped).jpg|125px]]
|{{sortname|Марат Шәдетханұлы​|Қожаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|100
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Дана Теміртайқызы|Медеуова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|98
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Ерқанат Серікұлы|Мұсылманбек}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|99
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мұратбек Қайырсәпиұлы|Мұхамбедиев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|103
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Айжан Ізбасханқызы|Наимбекова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-


|54
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Әсел Әнуарқызы​|Қайырова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|55
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Серік Салауатұлы​|Қожаниязов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|59
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Ләззат Таймырқызы​|Қожахметова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|63
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Әмірбек Қанатбекұлы|Оспанбеков}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|64
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Шота Сәбитбекұлы|Оспанов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|65
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Аббат Жәңгірханұлы|Өрісбаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|66
|[[Сурет:Olga Perepechina (cropped).jpg|125px]]
|{{sortname|Ольга Валентиновна|Перепечина}}
|2014–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|67
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Константин Викторович|Петров}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|68
|[[Сурет:Sergey Ponomaryov (2023-10-03).jpg|125px]]
|{{sortname|Сергей Михайлович|Пономарёв}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|69
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Шерзод Аббозович​|Пулатов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|70
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Наталья Сергеевна​|Рамазанова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|71
|[[Сурет:Maxim Rozhin (2023-07-10).jpg|125px]]
|{{sortname|Максим Николаевич​|Рожин}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|72
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мәди Рысбекұлы​|Рымжанов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|73
|[[Сурет:Татьяна Савельева (2023-07-12).jpg|125px]]
|{{sortname|Татьяна Михайловна|Савельева}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://politico.kz/article/quryltayda-bir-deputat-ornyn-bosatty |title=Құрылтайда бір депутат орнын босатты |language=kk |publisher=politico.kz|last=  |first= |date=2026-10-07 |accessdate=2026-10-20}}&lt;/ref&gt;
|-
|74
|[[Сурет:Erlan Sairov (cropped, 2023-04-27).jpg|125px]]
|{{sortname|Ерлан​ Бияхметұлы|Сайыров}}
|2021–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|75
|[[Сурет:Aydos Sarım (2023-05-24).jpg|125px]]
|{{sortname|Айдос Әміроллаұлы|Сарым}}
|2021–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|76
|[[Сурет:Yekaterina Smyshlyayeva (2024-03-04).jpg|125px]]
|{{sortname|Екатерина Васильевна|Смышляева}}
|2021–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|77
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Аят Исатайұлы|Сүгірбай}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|78
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Русана Русланқызы|Сулаймонова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|79
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Айсұлу Қанатқызы|Сүлейменова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|80
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Замир Садықұлы|Сағынов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|81
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Марат Бақбергенұлы|Себасов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|82
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Елена Александровна|Семидоцких}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|83
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Айжан Маратқызы|Темербаева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|84
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Ирина Сергеевна|Тен}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|85
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Армангүл|Тоқтамұрат}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|86
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Тәттігүл Жақсыбайқызы|Талаева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|87
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Нұрбақыт Молдахметұлы|Теңізбаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|88
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Әбілқайыр Ғалымұлы|Тамабек}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|89
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Тұрарбек Тілемісұлы|Тілемісов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|90
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Илья Сергеевич|Теренченко}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|111
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Гүлнар Қожағұлқызы|Тойлыбаева}}
|2026–
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://kaz.inform.kz/news/kuriltay-kuraminda-ozgers-zhana-deputat-trkeld-5f6882d3 |title= Құрылтай құрамында өзгеріс: жаңа депутат тіркелді |language=kk |publisher= inform.kz|last=  |first=  |date=2026-10-20 |accessdate=2026-10-20}}&lt;/ref&gt;
|-
|91
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Ерлан Бейсенұлы|Тоқшылық}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|92
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Нұрлан Әлішерұлы|Толыбаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|93
|[[Сурет:Ünzilä Şapaq (2023-04-03).jpg|125px]]
|{{sortname|Үнзила|Шапақ}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|94
|[[Сурет:Nikita Shatalov (2023-04-06).jpg|125px]]
|{{sortname|Никита Сергеевич|Шаталов}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|95
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Марат Мақсұмұлы|Шибұтов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|96
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Станислав Александрович|Щербаков}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|97
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Дәурен Әділмырзаұлы|Маралов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|101
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Гүлісхан Сайфулинқызы|Нахбаева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|102
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Бахадыр Мадалыұлы|Нарымбетов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|104
|[[Сурет:Бөріхан Нұрмұхамедов (cropped).jpg|125px]]
|{{sortname|Бөріхан Жолбарысұлы|Нұрмұхамедов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|105
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Нұржан Әуезұлы|Ниязалиев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|106
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Ербол Жолдаспекұлы|Нұрғалиев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|107
|[[Сурет:Arman Qalıqov (2023-04-04).jpg|125px]]
|{{sortname|Арман Қобыландыұлы|Қалықов}}
|2023–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|108
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Арман Ғабидоллаұлы|Хайруллин}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|109
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мұса Қарашаұлы|Хайруллиев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;
|-
|110
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Айжан Амангелдіқызы|Ысқақова}}
|2021–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;

|-
|1
|[[Сурет:Qairat Aituğanov - Government Press Briefing (2017-04-10, cropped).jpg|125px]]
|{{sortname|Қайрат Қапарұлы|Айтуғанов}}
| rowspan=&quot;10&quot; style=&quot;background-color:#0c5c4b&quot; |
| rowspan=&quot;10&quot;| [[Ауыл (партия)|Ауыл]]
|2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot;&gt;{{Cite web|url=https://egemen.kz/news/quryltayga-auyl-partiyasynan-kimder-baratyny-belgili-boldy |title=Құрылтайға «Ауыл» партиясынан кімдер баратыны белгілі болды |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Рахымжан |first=Жомарт |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-26}}&lt;/ref&gt;
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Шахмардан Асқарұлы|Байманов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|3
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Захира Оңғарбайқызы|Бегалиева}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|4
|[[Сурет:Serik Egizbaev (2023-04-12).jpg|125px]]
|{{sortname|Серік Рахметоллаұлы|Егізбаев}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|5
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мұрат Саматұлы|Иргибаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|6
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Ажар Елемесқызы|Қаджыбекова}}
|2026–
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://primeminister.kz/news/azhar-kadzhibekova-kr-ashm-agroonerkasip-keshenindegi-memlekettik-inspektsiya-komitetinin-toraiimi-bolip-tagaiindaldi-16365 |title=Ажар Қаджыбекова ҚР АШМ Агроөнеркәсіп кешеніндегі мемлекеттік инспекция комитетінің төрайымы болып тағайындалды |language=kk |publisher=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты |date=2018-04-18 |accessdate=2026-08-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|7
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Владимир Сергеевич|Киян}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|8
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Алмас Ерекұлы|Мұхаметов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|9
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Динара Қуанышқызы|Райханова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|10
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Рабиға Әлібекқызы|Тоқсеитова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;awil&quot; /&gt;
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Бекжан Бақтыбекұлы|Айтқұлов}}
| rowspan=&quot;9&quot; style=&quot;background-color:#4A77EC&quot; |
| rowspan=&quot;9&quot;| {{sort|Республика|[[Respublica]]}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot;&gt;{{Cite web|url=https://informburo.kz/novosti/kto-budet-predstavliat-partiiu-respublica-v-kurultae-spisok |title=Кто будет представлять партию Respublica в Курултае – список |language=ru |work=informburo.kz |last=Ескендірова |first=Әйгерім |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-26}}&lt;/ref&gt;
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Руслан Рашитұлы|Идрисов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot; /&gt;
|-
|3
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мейірхат Мейрамханұлы|Қасымбаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot; /&gt;
|-
|4
|[[Сурет:Oljas Quspekov (2023-06-15).jpg|125px]]
|{{sortname|Олжас Хайроллаұлы|Құспеков}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot; /&gt;
|-
|5
|[[Сурет:Dinara Naumova (2023-06-30).jpg|125px]]
|{{sortname|Динара Рустамқызы|Наумова}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot; /&gt;
|-
|6
|[[Сурет:Смолякова Екатерина Сергеевна.jpg|125px]]
|{{sortname|Екатерина Сергеевна|Смолякова}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2025–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot; /&gt;
|-
|7
|[[Сурет:Nurgül Tau (2023-04-20).jpg|125px]]
|{{sortname|Нұргүл|Тау}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot; /&gt;
|-
|8
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Махамбет Қабдулқайырұлы|Хасенов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot; /&gt;
|-
|9
|[[Сурет:Majilis meeting with agro-industrial complex (38549, Qojanazarov cropped).jpg|125px]]
|{{sortname|Айдарбек Асанұлы|Қожаназаров}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;resp&quot; /&gt;
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Дәурен Хайруллаұлы|Ахметжаев}}
| rowspan=&quot;8&quot; style=&quot;background-color:#033e8b&quot; |
| rowspan=&quot;8&quot;| [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]]
|2026–
|&lt;ref name=&quot;aqjol&quot;&gt;{{Cite web|url=https://egemen.kz/news/aq-zhol-quryltaydagy-8-mandatty-kimderge-berdi |title=«Ақ жол» Құрылтайдағы 8 мандатты кімдерге берді? |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Рахымжан |first=Жомарт |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-26}}&lt;/ref&gt;
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Бақтыбек Сәлбекұлы|Бибаев}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;aqjol&quot; /&gt;
|-
|3
|[[Сурет:Dania Espaeva (2024-06-26, cropped).jpg|125px]]
|{{sortname|Дәния Мәдиқызы|Еспаева}}
|2016–2026&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;aqjol&quot; /&gt;
|-
|4
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Асылхан Төлеббергенұлы|Қожахметов}}
|2026–
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://akzhol.kz/kk/executive/kozhahmetov-aslhan-tulebbergenovich3 |title=Қожахметов Асылхан Төлеббергенұлы |language=kk |publisher=[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] партиясының ресми сайты |accessdate=2026-08-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aqjol&quot; /&gt;
|-
|5
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Юрий Виссарионович|Ли}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;aqjol&quot; /&gt;
|-
|6
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Олжас Елтайұлы|Нұралдинов}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2025–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;aqjol&quot; /&gt;
|-
|7
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Мейраш|Шынасилова}}
|2026–
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://akzhol.kz/kk/executive/shnasilova-mejrash |title=Шынасилова Мейраш |language=kk |publisher=[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] партиясының ресми сайты |accessdate=2026-08-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aqjol&quot; /&gt;
|-
|8
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Ермекқали Төлепқалиұлы|Юсупов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;aqjol&quot; /&gt;
|-
|1
|[[Сурет:Ashat Raqımjanov (2023-06-07).jpg|125px]]
|{{sortname|Асхат Нұрмағамбетұлы|Рақымжанов}}
| rowspan=&quot;8&quot; style=&quot;background-color:#045aa5&quot; |
| rowspan=&quot;8&quot;| [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;jsdp&quot;&gt;{{Cite web|url=https://egemen.kz/news/zhsdp-nyn-da-quryltaydagy-8-deputaty-belgili-boldy |title=ЖСДП-ның да Құрылтайдағы 8 депутаты белгілі болды |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Рахымжан |first=Жомарт |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-26}}&lt;/ref&gt;
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Мақсұт Бейбітұлы|Насибулов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;jsdp&quot; /&gt;
|-
|3
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Нұрайнаш Балтабайқызы|Камалова}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;jsdp&quot; /&gt;
|-
|4
|[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]]
|{{sortname|Лариса|Ли}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;jsdp&quot; /&gt;
|-
|5
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Аслан Мұхтарұлы|Күлмағамбетов}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;jsdp&quot; /&gt;
|-
|6
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]]
|{{sortname|Арман Серікұлы|Ақылбай}}
|2026–
|&lt;ref name=&quot;jsdp&quot; /&gt;
|-
|7
|[[Сурет:Наурыз Саятович Сайлаубай июнь 2023.jpg|125px]]
|{{sortname|Наурыз Саятұлы|Сайлаубай}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;jsdp&quot; /&gt;
|-
|8
|[[Сурет:Ajar Sağandıqova (2023-04-04).jpg|125px]]
|{{sortname|Ажар Бақытқызы|Сағандықова}}
|[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]&lt;br&gt;2026–
|&lt;ref name=&quot;jsdp&quot; /&gt;
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан Құрылтайының I шақырылымының депутаттары| ]]</text>
      <sha1>es3fwvy8wvk43cgdtx7bzxno6jf9qgz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ильдар Равильевич Ибрагимов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786272</id>
    <revision>
      <id>3683968</id>
      <parentid>3658031</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:08:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Эдгар Герт</username>
        <id>183645</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өнеркәсіптік экология */</comment>
      <origin>3683968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21012" sha1="4jxol72o5o5gji90kyu4j2th0sm04ba" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Ильдар Равильевич Ибрагимов
 |Шынайы есімі          = 
 |Суреті              = 
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 20.11.1970
 |Туған жері          = [[Алматы]], Қазақ КСР, {{КСРО}}
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{Қазақстан}}
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = Физика, инженерлік конструкторлық, әскери-техникалық машина жасау, жылу энергетикасы, авиация, радиотехника, мұнай-химия технологиялары, өнеркәсіптік экология
 |Жұмыс орны          = Қорғаныс бейіндегі ғылыми-зерттеу мекемелері, «Модуль» ерекше конструкторлық бюросы, «ОКБ Модуль А» ЖШС, «АРГО» ғылыми-технологиялық орталығы
 |Ғылыми дәрежесі     = 
 |Ғылыми атағы        = Инженер-конструктор, өнертапқыш
 |Альма-матер         = Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (ҚазМУ, 1992 жыл)
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = Отын-энергетика кешені, қозғалтқыш жасау, байланыс жүйелері мен қорғаныс өнеркәсібіне арналған инженерлік-техникалық шешімдердің, баллистикалық және зымыран технологиялары саласындағы халықаралық патенттердің авторы
 |Марапаттары         = «Шапағат» өнертапқыштық саласындағы республикалық форумның дипломанты (2006)
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Ильдар Равильевич Ибрагимов''' ([[1970 жыл]]ы [[20 қараша]], [[Алматы]] қаласында туған, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — физик, инженер-конструктор және өнертапқыш. Әскери-техникалық машина жасау, жылу энергетикасы, авиация, радиотехника, мұнай-химия технологиялары және өнеркәсіптік экология салаларындағы ұлттық және халықаралық патенттер сериясының авторы. «Шапағат» өнертапқыштық саласындағы республикалық форумның дипломанты (2006).

== Өмірбаяны ==
[[1970 жыл]]ы [[20 қараша]]да [[Алматы]] қаласында туған. 1992 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетін (ҚазМУ)]] «Физика» мамандығы бойынша бітірген&lt;ref name=&quot;Karavan_99&quot;&gt;Бендицкий Г. Космический блеск оружейной утки, или Как пулю научили обгонять звук // Караван : газета. — Алматы, 1999. — 10 сентября.&lt;/ref&gt;. Университетті тәмамдағаннан кейін қорғаныс бейніндегі ғылыми-зерттеу мекемелерінде жұмыс істеді&lt;ref name=&quot;Karavan_99&quot; /&gt;.

Әр жылдары «Модуль» ерекше конструкторлық бюросының (соның ішінде «ОКБ Модуль А» ЖШС құрылымдық бөлімшелері) бас конструкторы және «АРГО» ғылыми-технологиялық орталығының бас конструкторы лауазымдарын атқарды&lt;ref name=&quot;Karavan_99&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Rosslau_2007_doc&quot;&gt;Protokoll über Vergleichsuntersuchung. Moped mit Motor, weiterbearbeitet nach Ibragimov-Methode im Vergleich mit Standardmotor // Noble Products International GmbH / Wissenschaftlich-technologisches Zentrum &quot;ARGO&quot;, Rosslau, 20.08.2007.&lt;/ref&gt;. Оның жетекшілігімен отын-энергетика кешені, қозғалтқыш жасау, байланыс жүйелері және қорғаныс өнеркәсібі үшін қолданбалы инженерлік-техникалық шешімдерді әзірлеу жұмыстары жүргізілді.

== Өнертапқыштық қызметі және патенттері ==
Ильдар Ибрагимов Қазақстанның Ұлттық зияткерлік меншік институтында (Қазпатент), Ресей Федерациясының Зияткерлік меншік жөніндегі федералдық қызметінде (Роспатент), сондай-ақ Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымында (WIPO) PCT халықаралық жүйесі бойынша тіркелген бірқатар негізгі ғылыми-техникалық әзірлемелердің авторы болып табылады.

=== Баллистика, әскери машина жасау және зымыран жасау ===
Қорғаныс, қару-жарақ және зымыран технологиялары саласында Ибрагимов баллистикалық, эргономикалық және динамикалық көрсеткіштерді өзгертуге бағытталған конструкторлық шешімдерді ұсынды:
* '''Ирек ұңғы құрылымы''' (WO 1997/045690 халықаралық өтінімі, 1997 жылғы 30 мамыр, басымдық мерзімі — Қазақстанның KZ 960576 ұлттық өтінімі, 1996 жылғы 31 мамыр / AU3192697A патенті). Әдіс снарядтың немесе оқтың бастапқы жылдамдығын өзгерту үшін ұңғы каналының арнайы ойық геометриясын пайдалануды көздейді. Бұл техникалық шешім кейіннен шетелдік қорғаныс патенттерінде (атап айтқанда, Американың ұңғыма шығаратын F.J. Feddersen, Inc. компаниясының 2011—2016 жылдардағы патенттерінде) сілтеме ретінде қолданылды&lt;ref name=&quot;WIPO_barrel&quot;&gt;Международная публикация № WO/1997/045690 (Конструкция нарезного ствола) // Международная база данных WIPO Patentscope / Google Patents.&lt;/ref&gt;.
* '''Атыс қаруына арналған шапшаң қынап''' (WO 1997/045691 халықаралық өтінімі, 1997 жылғы 30 мамыр, басымдық мерзімі — Қазақстанның KZ 960577 ұлттық өтінімі, 1996 жылғы 31 мамыр)&lt;ref name=&quot;WIPO_holster&quot;&gt;Международная публикация № WO/1997/045691 (Etui d'arme a feu / Holster for shooting weapon) // Международная база данных WIPO Patentscope / Google Patents.&lt;/ref&gt;. Құрылғы серіппелі итергішпен және бекіткіш құлыппен жабдықталған қатты корпустан тұрады. Ол қаруды жылдам суырып алу уақытын қысқарту үшін әзірленген және құқық қорғау органдары мен қауіпсіздік қызметтерінде қолдануға бағытталған.
* '''Реактивті снаряд''' (WO 1999/046498 халықаралық өтінімі)&lt;ref name=&quot;WIPO_rocket&quot;&gt;Международная публикация № WO/1999/046498 (Реактивный снаряд) // Международная база данных WIPO Patentscope.&lt;/ref&gt;. Әзірлеме снарядтың атмосфераның тығыз қабаттарындағы аэродинамикалық және баллистикалық параметрлерін реттеуге бағытталған.

«Модуль» конструкторлық бюросының әскери өнімдері Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Әскери академиясының материалдық-техниқалық базасында полигондық сынақтардан өтті. «№001 Өтінімді алдын ала сынау хаттамасына» сәйкес, сынақтар Қорғаныс министрлігінің Әскери-ғылыми орталығының (ӘҒО) басшылығымен (ӘҒО бастығы, проф., полковник П. А. Ермекбаев; бастықтың ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары, полковник А. У. Аджанов; аға ғылыми қызметкер, полковник М. Е. Шлейко)&lt;ref name=&quot;Protocol_001&quot;&gt;Протокол №001 предварительных испытаний устройства, запатентованного в системе РСТ за №PCT/KZ97/00001 // Архив Особого конструкторского бюро «Модуль».&lt;/ref&gt; бірлесіп жүргізілді. Сынақ барысында Prochrono II (АҚШ) өлшеу құралы оқтың орташа бастапқы жылдамдығының 754 м/с-тан 2527,75 м/с-қа дейін артқанын тіркеді&lt;ref name=&quot;Protocol_001&quot; /&gt;. 1999 жылы бұл сынақтардың барысы республикалық баспасөз беттерінде кеңінен талқыланды&lt;ref name=&quot;Karavan_99&quot; /&gt;.

=== Жылу энергетикасы, термодинамика және қозғалтқыш жасау ===
Энергетика, жылу техникасы және аэроғарыштық жүйелер саласында келесі құрылғылар жобаланды:
* '''Ибрагимовтың жылу бөлгіш элементі''' (WO 1997/045594 халықаралық өтінімі)&lt;ref name=&quot;WIPO_element&quot;&gt;Международная публикация № WO/1997/045594 (Тепловыделяющий элемент Ибрагимова) // Международная база данных WIPO Patentscope.&lt;/ref&gt;. Құрылғы сұйық және газ тәріздес ортаны жылыту жүйелеріне арналған.
* '''Кумулятивтік жану камерасы''' (WO 1999/030014 халықаралық өтінімі)&lt;ref name=&quot;WIPO_combustion_chamber&quot;&gt;Международная публикация № WO/1999/030014 (Кумулятивная камера сгорания) // Международная база данных WIPO Patentscope.&lt;/ref&gt; және '''Кумулятивтік жану әдісі''' (WO 1999/030015 халықаралық өтінімі)&lt;ref name=&quot;WIPO_combustion_method&quot;&gt;Международная публикация № WO/1999/030015 (Способ кумулятивного сгорания) // Международная база данных WIPO Patentscope.&lt;/ref&gt;. Бұл шешім поршеньді іштен жану қозғалтқыштарының (ІЖҚ) ПӘК-ін (пайдалы әрекет коэффициенті) арттыру мақсатында жасалған.
* '''Ирек реактивті шүмек (сопло)''' (WO 1999/046499 халықаралық өтінімі)&lt;ref name=&quot;WIPO_nozzle&quot;&gt;Международная публикация № WO/1999/046499 (Нарезное реактивное сопло) // Международная база данных WIPO Patentscope.&lt;/ref&gt;. Жұмыс принципі газ ағынын иірімдеу арқылы меншікті тарту күшін арттыруға негізделген.

Алғашқы сынақтар 1999 жылы 28 тамызда Алматы қаласында 10 см³ кіші кубатуралы қозғалтқышта өткізіліп, айналу жиілігінің 9850 айн/мин-ға дейін өскенін көрсетті&lt;ref name=&quot;Almaty_protocol_1999&quot;&gt;Протокол проведенных испытаний форм камер сгорания для двухтактного двигателя от 28 августа 1999 года // Архив Научно-исследовательских документов ОКБ «Модуль».&lt;/ref&gt;. Ал 2002 жылы Д8 қозғалтқышында өткен ішкі сынақтар ПӘК-тің 1,64 есе артқанын растады&lt;ref name=&quot;Local_Protocol_2002&quot;&gt;Протокол испытаний двухтактного двигателя тип Д8 от 13 декабря 2002 года // Архив Особого конструкторского бюро «Модуль».&lt;/ref&gt;. 

Кейіннен бұл технология Еуропада тәуелсіз халықаралық верификациядан өтті. Прага қаласындағы Чехия Көлік министрлігі жанындағы Моторлы көліктерді зерттеу институтының ресми есептеріне сәйкес (Technical Report No. 50055-2003, UVMV / TÜV Süddeutschland Holding AG), 2003 жылы маусымда өткен стендтік сынақтар қозғалтқыштың пайдалы қуатының 19,3 %-ға артқанын, отын шығынының 23,4 %-ға азайғанын және жалпы қозғалтқыш тиімділігінің (ПӘК) 30,8 %-ға өскенін құжатты түрде тіркеді&lt;ref name=&quot;TUV_Report_2003&quot;&gt;Technical Report No. 50055-2003. Comparative tests of two-stroke gasoline engine D 8 // Motor Vehicle Research Institute Ltd. (UVMV) / TÜV Süddeutschland Holding AG. — Prague, June 25, 2003.&lt;/ref&gt;. Сондай-ақ, 2007 жылы Рослау қаласында (Германия) Noble Products International GmbH инженерлерімен бірлесіп Simson S51 мопед қозғалтқышында жүргізілген сынақтар жалпы тиімділіктің 2,06–2,18 есе артқанын дәлелдеді&lt;ref name=&quot;Rosslau_2007_doc&quot; /&gt;.

=== Өнеркәсіптік экология ===
Соңғы жылдары конструктор экологиялық күн тәртібіне, атап айтқанда, жылу электр орталықтары (ЖЭО) мен ірі өнеркәсіптік кәсіпорындардағы улы өнеркәсіптік және түтін шығарындыларын тазартуға арналған жоғары тиімді сүзу жүйелерін жобалау мен енгізуге баса назар аударуда.
=== Мұнай химиясы, радиофизика және резонанстық технологиялар ===
Ибрагимов байланыс пен радиотехника саласында антеналар мен айналы антенналарға халықаралық өтінімдер ұсынды&lt;ref name=&quot;WIPO_antenna&quot;&gt;Международная публикация № WO/1997/045688 (Антенна) // Международная база данных WIPO Patentscope.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WIPO_mirror_antenna&quot;&gt;Международная публикация № WO/1997/045689 (Зеркальная антенна) // Международная база данных WIPO Patentscope.&lt;/ref&gt;. Мұнай-химия инжинирингінде көмірсутек орталарын термиялық емес деструкциялау және термохимиялық қайта өңдеу әдістерін әзірледі&lt;ref name=&quot;Rospatent_destruction&quot;&gt;Патент Российской Федерации № RU 2169622 (Способ нетермической деструкции углеводородных сред) // База данных WIPO Patentscope / Роспатент.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WIPO_thermochem&quot;&gt;Международная публикация № WO/2004/009734 (Способ и установка для термохимической переработки углеводородного сырья) // Международная база данных WIPO Patentscope.&lt;/ref&gt;. 

Бұл техникалық шешімдер ғылыми әдебиеттерде «Ибрагимов технологиясы» (молекулалық-резонанстық немесе құрылымдық-резонанстық энергия беру әдісі) деп сипатталған&lt;ref name=&quot;Stoicev_paper&quot;&gt;Стоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии (Meridian Ingineresc), Технический университет Молдовы, 2009, № 4. — С. 15–21.&lt;/ref&gt;. Әдіс қатаң белгіленген резонанстық жиіліктерде төмен қарқынды электромагниттік тербелістердің көмегімен көмірсутек орталарындағы және биообъектілердегі молекулааралық және ішкі молекулалық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға негізделген&lt;ref name=&quot;Stoicev_paper&quot; /&gt;.

2002 жылдың маусымында және 2003 жылдың маусымында тәуелсіз аккредиттелген «ЦЭСН Стандартойл» және «ЦЭСН Аналит» мұнай және мұнай өнімдерін сараптау орталықтарында электромагниттік резонанс әдісінің амбарлық және товарлық мұнай үлгілеріне әсері бойынша зертханалық сынақтар өткізілді. Сынақ хаттамалары (атап айтқанда, № 870, 871, 873, 797, 798, 838) мұнайдың кинематикалық тұтқырлығын термиялық әсерсіз орташа есеппен 20 %-ға төмендету, хлорлы тұздардың концентрациясы мен бос күкірттің жаппай үлесін азайту бойынша нәтижелерді ресми түрде растады&lt;ref name=&quot;Analit_protocols&quot;&gt;Протоколы лабораторных испытаний № 870, 871, 873 (ЦЭСН &quot;Стандартойл&quot;, 2002) и № 797, 798, 838 (ЦЭСН &quot;Аналит&quot;, 2003) // Архивы ТОО &quot;ОКБ Модуль А&quot; / ATS Group.&lt;/ref&gt;.

== Марапаттары ==
* Қазақстан Әділет министрлігінің «Шапағат» форумының дипломанты (2006 жыл)&lt;ref name=&quot;Shapagat_official&quot;&gt;Ибрагимов Ильдар Равильевич — Дипломанты Шапағат «За вклад в инновационное развитие Казахстана» (2006) // Официальный портал Республиканского форума «ШАПАҒАТ» / Казпатент.&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* Бендицкий Г. Космический блеск оружейной утки, или Как пулю научили обгонять звук // Караван : газета. — Алматы, 1999. — 10 сентября. https://www.neweurasia.info/archive/1999/ka_press/09_10_Neoc0051.html
* Стоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Meridian Ingineresc. — Кишинёв: Технический университет Молдовы, 2009. — № 4. — С. 15–21. — ISSN 1683-853X. https://utm.md/meridian/2009/MI_4_2009/19_Stoicev_P_Rezonansnye.pdf

[[Санат:Физиктер]]
[[Санат:Қазақстан физиктері]]
[[Санат:Өнертапқыштар]]
[[Санат:Қазақстан өнертапқыштары]]</text>
      <sha1>4jxol72o5o5gji90kyu4j2th0sm04ba</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Литва қалалары</title>
    <ns>10</ns>
    <id>786676</id>
    <revision>
      <id>3683719</id>
      <parentid>3683050</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T17:03:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3683719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1101" sha1="69bonkm0jpe97wuc9842lqlodn15d4b" xml:space="preserve">{{Навигациялық жол 
 |state      = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
 |аты        = Литва қалалары
 |тақырыбы   = [[Литва қалаларының тізімі|Литва қалалары]]
 |сурет2     =  
 |мазмұны    = [[Акмяне]]{{•}} [[Алитус]]{{•}} [[Аникщяй]]{{•}} [[Арёгала]]{{•}} [[Балтойи-Воке]]{{•}} [[Биржай]]{{•}} [[Бирштонас]]{{•}} [[Вабальнинкас]]{{•}} [[Варена (Литва)|Варена]]{{•}} [[Варняй]]{{•}}  [[Вевис]]{{•}} [[Вейсеяй]]{{•}} [[Векшняй]]{{•}} [[Вилкавишкис]]{{•}} [[Вилькия]]{{•}} [[Вильнюс]]{{•}} [[Вирбалис]]{{•}} [[Висагинас]]{{•}}  [[Вянта]]{{•}} 
|асты       = 
 |асты_стиль = 
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Литва елді мекендері|{{PAGENAME}}]]
[[Санат:Қалалар тізімдері навигациялық үлгілері]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>69bonkm0jpe97wuc9842lqlodn15d4b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683894</id>
      <parentid>3683719</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:04:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3683894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1129" sha1="rctpnbuzhrafw3hdmns8u3y5wdoyya0" xml:space="preserve">{{Навигациялық жол 
 |state      = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
 |аты        = Литва қалалары
 |тақырыбы   = [[Литва қалаларының тізімі|Литва қалалары]]
 |сурет2     =  
 |мазмұны    = [[Акмяне]]{{•}} [[Алитус]]{{•}} [[Аникщяй]]{{•}} [[Арёгала]]{{•}} [[Балтойи-Воке]]{{•}} [[Биржай]]{{•}} [[Бирштонас]]{{•}} [[Вабальнинкас]]{{•}} [[Варена (Литва)|Варена]]{{•}} [[Варняй]]{{•}}  [[Вевис]]{{•}} [[Вейсеяй]]{{•}} [[Векшняй]]{{•}} [[Вилкавишкис]]{{•}} [[Вилькия]]{{•}} [[Вильнюс]]{{•}} [[Вирбалис]]{{•}} [[Висагинас]]{{•}}  [[Вянта]]{{•}} [[Гаргждай]]{{•}} 
|асты       = 
 |асты_стиль = 
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Литва елді мекендері|{{PAGENAME}}]]
[[Санат:Қалалар тізімдері навигациялық үлгілері]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rctpnbuzhrafw3hdmns8u3y5wdoyya0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Жарияланым</title>
    <ns>10</ns>
    <id>787173</id>
    <revision>
      <id>3683801</id>
      <parentid>3661060</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T21:59:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3683801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30801" sha1="pa79qc2erh6jcxgssux0hwljb9t0h9n" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;!--

== Зәкір ==
--&gt;&lt;span class=citation {{#if:{{{ref|}}}

 | id = &quot;{{anchorencode:CITEREF{{{ref}}}{{{жылы|}}}{{{әріп|}}}}}&quot;}}&gt;&lt;!--

== Автор ==
--&gt;{{#if:{{{авторы|}}}|''}}{{#switch:{{#if:{{{авторы|}}}|а}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{автор есімі|}}}|е}}{{#if:{{{автор сілтемесі|}}}|с}}

 | аес = [[{{{автор сілтемесі}}}|{{{авторы}}}, {{{автор есімі}}}]] 
 | ае  = {{{авторы}}}, {{{автор есімі}}}
 | ас  = [[{{{автор сілтемесі}}}|{{{авторы}}}]]
 | а   = {{{авторы}}}}}{{#if:{{{авторы|}}}|''&amp;#32;}}&lt;!--

== Бөлім ==
--&gt;{{#if:{{{бөлім|}}}|{{#invoke:Жарияланым|parts|{{{бөлім уикитека|}}}|{{{бөлім Уикитека|}}}|{{{бөлім|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім сілтеме|{{{сілтеме бөлім|}}}}}}|{{{бөлім мұрағат күні|}}}|{{{бөлім мұрағат|}}}|{{{бөлім ішкі тақырып|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім инфо|}}}|{{{бөлім2 уикитека|}}}|{{{бөлім2 Уикитека|}}}|{{{бөлім2|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім2 сілтеме|}}}|{{{бөлім2 мұрағат күні|}}}|{{{бөлім2 мұрағат|}}}|{{{бөлім2 ішкі тақырып|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім2 инфо|}}}|{{{бөлім3 уикитека|}}}|{{{бөлім3 Уикитека|}}}|{{{бөлім3|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім3 сілтеме|}}}|{{{бөлім3 мұрағат күні|}}}|{{{бөлім3 мұрағат|}}}|{{{бөлім3 ішкі тақырып|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім3 инфо|}}}|{{{бөлім4 уикитека|}}}|{{{бөлім4 Уикитека|}}}|{{{бөлім4|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім4 сілтеме|}}}|{{{бөлім4 мұрағат күні|}}}|{{{бөлім4 мұрағат|}}}|{{{бөлім4 ішкі тақырып|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім4 инфо|}}}|{{{бөлім5 уикитека|}}}|{{{бөлім5 Уикитека|}}}|{{{бөлім5|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім5 сілтеме|}}}|{{{бөлім5 мұрағат күні|}}}|{{{бөлім5 мұрағат|}}}|{{{бөлім5 ішкі тақырып|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім5 инфо|}}}|{{{бөлім материал|}}}|{{{бөлім тілі|}}}|{{{-бөлім тілі|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім түпнұсқа|}}}|{{{бөлім түпнұсқа сілтеме|}}}|{{{бөлім түпнұсқа мұрағат күні|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім түпнұсқа мұрағат|}}}|{{{бөлім түпнұсқа ішкі тақырып|}}}|{{{бөлім түпнұсқа инфо|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім2 түпнұсқа|}}}|{{{бөлім2 түпнұсқа сілтеме|}}}|{{{бөлім2 түпнұсқа мұрағат күні|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім2 түпнұсқа мұрағат|}}}|{{{бөлім2 түпнұсқа ішкі тақырып|}}}|{{{бөлім2 түпнұсқа инфо|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім3 түпнұсқа|}}}|{{{бөлім3 түпнұсқа сілтеме|}}}|{{{бөлім3 түпнұсқа мұрағат күні|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім3 түпнұсқа мұрағат|}}}|{{{бөлім3 түпнұсқа ішкі тақырып|}}}|{{{бөлім3 түпнұсқа инфо|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім4 түпнұсқа|}}}|{{{бөлім4 түпнұсқа сілтеме|}}}|{{{бөлім4 түпнұсқа мұрағат күні|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім4 түпнұсқа мұрағат|}}}|{{{бөлім4 түпнұсқа ішкі тақырып|}}}|{{{бөлім4 түпнұсқа инфо|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім5 түпнұсқа|}}}|{{{бөлім5 түпнұсқа сілтеме|}}}|{{{бөлім5 түпнұсқа мұрағат күні|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім5 түпнұсқа мұрағат|}}}|{{{бөлім5 түпнұсқа ішкі тақырып|}}}|{{{бөлім5 түпнұсқа инфо|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім түпнұсқа тілі|}}}|{{{-бөлім түпнұсқа тілі|}}}|{{{бөлім түрі|}}}|{{{бөлім том саны|}}}|&lt;!-- 
--&gt;{{{бөлім негізгі авторы|}}}||{{{бөлім тең авторлары|}}}|{{{бөлім жауапты|}}}||||||||||||&lt;!-- 
--&gt;{{{бөлім жауапты2|}}}|{{{бөлім жауапты3|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім жауапты4|}}}|{{{бөлім жауапты5|}}}}}{{#switch:{{{1|}}}|мақала=&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{бөлім nodot|}}}||.}}&amp;nbsp;— {{#switch:{{{тілі|}}}{{{-тілі|}}}|be=У|cs|de|el|en|es|&lt;!--
--&gt;et|fi|fr|ga|grc|is|it|la|lt|lv|nl|nn|no|pl|pt|ro|sv|tr=In|В}}:|&amp;nbsp;//}}&amp;#32;}}&lt;!--

== Тақырыбы ==
--&gt;{{#if:{{{тақырыбы|}}}|{{#invoke:Жарияланым|parts|{{{уикитека|}}}|{{{Уикитека|}}}|{{{тақырыбы|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{сілтеме|}}}|{{{мұрағат күні|}}}|{{{мұрағат|}}}|{{{ішкі тақырып|}}}|{{{инфо|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{уикитека2|}}}|{{{Уикитека2|}}}|{{{тақырыбы2|}}}|{{{сілтеме2|}}}|{{{мұрағат2 күні|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{мұрағат2|}}}|{{{ішкі тақырып2|}}}|{{{инфо2|}}}|{{{уикитека3|}}}|{{{Уикитека3|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{тақырыбы3|}}}|{{{сілтеме3|}}}|{{{мұрағат3 күні|}}}|{{{мұрағат3|}}}|{{{ішкі тақырып3|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{инфо3|}}}|{{{уикитека4|}}}|{{{Уикитека4|}}}|{{{тақырыбы4|}}}|{{{сілтеме4|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{мұрағат4 күні|}}}|{{{мұрағат4|}}}|{{{ішкі тақырып4|}}}|{{{инфо4|}}}|{{{уикитека5|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{Уикитека5|}}}|{{{тақырыбы5|}}}|{{{сілтеме5|}}}|{{{мұрағат5 күні|}}}|{{{мұрағат5|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{ішкі тақырып5|}}}|{{{инфо5|}}}|{{{материал|}}}|{{{тілі|}}}|{{{-тілі|}}}|{{{түпнұсқа|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{түпнұсқа сілтеме|}}}|{{{түпнұсқа мұрағат күні|}}}|{{{түпнұсқа мұрағат|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{түпнұсқа ішкі тақырып|}}}|{{{түпнұсқа инфо|}}}|{{{түпнұсқа2|}}}|{{{түпнұсқа2 сілтеме|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{түпнұсқа2 мұрағат күні|}}}|{{{түпнұсқа2 мұрағат|}}}|{{{түпнұсқа2 ішкі тақырып|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{түпнұсқа2 инфо|}}}|{{{түпнұсқа3|}}}|{{{түпнұсқа3 сілтеме|}}}|{{{түпнұсқа3 мұрағат күні|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{түпнұсқа3 мұрағат|}}}|{{{түпнұсқа3 ішкі тақырып|}}}|{{{түпнұсқа3 инфо|}}}|{{{түпнұсқа4|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{түпнұсқа4 сілтеме|}}}|{{{түпнұсқа4 мұрағат күні|}}}|{{{түпнұсқа4 мұрағат|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{түпнұсқа4 ішкі тақырып|}}}|{{{түпнұсқа4 инфо|}}}|{{{түпнұсқа5|}}}|{{{түпнұсқа5 сілтеме|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{түпнұсқа5 мұрағат күні|}}}|{{{түпнұсқа5 мұрағат|}}}|{{{түпнұсқа5 ішкі тақырып|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{түпнұсқа5 инфо|}}}|{{{түпнұсқа тілі|}}}|{{{-түпнұсқа тілі|}}}|{{{түрі|}}}|{{{том саны|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{негізгі авторы|}}}|{{{автор2|}}}|{{{тең авторлары|}}}|{{{жауапты|}}}|{{{авторы|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{автор есімі|}}}|{{{автор2 есімі|}}}|{{{автор2 сілтемесі|}}}|{{{автор3|}}}|{{{автор3 сілтемесі|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{автор3 есімі|}}}|{{{автор4|}}}|{{{автор4 есімі|}}}|{{{автор5|}}}|{{{автор5 есімі|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{жауапты2|}}}|{{{жауапты3|}}}|{{{жауапты4|}}}|{{{жауапты5|}}}}}|&lt;!--
--&gt;&lt;b class=error&gt;Қате: үлгіде {{para|тақырыбы}} параметрі көрсетілмеген &lt;!--
--&gt;{{tl|жарияланым}}&lt;/b&gt;}}{{#switch:{{{1|}}}

 | кітап|#default = {{#if:{{{басылымы|}}}|{{#if:{{{nodot|}}}||.}}&amp;nbsp;— {{{басылымы}}}|&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nodot|}}}||.}}}}
 | мақала         = &lt;!--

== Мерзімді басылым ==
--&gt;&amp;#32;// {{#if:{{{басылымы|}}}|{{#if:{{{басылым сілтеме|}}}|&lt;!--
--&gt;[{{{басылым сілтеме}}} {{{басылымы}}}]|{{{басылымы}}}}}&lt;!--
--&gt;&lt;b class=error&gt;Қате: үлгіде {{para|басылым}} параметрі көрсетілмеген &lt;!--
--&gt;{{tl|жарияланым}}&lt;/b&gt;}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{түрі|}}}|&amp;nbsp;: {{{түрі}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{басылым жауапты|}}}
 | &amp;nbsp;/ {{{басылым жауапты}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{басылым жауапты2|}}}|&amp;nbsp;; {{{басылым жауапты2}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{басылым жауапты3|}}}|&amp;nbsp;; {{{басылым жауапты3}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{басылым жауапты4|}}}|&amp;nbsp;; {{{басылым жауапты4}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{басылым жауапты5|}}}|&amp;nbsp;; {{{басылым жауапты5}}}}}}}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{басылым nodot|}}}||.}}}}&lt;!--

== Ерекше мәліметтер ==
--&gt;{{#if:{{{ерекше мәліметтері|}}}|&amp;nbsp;— {{{ерекше мәліметтері}}}.}}&lt;!--

== Шығыс мәліметтері. Физикалық сипаттамасы == 
=== Орны. Баспасы. Жылы ===
--&gt;{{#if:{{{орны|}}}|&amp;nbsp;— {{жарияланым/орны|{{{орны}}}|&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{баспасы|}}}{{{жылы|}}}||.}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{баспасы|}}}|{{#if:{{{орны|}}}|&amp;nbsp;:|&amp;nbsp;—}} {{{баспасы}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{жылы|}}}||.}}}}{{#if:{{{орны|}}}{{{баспасы|}}}|&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{орны2|}}}|&amp;nbsp;; {{жарияланым/орны|{{{орны2}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{баспасы2|}}}|&amp;nbsp;: {{{баспасы2}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{орны3|}}}|&amp;nbsp;; {{жарияланым/орны|{{{орны3}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{баспасы3|}}}|&amp;nbsp;: {{{баспасы3}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{орны4|}}}|&amp;nbsp;; {{жарияланым/орны|{{{орны4}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{баспасы4|}}}|&amp;nbsp;: {{{баспасы4}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{орны5|}}}|&amp;nbsp;; {{жарияланым/орны|{{{орны5}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{баспасы5|}}}|&amp;nbsp;: {{{баспасы5}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{жылы|}}}|{{#if:{{{орны|}}}{{{баспасы|}}}|,|&amp;nbsp;—}} {{{жылы}}}{{#switch:{{{-тілі|{{{тілі|}}}}}}|ja|zh=年}}.}}&lt;!--

=== Том ===
--&gt;{{#if:{{{томы|}}}|{{#if:{{{volume|}}}{{{band|}}}||&amp;nbsp;— &lt;!--
--&gt;{{#switch:{{#if:{{{томы|}}}|т}}{{#if:{{{том тақырыбы|}}}|тт}}{{#if:{{{том сілтемесі|}}}|тс}}
 | т     = Т.&amp;nbsp;{{{томы}}}
 | тт    = Т.&amp;nbsp;: {{{том тақырыбы}}}
 | ттт   = Т.&amp;nbsp;{{{томы}}}&amp;nbsp;: {{{том тақырыбы}}}
 | ттс   = [{{{том сілтемесі}}} Т.&amp;nbsp;{{{томы}}}]
 | тттс  = [{{{том сілтемесі}}} Т.&amp;nbsp;: {{{том тақырыбы}}}]
 | ттттс = [{{{том сілтемесі}}} Т.&amp;nbsp;{{{томы}}}&amp;nbsp;: {{{том тақырыбы}}}]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{том жауапты|}}}|&amp;nbsp;/ {{{том жауапты}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{шығарылымы|}}}{{{кітап|}}}{{{нөмірі|}}}{{{бөлімшесі|}}}{{{айы|}}}||.}}}}}}&lt;!--

=== Шығарылым ===
--&gt;{{#if:{{{шығарылымы|}}}|{{#if:{{{volume|}}}{{{band|}}}||&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{#if:{{{шығарылымы|}}}|ш}}{{#if:{{{шығарылым тақырыбы|}}}|шт}}{{#if:{{{шығарылым сілтемесі|}}}|шс}}

 | ш     = {{#if:{{{томы|}}}|, ш|&amp;nbsp;— Ш}}ығ.&amp;nbsp;{{{шығарылымы}}}
 | шт    = {{#if:{{{томы|}}}|, ш|&amp;nbsp;— Ш}}ығ.&amp;nbsp;: {{{шығарылым тақырыбы}}}
 | шшт   = {{#if:{{{томы|}}}|, ш|&amp;nbsp;— Ш}}ығ.&amp;nbsp;{{{шығарылымы}}}&amp;nbsp;: {{{шығарылым тақырыбы}}}
 | шшс   = {{#if:{{{томы|}}}|,|&amp;nbsp;—}} [{{{шығарылым сілтемесі}}} &lt;!--
--&gt;{{#if:{{{томы|}}}|ш|Ш}}ығ.&amp;nbsp;{{{шығарылымы}}}]

 | штшс  = {{#if:{{{томы|}}}|,|&amp;nbsp;—}} [{{{шығарылым сілтемесі}}} &lt;!--
--&gt;{{#if:{{{томы|}}}|ш|Ш}}ығ.&amp;nbsp;: {{{шығарылым тақырыбы}}}]

 | шштшс = {{#if:{{{томы|}}}|,|&amp;nbsp;—}} [{{{шығарылым сілтемесі}}} &lt;!--
--&gt;{{#if:{{{томы|}}}|ш|Ш}}ығ.&amp;nbsp;{{{шығарылымы}}}&amp;nbsp;: {{{шығарылым тақырыбы}}}]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{шығарылым жауапты|}}}|&amp;nbsp;/ {{{шығарылым жауапты}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{кітап|}}}{{{нөмірі|}}}{{{бөлімшесі|}}}{{{айы|}}}||.}}}}}}&lt;!--

=== Кітап ===
--&gt;{{#if:{{{кітап|}}}|{{#if:{{{volume|}}}{{{band|}}}{{{issue|}}}{{{heft|}}}{{{book|}}}{{{buch|}}}||&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{#if:{{{кітап|}}}|к}}{{#if:{{{кітап тақырыбы|}}}|кт}}{{#if:{{{кітап сілтемесі|}}}|кс}}

 | к     = {{#if:{{{томы|}}}{{{шығарылымы|}}}|, к|&amp;nbsp;— К}}іт.&amp;nbsp;{{{кітап}}}
 | кт    = {{#if:{{{томы|}}}{{{шығарылымы|}}}|, к|&amp;nbsp;— К}}іт.&amp;nbsp;: {{{кітап тақырыбы}}}
 | ккт   = {{#if:{{{томы|}}}{{{шығарылымы|}}}|, к|&amp;nbsp;— К}}іт.&amp;nbsp;{{{кітап}}}&amp;nbsp;: {{{кітап тақырыбы}}}
 | ккс   = {{#if:{{{томы|}}}{{{шығарылымы|}}}|,|&amp;nbsp;—}} [{{{кітап сілтемесі}}} &lt;!--
--&gt;{{#if:{{{томы|}}}{{{шығарылымы|}}}|к|К}}іт.&amp;nbsp;{{{кітап}}}]

 | кткс  = {{#if:{{{томы|}}}{{{шығарылымы|}}}|,|&amp;nbsp;—}} [{{{кітап сілтемесі}}} &lt;!--
--&gt;{{#if:{{{томы|}}}{{{шығарылымы|}}}|к|К}}іт.&amp;nbsp;: {{{кітап тақырыбы}}}]

 | ккткс = {{#if:{{{томы|}}}{{{шығарылымы|}}}|,|&amp;nbsp;—}} [{{{кітап сілтемесі}}} &lt;!--
--&gt;{{#if:{{{томы|}}}{{{шығарылымы|}}}|к|К}}іт.&amp;nbsp;{{{кітап}}}&amp;nbsp;: {{{кітап тақырыбы}}}]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{кітап жауапты|}}}|&amp;nbsp;/ {{{кітап жауапты}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{нөмірі|}}}{{{бөлімшесі|}}}{{{айы|}}}||.}}}}}}&lt;!--

=== Volume ===
--&gt;{{#if:{{{volume|}}}|{{#if:{{{томы|}}}{{{band|}}}||&amp;nbsp;— &lt;!--
--&gt;{{#switch:{{#if:{{{volume|}}}|v}}{{#if:{{{volume тақырыбы|}}}|vз}}{{#if:{{{volume сілтемесі|}}}|vс}}
 | v     = Vol.&amp;nbsp;{{{volume}}}
 | vз    = Vol.&amp;nbsp;: {{{volume тақырыбы}}}
 | vvз   = Vol.&amp;nbsp;{{{volume}}}&amp;nbsp;: {{{volume тақырыбы}}}
 | vvс   = [{{{volume сілтемесі}}} Vol.&amp;nbsp;{{{volume}}}]
 | vзvс  = [{{{volume сілтемесі}}} Vol.&amp;nbsp;: {{{volume тақырыбы}}}]
 | vvзvс = [{{{volume сілтемесі}}} Vol.&amp;nbsp;{{{volume}}}&amp;nbsp;: {{{volume тақырыбы}}}]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{volume жауапты|}}}|&amp;nbsp;/ {{{volume жауапты}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{issue|}}}{{{book|}}}{{{нөмірі|}}}{{{бөлімшесі|}}}{{{айы|}}}||.}}}}}}&lt;!--

=== Issue ===
--&gt;{{#if:{{{issue|}}}|{{#if:{{{томы|}}}{{{band|}}}{{{шығарылымы|}}}{{{heft|}}}||&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{#if:{{{issue|}}}|i}}{{#if:{{{issue тақырыбы|}}}|iз}}{{#if:{{{issue сілтемесі|}}}|iс}}
 | i     = {{#if:{{{volume|}}}|, n|&amp;nbsp;— N}}o.&amp;nbsp;{{{issue}}}
 | iз    = {{#if:{{{volume|}}}|, n|&amp;nbsp;— N}}o.&amp;nbsp;: {{{issue тақырыбы}}}
 | iiз   = {{#if:{{{volume|}}}|, n|&amp;nbsp;— N}}o.&amp;nbsp;{{{issue}}}&amp;nbsp;: {{{issue тақырыбы}}}
 | iiс   = {{#if:{{{томы|}}}|,|&amp;nbsp;—}} [{{{issue сілтемесі}}} &lt;!--
--&gt;{{#if:{{{volume|}}}|n|N}}o.&amp;nbsp;{{{issue}}}]
 | iзiс  = {{#if:{{{volume|}}}|,|&amp;nbsp;—}} [{{{issue сілтемесі}}} &lt;!--
--&gt;{{#if:{{{volume|}}}|n|N}}o.&amp;nbsp;: {{{issue тақырыбы}}}]
 | iiзiс = {{#if:{{{томы|}}}|,|&amp;nbsp;—}} [{{{issue сілтемесі}}} &lt;!--
--&gt;{{#if:{{{volume|}}}|n|N}}o.&amp;nbsp;{{{issue}}}&amp;nbsp;: {{{issue тақырыбы}}}]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{issue жауапты|}}}|&amp;nbsp;/ {{{issue жауапты}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{book|}}}{{{нөмірі|}}}{{{бөлімшесі|}}}{{{айы|}}}||.}}}}}}&lt;!--

=== Book ===
--&gt;{{#if:{{{book|}}}|{{#if:{{{томы|}}}{{{band|}}}{{{шығарылымы|}}}{{{heft|}}}{{{кітап|}}}{{{buch|}}}||&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{#if:{{{book|}}}|b}}{{#if:{{{book тақырыбы|}}}|bз}}{{#if:{{{book сілтемесі|}}}|bс}}
 | b     = {{#if:{{{volume|}}}{{{issue|}}}|, b|&amp;nbsp;— B}}k.&amp;nbsp;{{{book}}}
 | bз    = {{#if:{{{volume|}}}{{{issue|}}}|, b|&amp;nbsp;— B}}k.&amp;nbsp;: {{{book тақырыбы}}}
 | bbз   = {{#if:{{{volume|}}}{{{issue|}}}|, b|&amp;nbsp;— B}}k.&amp;nbsp;{{{book}}}&amp;nbsp;: {{{book тақырыбы}}}
 | bbс   = {{#if:{{{volume|}}}{{{issue|}}}|,|&amp;nbsp;—}} [{{{book сілтемесі}}} &lt;!--
--&gt;{{#if:{{{volume|}}}{{{issue|}}}|b|B}}k.&amp;nbsp;{{{book}}}]
 | bзbс  = {{#if:{{{volume|}}}{{{issue|}}}|,|&amp;nbsp;—}} [{{{book сілтемесі}}} &lt;!--
--&gt;{{#if:{{{volume|}}}{{{issue|}}}|b|B}}k.&amp;nbsp;: {{{book тақырыбы}}}]
 | bbзbс = {{#if:{{{volume|}}}{{{issue|}}}|,|&amp;nbsp;—}} [{{{book сілтемесі}}} &lt;!--
--&gt;{{#if:{{{volume|}}}{{{issue|}}}|b|B}}k.&amp;nbsp;{{{book}}}&amp;nbsp;: {{{book тақырыбы}}}]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{book жауапты|}}}|&amp;nbsp;/ {{{book жауапты}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{нөмірі|}}}{{{бөлімшесі|}}}{{{айы|}}}||.}}}}}}&lt;!--

=== Band ===
--&gt;{{#if:{{{band|}}}|{{#if:{{{томы|}}}{{{volume|}}}||&amp;nbsp;— &lt;!--
--&gt;{{#switch:{{#if:{{{band|}}}|b}}{{#if:{{{band тақырыбы|}}}|bз}}{{#if:{{{band сілтемесі|}}}|bс}}
 | b     = Bd.&amp;nbsp;{{{band}}}
 | bз    = Bd.&amp;nbsp;: {{{band тақырыбы}}}
 | bbз   = Bd.&amp;nbsp;{{{band}}}&amp;nbsp;: {{{band тақырыбы}}}
 | bbс   = [{{{band сілтемесі}}} Bd.&amp;nbsp;{{{band}}}]
 | bзbс  = [{{{band сілтемесі}}} Bd.&amp;nbsp;: {{{band тақырыбы}}}]
 | bbзbс = [{{{band сілтемесі}}} Bd.&amp;nbsp;{{{band}}}&amp;nbsp;: {{{band тақырыбы}}}]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{band жауапты|}}}|&amp;nbsp;/ {{{band жауапты}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{heft|}}}{{{buch|}}}{{{нөмірі|}}}{{{бөлімшесі|}}}{{{айы|}}}||.}}}}}}&lt;!--

=== Heft ===
--&gt;{{#if:{{{heft|}}}|{{#if:{{{томы|}}}{{{volume|}}}{{{шығарылымы|}}}{{{issue|}}}||&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{band|}}}|,&amp;#32;|&amp;nbsp;—&amp;#32;}}&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{#if:{{{heft|}}}|h}}{{#if:{{{heft тақырыбы|}}}|hз}}{{#if:{{{heft сілтемесі|}}}|hс}}
 | h     = H.&amp;nbsp;{{{heft}}}
 | hз    = H.&amp;nbsp;: {{{heft тақырыбы}}}
 | hhз   = H.&amp;nbsp;{{{heft}}}&amp;nbsp;: {{{heft тақырыбы}}}
 | hhс   = [{{{heft сілтемесі}}} H.&amp;nbsp;{{{heft}}}]
 | hзhс  = [{{{heft сілтемесі}}} H.&amp;nbsp;: {{{heft тақырыбы}}}]
 | hhзhс = [{{{heft сілтемесі}}} H.&amp;nbsp;{{{heft}}}&amp;nbsp;: {{{heft тақырыбы}}}]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{heft жауапты|}}}|&amp;nbsp;/ {{{heft жауапты}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{buch|}}}{{{нөмірі|}}}{{{бөлімшесі|}}}{{{айы|}}}||.}}}}}}&lt;!--

=== Buch ===
--&gt;{{#if:{{{buch|}}}|{{#if:{{{томы|}}}{{{volume|}}}{{{шығарылымы|}}}{{{issue|}}}{{{кітап|}}}{{{book|}}}||&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{band|}}}{{{heft|}}}|,&amp;#32;|&amp;nbsp;—&amp;#32;}}&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{#if:{{{buch|}}}|b}}{{#if:{{{buch тақырыбы|}}}|bз}}{{#if:{{{buch сілтемесі|}}}|bс}}
 | b     = Buch&amp;nbsp;{{{buch}}}
 | bз    = Buch&amp;nbsp;: {{{buch тақырыбы}}}
 | bbз   = Buch&amp;nbsp;{{{buch}}}&amp;nbsp;: {{{buch тақырыбы}}}
 | bbс   = [{{{buch сілтемесі}}} Buch&amp;nbsp;{{{buch}}}]
 | bзbс  = [{{{buch сілтемесі}}} Buch&amp;nbsp;: {{{buch тақырыбы}}}]
 | bbзbс = [{{{buch сілтемесі}}} Buch&amp;nbsp;{{{buch}}}&amp;nbsp;: {{{buch тақырыбы}}}]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{buch жауапты|}}}|&amp;nbsp;/ {{{buch жауапты}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{нөмірі|}}}{{{бөлімшесі|}}}{{{айы|}}}||.}}}}}}&lt;!--

=== Нөмір ===
--&gt;{{#if:{{{нөмірі|}}}|{{#if:{{{томы|}}}{{{volume|}}}{{{band|}}}{{{шығарылымы|}}}{{{issue|}}}{{{heft|}}}&lt;!--
--&gt;{{{кітап|}}}{{{book|}}}{{{buch|}}}|,&amp;#32;|&amp;nbsp;—&amp;#32;}}&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{#if:{{{нөмірі|}}}|н}}{{#if:{{{нөмір тақырыбы|}}}|нз}}{{#if:{{{нөмір сілтемесі|}}}|нс}}
 | н     = №&amp;nbsp;{{{нөмірі}}}
 | ннз   = №&amp;nbsp;{{{нөмірі}}}&amp;nbsp;: {{{нөмір тақырыбы}}}
 | ннс   = [{{{нөмір сілтемесі}}} №&amp;nbsp;{{{нөмірі}}}]
 | ннзнс = [{{{нөмір сілтемесі}}} №&amp;nbsp;{{{нөмірі}}}&amp;nbsp;: {{{нөмір тақырыбы}}}]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{нөмір жауапты|}}}|&amp;nbsp;/ {{{нөмір жауапты}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{бөлімшесі|}}}{{{айы|}}}||.}}}}&lt;!--

=== Бөлімше ===
--&gt;{{#if:{{{бөлімшесі|}}}|{{#if:{{{томы|}}}{{{volume|}}}{{{band|}}}{{{шығарылымы|}}}{{{issue|}}}{{{heft|}}}&lt;!--
--&gt;{{{кітап|}}}{{{book|}}}{{{buch|}}}{{{нөмірі|}}}|,&amp;#32;|&amp;nbsp;—&amp;#32;}}&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{#if:{{{бөлімшесі|}}}|р}}{{#if:{{{бөлімше тақырыбы|}}}|рз}}{{#if:{{{бөлімше сілтемесі|}}}|рс}}
 | р     = {{{бөлімшесі}}}
 | ррз   = {{{бөлімшесі}}}&amp;nbsp;: {{{бөлімше тақырыбы}}}
 | ррс   = [{{{бөлімше сілтемесі}}} {{{бөлімшесі}}}]
 | ррзрс = [{{{бөлімше сілтемесі}}} {{{бөлімшесі}}}&amp;nbsp;: {{{бөлімше тақырыбы}}}]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{бөлімше жауапты|}}}|&amp;nbsp;/ {{{бөлімше жауапты}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{айы|}}}||.}}}}&lt;!--

=== Күні  ===
--&gt;{{#switch:{{#if:{{{айы|}}}|м}}{{#if:{{{күн|{{{сан|}}}}}}|д}}
 | мд  = {{#if:{{{жылы|}}}|&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{томы|}}}{{{шығарылымы|}}}{{{кітап|}}}{{{volume|}}}{{{issue|}}}{{{book|}}}&lt;!--
--&gt;{{{band|}}}{{{heft|}}}{{{buch|}}}{{{нөмірі|}}}{{{бөлімшесі|}}}|&lt;!--
--&gt;&amp;#32;({{#switch: {{{-тілі|{{{тілі|kk}}}}}} | kk | ru | be | uk | pl | sk | cs | bg | mk | cu | sh | bs | sr | hr | kjv | me | sl ={{#time:j xg|0000-{{{айы}}}-{{{күн|{{{сан|}}}}}}|{{{-тілі|{{{тілі|kk}}}}}}}} | ja | zh = {{#time:Fj日|0000-{{{айы}}}-{{{күн|{{{сан|}}}}}}|{{{-тілі|{{{тілі|ja}}}}}}}}|{{#time:j F|0000-{{{айы}}}-{{{күн|{{{сан|}}}}}}|{{{-тілі|{{{тілі|}}}}}}}}}})|&lt;!--
--&gt;&amp;nbsp;—&amp;#32;{{#switch: {{{-тілі|{{{тілі|kk}}}}}} | kk | ru | be | uk | pl | sk | cs | bg | mk | cu | sh | bs | sr | hr | kjv | me | sl ={{#time:j xg|0000-{{{айы}}}-{{{күн|{{{сан|}}}}}}|{{{-тілі|{{{тілі|kk}}}}}}}}| ja | zh = {{#time:Fj日|0000-{{{айы}}}-{{{күн|{{{сан|}}}}}}|{{{-тілі|{{{тілі|ja}}}}}}}}|{{#time:j F|0000-{{{айы}}}-{{{күн|{{{сан|}}}}}}|{{{-тілі|{{{тілі|}}}}}}}}}}}}.}}
 | м   = {{#if:{{{жылы|}}}|&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{томы|}}}{{{шығарылымы|}}}{{{кітап|}}}{{{volume|}}}{{{issue|}}}{{{book|}}}&lt;!--
--&gt;{{{band|}}}{{{heft|}}}{{{buch|}}}{{{нөмірі|}}}{{{бөлімшесі|}}}|&lt;!--
--&gt;&amp;#32;({{#time:F|0000-{{{айы}}}|{{{-тілі|{{{тілі|}}}}}}}})|&lt;!--
--&gt;&amp;nbsp;— {{ucfirst:{{#time:F|0000-{{{айы}}}|{{{-тілі|{{{тілі|}}}}}}}}}}}}.}}}}&lt;!--

=== Парақтар. Беттер. Бағандар ===
--&gt;{{#switch:{{#if:{{{парақтар|}}}|{{{беттер|}}}|{{{парақтар тақырыбы|}}}|{{{беттер тақырыбы|}}}&lt;!--
--&gt;{{{парақ саны|}}}|{{{жалпы беттер|{{{беттер|}}}}}}|{{{иллюстрация парағы|}}}|{{{иллюстрация беті|}}}|{{{бағандар|}}}
--&gt;{{{баған пагинациясы|}}}|{{{баған тақырыбы|}}}|{{{баған саны|}}}|ру}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{pages|}}}|{{{pages тақырыбы|}}}|{{{allpages|}}}|{{{allpages иллюстраций|}}}&lt;!--
--&gt;{{{columns|}}}|{{{columns пагинациясы|}}}|{{{columns тақырыбы|}}}|{{{allcolumns|}}}|en}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{seite|}}}|{{{seite тақырыбы|}}}|{{{alleseiten|}}}|{{{alleseiten иллюстраций|}}}&lt;!--
--&gt;{{{kolonnen|}}}|{{{kolonnen пагинациясы|}}}|{{{kolonnen тақырыбы|}}}|{{{allekolonnen|}}}|de}}
 | kk = {{жарияланым/беттер|{{{парақтар|}}}|{{{беттер|}}}|||{{{пагинация|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{парақтар тақырыбы|}}}|{{{парақтар2|}}}|{{{парақтар3|}}}|{{{парақтар4|}}}|{{{парақтар5|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{беттер тақырыбы|}}}|{{{беттер2|}}}|{{{беттер3|}}}|{{{беттер4|}}}|{{{беттер5|}}}|&lt;!--
--&gt;||||||||||{{{парақ саны|}}}|{{{жалпы беттер|{{{беттер|}}}}}}|||{{{иллюстрациялар|}}}|{{{нөмірсіз парақ|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{нөмірсіз бет|}}}|{{{тілі|}}}|{{{-тілі|}}}|{{{иллюстрация парағы|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{иллюстрация беті|}}}|||{{{иллюстрация түрі|}}}|{{{бағандар|}}}|||{{{баған пагинациясы|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{баған тақырыбы|}}}|{{{бағандар2|}}}|{{{бағандар3|}}}|{{{бағандар4|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бағандар5|}}}|||||||||||||{{{баған саны|}}}}}
 | en = {{жарияланым/беттер|||{{{pages|}}}||{{{пагинация|}}}|||||||||||{{{pages тақырыбы|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{pages2|}}}|{{{pages3|}}}|{{{pages4|}}}|{{{pages5|}}}||||||||{{{allpages|}}}||&lt;!--
--&gt;{{{иллюстрациялар|}}}|{{{нөмірсіз парақ|}}}|{{{нөмірсіз бет|}}}|{{{тілі|}}}|{{{-тілі|}}}|||&lt;!--
--&gt;{{{allpages  иллюстрациясы|}}}||{{{иллюстрация түрі|}}}||{{{columns|}}}||||||||&lt;!--
--&gt;{{{columns пагинациясы|}}}|{{{columns тақырыбы|}}}|{{{columns2|}}}|{{{columns3|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{columns4|}}}|{{{columns5|}}}||||||||{{{allcolumns|}}}}}
 | de = {{жарияланым/беттер||||{{{seite|}}}|{{{пагинация|}}}||||||||||||||||&lt;!--
--&gt;{{{seite тақырыбы|}}}|{{{seite2|}}}|{{{seite3|}}}|{{{seite4|}}}|{{{seite5|}}}||||&lt;!--
--&gt;{{{alleseiten|}}}|{{{иллюстрациялар|}}}|{{{нөмірсіз парақ|}}}|{{{нөмірсіз бет|}}}|{{{тілі|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{-тілі|}}}||||{{{alleseiten  иллюстрациясы|}}}|{{{иллюстрация түрі|}}}|||{{{kolonnen|}}}|&lt;!--
||||||||||||{{{kolonnen пагинациясы|}}}|{{{kolonnen тақырыбы|}}}|{{{kolonnen2|}}}|{{{kolonnen3|}}}|{{{kolonnen4|}}}|
--&gt;{{{kolonnen5|}}}|||{{{allekolonnen|}}}}}}}&lt;!--

=== Жиынтық. Өлшемдері ===
--&gt;{{#if:{{{жиынтық|}}}{{{құрамы|}}}|&amp;nbsp;{{#if:{{{жалпы беттер|{{{беттер|}}}}}}{{{allpages|}}}{{{alleseite|}}}&lt;!--
--&gt;{{{баған саны|}}}{{{allcolumns|}}}{{{allekolonnen|}}}|+|—}} {{{құрамы|{{{жиынтық}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{жиынтық инфо|}}}{{{қосымша|}}}|&amp;nbsp;{{#if:{{{жалпы беттер|{{{беттер|}}}}}}{{{allpages|}}}&lt;!--
--&gt;{{{alleseite|}}}{{{баған саны|}}}{{{allcolumns|}}}{{{allekolonnen|}}}|&amp;#58;|+}} &lt;!--
--&gt;{{{қосымша|{{{жиынтық инфо}}}}}}}}{{#if:{{{өлшемдері|}}}|&amp;nbsp;; {{{өлшемдері}}}.|.}}}}&lt;!--

== Серия ==
--&gt;{{жарияланым/серия|{{{сериясы|}}}|{{{серия томдары|}}}|{{{тілі|}}}|{{{-тілі|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{серия жауапты|}}}|{{{ішкі серия|}}}|{{{ішкі серия нөмірі|}}}|{{{ішкі серия issn|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{серия жыл|}}}|{{{серия нөмірі|}}}|{{{серия том|}}}|{{{серия volume|}}}|{{{серия band|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{серия шығарылымы|}}}|{{{серия issue|}}}|{{{серия heft|}}}|{{{серия кітабы|}}}|{{{серия book|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{серия buch|}}}|{{{серия бөлімі|}}}}}&lt;!--

== Дереккөздер ==
--&gt;{{#if:{{{дереккөздер|}}}|&amp;nbsp;— {{ucfirst:{{{дереккөздер}}}.}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{дереккөздер2|}}}|&amp;nbsp;— {{ucfirst:{{{дереккөздер2}}}.}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{дереккөздер3|}}}|&amp;nbsp;— {{ucfirst:{{{дереккөздер3}}}.}}}}}}}}&lt;!--

== Мазмұны ==
--&gt;{{#if:{{{мазмұны|}}}{{{мазмұнынан|}}}|&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{{тілі|}}}{{{-тілі|}}}
 | #default = &amp;nbsp;— {{#if:{{{мазмұнынан|}}}|М|М}}азмұны
 | cs|de|el|en|es|et|fi|fr|ga|grc|is|it|la|lt|lv|nl|nn|no|pl|pt|ro|sv|tr = &amp;nbsp;— &lt;!--
--&gt;{{#if:{{{мазмұнынан|}}}|Ex c|C}}ont}}.: {{жарияланым/мазмұны|&lt;!--
--&gt;{{{мазмұнынан|{{{мазмұны|}}}}}}|{{{мазмұнынан2|{{{мазмұны2|}}}}}}|&lt;!--
--&gt;{{{мазмұнынан3|{{{мазмұны3|}}}}}}|{{{мазмұнынан4|{{{мазмұны4|}}}}}}|&lt;!--
--&gt;{{{мазмұнынан5|{{{мазмұны5|}}}}}}|{{{мазмұнынан6|{{{мазмұны6|}}}}}}|&lt;!--
--&gt;{{{мазмұнынан7|{{{мазмұны7|}}}}}}|{{{мазмұнынан8|{{{мазмұны8|}}}}}}|&lt;!--
--&gt;{{{мазмұнынан9|{{{мазмұны9|}}}}}}|{{{мазмұнынан10|{{{мазмұны10|}}}}}}|&lt;!--
--&gt;{{{мазмұнынан11|{{{мазмұны11|}}}}}}|{{{мазмұнынан12|{{{мазмұны12|}}}}}}|&lt;!--
--&gt;{{{мазмұнынан13|{{{мазмұны13|}}}}}}|{{{мазмұнынан14|{{{мазмұны14|}}}}}}|&lt;!--
--&gt;{{{мазмұнынан15|{{{мазмұны15|}}}}}}|{{{мазмұнынан16|{{{мазмұны16|}}}}}}|&lt;!--
--&gt;{{{мазмұнынан17|{{{мазмұны17|}}}}}}|{{{мазмұнынан18|{{{мазмұны18|}}}}}}|&lt;!--
--&gt;{{{мазмұнынан19|{{{мазмұны19|}}}}}}|{{{мазмұнынан20|{{{мазмұны20|}}}}}}}}.}}&lt;!--

== Таралымы ==
--&gt;{{#if:{{{таралымы|}}}|&amp;nbsp;— {{nobr|{{formatnum:{{{таралымы}}}}} дана.}}}}&lt;!--

== Стандартты нөмірлер ==
--&gt;{{жарияланым/стандартты нөмірлер|{{{ббк|}}}|{{{удк|}}}|{{{isbn|}}}|{{{isbn2|}}}|{{{isbn3|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{isbn4|}}}|{{{isbn5|}}}|{{{томы|}}}|{{{volume|}}}|{{{band|}}}|{{{isbn том|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{isbn volume|}}}|{{{isbn band|}}}|{{{issn|}}}|{{{arxiv|}}}|{{{bibcode|}}}|{{{doi|}}}&lt;!--
--&gt;|{{{jstor|}}}|{{{lccn|}}}|{{{oclc|}}}|{{{pmid|}}}|{{{pmc|}}}|{{{zbl|}}}}}&lt;/span&gt;&lt;!--

== Рецензия. Реферат ==
--&gt;{{#if:{{{рецензия|}}}|{{#if:{{{реферат|}}}||&amp;nbsp;— {{#switch:{{{рецензия|}}}
 | кітап  = Кіт. рец
 | мақала = Мақ. рец
 | opus   = Rev. op}}.: {{#if:{{{о|}}}|{{{о}}}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{реферат|}}}|{{#if:{{{рецензия|}}}||&amp;nbsp;— {{#switch:{{{реферат|}}}
 | кітап  = Кіт. реф
 | мақала = Мақ. реф
 | opus   = Ref. op}}.: {{#if:{{{о|}}}|{{{о}}}}}}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;!--

--&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pa79qc2erh6jcxgssux0hwljb9t0h9n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683802</id>
      <parentid>3683801</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T22:00:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3683802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30829" sha1="35oirleceonehxl16wa3bizmau3jm21" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;!--

== Зәкір ==
--&gt;&lt;span class=citation {{#if:{{{ref|}}}

 | id = &quot;{{anchorencode:CITEREF{{{ref}}}{{{жылы|}}}{{{әріп|}}}}}&quot;}}&gt;&lt;!--

== Автор ==
--&gt;{{#if:{{{авторы|}}}|''}}{{#switch:{{#if:{{{авторы|}}}|а}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{автор есімі|}}}|е}}{{#if:{{{автор сілтемесі|}}}|с}}

 | аес = [[{{{автор сілтемесі}}}|{{{авторы}}}, {{{автор есімі}}}]] 
 | ае  = {{{авторы}}}, {{{автор есімі}}}
 | ас  = [[{{{автор сілтемесі}}}|{{{авторы}}}]]
 | а   = {{{авторы}}}}}{{#if:{{{авторы|}}}|''&amp;#32;}}&lt;!--

== Бөлім ==
--&gt;{{#if:{{{бөлім|}}}|{{#invoke:Жарияланым|parts|{{{бөлім уикитека|}}}|{{{бөлім Уикитека|}}}|{{{бөлім|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім сілтеме|{{{сілтеме бөлім|}}}}}}|{{{бөлім мұрағат күні|}}}|{{{бөлім мұрағат|}}}|{{{бөлім ішкі тақырып|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім инфо|}}}|{{{бөлім2 уикитека|}}}|{{{бөлім2 Уикитека|}}}|{{{бөлім2|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім2 сілтеме|}}}|{{{бөлім2 мұрағат күні|}}}|{{{бөлім2 мұрағат|}}}|{{{бөлім2 ішкі тақырып|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім2 инфо|}}}|{{{бөлім3 уикитека|}}}|{{{бөлім3 Уикитека|}}}|{{{бөлім3|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім3 сілтеме|}}}|{{{бөлім3 мұрағат күні|}}}|{{{бөлім3 мұрағат|}}}|{{{бөлім3 ішкі тақырып|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім3 инфо|}}}|{{{бөлім4 уикитека|}}}|{{{бөлім4 Уикитека|}}}|{{{бөлім4|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім4 сілтеме|}}}|{{{бөлім4 мұрағат күні|}}}|{{{бөлім4 мұрағат|}}}|{{{бөлім4 ішкі тақырып|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім4 инфо|}}}|{{{бөлім5 уикитека|}}}|{{{бөлім5 Уикитека|}}}|{{{бөлім5|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім5 сілтеме|}}}|{{{бөлім5 мұрағат күні|}}}|{{{бөлім5 мұрағат|}}}|{{{бөлім5 ішкі тақырып|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім5 инфо|}}}|{{{бөлім материал|}}}|{{{бөлім тілі|}}}|{{{-бөлім тілі|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім түпнұсқа|}}}|{{{бөлім түпнұсқа сілтеме|}}}|{{{бөлім түпнұсқа мұрағат күні|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім түпнұсқа мұрағат|}}}|{{{бөлім түпнұсқа ішкі тақырып|}}}|{{{бөлім түпнұсқа инфо|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім2 түпнұсқа|}}}|{{{бөлім2 түпнұсқа сілтеме|}}}|{{{бөлім2 түпнұсқа мұрағат күні|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім2 түпнұсқа мұрағат|}}}|{{{бөлім2 түпнұсқа ішкі тақырып|}}}|{{{бөлім2 түпнұсқа инфо|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім3 түпнұсқа|}}}|{{{бөлім3 түпнұсқа сілтеме|}}}|{{{бөлім3 түпнұсқа мұрағат күні|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім3 түпнұсқа мұрағат|}}}|{{{бөлім3 түпнұсқа ішкі тақырып|}}}|{{{бөлім3 түпнұсқа инфо|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім4 түпнұсқа|}}}|{{{бөлім4 түпнұсқа сілтеме|}}}|{{{бөлім4 түпнұсқа мұрағат күні|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім4 түпнұсқа мұрағат|}}}|{{{бөлім4 түпнұсқа ішкі тақырып|}}}|{{{бөлім4 түпнұсқа инфо|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім5 түпнұсқа|}}}|{{{бөлім5 түпнұсқа сілтеме|}}}|{{{бөлім5 түпнұсқа мұрағат күні|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім5 түпнұсқа мұрағат|}}}|{{{бөлім5 түпнұсқа ішкі тақырып|}}}|{{{бөлім5 түпнұсқа инфо|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім түпнұсқа тілі|}}}|{{{-бөлім түпнұсқа тілі|}}}|{{{бөлім түрі|}}}|{{{бөлім том саны|}}}|&lt;!-- 
--&gt;{{{бөлім негізгі авторы|}}}||{{{бөлім тең авторлары|}}}|{{{бөлім жауапты|}}}||||||||||||&lt;!-- 
--&gt;{{{бөлім жауапты2|}}}|{{{бөлім жауапты3|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім жауапты4|}}}|{{{бөлім жауапты5|}}}}}{{#switch:{{{1|}}}|мақала=&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{бөлім nodot|}}}||.}}&amp;nbsp;— {{#switch:{{{тілі|}}}{{{-тілі|}}}|be=У|cs|de|el|en|es|&lt;!--
--&gt;et|fi|fr|ga|grc|is|it|la|lt|lv|nl|nn|no|pl|pt|ro|sv|tr=In|В}}:|&amp;nbsp;//}}&amp;#32;}}&lt;!--

== Тақырыбы ==
--&gt;{{#if:{{{тақырыбы|}}}|{{#invoke:Жарияланым|parts|{{{уикитека|}}}|{{{Уикитека|}}}|{{{тақырыбы|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{сілтеме|}}}|{{{мұрағат күні|}}}|{{{мұрағат|}}}|{{{ішкі тақырып|}}}|{{{инфо|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{уикитека2|}}}|{{{Уикитека2|}}}|{{{тақырыбы2|}}}|{{{сілтеме2|}}}|{{{мұрағат2 күні|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{мұрағат2|}}}|{{{ішкі тақырып2|}}}|{{{инфо2|}}}|{{{уикитека3|}}}|{{{Уикитека3|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{тақырыбы3|}}}|{{{сілтеме3|}}}|{{{мұрағат3 күні|}}}|{{{мұрағат3|}}}|{{{ішкі тақырып3|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{инфо3|}}}|{{{уикитека4|}}}|{{{Уикитека4|}}}|{{{тақырыбы4|}}}|{{{сілтеме4|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{мұрағат4 күні|}}}|{{{мұрағат4|}}}|{{{ішкі тақырып4|}}}|{{{инфо4|}}}|{{{уикитека5|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{Уикитека5|}}}|{{{тақырыбы5|}}}|{{{сілтеме5|}}}|{{{мұрағат5 күні|}}}|{{{мұрағат5|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{ішкі тақырып5|}}}|{{{инфо5|}}}|{{{материал|}}}|{{{тілі|}}}|{{{-тілі|}}}|{{{түпнұсқа|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{түпнұсқа сілтеме|}}}|{{{түпнұсқа мұрағат күні|}}}|{{{түпнұсқа мұрағат|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{түпнұсқа ішкі тақырып|}}}|{{{түпнұсқа инфо|}}}|{{{түпнұсқа2|}}}|{{{түпнұсқа2 сілтеме|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{түпнұсқа2 мұрағат күні|}}}|{{{түпнұсқа2 мұрағат|}}}|{{{түпнұсқа2 ішкі тақырып|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{түпнұсқа2 инфо|}}}|{{{түпнұсқа3|}}}|{{{түпнұсқа3 сілтеме|}}}|{{{түпнұсқа3 мұрағат күні|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{түпнұсқа3 мұрағат|}}}|{{{түпнұсқа3 ішкі тақырып|}}}|{{{түпнұсқа3 инфо|}}}|{{{түпнұсқа4|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{түпнұсқа4 сілтеме|}}}|{{{түпнұсқа4 мұрағат күні|}}}|{{{түпнұсқа4 мұрағат|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{түпнұсқа4 ішкі тақырып|}}}|{{{түпнұсқа4 инфо|}}}|{{{түпнұсқа5|}}}|{{{түпнұсқа5 сілтеме|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{түпнұсқа5 мұрағат күні|}}}|{{{түпнұсқа5 мұрағат|}}}|{{{түпнұсқа5 ішкі тақырып|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{түпнұсқа5 инфо|}}}|{{{түпнұсқа тілі|}}}|{{{-түпнұсқа тілі|}}}|{{{түрі|}}}|{{{том саны|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{негізгі авторы|}}}|{{{автор2|}}}|{{{тең авторлары|}}}|{{{жауапты|}}}|{{{авторы|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{автор есімі|}}}|{{{автор2 есімі|}}}|{{{автор2 сілтемесі|}}}|{{{автор3|}}}|{{{автор3 сілтемесі|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{автор3 есімі|}}}|{{{автор4|}}}|{{{автор4 есімі|}}}|{{{автор5|}}}|{{{автор5 есімі|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{жауапты2|}}}|{{{жауапты3|}}}|{{{жауапты4|}}}|{{{жауапты5|}}}}}|&lt;!--
--&gt;&lt;b class=error&gt;Қате: үлгіде {{para|тақырыбы}} параметрі көрсетілмеген &lt;!--
--&gt;{{tl|жарияланым}}&lt;/b&gt;}}{{#switch:{{{1|}}}

 | кітап|#default = {{#if:{{{басылымы|}}}|{{#if:{{{nodot|}}}||.}}&amp;nbsp;— {{{басылымы}}}|&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nodot|}}}||.}}}}
 | мақала         = &lt;!--

== Мерзімді басылым ==
--&gt;&amp;#32;// {{#if:{{{басылымы|}}}|{{#if:{{{басылым сілтеме|}}}|&lt;!--
--&gt;[{{{басылым сілтеме}}} {{{басылымы}}}]|{{{басылымы}}}}}&lt;!--
--&gt;&lt;b class=error&gt;Қате: үлгіде {{para|басылым}} параметрі көрсетілмеген &lt;!--
--&gt;{{tl|жарияланым}}&lt;/b&gt;}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{түрі|}}}|&amp;nbsp;: {{{түрі}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{басылым жауапты|}}}
 | &amp;nbsp;/ {{{басылым жауапты}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{басылым жауапты2|}}}|&amp;nbsp;; {{{басылым жауапты2}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{басылым жауапты3|}}}|&amp;nbsp;; {{{басылым жауапты3}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{басылым жауапты4|}}}|&amp;nbsp;; {{{басылым жауапты4}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{басылым жауапты5|}}}|&amp;nbsp;; {{{басылым жауапты5}}}}}}}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{басылым nodot|}}}||.}}}}&lt;!--

== Ерекше мәліметтер ==
--&gt;{{#if:{{{ерекше мәліметтері|}}}|&amp;nbsp;— {{{ерекше мәліметтері}}}.}}&lt;!--

== Шығыс мәліметтері. Физикалық сипаттамасы == 
=== Орны. Баспасы. Жылы ===
--&gt;{{#if:{{{орны|}}}|&amp;nbsp;— {{жарияланым/орны|{{{орны}}}|&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{баспасы|}}}{{{жылы|}}}||.}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{баспасы|}}}|{{#if:{{{орны|}}}|&amp;nbsp;:|&amp;nbsp;—}} {{{баспасы}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{жылы|}}}||.}}}}{{#if:{{{орны|}}}{{{баспасы|}}}|&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{орны2|}}}|&amp;nbsp;; {{жарияланым/орны|{{{орны2}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{баспасы2|}}}|&amp;nbsp;: {{{баспасы2}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{орны3|}}}|&amp;nbsp;; {{жарияланым/орны|{{{орны3}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{баспасы3|}}}|&amp;nbsp;: {{{баспасы3}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{орны4|}}}|&amp;nbsp;; {{жарияланым/орны|{{{орны4}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{баспасы4|}}}|&amp;nbsp;: {{{баспасы4}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{орны5|}}}|&amp;nbsp;; {{жарияланым/орны|{{{орны5}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{баспасы5|}}}|&amp;nbsp;: {{{баспасы5}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{жылы|}}}|{{#if:{{{орны|}}}{{{баспасы|}}}|,|&amp;nbsp;—}} {{{жылы}}}{{#switch:{{{-тілі|{{{тілі|}}}}}}|ja|zh=年}}.}}&lt;!--

=== Том ===
--&gt;{{#if:{{{томы|}}}|{{#if:{{{volume|}}}{{{band|}}}||&amp;nbsp;— &lt;!--
--&gt;{{#switch:{{#if:{{{томы|}}}|т}}{{#if:{{{том тақырыбы|}}}|тт}}{{#if:{{{том сілтемесі|}}}|тс}}
 | т     = Т.&amp;nbsp;{{{томы}}}
 | тт    = Т.&amp;nbsp;: {{{том тақырыбы}}}
 | ттт   = Т.&amp;nbsp;{{{томы}}}&amp;nbsp;: {{{том тақырыбы}}}
 | ттс   = [{{{том сілтемесі}}} Т.&amp;nbsp;{{{томы}}}]
 | тттс  = [{{{том сілтемесі}}} Т.&amp;nbsp;: {{{том тақырыбы}}}]
 | ттттс = [{{{том сілтемесі}}} Т.&amp;nbsp;{{{томы}}}&amp;nbsp;: {{{том тақырыбы}}}]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{том жауапты|}}}|&amp;nbsp;/ {{{том жауапты}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{шығарылымы|}}}{{{кітабы|}}}{{{нөмірі|}}}{{{бөлімшесі|}}}{{{айы|}}}||.}}}}}}&lt;!--

=== Шығарылым ===
--&gt;{{#if:{{{шығарылымы|}}}|{{#if:{{{volume|}}}{{{band|}}}||&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{#if:{{{шығарылымы|}}}|ш}}{{#if:{{{шығарылым тақырыбы|}}}|шт}}{{#if:{{{шығарылым сілтемесі|}}}|шс}}

 | ш     = {{#if:{{{томы|}}}|, ш|&amp;nbsp;— Ш}}ығ.&amp;nbsp;{{{шығарылымы}}}
 | шт    = {{#if:{{{томы|}}}|, ш|&amp;nbsp;— Ш}}ығ.&amp;nbsp;: {{{шығарылым тақырыбы}}}
 | шшт   = {{#if:{{{томы|}}}|, ш|&amp;nbsp;— Ш}}ығ.&amp;nbsp;{{{шығарылымы}}}&amp;nbsp;: {{{шығарылым тақырыбы}}}
 | шшс   = {{#if:{{{томы|}}}|,|&amp;nbsp;—}} [{{{шығарылым сілтемесі}}} &lt;!--
--&gt;{{#if:{{{томы|}}}|ш|Ш}}ығ.&amp;nbsp;{{{шығарылымы}}}]

 | штшс  = {{#if:{{{томы|}}}|,|&amp;nbsp;—}} [{{{шығарылым сілтемесі}}} &lt;!--
--&gt;{{#if:{{{томы|}}}|ш|Ш}}ығ.&amp;nbsp;: {{{шығарылым тақырыбы}}}]

 | шштшс = {{#if:{{{томы|}}}|,|&amp;nbsp;—}} [{{{шығарылым сілтемесі}}} &lt;!--
--&gt;{{#if:{{{томы|}}}|ш|Ш}}ығ.&amp;nbsp;{{{шығарылымы}}}&amp;nbsp;: {{{шығарылым тақырыбы}}}]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{шығарылым жауапты|}}}|&amp;nbsp;/ {{{шығарылым жауапты}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{кітабы|}}}{{{нөмірі|}}}{{{бөлімшесі|}}}{{{айы|}}}||.}}}}}}&lt;!--

=== Кітап ===
--&gt;{{#if:{{{кітабы|}}}|{{#if:{{{volume|}}}{{{band|}}}{{{issue|}}}{{{heft|}}}{{{book|}}}{{{buch|}}}||&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{#if:{{{кітабы|}}}|к}}{{#if:{{{кітап тақырыбы|}}}|кт}}{{#if:{{{кітап сілтемесі|}}}|кс}}

 | к     = {{#if:{{{томы|}}}{{{шығарылымы|}}}|, к|&amp;nbsp;— К}}іт.&amp;nbsp;{{{кітабы}}}
 | кт    = {{#if:{{{томы|}}}{{{шығарылымы|}}}|, к|&amp;nbsp;— К}}іт.&amp;nbsp;: {{{кітап тақырыбы}}}
 | ккт   = {{#if:{{{томы|}}}{{{шығарылымы|}}}|, к|&amp;nbsp;— К}}іт.&amp;nbsp;{{{кітабы}}}&amp;nbsp;: {{{кітап тақырыбы}}}
 | ккс   = {{#if:{{{томы|}}}{{{шығарылымы|}}}|,|&amp;nbsp;—}} [{{{кітап сілтемесі}}} &lt;!--
--&gt;{{#if:{{{томы|}}}{{{шығарылымы|}}}|к|К}}іт.&amp;nbsp;{{{кітабы}}}]

 | кткс  = {{#if:{{{томы|}}}{{{шығарылымы|}}}|,|&amp;nbsp;—}} [{{{кітап сілтемесі}}} &lt;!--
--&gt;{{#if:{{{томы|}}}{{{шығарылымы|}}}|к|К}}іт.&amp;nbsp;: {{{кітап тақырыбы}}}]

 | ккткс = {{#if:{{{томы|}}}{{{шығарылымы|}}}|,|&amp;nbsp;—}} [{{{кітап сілтемесі}}} &lt;!--
--&gt;{{#if:{{{томы|}}}{{{шығарылымы|}}}|к|К}}іт.&amp;nbsp;{{{кітабы}}}&amp;nbsp;: {{{кітап тақырыбы}}}]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{кітап жауапты|}}}|&amp;nbsp;/ {{{кітап жауапты}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{нөмірі|}}}{{{бөлімшесі|}}}{{{айы|}}}||.}}}}}}&lt;!--

=== Volume ===
--&gt;{{#if:{{{volume|}}}|{{#if:{{{томы|}}}{{{band|}}}||&amp;nbsp;— &lt;!--
--&gt;{{#switch:{{#if:{{{volume|}}}|v}}{{#if:{{{volume тақырыбы|}}}|vз}}{{#if:{{{volume сілтемесі|}}}|vс}}
 | v     = Vol.&amp;nbsp;{{{volume}}}
 | vз    = Vol.&amp;nbsp;: {{{volume тақырыбы}}}
 | vvз   = Vol.&amp;nbsp;{{{volume}}}&amp;nbsp;: {{{volume тақырыбы}}}
 | vvс   = [{{{volume сілтемесі}}} Vol.&amp;nbsp;{{{volume}}}]
 | vзvс  = [{{{volume сілтемесі}}} Vol.&amp;nbsp;: {{{volume тақырыбы}}}]
 | vvзvс = [{{{volume сілтемесі}}} Vol.&amp;nbsp;{{{volume}}}&amp;nbsp;: {{{volume тақырыбы}}}]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{volume жауапты|}}}|&amp;nbsp;/ {{{volume жауапты}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{issue|}}}{{{book|}}}{{{нөмірі|}}}{{{бөлімшесі|}}}{{{айы|}}}||.}}}}}}&lt;!--

=== Issue ===
--&gt;{{#if:{{{issue|}}}|{{#if:{{{томы|}}}{{{band|}}}{{{шығарылымы|}}}{{{heft|}}}||&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{#if:{{{issue|}}}|i}}{{#if:{{{issue тақырыбы|}}}|iз}}{{#if:{{{issue сілтемесі|}}}|iс}}
 | i     = {{#if:{{{volume|}}}|, n|&amp;nbsp;— N}}o.&amp;nbsp;{{{issue}}}
 | iз    = {{#if:{{{volume|}}}|, n|&amp;nbsp;— N}}o.&amp;nbsp;: {{{issue тақырыбы}}}
 | iiз   = {{#if:{{{volume|}}}|, n|&amp;nbsp;— N}}o.&amp;nbsp;{{{issue}}}&amp;nbsp;: {{{issue тақырыбы}}}
 | iiс   = {{#if:{{{томы|}}}|,|&amp;nbsp;—}} [{{{issue сілтемесі}}} &lt;!--
--&gt;{{#if:{{{volume|}}}|n|N}}o.&amp;nbsp;{{{issue}}}]
 | iзiс  = {{#if:{{{volume|}}}|,|&amp;nbsp;—}} [{{{issue сілтемесі}}} &lt;!--
--&gt;{{#if:{{{volume|}}}|n|N}}o.&amp;nbsp;: {{{issue тақырыбы}}}]
 | iiзiс = {{#if:{{{томы|}}}|,|&amp;nbsp;—}} [{{{issue сілтемесі}}} &lt;!--
--&gt;{{#if:{{{volume|}}}|n|N}}o.&amp;nbsp;{{{issue}}}&amp;nbsp;: {{{issue тақырыбы}}}]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{issue жауапты|}}}|&amp;nbsp;/ {{{issue жауапты}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{book|}}}{{{нөмірі|}}}{{{бөлімшесі|}}}{{{айы|}}}||.}}}}}}&lt;!--

=== Book ===
--&gt;{{#if:{{{book|}}}|{{#if:{{{томы|}}}{{{band|}}}{{{шығарылымы|}}}{{{heft|}}}{{{кітабы|}}}{{{buch|}}}||&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{#if:{{{book|}}}|b}}{{#if:{{{book тақырыбы|}}}|bз}}{{#if:{{{book сілтемесі|}}}|bс}}
 | b     = {{#if:{{{volume|}}}{{{issue|}}}|, b|&amp;nbsp;— B}}k.&amp;nbsp;{{{book}}}
 | bз    = {{#if:{{{volume|}}}{{{issue|}}}|, b|&amp;nbsp;— B}}k.&amp;nbsp;: {{{book тақырыбы}}}
 | bbз   = {{#if:{{{volume|}}}{{{issue|}}}|, b|&amp;nbsp;— B}}k.&amp;nbsp;{{{book}}}&amp;nbsp;: {{{book тақырыбы}}}
 | bbс   = {{#if:{{{volume|}}}{{{issue|}}}|,|&amp;nbsp;—}} [{{{book сілтемесі}}} &lt;!--
--&gt;{{#if:{{{volume|}}}{{{issue|}}}|b|B}}k.&amp;nbsp;{{{book}}}]
 | bзbс  = {{#if:{{{volume|}}}{{{issue|}}}|,|&amp;nbsp;—}} [{{{book сілтемесі}}} &lt;!--
--&gt;{{#if:{{{volume|}}}{{{issue|}}}|b|B}}k.&amp;nbsp;: {{{book тақырыбы}}}]
 | bbзbс = {{#if:{{{volume|}}}{{{issue|}}}|,|&amp;nbsp;—}} [{{{book сілтемесі}}} &lt;!--
--&gt;{{#if:{{{volume|}}}{{{issue|}}}|b|B}}k.&amp;nbsp;{{{book}}}&amp;nbsp;: {{{book тақырыбы}}}]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{book жауапты|}}}|&amp;nbsp;/ {{{book жауапты}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{нөмірі|}}}{{{бөлімшесі|}}}{{{айы|}}}||.}}}}}}&lt;!--

=== Band ===
--&gt;{{#if:{{{band|}}}|{{#if:{{{томы|}}}{{{volume|}}}||&amp;nbsp;— &lt;!--
--&gt;{{#switch:{{#if:{{{band|}}}|b}}{{#if:{{{band тақырыбы|}}}|bз}}{{#if:{{{band сілтемесі|}}}|bс}}
 | b     = Bd.&amp;nbsp;{{{band}}}
 | bз    = Bd.&amp;nbsp;: {{{band тақырыбы}}}
 | bbз   = Bd.&amp;nbsp;{{{band}}}&amp;nbsp;: {{{band тақырыбы}}}
 | bbс   = [{{{band сілтемесі}}} Bd.&amp;nbsp;{{{band}}}]
 | bзbс  = [{{{band сілтемесі}}} Bd.&amp;nbsp;: {{{band тақырыбы}}}]
 | bbзbс = [{{{band сілтемесі}}} Bd.&amp;nbsp;{{{band}}}&amp;nbsp;: {{{band тақырыбы}}}]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{band жауапты|}}}|&amp;nbsp;/ {{{band жауапты}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{heft|}}}{{{buch|}}}{{{нөмірі|}}}{{{бөлімшесі|}}}{{{айы|}}}||.}}}}}}&lt;!--

=== Heft ===
--&gt;{{#if:{{{heft|}}}|{{#if:{{{томы|}}}{{{volume|}}}{{{шығарылымы|}}}{{{issue|}}}||&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{band|}}}|,&amp;#32;|&amp;nbsp;—&amp;#32;}}&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{#if:{{{heft|}}}|h}}{{#if:{{{heft тақырыбы|}}}|hз}}{{#if:{{{heft сілтемесі|}}}|hс}}
 | h     = H.&amp;nbsp;{{{heft}}}
 | hз    = H.&amp;nbsp;: {{{heft тақырыбы}}}
 | hhз   = H.&amp;nbsp;{{{heft}}}&amp;nbsp;: {{{heft тақырыбы}}}
 | hhс   = [{{{heft сілтемесі}}} H.&amp;nbsp;{{{heft}}}]
 | hзhс  = [{{{heft сілтемесі}}} H.&amp;nbsp;: {{{heft тақырыбы}}}]
 | hhзhс = [{{{heft сілтемесі}}} H.&amp;nbsp;{{{heft}}}&amp;nbsp;: {{{heft тақырыбы}}}]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{heft жауапты|}}}|&amp;nbsp;/ {{{heft жауапты}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{buch|}}}{{{нөмірі|}}}{{{бөлімшесі|}}}{{{айы|}}}||.}}}}}}&lt;!--

=== Buch ===
--&gt;{{#if:{{{buch|}}}|{{#if:{{{томы|}}}{{{volume|}}}{{{шығарылымы|}}}{{{issue|}}}{{{кітабы|}}}{{{book|}}}||&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{band|}}}{{{heft|}}}|,&amp;#32;|&amp;nbsp;—&amp;#32;}}&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{#if:{{{buch|}}}|b}}{{#if:{{{buch тақырыбы|}}}|bз}}{{#if:{{{buch сілтемесі|}}}|bс}}
 | b     = Buch&amp;nbsp;{{{buch}}}
 | bз    = Buch&amp;nbsp;: {{{buch тақырыбы}}}
 | bbз   = Buch&amp;nbsp;{{{buch}}}&amp;nbsp;: {{{buch тақырыбы}}}
 | bbс   = [{{{buch сілтемесі}}} Buch&amp;nbsp;{{{buch}}}]
 | bзbс  = [{{{buch сілтемесі}}} Buch&amp;nbsp;: {{{buch тақырыбы}}}]
 | bbзbс = [{{{buch сілтемесі}}} Buch&amp;nbsp;{{{buch}}}&amp;nbsp;: {{{buch тақырыбы}}}]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{buch жауапты|}}}|&amp;nbsp;/ {{{buch жауапты}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{нөмірі|}}}{{{бөлімшесі|}}}{{{айы|}}}||.}}}}}}&lt;!--

=== Нөмір ===
--&gt;{{#if:{{{нөмірі|}}}|{{#if:{{{томы|}}}{{{volume|}}}{{{band|}}}{{{шығарылымы|}}}{{{issue|}}}{{{heft|}}}&lt;!--
--&gt;{{{кітабы|}}}{{{book|}}}{{{buch|}}}|,&amp;#32;|&amp;nbsp;—&amp;#32;}}&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{#if:{{{нөмірі|}}}|н}}{{#if:{{{нөмір тақырыбы|}}}|нз}}{{#if:{{{нөмір сілтемесі|}}}|нс}}
 | н     = №&amp;nbsp;{{{нөмірі}}}
 | ннз   = №&amp;nbsp;{{{нөмірі}}}&amp;nbsp;: {{{нөмір тақырыбы}}}
 | ннс   = [{{{нөмір сілтемесі}}} №&amp;nbsp;{{{нөмірі}}}]
 | ннзнс = [{{{нөмір сілтемесі}}} №&amp;nbsp;{{{нөмірі}}}&amp;nbsp;: {{{нөмір тақырыбы}}}]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{нөмір жауапты|}}}|&amp;nbsp;/ {{{нөмір жауапты}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{бөлімшесі|}}}{{{айы|}}}||.}}}}&lt;!--

=== Бөлімше ===
--&gt;{{#if:{{{бөлімшесі|}}}|{{#if:{{{томы|}}}{{{volume|}}}{{{band|}}}{{{шығарылымы|}}}{{{issue|}}}{{{heft|}}}&lt;!--
--&gt;{{{кітабы|}}}{{{book|}}}{{{buch|}}}{{{нөмірі|}}}|,&amp;#32;|&amp;nbsp;—&amp;#32;}}&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{#if:{{{бөлімшесі|}}}|р}}{{#if:{{{бөлімше тақырыбы|}}}|рз}}{{#if:{{{бөлімше сілтемесі|}}}|рс}}
 | р     = {{{бөлімшесі}}}
 | ррз   = {{{бөлімшесі}}}&amp;nbsp;: {{{бөлімше тақырыбы}}}
 | ррс   = [{{{бөлімше сілтемесі}}} {{{бөлімшесі}}}]
 | ррзрс = [{{{бөлімше сілтемесі}}} {{{бөлімшесі}}}&amp;nbsp;: {{{бөлімше тақырыбы}}}]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{бөлімше жауапты|}}}|&amp;nbsp;/ {{{бөлімше жауапты}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{айы|}}}||.}}}}&lt;!--

=== Күні  ===
--&gt;{{#switch:{{#if:{{{айы|}}}|м}}{{#if:{{{күн|{{{сан|}}}}}}|д}}
 | мд  = {{#if:{{{жылы|}}}|&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{томы|}}}{{{шығарылымы|}}}{{{кітабы|}}}{{{volume|}}}{{{issue|}}}{{{book|}}}&lt;!--
--&gt;{{{band|}}}{{{heft|}}}{{{buch|}}}{{{нөмірі|}}}{{{бөлімшесі|}}}|&lt;!--
--&gt;&amp;#32;({{#switch: {{{-тілі|{{{тілі|kk}}}}}} | kk | ru | be | uk | pl | sk | cs | bg | mk | cu | sh | bs | sr | hr | kjv | me | sl ={{#time:j xg|0000-{{{айы}}}-{{{күн|{{{сан|}}}}}}|{{{-тілі|{{{тілі|kk}}}}}}}} | ja | zh = {{#time:Fj日|0000-{{{айы}}}-{{{күн|{{{сан|}}}}}}|{{{-тілі|{{{тілі|ja}}}}}}}}|{{#time:j F|0000-{{{айы}}}-{{{күн|{{{сан|}}}}}}|{{{-тілі|{{{тілі|}}}}}}}}}})|&lt;!--
--&gt;&amp;nbsp;—&amp;#32;{{#switch: {{{-тілі|{{{тілі|kk}}}}}} | kk | ru | be | uk | pl | sk | cs | bg | mk | cu | sh | bs | sr | hr | kjv | me | sl ={{#time:j xg|0000-{{{айы}}}-{{{күн|{{{сан|}}}}}}|{{{-тілі|{{{тілі|kk}}}}}}}}| ja | zh = {{#time:Fj日|0000-{{{айы}}}-{{{күн|{{{сан|}}}}}}|{{{-тілі|{{{тілі|ja}}}}}}}}|{{#time:j F|0000-{{{айы}}}-{{{күн|{{{сан|}}}}}}|{{{-тілі|{{{тілі|}}}}}}}}}}}}.}}
 | м   = {{#if:{{{жылы|}}}|&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{томы|}}}{{{шығарылымы|}}}{{{кітабы|}}}{{{volume|}}}{{{issue|}}}{{{book|}}}&lt;!--
--&gt;{{{band|}}}{{{heft|}}}{{{buch|}}}{{{нөмірі|}}}{{{бөлімшесі|}}}|&lt;!--
--&gt;&amp;#32;({{#time:F|0000-{{{айы}}}|{{{-тілі|{{{тілі|}}}}}}}})|&lt;!--
--&gt;&amp;nbsp;— {{ucfirst:{{#time:F|0000-{{{айы}}}|{{{-тілі|{{{тілі|}}}}}}}}}}}}.}}}}&lt;!--

=== Парақтар. Беттер. Бағандар ===
--&gt;{{#switch:{{#if:{{{парақтар|}}}|{{{беттер|}}}|{{{парақтар тақырыбы|}}}|{{{беттер тақырыбы|}}}&lt;!--
--&gt;{{{парақ саны|}}}|{{{жалпы беттер|{{{беттер|}}}}}}|{{{иллюстрация парағы|}}}|{{{иллюстрация беті|}}}|{{{бағандар|}}}
--&gt;{{{баған пагинациясы|}}}|{{{баған тақырыбы|}}}|{{{баған саны|}}}|ру}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{pages|}}}|{{{pages тақырыбы|}}}|{{{allpages|}}}|{{{allpages иллюстраций|}}}&lt;!--
--&gt;{{{columns|}}}|{{{columns пагинациясы|}}}|{{{columns тақырыбы|}}}|{{{allcolumns|}}}|en}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{seite|}}}|{{{seite тақырыбы|}}}|{{{alleseiten|}}}|{{{alleseiten иллюстраций|}}}&lt;!--
--&gt;{{{kolonnen|}}}|{{{kolonnen пагинациясы|}}}|{{{kolonnen тақырыбы|}}}|{{{allekolonnen|}}}|de}}
 | kk = {{жарияланым/беттер|{{{парақтар|}}}|{{{беттер|}}}|||{{{пагинация|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{парақтар тақырыбы|}}}|{{{парақтар2|}}}|{{{парақтар3|}}}|{{{парақтар4|}}}|{{{парақтар5|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{беттер тақырыбы|}}}|{{{беттер2|}}}|{{{беттер3|}}}|{{{беттер4|}}}|{{{беттер5|}}}|&lt;!--
--&gt;||||||||||{{{парақ саны|}}}|{{{жалпы беттер|{{{беттер|}}}}}}|||{{{иллюстрациялар|}}}|{{{нөмірсіз парақ|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{нөмірсіз бет|}}}|{{{тілі|}}}|{{{-тілі|}}}|{{{иллюстрация парағы|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{иллюстрация беті|}}}|||{{{иллюстрация түрі|}}}|{{{бағандар|}}}|||{{{баған пагинациясы|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{баған тақырыбы|}}}|{{{бағандар2|}}}|{{{бағандар3|}}}|{{{бағандар4|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бағандар5|}}}|||||||||||||{{{баған саны|}}}}}
 | en = {{жарияланым/беттер|||{{{pages|}}}||{{{пагинация|}}}|||||||||||{{{pages тақырыбы|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{pages2|}}}|{{{pages3|}}}|{{{pages4|}}}|{{{pages5|}}}||||||||{{{allpages|}}}||&lt;!--
--&gt;{{{иллюстрациялар|}}}|{{{нөмірсіз парақ|}}}|{{{нөмірсіз бет|}}}|{{{тілі|}}}|{{{-тілі|}}}|||&lt;!--
--&gt;{{{allpages  иллюстрациясы|}}}||{{{иллюстрация түрі|}}}||{{{columns|}}}||||||||&lt;!--
--&gt;{{{columns пагинациясы|}}}|{{{columns тақырыбы|}}}|{{{columns2|}}}|{{{columns3|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{columns4|}}}|{{{columns5|}}}||||||||{{{allcolumns|}}}}}
 | de = {{жарияланым/беттер||||{{{seite|}}}|{{{пагинация|}}}||||||||||||||||&lt;!--
--&gt;{{{seite тақырыбы|}}}|{{{seite2|}}}|{{{seite3|}}}|{{{seite4|}}}|{{{seite5|}}}||||&lt;!--
--&gt;{{{alleseiten|}}}|{{{иллюстрациялар|}}}|{{{нөмірсіз парақ|}}}|{{{нөмірсіз бет|}}}|{{{тілі|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{-тілі|}}}||||{{{alleseiten  иллюстрациясы|}}}|{{{иллюстрация түрі|}}}|||{{{kolonnen|}}}|&lt;!--
||||||||||||{{{kolonnen пагинациясы|}}}|{{{kolonnen тақырыбы|}}}|{{{kolonnen2|}}}|{{{kolonnen3|}}}|{{{kolonnen4|}}}|
--&gt;{{{kolonnen5|}}}|||{{{allekolonnen|}}}}}}}&lt;!--

=== Жиынтық. Өлшемдері ===
--&gt;{{#if:{{{жиынтық|}}}{{{құрамы|}}}|&amp;nbsp;{{#if:{{{жалпы беттер|{{{беттер|}}}}}}{{{allpages|}}}{{{alleseite|}}}&lt;!--
--&gt;{{{баған саны|}}}{{{allcolumns|}}}{{{allekolonnen|}}}|+|—}} {{{құрамы|{{{жиынтық}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{жиынтық инфо|}}}{{{қосымша|}}}|&amp;nbsp;{{#if:{{{жалпы беттер|{{{беттер|}}}}}}{{{allpages|}}}&lt;!--
--&gt;{{{alleseite|}}}{{{баған саны|}}}{{{allcolumns|}}}{{{allekolonnen|}}}|&amp;#58;|+}} &lt;!--
--&gt;{{{қосымша|{{{жиынтық инфо}}}}}}}}{{#if:{{{өлшемдері|}}}|&amp;nbsp;; {{{өлшемдері}}}.|.}}}}&lt;!--

== Серия ==
--&gt;{{жарияланым/серия|{{{сериясы|}}}|{{{серия томдары|}}}|{{{тілі|}}}|{{{-тілі|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{серия жауапты|}}}|{{{ішкі серия|}}}|{{{ішкі серия нөмірі|}}}|{{{ішкі серия issn|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{серия жыл|}}}|{{{серия нөмірі|}}}|{{{серия том|}}}|{{{серия volume|}}}|{{{серия band|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{серия шығарылымы|}}}|{{{серия issue|}}}|{{{серия heft|}}}|{{{серия кітабы|}}}|{{{серия book|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{серия buch|}}}|{{{серия бөлімі|}}}}}&lt;!--

== Дереккөздер ==
--&gt;{{#if:{{{дереккөздер|}}}|&amp;nbsp;— {{ucfirst:{{{дереккөздер}}}.}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{дереккөздер2|}}}|&amp;nbsp;— {{ucfirst:{{{дереккөздер2}}}.}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{дереккөздер3|}}}|&amp;nbsp;— {{ucfirst:{{{дереккөздер3}}}.}}}}}}}}&lt;!--

== Мазмұны ==
--&gt;{{#if:{{{мазмұны|}}}{{{мазмұнынан|}}}|&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{{тілі|}}}{{{-тілі|}}}
 | #default = &amp;nbsp;— {{#if:{{{мазмұнынан|}}}|М|М}}азмұны
 | cs|de|el|en|es|et|fi|fr|ga|grc|is|it|la|lt|lv|nl|nn|no|pl|pt|ro|sv|tr = &amp;nbsp;— &lt;!--
--&gt;{{#if:{{{мазмұнынан|}}}|Ex c|C}}ont}}.: {{жарияланым/мазмұны|&lt;!--
--&gt;{{{мазмұнынан|{{{мазмұны|}}}}}}|{{{мазмұнынан2|{{{мазмұны2|}}}}}}|&lt;!--
--&gt;{{{мазмұнынан3|{{{мазмұны3|}}}}}}|{{{мазмұнынан4|{{{мазмұны4|}}}}}}|&lt;!--
--&gt;{{{мазмұнынан5|{{{мазмұны5|}}}}}}|{{{мазмұнынан6|{{{мазмұны6|}}}}}}|&lt;!--
--&gt;{{{мазмұнынан7|{{{мазмұны7|}}}}}}|{{{мазмұнынан8|{{{мазмұны8|}}}}}}|&lt;!--
--&gt;{{{мазмұнынан9|{{{мазмұны9|}}}}}}|{{{мазмұнынан10|{{{мазмұны10|}}}}}}|&lt;!--
--&gt;{{{мазмұнынан11|{{{мазмұны11|}}}}}}|{{{мазмұнынан12|{{{мазмұны12|}}}}}}|&lt;!--
--&gt;{{{мазмұнынан13|{{{мазмұны13|}}}}}}|{{{мазмұнынан14|{{{мазмұны14|}}}}}}|&lt;!--
--&gt;{{{мазмұнынан15|{{{мазмұны15|}}}}}}|{{{мазмұнынан16|{{{мазмұны16|}}}}}}|&lt;!--
--&gt;{{{мазмұнынан17|{{{мазмұны17|}}}}}}|{{{мазмұнынан18|{{{мазмұны18|}}}}}}|&lt;!--
--&gt;{{{мазмұнынан19|{{{мазмұны19|}}}}}}|{{{мазмұнынан20|{{{мазмұны20|}}}}}}}}.}}&lt;!--

== Таралымы ==
--&gt;{{#if:{{{таралымы|}}}|&amp;nbsp;— {{nobr|{{formatnum:{{{таралымы}}}}} дана.}}}}&lt;!--

== Стандартты нөмірлер ==
--&gt;{{жарияланым/стандартты нөмірлер|{{{ббк|}}}|{{{удк|}}}|{{{isbn|}}}|{{{isbn2|}}}|{{{isbn3|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{isbn4|}}}|{{{isbn5|}}}|{{{томы|}}}|{{{volume|}}}|{{{band|}}}|{{{isbn том|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{isbn volume|}}}|{{{isbn band|}}}|{{{issn|}}}|{{{arxiv|}}}|{{{bibcode|}}}|{{{doi|}}}&lt;!--
--&gt;|{{{jstor|}}}|{{{lccn|}}}|{{{oclc|}}}|{{{pmid|}}}|{{{pmc|}}}|{{{zbl|}}}}}&lt;/span&gt;&lt;!--

== Рецензия. Реферат ==
--&gt;{{#if:{{{рецензия|}}}|{{#if:{{{реферат|}}}||&amp;nbsp;— {{#switch:{{{рецензия|}}}
 | кітап  = Кіт. рец
 | мақала = Мақ. рец
 | opus   = Rev. op}}.: {{#if:{{{о|}}}|{{{о}}}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{реферат|}}}|{{#if:{{{рецензия|}}}||&amp;nbsp;— {{#switch:{{{реферат|}}}
 | кітап  = Кіт. реф
 | мақала = Мақ. реф
 | opus   = Ref. op}}.: {{#if:{{{о|}}}|{{{о}}}}}}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;!--

--&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>35oirleceonehxl16wa3bizmau3jm21</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683804</id>
      <parentid>3683802</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T22:04:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3683804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30837" sha1="emfi4ziroumbetno49ix0gz4d8rfpf8" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;!--

== Зәкір ==
--&gt;&lt;span class=citation {{#if:{{{ref|}}}

 | id = &quot;{{anchorencode:CITEREF{{{ref}}}{{{жылы|}}}{{{әріп|}}}}}&quot;}}&gt;&lt;!--

== Автор ==
--&gt;{{#if:{{{авторы|}}}|''}}{{#switch:{{#if:{{{авторы|}}}|а}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{автор есімі|}}}|е}}{{#if:{{{автор сілтемесі|}}}|с}}

 | аес = [[{{{автор сілтемесі}}}|{{{авторы}}}, {{{автор есімі}}}]] 
 | ае  = {{{авторы}}}, {{{автор есімі}}}
 | ас  = [[{{{автор сілтемесі}}}|{{{авторы}}}]]
 | а   = {{{авторы}}}}}{{#if:{{{авторы|}}}|''&amp;#32;}}&lt;!--

== Бөлім ==
--&gt;{{#if:{{{бөлім|}}}|{{#invoke:Жарияланым|parts|{{{бөлім уикитека|}}}|{{{бөлім Уикитека|}}}|{{{бөлім|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім сілтеме|{{{сілтеме бөлім|}}}}}}|{{{бөлім мұрағат күні|}}}|{{{бөлім мұрағат|}}}|{{{бөлім ішкі тақырып|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім инфо|}}}|{{{бөлім2 уикитека|}}}|{{{бөлім2 Уикитека|}}}|{{{бөлім2|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім2 сілтеме|}}}|{{{бөлім2 мұрағат күні|}}}|{{{бөлім2 мұрағат|}}}|{{{бөлім2 ішкі тақырып|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім2 инфо|}}}|{{{бөлім3 уикитека|}}}|{{{бөлім3 Уикитека|}}}|{{{бөлім3|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім3 сілтеме|}}}|{{{бөлім3 мұрағат күні|}}}|{{{бөлім3 мұрағат|}}}|{{{бөлім3 ішкі тақырып|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім3 инфо|}}}|{{{бөлім4 уикитека|}}}|{{{бөлім4 Уикитека|}}}|{{{бөлім4|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім4 сілтеме|}}}|{{{бөлім4 мұрағат күні|}}}|{{{бөлім4 мұрағат|}}}|{{{бөлім4 ішкі тақырып|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім4 инфо|}}}|{{{бөлім5 уикитека|}}}|{{{бөлім5 Уикитека|}}}|{{{бөлім5|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім5 сілтеме|}}}|{{{бөлім5 мұрағат күні|}}}|{{{бөлім5 мұрағат|}}}|{{{бөлім5 ішкі тақырып|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім5 инфо|}}}|{{{бөлім материал|}}}|{{{бөлім тілі|}}}|{{{-бөлім тілі|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім түпнұсқа|}}}|{{{бөлім түпнұсқа сілтеме|}}}|{{{бөлім түпнұсқа мұрағат күні|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім түпнұсқа мұрағат|}}}|{{{бөлім түпнұсқа ішкі тақырып|}}}|{{{бөлім түпнұсқа инфо|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім2 түпнұсқа|}}}|{{{бөлім2 түпнұсқа сілтеме|}}}|{{{бөлім2 түпнұсқа мұрағат күні|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім2 түпнұсқа мұрағат|}}}|{{{бөлім2 түпнұсқа ішкі тақырып|}}}|{{{бөлім2 түпнұсқа инфо|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім3 түпнұсқа|}}}|{{{бөлім3 түпнұсқа сілтеме|}}}|{{{бөлім3 түпнұсқа мұрағат күні|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім3 түпнұсқа мұрағат|}}}|{{{бөлім3 түпнұсқа ішкі тақырып|}}}|{{{бөлім3 түпнұсқа инфо|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім4 түпнұсқа|}}}|{{{бөлім4 түпнұсқа сілтеме|}}}|{{{бөлім4 түпнұсқа мұрағат күні|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім4 түпнұсқа мұрағат|}}}|{{{бөлім4 түпнұсқа ішкі тақырып|}}}|{{{бөлім4 түпнұсқа инфо|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім5 түпнұсқа|}}}|{{{бөлім5 түпнұсқа сілтеме|}}}|{{{бөлім5 түпнұсқа мұрағат күні|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім5 түпнұсқа мұрағат|}}}|{{{бөлім5 түпнұсқа ішкі тақырып|}}}|{{{бөлім5 түпнұсқа инфо|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім түпнұсқа тілі|}}}|{{{-бөлім түпнұсқа тілі|}}}|{{{бөлім түрі|}}}|{{{бөлім том саны|}}}|&lt;!-- 
--&gt;{{{бөлім негізгі авторы|}}}||{{{бөлім тең авторлары|}}}|{{{бөлім жауапты|}}}||||||||||||&lt;!-- 
--&gt;{{{бөлім жауапты2|}}}|{{{бөлім жауапты3|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бөлім жауапты4|}}}|{{{бөлім жауапты5|}}}}}{{#switch:{{{1|}}}|мақала=&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{бөлім nodot|}}}||.}}&amp;nbsp;— {{#switch:{{{тілі|}}}{{{-тілі|}}}|be=У|cs|de|el|en|es|&lt;!--
--&gt;et|fi|fr|ga|grc|is|it|la|lt|lv|nl|nn|no|pl|pt|ro|sv|tr=In|В}}:|&amp;nbsp;//}}&amp;#32;}}&lt;!--

== Тақырыбы ==
--&gt;{{#if:{{{тақырыбы|}}}|{{#invoke:Жарияланым|parts|{{{уикитека|}}}|{{{Уикитека|}}}|{{{тақырыбы|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{сілтеме|}}}|{{{мұрағат күні|}}}|{{{мұрағат|}}}|{{{ішкі тақырып|}}}|{{{инфо|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{уикитека2|}}}|{{{Уикитека2|}}}|{{{тақырыбы2|}}}|{{{сілтеме2|}}}|{{{мұрағат2 күні|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{мұрағат2|}}}|{{{ішкі тақырып2|}}}|{{{инфо2|}}}|{{{уикитека3|}}}|{{{Уикитека3|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{тақырыбы3|}}}|{{{сілтеме3|}}}|{{{мұрағат3 күні|}}}|{{{мұрағат3|}}}|{{{ішкі тақырып3|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{инфо3|}}}|{{{уикитека4|}}}|{{{Уикитека4|}}}|{{{тақырыбы4|}}}|{{{сілтеме4|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{мұрағат4 күні|}}}|{{{мұрағат4|}}}|{{{ішкі тақырып4|}}}|{{{инфо4|}}}|{{{уикитека5|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{Уикитека5|}}}|{{{тақырыбы5|}}}|{{{сілтеме5|}}}|{{{мұрағат5 күні|}}}|{{{мұрағат5|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{ішкі тақырып5|}}}|{{{инфо5|}}}|{{{материал|}}}|{{{тілі|}}}|{{{-тілі|}}}|{{{түпнұсқа|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{түпнұсқа сілтеме|}}}|{{{түпнұсқа мұрағат күні|}}}|{{{түпнұсқа мұрағат|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{түпнұсқа ішкі тақырып|}}}|{{{түпнұсқа инфо|}}}|{{{түпнұсқа2|}}}|{{{түпнұсқа2 сілтеме|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{түпнұсқа2 мұрағат күні|}}}|{{{түпнұсқа2 мұрағат|}}}|{{{түпнұсқа2 ішкі тақырып|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{түпнұсқа2 инфо|}}}|{{{түпнұсқа3|}}}|{{{түпнұсқа3 сілтеме|}}}|{{{түпнұсқа3 мұрағат күні|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{түпнұсқа3 мұрағат|}}}|{{{түпнұсқа3 ішкі тақырып|}}}|{{{түпнұсқа3 инфо|}}}|{{{түпнұсқа4|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{түпнұсқа4 сілтеме|}}}|{{{түпнұсқа4 мұрағат күні|}}}|{{{түпнұсқа4 мұрағат|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{түпнұсқа4 ішкі тақырып|}}}|{{{түпнұсқа4 инфо|}}}|{{{түпнұсқа5|}}}|{{{түпнұсқа5 сілтеме|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{түпнұсқа5 мұрағат күні|}}}|{{{түпнұсқа5 мұрағат|}}}|{{{түпнұсқа5 ішкі тақырып|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{түпнұсқа5 инфо|}}}|{{{түпнұсқа тілі|}}}|{{{-түпнұсқа тілі|}}}|{{{түрі|}}}|{{{том саны|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{негізгі авторы|}}}|{{{автор2|}}}|{{{тең авторлары|}}}|{{{жауапты|}}}|{{{авторы|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{автор есімі|}}}|{{{автор2 есімі|}}}|{{{автор2 сілтемесі|}}}|{{{автор3|}}}|{{{автор3 сілтемесі|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{автор3 есімі|}}}|{{{автор4|}}}|{{{автор4 есімі|}}}|{{{автор5|}}}|{{{автор5 есімі|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{жауапты2|}}}|{{{жауапты3|}}}|{{{жауапты4|}}}|{{{жауапты5|}}}}}|&lt;!--
--&gt;&lt;b class=error&gt;Қате: үлгіде {{para|тақырыбы}} параметрі көрсетілмеген &lt;!--
--&gt;{{tl|жарияланым}}&lt;/b&gt;}}{{#switch:{{{1|}}}

 | кітап|#default = {{#if:{{{басылымы|}}}|{{#if:{{{nodot|}}}||.}}&amp;nbsp;— {{{басылымы}}}|&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nodot|}}}||.}}}}
 | мақала         = &lt;!--

== Мерзімді басылым ==
--&gt;&amp;#32;// {{#if:{{{басылымы|}}}|{{#if:{{{басылым сілтеме|}}}|&lt;!--
--&gt;[{{{басылым сілтеме}}} {{{басылымы}}}]|{{{басылымы}}}}}&lt;!--
--&gt;&lt;b class=error&gt;Қате: үлгіде {{para|басылым}} параметрі көрсетілмеген &lt;!--
--&gt;{{tl|жарияланым}}&lt;/b&gt;}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{түрі|}}}|&amp;nbsp;: {{{түрі}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{басылым жауапты|}}}
 | &amp;nbsp;/ {{{басылым жауапты}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{басылым жауапты2|}}}|&amp;nbsp;; {{{басылым жауапты2}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{басылым жауапты3|}}}|&amp;nbsp;; {{{басылым жауапты3}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{басылым жауапты4|}}}|&amp;nbsp;; {{{басылым жауапты4}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{басылым жауапты5|}}}|&amp;nbsp;; {{{басылым жауапты5}}}}}}}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{басылым nodot|}}}||.}}}}&lt;!--

== Ерекше мәліметтер ==
--&gt;{{#if:{{{ерекше мәліметтері|}}}|&amp;nbsp;— {{{ерекше мәліметтері}}}.}}&lt;!--

== Шығыс мәліметтері. Физикалық сипаттамасы == 
=== Орны. Баспасы. Жылы ===
--&gt;{{#if:{{{орны|}}}|&amp;nbsp;— {{жарияланым/орны|{{{орны}}}|&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{баспасы|}}}{{{жылы|}}}||.}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{баспасы|}}}|{{#if:{{{орны|}}}|&amp;nbsp;:|&amp;nbsp;—}} {{{баспасы}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{жылы|}}}||.}}}}{{#if:{{{орны|}}}{{{баспасы|}}}|&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{орны2|}}}|&amp;nbsp;; {{жарияланым/орны|{{{орны2}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{баспасы2|}}}|&amp;nbsp;: {{{баспасы2}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{орны3|}}}|&amp;nbsp;; {{жарияланым/орны|{{{орны3}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{баспасы3|}}}|&amp;nbsp;: {{{баспасы3}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{орны4|}}}|&amp;nbsp;; {{жарияланым/орны|{{{орны4}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{баспасы4|}}}|&amp;nbsp;: {{{баспасы4}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{орны5|}}}|&amp;nbsp;; {{жарияланым/орны|{{{орны5}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{баспасы5|}}}|&amp;nbsp;: {{{баспасы5}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{жылы|}}}|{{#if:{{{орны|}}}{{{баспасы|}}}|,|&amp;nbsp;—}} {{{жылы}}}{{#switch:{{{-тілі|{{{тілі|}}}}}}|ja|zh=年}}.}}&lt;!--

=== Том ===
--&gt;{{#if:{{{томы|}}}|{{#if:{{{volume|}}}{{{band|}}}||&amp;nbsp;— &lt;!--
--&gt;{{#switch:{{#if:{{{томы|}}}|т}}{{#if:{{{том тақырыбы|}}}|тт}}{{#if:{{{том сілтемесі|}}}|тс}}
 | т     = Т.&amp;nbsp;{{{томы}}}
 | тт    = Т.&amp;nbsp;: {{{том тақырыбы}}}
 | ттт   = Т.&amp;nbsp;{{{томы}}}&amp;nbsp;: {{{том тақырыбы}}}
 | ттс   = [{{{том сілтемесі}}} Т.&amp;nbsp;{{{томы}}}]
 | тттс  = [{{{том сілтемесі}}} Т.&amp;nbsp;: {{{том тақырыбы}}}]
 | ттттс = [{{{том сілтемесі}}} Т.&amp;nbsp;{{{томы}}}&amp;nbsp;: {{{том тақырыбы}}}]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{том жауапты|}}}|&amp;nbsp;/ {{{том жауапты}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{шығарылымы|}}}{{{кітабы|}}}{{{нөмірі|}}}{{{бөлімшесі|}}}{{{айы|}}}||.}}}}}}&lt;!--

=== Шығарылым ===
--&gt;{{#if:{{{шығарылымы|}}}|{{#if:{{{volume|}}}{{{band|}}}||&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{#if:{{{шығарылымы|}}}|ш}}{{#if:{{{шығарылым тақырыбы|}}}|шт}}{{#if:{{{шығарылым сілтемесі|}}}|шс}}

 | ш     = {{#if:{{{томы|}}}|, ш|&amp;nbsp;— Ш}}ығ.&amp;nbsp;{{{шығарылымы}}}
 | шт    = {{#if:{{{томы|}}}|, ш|&amp;nbsp;— Ш}}ығ.&amp;nbsp;: {{{шығарылым тақырыбы}}}
 | шшт   = {{#if:{{{томы|}}}|, ш|&amp;nbsp;— Ш}}ығ.&amp;nbsp;{{{шығарылымы}}}&amp;nbsp;: {{{шығарылым тақырыбы}}}
 | шшс   = {{#if:{{{томы|}}}|,|&amp;nbsp;—}} [{{{шығарылым сілтемесі}}} &lt;!--
--&gt;{{#if:{{{томы|}}}|ш|Ш}}ығ.&amp;nbsp;{{{шығарылымы}}}]

 | штшс  = {{#if:{{{томы|}}}|,|&amp;nbsp;—}} [{{{шығарылым сілтемесі}}} &lt;!--
--&gt;{{#if:{{{томы|}}}|ш|Ш}}ығ.&amp;nbsp;: {{{шығарылым тақырыбы}}}]

 | шштшс = {{#if:{{{томы|}}}|,|&amp;nbsp;—}} [{{{шығарылым сілтемесі}}} &lt;!--
--&gt;{{#if:{{{томы|}}}|ш|Ш}}ығ.&amp;nbsp;{{{шығарылымы}}}&amp;nbsp;: {{{шығарылым тақырыбы}}}]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{шығарылым жауапты|}}}|&amp;nbsp;/ {{{шығарылым жауапты}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{кітабы|}}}{{{нөмірі|}}}{{{бөлімшесі|}}}{{{айы|}}}||.}}}}}}&lt;!--

=== Кітап ===
--&gt;{{#if:{{{кітабы|}}}|{{#if:{{{volume|}}}{{{band|}}}{{{issue|}}}{{{heft|}}}{{{book|}}}{{{buch|}}}||&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{#if:{{{кітабы|}}}|к}}{{#if:{{{кітап тақырыбы|}}}|кт}}{{#if:{{{кітап сілтемесі|}}}|кс}}

 | к     = {{#if:{{{томы|}}}{{{шығарылымы|}}}|, к|&amp;nbsp;— К}}іт.&amp;nbsp;{{{кітабы}}}
 | кт    = {{#if:{{{томы|}}}{{{шығарылымы|}}}|, к|&amp;nbsp;— К}}іт.&amp;nbsp;: {{{кітап тақырыбы}}}
 | ккт   = {{#if:{{{томы|}}}{{{шығарылымы|}}}|, к|&amp;nbsp;— К}}іт.&amp;nbsp;{{{кітабы}}}&amp;nbsp;: {{{кітап тақырыбы}}}
 | ккс   = {{#if:{{{томы|}}}{{{шығарылымы|}}}|,|&amp;nbsp;—}} [{{{кітап сілтемесі}}} &lt;!--
--&gt;{{#if:{{{томы|}}}{{{шығарылымы|}}}|к|К}}іт.&amp;nbsp;{{{кітабы}}}]

 | кткс  = {{#if:{{{томы|}}}{{{шығарылымы|}}}|,|&amp;nbsp;—}} [{{{кітап сілтемесі}}} &lt;!--
--&gt;{{#if:{{{томы|}}}{{{шығарылымы|}}}|к|К}}іт.&amp;nbsp;: {{{кітап тақырыбы}}}]

 | ккткс = {{#if:{{{томы|}}}{{{шығарылымы|}}}|,|&amp;nbsp;—}} [{{{кітап сілтемесі}}} &lt;!--
--&gt;{{#if:{{{томы|}}}{{{шығарылымы|}}}|к|К}}іт.&amp;nbsp;{{{кітабы}}}&amp;nbsp;: {{{кітап тақырыбы}}}]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{кітап жауапты|}}}|&amp;nbsp;/ {{{кітап жауапты}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{нөмірі|}}}{{{бөлімшесі|}}}{{{айы|}}}||.}}}}}}&lt;!--

=== Volume ===
--&gt;{{#if:{{{volume|}}}|{{#if:{{{томы|}}}{{{band|}}}||&amp;nbsp;— &lt;!--
--&gt;{{#switch:{{#if:{{{volume|}}}|v}}{{#if:{{{volume тақырыбы|}}}|vз}}{{#if:{{{volume сілтемесі|}}}|vс}}
 | v     = Vol.&amp;nbsp;{{{volume}}}
 | vз    = Vol.&amp;nbsp;: {{{volume тақырыбы}}}
 | vvз   = Vol.&amp;nbsp;{{{volume}}}&amp;nbsp;: {{{volume тақырыбы}}}
 | vvс   = [{{{volume сілтемесі}}} Vol.&amp;nbsp;{{{volume}}}]
 | vзvс  = [{{{volume сілтемесі}}} Vol.&amp;nbsp;: {{{volume тақырыбы}}}]
 | vvзvс = [{{{volume сілтемесі}}} Vol.&amp;nbsp;{{{volume}}}&amp;nbsp;: {{{volume тақырыбы}}}]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{volume жауапты|}}}|&amp;nbsp;/ {{{volume жауапты}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{issue|}}}{{{book|}}}{{{нөмірі|}}}{{{бөлімшесі|}}}{{{айы|}}}||.}}}}}}&lt;!--

=== Issue ===
--&gt;{{#if:{{{issue|}}}|{{#if:{{{томы|}}}{{{band|}}}{{{шығарылымы|}}}{{{heft|}}}||&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{#if:{{{issue|}}}|i}}{{#if:{{{issue тақырыбы|}}}|iз}}{{#if:{{{issue сілтемесі|}}}|iс}}
 | i     = {{#if:{{{volume|}}}|, n|&amp;nbsp;— N}}o.&amp;nbsp;{{{issue}}}
 | iз    = {{#if:{{{volume|}}}|, n|&amp;nbsp;— N}}o.&amp;nbsp;: {{{issue тақырыбы}}}
 | iiз   = {{#if:{{{volume|}}}|, n|&amp;nbsp;— N}}o.&amp;nbsp;{{{issue}}}&amp;nbsp;: {{{issue тақырыбы}}}
 | iiс   = {{#if:{{{томы|}}}|,|&amp;nbsp;—}} [{{{issue сілтемесі}}} &lt;!--
--&gt;{{#if:{{{volume|}}}|n|N}}o.&amp;nbsp;{{{issue}}}]
 | iзiс  = {{#if:{{{volume|}}}|,|&amp;nbsp;—}} [{{{issue сілтемесі}}} &lt;!--
--&gt;{{#if:{{{volume|}}}|n|N}}o.&amp;nbsp;: {{{issue тақырыбы}}}]
 | iiзiс = {{#if:{{{томы|}}}|,|&amp;nbsp;—}} [{{{issue сілтемесі}}} &lt;!--
--&gt;{{#if:{{{volume|}}}|n|N}}o.&amp;nbsp;{{{issue}}}&amp;nbsp;: {{{issue тақырыбы}}}]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{issue жауапты|}}}|&amp;nbsp;/ {{{issue жауапты}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{book|}}}{{{нөмірі|}}}{{{бөлімшесі|}}}{{{айы|}}}||.}}}}}}&lt;!--

=== Book ===
--&gt;{{#if:{{{book|}}}|{{#if:{{{томы|}}}{{{band|}}}{{{шығарылымы|}}}{{{heft|}}}{{{кітабы|}}}{{{buch|}}}||&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{#if:{{{book|}}}|b}}{{#if:{{{book тақырыбы|}}}|bз}}{{#if:{{{book сілтемесі|}}}|bс}}
 | b     = {{#if:{{{volume|}}}{{{issue|}}}|, b|&amp;nbsp;— B}}k.&amp;nbsp;{{{book}}}
 | bз    = {{#if:{{{volume|}}}{{{issue|}}}|, b|&amp;nbsp;— B}}k.&amp;nbsp;: {{{book тақырыбы}}}
 | bbз   = {{#if:{{{volume|}}}{{{issue|}}}|, b|&amp;nbsp;— B}}k.&amp;nbsp;{{{book}}}&amp;nbsp;: {{{book тақырыбы}}}
 | bbс   = {{#if:{{{volume|}}}{{{issue|}}}|,|&amp;nbsp;—}} [{{{book сілтемесі}}} &lt;!--
--&gt;{{#if:{{{volume|}}}{{{issue|}}}|b|B}}k.&amp;nbsp;{{{book}}}]
 | bзbс  = {{#if:{{{volume|}}}{{{issue|}}}|,|&amp;nbsp;—}} [{{{book сілтемесі}}} &lt;!--
--&gt;{{#if:{{{volume|}}}{{{issue|}}}|b|B}}k.&amp;nbsp;: {{{book тақырыбы}}}]
 | bbзbс = {{#if:{{{volume|}}}{{{issue|}}}|,|&amp;nbsp;—}} [{{{book сілтемесі}}} &lt;!--
--&gt;{{#if:{{{volume|}}}{{{issue|}}}|b|B}}k.&amp;nbsp;{{{book}}}&amp;nbsp;: {{{book тақырыбы}}}]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{book жауапты|}}}|&amp;nbsp;/ {{{book жауапты}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{нөмірі|}}}{{{бөлімшесі|}}}{{{айы|}}}||.}}}}}}&lt;!--

=== Band ===
--&gt;{{#if:{{{band|}}}|{{#if:{{{томы|}}}{{{volume|}}}||&amp;nbsp;— &lt;!--
--&gt;{{#switch:{{#if:{{{band|}}}|b}}{{#if:{{{band тақырыбы|}}}|bз}}{{#if:{{{band сілтемесі|}}}|bс}}
 | b     = Bd.&amp;nbsp;{{{band}}}
 | bз    = Bd.&amp;nbsp;: {{{band тақырыбы}}}
 | bbз   = Bd.&amp;nbsp;{{{band}}}&amp;nbsp;: {{{band тақырыбы}}}
 | bbс   = [{{{band сілтемесі}}} Bd.&amp;nbsp;{{{band}}}]
 | bзbс  = [{{{band сілтемесі}}} Bd.&amp;nbsp;: {{{band тақырыбы}}}]
 | bbзbс = [{{{band сілтемесі}}} Bd.&amp;nbsp;{{{band}}}&amp;nbsp;: {{{band тақырыбы}}}]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{band жауапты|}}}|&amp;nbsp;/ {{{band жауапты}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{heft|}}}{{{buch|}}}{{{нөмірі|}}}{{{бөлімшесі|}}}{{{айы|}}}||.}}}}}}&lt;!--

=== Heft ===
--&gt;{{#if:{{{heft|}}}|{{#if:{{{томы|}}}{{{volume|}}}{{{шығарылымы|}}}{{{issue|}}}||&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{band|}}}|,&amp;#32;|&amp;nbsp;—&amp;#32;}}&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{#if:{{{heft|}}}|h}}{{#if:{{{heft тақырыбы|}}}|hз}}{{#if:{{{heft сілтемесі|}}}|hс}}
 | h     = H.&amp;nbsp;{{{heft}}}
 | hз    = H.&amp;nbsp;: {{{heft тақырыбы}}}
 | hhз   = H.&amp;nbsp;{{{heft}}}&amp;nbsp;: {{{heft тақырыбы}}}
 | hhс   = [{{{heft сілтемесі}}} H.&amp;nbsp;{{{heft}}}]
 | hзhс  = [{{{heft сілтемесі}}} H.&amp;nbsp;: {{{heft тақырыбы}}}]
 | hhзhс = [{{{heft сілтемесі}}} H.&amp;nbsp;{{{heft}}}&amp;nbsp;: {{{heft тақырыбы}}}]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{heft жауапты|}}}|&amp;nbsp;/ {{{heft жауапты}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{buch|}}}{{{нөмірі|}}}{{{бөлімшесі|}}}{{{айы|}}}||.}}}}}}&lt;!--

=== Buch ===
--&gt;{{#if:{{{buch|}}}|{{#if:{{{томы|}}}{{{volume|}}}{{{шығарылымы|}}}{{{issue|}}}{{{кітабы|}}}{{{book|}}}||&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{band|}}}{{{heft|}}}|,&amp;#32;|&amp;nbsp;—&amp;#32;}}&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{#if:{{{buch|}}}|b}}{{#if:{{{buch тақырыбы|}}}|bз}}{{#if:{{{buch сілтемесі|}}}|bс}}
 | b     = Buch&amp;nbsp;{{{buch}}}
 | bз    = Buch&amp;nbsp;: {{{buch тақырыбы}}}
 | bbз   = Buch&amp;nbsp;{{{buch}}}&amp;nbsp;: {{{buch тақырыбы}}}
 | bbс   = [{{{buch сілтемесі}}} Buch&amp;nbsp;{{{buch}}}]
 | bзbс  = [{{{buch сілтемесі}}} Buch&amp;nbsp;: {{{buch тақырыбы}}}]
 | bbзbс = [{{{buch сілтемесі}}} Buch&amp;nbsp;{{{buch}}}&amp;nbsp;: {{{buch тақырыбы}}}]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{buch жауапты|}}}|&amp;nbsp;/ {{{buch жауапты}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{нөмірі|}}}{{{бөлімшесі|}}}{{{айы|}}}||.}}}}}}&lt;!--

=== Нөмір ===
--&gt;{{#if:{{{нөмірі|}}}|{{#if:{{{томы|}}}{{{volume|}}}{{{band|}}}{{{шығарылымы|}}}{{{issue|}}}{{{heft|}}}&lt;!--
--&gt;{{{кітабы|}}}{{{book|}}}{{{buch|}}}|,&amp;#32;|&amp;nbsp;—&amp;#32;}}&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{#if:{{{нөмірі|}}}|н}}{{#if:{{{нөмір тақырыбы|}}}|нз}}{{#if:{{{нөмір сілтемесі|}}}|нс}}
 | н     = №&amp;nbsp;{{{нөмірі}}}
 | ннз   = №&amp;nbsp;{{{нөмірі}}}&amp;nbsp;: {{{нөмір тақырыбы}}}
 | ннс   = [{{{нөмір сілтемесі}}} №&amp;nbsp;{{{нөмірі}}}]
 | ннзнс = [{{{нөмір сілтемесі}}} №&amp;nbsp;{{{нөмірі}}}&amp;nbsp;: {{{нөмір тақырыбы}}}]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{нөмір жауапты|}}}|&amp;nbsp;/ {{{нөмір жауапты}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{бөлімшесі|}}}{{{айы|}}}||.}}}}&lt;!--

=== Бөлімше ===
--&gt;{{#if:{{{бөлімшесі|}}}|{{#if:{{{томы|}}}{{{volume|}}}{{{band|}}}{{{шығарылымы|}}}{{{issue|}}}{{{heft|}}}&lt;!--
--&gt;{{{кітабы|}}}{{{book|}}}{{{buch|}}}{{{нөмірі|}}}|,&amp;#32;|&amp;nbsp;—&amp;#32;}}&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{#if:{{{бөлімшесі|}}}|р}}{{#if:{{{бөлімше тақырыбы|}}}|рз}}{{#if:{{{бөлімше сілтемесі|}}}|рс}}
 | р     = {{{бөлімшесі}}}
 | ррз   = {{{бөлімшесі}}}&amp;nbsp;: {{{бөлімше тақырыбы}}}
 | ррс   = [{{{бөлімше сілтемесі}}} {{{бөлімшесі}}}]
 | ррзрс = [{{{бөлімше сілтемесі}}} {{{бөлімшесі}}}&amp;nbsp;: {{{бөлімше тақырыбы}}}]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{бөлімше жауапты|}}}|&amp;nbsp;/ {{{бөлімше жауапты}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{айы|}}}||.}}}}&lt;!--

=== Күні  ===
--&gt;{{#switch:{{#if:{{{айы|}}}|м}}{{#if:{{{күн|{{{сан|}}}}}}|д}}
 | мд  = {{#if:{{{жылы|}}}|&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{томы|}}}{{{шығарылымы|}}}{{{кітабы|}}}{{{volume|}}}{{{issue|}}}{{{book|}}}&lt;!--
--&gt;{{{band|}}}{{{heft|}}}{{{buch|}}}{{{нөмірі|}}}{{{бөлімшесі|}}}|&lt;!--
--&gt;&amp;#32;({{#switch: {{{-тілі|{{{тілі|kk}}}}}} | kk | ru | be | uk | pl | sk | cs | bg | mk | cu | sh | bs | sr | hr | kjv | me | sl ={{#time:j xg|0000-{{{айы}}}-{{{күн|{{{сан|}}}}}}|{{{-тілі|{{{тілі|kk}}}}}}}} | ja | zh = {{#time:Fj日|0000-{{{айы}}}-{{{күн|{{{сан|}}}}}}|{{{-тілі|{{{тілі|ja}}}}}}}}|{{#time:j F|0000-{{{айы}}}-{{{күн|{{{сан|}}}}}}|{{{-тілі|{{{тілі|}}}}}}}}}})|&lt;!--
--&gt;&amp;nbsp;—&amp;#32;{{#switch: {{{-тілі|{{{тілі|kk}}}}}} | kk | ru | be | uk | pl | sk | cs | bg | mk | cu | sh | bs | sr | hr | kjv | me | sl ={{#time:j xg|0000-{{{айы}}}-{{{күн|{{{сан|}}}}}}|{{{-тілі|{{{тілі|kk}}}}}}}}| ja | zh = {{#time:Fj日|0000-{{{айы}}}-{{{күн|{{{сан|}}}}}}|{{{-тілі|{{{тілі|ja}}}}}}}}|{{#time:j F|0000-{{{айы}}}-{{{күн|{{{сан|}}}}}}|{{{-тілі|{{{тілі|}}}}}}}}}}}}.}}
 | м   = {{#if:{{{жылы|}}}|&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{томы|}}}{{{шығарылымы|}}}{{{кітабы|}}}{{{volume|}}}{{{issue|}}}{{{book|}}}&lt;!--
--&gt;{{{band|}}}{{{heft|}}}{{{buch|}}}{{{нөмірі|}}}{{{бөлімшесі|}}}|&lt;!--
--&gt;&amp;#32;({{#time:F|0000-{{{айы}}}|{{{-тілі|{{{тілі|}}}}}}}})|&lt;!--
--&gt;&amp;nbsp;— {{ucfirst:{{#time:F|0000-{{{айы}}}|{{{-тілі|{{{тілі|}}}}}}}}}}}}.}}}}&lt;!--

=== Парақтар. Беттер. Бағандар ===
--&gt;{{#switch:{{#if:{{{парақтар|}}}|{{{беттер|}}}|{{{парақтар тақырыбы|}}}|{{{беттер тақырыбы|}}}&lt;!--
--&gt;{{{парақ саны|}}}|{{{жалпы беттер|{{{беттер|}}}}}}|{{{иллюстрация парағы|}}}|{{{иллюстрация беті|}}}|{{{бағандар|}}}
--&gt;{{{баған пагинациясы|}}}|{{{баған тақырыбы|}}}|{{{баған саны|}}}|ру}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{pages|}}}|{{{pages тақырыбы|}}}|{{{allpages|}}}|{{{allpages иллюстраций|}}}&lt;!--
--&gt;{{{columns|}}}|{{{columns пагинациясы|}}}|{{{columns тақырыбы|}}}|{{{allcolumns|}}}|en}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{seite|}}}|{{{seite тақырыбы|}}}|{{{alleseiten|}}}|{{{alleseiten иллюстраций|}}}&lt;!--
--&gt;{{{kolonnen|}}}|{{{kolonnen пагинациясы|}}}|{{{kolonnen тақырыбы|}}}|{{{allekolonnen|}}}|de}}
 | kk = {{жарияланым/беттер|{{{парақтар|}}}|{{{беттер|}}}|||{{{пагинация|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{парақтар тақырыбы|}}}|{{{парақтар2|}}}|{{{парақтар3|}}}|{{{парақтар4|}}}|{{{парақтар5|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{беттер тақырыбы|}}}|{{{беттер2|}}}|{{{беттер3|}}}|{{{беттер4|}}}|{{{беттер5|}}}|&lt;!--
--&gt;||||||||||{{{парақ саны|}}}|{{{жалпы беттер|{{{беттер|}}}}}}|||{{{иллюстрациялар|}}}|{{{нөмірсіз парақ|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{нөмірсіз бет|}}}|{{{тілі|}}}|{{{-тілі|}}}|{{{иллюстрация парағы|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{иллюстрация беті|}}}|||{{{иллюстрация түрі|}}}|{{{бағандар|}}}|||{{{баған пагинациясы|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{баған тақырыбы|}}}|{{{бағандар2|}}}|{{{бағандар3|}}}|{{{бағандар4|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{бағандар5|}}}|||||||||||||{{{баған саны|}}}}}
 | en = {{жарияланым/беттер|||{{{pages|}}}||{{{пагинация|}}}|||||||||||{{{pages тақырыбы|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{pages2|}}}|{{{pages3|}}}|{{{pages4|}}}|{{{pages5|}}}||||||||{{{allpages|}}}||&lt;!--
--&gt;{{{иллюстрациялар|}}}|{{{нөмірсіз парақ|}}}|{{{нөмірсіз бет|}}}|{{{тілі|}}}|{{{-тілі|}}}|||&lt;!--
--&gt;{{{allpages  иллюстрациясы|}}}||{{{иллюстрация түрі|}}}||{{{columns|}}}||||||||&lt;!--
--&gt;{{{columns пагинациясы|}}}|{{{columns тақырыбы|}}}|{{{columns2|}}}|{{{columns3|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{columns4|}}}|{{{columns5|}}}||||||||{{{allcolumns|}}}}}
 | de = {{жарияланым/беттер||||{{{seite|}}}|{{{пагинация|}}}||||||||||||||||&lt;!--
--&gt;{{{seite тақырыбы|}}}|{{{seite2|}}}|{{{seite3|}}}|{{{seite4|}}}|{{{seite5|}}}||||&lt;!--
--&gt;{{{alleseiten|}}}|{{{иллюстрациялар|}}}|{{{нөмірсіз парақ|}}}|{{{нөмірсіз бет|}}}|{{{тілі|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{-тілі|}}}||||{{{alleseiten  иллюстрациясы|}}}|{{{иллюстрация түрі|}}}|||{{{kolonnen|}}}|&lt;!--
||||||||||||{{{kolonnen пагинациясы|}}}|{{{kolonnen тақырыбы|}}}|{{{kolonnen2|}}}|{{{kolonnen3|}}}|{{{kolonnen4|}}}|
--&gt;{{{kolonnen5|}}}|||{{{allekolonnen|}}}}}}}&lt;!--

=== Жиынтық. Өлшемдері ===
--&gt;{{#if:{{{жиынтық|}}}{{{құрамы|}}}|&amp;nbsp;{{#if:{{{жалпы беттер|{{{беттер|}}}}}}{{{allpages|}}}{{{alleseite|}}}&lt;!--
--&gt;{{{баған саны|}}}{{{allcolumns|}}}{{{allekolonnen|}}}|+|—}} {{{құрамы|{{{жиынтық}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{жиынтық инфо|}}}{{{қосымшасы|}}}|&amp;nbsp;{{#if:{{{жалпы беттер|{{{беттер|}}}}}}{{{allpages|}}}&lt;!--
--&gt;{{{alleseite|}}}{{{баған саны|}}}{{{allcolumns|}}}{{{allekolonnen|}}}|&amp;#58;|+}} &lt;!--
--&gt;{{{қосымшасы|{{{жиынтық инфо}}}}}}}}{{#if:{{{өлшемдері|}}}|&amp;nbsp;; {{{өлшемдері}}}.|.}}}}&lt;!--

== Серия ==
--&gt;{{жарияланым/серия|{{{сериясы|}}}|{{{серия томдары|}}}|{{{тілі|}}}|{{{-тілі|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{серия жауапты|}}}|{{{ішкі серия|}}}|{{{ішкі серия нөмірі|}}}|{{{ішкі серия issn|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{серия жыл|}}}|{{{серия нөмірі|}}}|{{{серия том|}}}|{{{серия volume|}}}|{{{серия band|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{серия шығарылымы|}}}|{{{серия issue|}}}|{{{серия heft|}}}|{{{серия кітабы|}}}|{{{серия book|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{серия buch|}}}|{{{серия бөлімі|}}}}}&lt;!--

== Дереккөздер ==
--&gt;{{#if:{{{дереккөздер|}}}|&amp;nbsp;— {{ucfirst:{{{дереккөздер}}}.}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{дереккөздер2|}}}|&amp;nbsp;— {{ucfirst:{{{дереккөздер2}}}.}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{дереккөздер3|}}}|&amp;nbsp;— {{ucfirst:{{{дереккөздер3}}}.}}}}}}}}&lt;!--

== Мазмұны ==
--&gt;{{#if:{{{мазмұны|}}}{{{мазмұнынан|}}}|&lt;!--
--&gt;{{#switch:{{{тілі|}}}{{{-тілі|}}}
 | #default = &amp;nbsp;— {{#if:{{{мазмұнынан|}}}|М|М}}азмұны
 | cs|de|el|en|es|et|fi|fr|ga|grc|is|it|la|lt|lv|nl|nn|no|pl|pt|ro|sv|tr = &amp;nbsp;— &lt;!--
--&gt;{{#if:{{{мазмұнынан|}}}|Ex c|C}}ont}}.: {{жарияланым/мазмұны|&lt;!--
--&gt;{{{мазмұнынан|{{{мазмұны|}}}}}}|{{{мазмұнынан2|{{{мазмұны2|}}}}}}|&lt;!--
--&gt;{{{мазмұнынан3|{{{мазмұны3|}}}}}}|{{{мазмұнынан4|{{{мазмұны4|}}}}}}|&lt;!--
--&gt;{{{мазмұнынан5|{{{мазмұны5|}}}}}}|{{{мазмұнынан6|{{{мазмұны6|}}}}}}|&lt;!--
--&gt;{{{мазмұнынан7|{{{мазмұны7|}}}}}}|{{{мазмұнынан8|{{{мазмұны8|}}}}}}|&lt;!--
--&gt;{{{мазмұнынан9|{{{мазмұны9|}}}}}}|{{{мазмұнынан10|{{{мазмұны10|}}}}}}|&lt;!--
--&gt;{{{мазмұнынан11|{{{мазмұны11|}}}}}}|{{{мазмұнынан12|{{{мазмұны12|}}}}}}|&lt;!--
--&gt;{{{мазмұнынан13|{{{мазмұны13|}}}}}}|{{{мазмұнынан14|{{{мазмұны14|}}}}}}|&lt;!--
--&gt;{{{мазмұнынан15|{{{мазмұны15|}}}}}}|{{{мазмұнынан16|{{{мазмұны16|}}}}}}|&lt;!--
--&gt;{{{мазмұнынан17|{{{мазмұны17|}}}}}}|{{{мазмұнынан18|{{{мазмұны18|}}}}}}|&lt;!--
--&gt;{{{мазмұнынан19|{{{мазмұны19|}}}}}}|{{{мазмұнынан20|{{{мазмұны20|}}}}}}}}.}}&lt;!--

== Таралымы ==
--&gt;{{#if:{{{таралымы|}}}|&amp;nbsp;— {{nobr|{{formatnum:{{{таралымы}}}}} дана.}}}}&lt;!--

== Стандартты нөмірлер ==
--&gt;{{жарияланым/стандартты нөмірлер|{{{ббк|}}}|{{{удк|}}}|{{{isbn|}}}|{{{isbn2|}}}|{{{isbn3|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{isbn4|}}}|{{{isbn5|}}}|{{{томы|}}}|{{{volume|}}}|{{{band|}}}|{{{isbn том|}}}|&lt;!--
--&gt;{{{isbn volume|}}}|{{{isbn band|}}}|{{{issn|}}}|{{{arxiv|}}}|{{{bibcode|}}}|{{{doi|}}}&lt;!--
--&gt;|{{{jstor|}}}|{{{lccn|}}}|{{{oclc|}}}|{{{pmid|}}}|{{{pmc|}}}|{{{zbl|}}}}}&lt;/span&gt;&lt;!--

== Рецензия. Реферат ==
--&gt;{{#if:{{{рецензия|}}}|{{#if:{{{реферат|}}}||&amp;nbsp;— {{#switch:{{{рецензия|}}}
 | кітап  = Кіт. рец
 | мақала = Мақ. рец
 | opus   = Rev. op}}.: {{#if:{{{о|}}}|{{{о}}}}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{реферат|}}}|{{#if:{{{рецензия|}}}||&amp;nbsp;— {{#switch:{{{реферат|}}}
 | кітап  = Кіт. реф
 | мақала = Мақ. реф
 | opus   = Ref. op}}.: {{#if:{{{о|}}}|{{{о}}}}}}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;!--

--&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>emfi4ziroumbetno49ix0gz4d8rfpf8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Жанаргүл Бақтыгерей қызы</title>
    <ns>3</ns>
    <id>787241</id>
    <revision>
      <id>3684009</id>
      <parentid>3661559</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:41:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Фенивеши Жанаргүл Бақтыгерейқызы</username>
        <id>186207</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3684009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="324" sha1="ig9k9ckddd29nnsx9w348jlxyf0mtci" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Жанаргүл Бақтыгерейқызы}}

-- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]])  20:15, 2026 ж. қыркүйектің 26 (+05)</text>
      <sha1>ig9k9ckddd29nnsx9w348jlxyf0mtci</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абай Құнанбаевтың ережелер жинағы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>787447</id>
    <revision>
      <id>3684037</id>
      <parentid>3681499</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T10:19:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>L.sarkytbekova</username>
        <id>184246</id>
      </contributor>
      <comment>[[Арнайы:Үлесі/Омарова Баглан|Омарова Баглан]] ([[Қатысушы талқылауы:Омарова Баглан|талқылауы]]) істеген нөмір 3681499 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]]</comment>
      <origin>3684037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5449" sha1="ok7xurknscx33ekthooji48n7cg3clm" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}
&lt;!--
БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН
ЖАЗЫҢЫЗ!
--&gt;

'''Абай Құнанбаевтың ережелер жинағы''' — 1885 жылы мамыр айында Шар өзенінің бойындағы Қарамолада өткен Павлодар, Қарқаралы, Семей, Өскемен уездерінің және Семей облысының Зайсан приставының билер съезінде құрастырылып, қабылданған қазақтардың әдет-ғұрып ережелері. Ол Шар төтенше съезі немесе Қарамола съезі деп аталуымен белгілі.&lt;ref name=&quot;ШҚО&quot;&gt;''Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия'' / Бас редакторы Б. Ө. Жақып. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014. — 124-б. — 848 б. — ISBN 978-601-7472-76-4.&lt;/ref&gt;

Бас би және съездің төрағасы болып Семейдің Шыңғыс болысының өкілі [[Абай Құнанбайұлы|Абай Құнанбаев]] сайланды. Бұл уақытта ел арасына өзінің демократиялық көзқарасын таныта бастаған, талас-тартыс мәселелерін шешуде тарихты және қазақ халқының құқық нормаларын жақсы білуімен, адалдығымен және әділдігімен ерекшеленген ол Орта және Кіші жүз тұрғындарының қоғамдық қолдауына ие болды.&lt;ref name=&quot;ШҚО&quot;/&gt;

Съезге ұсынылған жоба 93 баптан тұрды, жоба мәселелерді түсіндіруде жаңа қағидаларымен және толық баяндалуымен ерекшеленді. Жобаны талқылауға 100-ден астам болыстық билер мен басқарушылар қатысты. Ережені Семейдің әскери губернаторы бекітті және «Семей қазақтары үшін қылмысты істерге қарсы заң ережелері» ретінде баспада жарияланды.&lt;ref name=&quot;ШҚО&quot;/&gt;

Ол қазақтардың негізгі құқықтық мүдделерін қамтыды және сонымен қатар, «ағарту» дәуіріндегі жаңа ағымды, әсіресе, азаматтық және отбасылық-некелік қатынастарды қамтыды. Мәселен, қалыңдықтан жігіт 25 жас үлкен болса немесе кейіпсіз пішінде немесе мүлік иеленуге құқығы жоқ болса, қалыңдық оған тұрмысқа шықпауға құқылы болды. Бұл факторлар айырылысу үшін арыз беруге негіз болып, [[әмеңгерлік]] (жесір қалған әйелдің күйеуінің ағаларына немесе туыстарына тұрмысқа шығуы) міндетті емес деп жариялауға жол ашты. Бұл реттегі мәселелерді шешкенде әйелдің келісімі ескерілетін болды. Әйелдердің жеке және мүліктік құқықтары қорғалды.&lt;ref name=&quot;ШҚО&quot;/&gt;

[[Барымта]] мен ұрлыққа қарсы қатаң және жоғары жауапкершілік орнатылды. Барымталық үшін айыптау халық сотының шешімімен ұрылар мен олардың қосшыларына да қатысты болды: соңғыларына ұрлыққа баратын ұрыларға ат бергендер, ұрыға серік болғандар және ықпал етушілер жатады. Ұрыға ұрланған затты қайтару, айып, денесіне 60 рет дүре соғу және бір ай тұтқында ұстау жазалары қолданылды.&lt;ref name=&quot;ШҚО&quot;/&gt;

Бұл құжат Семей облысынан тыс жерлерге де жүрді, ол барлық инстанциядағы билердің қызметін, олардың құзыретін және істің қаралуын реттеді. Ережені съезге қатысушылар халық дәстүрі бойынша ақиқат пен әділдік негізінде құрастырды және оған басқа билермен қатар, Павлодар уезінен Жүсіп Батышев, Иса Бердалин, Молдабай Сәрсенбинов, Сергазы Тойсарин, Мұқатай Келдібеков, Санияз Бабаев, Смағұл Шоқпаров, Базылғазы Қарабайтықов, Жалалдин Рамазанов сияқты билер қол қойды.&lt;ref name=&quot;ШҚО&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Абай Құнанбайұлы]]
* [[Қарамола съезі]]

[[Санат:Абай Құнанбайұлы]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>ok7xurknscx33ekthooji48n7cg3clm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Shymcityunilib</title>
    <ns>3</ns>
    <id>788000</id>
    <revision>
      <id>3683607</id>
      <parentid>3669420</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T12:04:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shymcityunilib</username>
        <id>186609</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Жауап беру</comment>
      <origin>3683607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="537" sha1="a0qj944fmly3mvigp28rl1pwy346cdm" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Shymcityunilib}}

-- ''&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 11:56, 2026 ж. қазанның 6 (+05)

:&lt;code&gt;Рахмет!&lt;/code&gt; [[Қатысушы:Shymcityunilib|Shymcityunilib]] ([[Қатысушы талқылауы:Shymcityunilib|талқылау]]) 17:04, 2026 ж. қазанның 19 (+05)</text>
      <sha1>a0qj944fmly3mvigp28rl1pwy346cdm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Татьяна Михайловна Савельева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788047</id>
    <revision>
      <id>3684085</id>
      <parentid>3672957</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T11:47:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3684085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9190" sha1="f5b8cd8a8aobfq9el2pdtog1qz0ot4e" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Татьяна Михайловна Савельева
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = Татьяна Савельева (2023-07-12).jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Савельева, 2023 жыл
 | Титулы               = [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрінің]] орынбасары
 | Ту                   = Symbol of the Kazakh Ministry of Defense.svg
 | Ту2                  = Flag of Kazakhstan.svg
 | Басқара бастады      = 7 қазан 2026 жылдан бастап
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] 
 | Премьер              = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]]
| тақырыпша1       = Министрі
| мәтін1           = [[Айдос Сәкенұлы Мырзахметов|Айдос Мырзахметов]]
 | Ізашары              = Әскер Бейсенов
 | Ізбасары             = 

 | Титулы_2             = [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|I шақырылған]] [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] [[Құрылтай депутаты|депутаты]]
 | Ту_2                 = Flag of Kazakhstan.svg
 | Ту2_2                = Emblem of Kazakhstan latin.svg
 | Басқара бастады_2    = 27 тамыз 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 7 қазан 2026
 | тақырыпша2_2         = Партиялық тізімі
 | мәтін2_2             = [[Әділет (партия)|Әділет]]
| Президент_2            = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
 | Ізашары_2            = ''лауазым енгізілді''
 | Ізбасары_2           = [[Гүлнар Қожағұлқызы Тойлыбаева|Гүлнар Тойлыбаева]]

| Титулы_3               = [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII шақырылған]] [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Парламент Мәжілісі]] депутаты
| Ту_3                   = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg
| Ту2_3                  = Emblem of Kazakhstan latin.svg
| Басқара бастады_3      = 28 наурыз 2023
| Басқаруын аяқтады_3    = 1 шілде 2026
| Президент_3            = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
| Ізбасары_3         = ''лауазым жойылды''

 | Туған күні           = 11.04.1976
 | Туған жері           = [[Ақмола облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                =
 | Анасы                =
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 2
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Партиясы             = [[Аманат (партия)|Аманат]] → [[Әділет (партия)|Әділет]]
 | Білімі               = [[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті|Ақмола аграрлық университеті]] (2001)&lt;br&gt; [[Еуразия ұлттық университеті]] (2007)
 | Мамандығы            = экономист&lt;ref name=&quot;prg26&quot; /&gt;
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = {{Құрмет ордені}} {{Парасат ордені}}
}}

'''Татьяна Михайловна Савельева''' ([[11 сәуір]] [[1976 жыл|1976]], [[Ақмола облысы]])&lt;ref&gt;[https://prokadry.kz/saveleva_zamministra_oborony_26/ САВЕЛЬЕВА Татьяна назначена заместителем Министра обороны Республики Казахстан]&lt;/ref&gt; — қазақстандық саясаткер, экономист, 2026 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрінің]] орынбасары. Бұған дейін ол 2023–2026 жылдары [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжілістің]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII шақырылым]] және [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайдың]] [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|I шақырылым]] депутаты болатын.

== Өмірбаяны ==
Татьяна Савельева 1976 жылы Ақмола облысында дүниеге келген. 2001 жылы [[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті|Ақмола аграрлық университетін]], ал 2007 жылы [[Еуразия ұлттық университеті]]н аяқтаған. Мамандығы — экономист.&lt;ref name=&quot;prg26&quot;&gt;[https://prg.kz/document/?doc_id=35378833 Савельева Татьяна Михайловна (персональная справка)]&lt;/ref&gt;

Еңбек жолын 1999 жылы Астана қалалық қаржы басқармасында бастап, 2002 жылы Қаржы министрлігінде жалғастырған.

2002–2008 жылдары Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігінде жұмыс істеп, ал 2012–2016 жылдары Қаржы министрлігінде басшылық лауазымды атқарған.

2016–2023 жылдары Қаржы вице-министрі болған.

2023–2026 жылдары VIII шақырылымдағы Парламенті Мәжілісінің депутаты болды, онда Қаржы және бюджет комитетінің хатшысы, комитет төрағасы сияқты қызметтер атқарған.

2026 жылғы тамызда I шақырылымдағы Құрылтай депутаты атанып, Қаржы және бюджет комитетінің мүшесі болды.&lt;ref&gt;[https://kaz.nur.kz/politics/appointments/2439433-eks-deputat-tatiana-saveleva-qorganys-ministrining-orynbasary-bolyp-tagaiyndaldy/ Экс-депутат Татьяна Савельева қорғаныс министрінің орынбасары болып тағайындалды]&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 7 қазанда Қорғаныс министрінің орынбасары болып тағайындалды.&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimimen-tatyana-mihaylovna-saveleva-kazakstan-respublikasy-korganys-ministrinin-orynbasary-lauazymyna-tagayyndaldy-795011 Мемлекет басшысының өкімімен Татьяна Михайловна Савельева Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрінің орынбасары лауазымына тағайындалды]&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
Савельева тұрмыста, екі ұлы бар.&lt;ref name=&quot;prg26&quot; /&gt;

== Марапаттары ==
Савельева мемлекеттік наградалармен марапатталған:
* Президенттің Құрмет грамотасы (2013)
* «Қазақстан халқы Ассамбелеясына 20 жыл» медалі (2015)
* «Құрмет» ордені (2019)
* «Парасат» ордені (2025)&lt;ref&gt;[https://quryltai.kz/kk/profile/145/biography Савельева
Татьяна Михайловна]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{DEFAULTSORT:Савельева, Татьяна Михайловна}}
[[Санат:Сейфуллин атындағы қазақ агротехникалық университеті түлектері]]
[[Санат:Еуразия ұлттық университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VIII шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан Құрылтайының I шақырылымының депутаттары]]</text>
      <sha1>f5b8cd8a8aobfq9el2pdtog1qz0ot4e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жаңа Англия отарлары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788566</id>
    <revision>
      <id>3683920</id>
      <parentid>3683062</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:24:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>3683920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43938" sha1="q8k2synflqmj17n8ullzwt3bduamkxg" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Жаңа Англия отарлары
 |өз атауы                 = New England Colonies
 |статусы                  = 
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = 
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = 
 |елтаңба_сипаттамасы      = 
 |символ                   = 
 |карта                    = A map of the most inhabited part of New England (2674889207).jpg
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = 1755 жылғы Жаңа Англия отарларының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[1620 жыл|1620]]
 |ыдырауы                  = [[1776 жыл|1776]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = 
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = 
 |валютасы                 = 
 |қосымша_параметр         = Дәуір
 |параметр_мазмұны         = [[Американы британдық отарлау]]&lt;br&gt;[[Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы (1620–1640)|Жаңа Англияға пуритандардың қоныс аударуы]]&lt;br&gt;[[Америкалық революция]]
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = 
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = 
 |басқарушы1               = 
 |басқарушы_жылы1          = 
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = 
 |басқарушы_жылы2          = 
 |басқарушылар_титулы3     = 
 |басқарушы3               = 
 |басқарушы_жылы3          = 
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = 
 |басқарушы_жылы4          = 
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = 
 |параметр_мазмұны1        = 
 |Кезең1                   = [[Попхэм отары]]
 |Уақыт1                   = 
 |Жыл1                     = [[1607 жыл|1607]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Англия кеңесі]] құрылды
 |Уақыт2                   = Жаңа Англия отарлары құрылды
 |Жыл2                     = [[1620 жыл|1620]]
 |Кезең3                   = ''[[Мэйфлауэр]]'' кемесінің Америкаға келуі
 |Уақыт3                   = 
 |Жыл3                     = [[1620 жыл|1620]]
 |Кезең4                   = [[Бостон]]ның негізі қаланды
 |Уақыт4                   = 
 |Жыл4                     = [[1630 жыл|1630]]
 |Кезең5                   = [[Провиденс плантациялары]]
 |Уақыт5                   = 
 |Жыл5                     = [[1636 жыл|1636]]
 |Кезең6                   = [[Жаңа Англия конфедерациясы]] құрылды
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = [[1643 жыл|1643]]
 |Кезең7                   = [[Жаңа Англия доминионы]]
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 1686–1689
 |Кезең8                   = [[Бостон қоршауы#Эвакуация|Британ әскерлері Бостоннан кетті]]
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең9                   = [[Біріккен отарлар]] құрамына қайта ұйымдастырылды
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = 
 |д1                       = 
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = 
 |к1                       = 
 |к2                       = 
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
[[Англия Патшалығы|Ағылшын]] және [[Британ Америкасы]]ның '''Жаңа Англия отарлары''' құрамына [[Коннектикут отары]], [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]], [[Массачусетс шығанағы отары]], [[Плимут отары]], [[Нью-Гэмпшир провинциясы]], сондай-ақ қысқа уақыт өмір сүрген бірнеше шағын отар кірді. Жаңа Англия отарлары [[Он үш отар]]дың құрамында болды және кейін [[Жаңа Англия]] аймағындағы алты штаттың бесеуіне айналды. Бұл үдерісте Плимут отары Массачусетске қосылды, ал [[Мэн]] одан бөлініп шықты.&lt;ref&gt;Gipson&lt;/ref&gt;

1616 жылы [[Джон Смит (зерттеуші)|капитан Джон Смит]] ''[[Жаңа Англияның сипаттамасы]]'' атты еңбегін жазып, онда «[[Жаңа Англия]]» атауын&lt;ref&gt;Bisceglia&lt;/ref&gt; алғаш рет оңтүстіктегі [[Лонг-Айленд бұғазы]]нан солтүстіктегі [[Ньюфаундленд]]ке дейін созылып жатқан жағалау аумақтарына қатысты қолданды.&lt;ref&gt;Smith&lt;/ref&gt;

== Америкаға келу ==
[[Сурет:Wpdms king james grants.png|thumb|Ағылшын корольдік жарғылары бойынша солтүстіктегі жерлер Плимут компаниясына, ал оңтүстіктегі жерлер Лондон компаниясына берілді]]
XVII ғасырдың басында Англия, Франция және Нидерланд Жаңа Англияны отарлауға бірнеше рет әрекет жасады. Бұл мемлекеттер Жаңа Дүниедегі жерлер үшін жиі өзара таласқа түсті. 1604 жылғы маусымда француз ақсүйегі [[Пьер Дюгуа, сеньор де Мон]] Франция королінің рұқсатымен [[Сент-Круа аралы (Мэн)|Сент-Круа аралында]] қоныстың негізін қалады. Қыстың қаталдығы мен [[құрқұлақ]] ауруының салдарынан қоныстанушылардың жартысына жуығы қаза тапты. Тірі қалғандары 1605 жылдың көктемінде Жаңа Англиядан солтүстікке қарай көшіп, Жаңа Шотландиядағы [[Порт-Ройал (Акадия)|Порт-Ройалға]] қоныстанды (оң жақтағы картада «R» таңбасымен көрсетілген).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.stecroix2004.org/en/history.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20010803065118/http://www.stecroix2004.org/en/history.htm |url-status=dead |archive-date=2001-08-03 |title=St. Croix Island History |last=St. Croix Celebration |access-date=2008-12-21 }}&lt;/ref&gt;

[[VI және I Яков|Англия королі I Яков]] Жаңа Англияда тұрақты қоныс құру қажеттігін түсініп, [[Плимут компаниясы]] мен [[Лондон компаниясы]]на бір-бірімен бәсекелесетін корольдік жарғылар берді. 1607 жылғы тамызда Плимут компаниясының кемелері [[Кеннебек өзені]]нің (сол кезде Сагадахок өзені деп аталған) шығанағына келіп жетті. Мұнда қоныстанушылар қаржылай қолдау көрсеткен сэр [[Джон Попем (жоғарғы сот төрағасы)|Джон Попем]]нің құрметіне Попем отары деген атпен кеңінен белгілі болған [[Попем отары|Сагадахок отары]]ның негізін қалады (оң жақтағы картада «Po» таңбасымен көрсетілген). Қоныстанушылар қыстың қатал жағдайына, қоймадағы өрт салдарынан азық-түлік пен басқа да қорлардың жойылуына және жергілікті үндіс тайпаларымен қарым-қатынастың бірде жақсы, бірде шиеленісті болуына тап болды.

Отар басшысы капитан [[Джордж Попем]] қайтыс болды, ал оның орнына келген Рэли Гилберт ағасы қалдырған мұраны иелену үшін Англияға оралуды ұйғарды. Осыдан кейін барлық қоныстанушылар да Англияға қайтуға шешім қабылдады. Олар шамамен 1608 жылғы тамызда ''Mary and John'' кемесімен және отарда жаңадан жасалған ''[[Сагадахок Виргиниясы]]'' атты кемемен аттанды. Сыйымдылығы 30 тонна болатын ''Virginia'' Солтүстік Америкада жасалған алғашқы теңіз кемесі болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mfship.org/Maines_First_Ship/Home.html|title=Maine's First Ship: Historic Overview|publisher=Maine's First Ship|access-date=22 July 2013}}&lt;/ref&gt;

XVII ғасырдың басында жерге иелік ету құқығына қатысты қақтығыстар жалғасты. 1613 жылы француздар қазіргі Мэн штатындағы Кастин қаласының маңында [[Пентагуэ форты]]н салды. Форт сауда бекеті мен балық аулау станциясын қорғады және Жаңа Англиядағы ұзақ уақыт сақталған алғашқы қоныс болды. XVII ғасыр бойы ол ағылшын, француз және нидерланд отаршыларының қолына бірнеше рет өтті.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.champlain2004.org/html/06/0603_e.html|title=New France Forts|publisher= New France New Horizons|access-date=2009-01-10}}&lt;/ref&gt;

1614 жылы нидерланд зерттеушісі [[Адриан Блок]] Лонг-Айленд бұғазының жағалауымен жүзіп, кейін [[Коннектикут өзені]] бойымен қазіргі [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] қаласына дейін жетті. 1623 жылға қарай [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]] бұл аймақта тұрақты түрде тері саудасымен айналыса бастады. Кейін компания [[пекоттар|пекот үндістерінен]] қорғану үшін мұнда бекініс салып, оны «Үміт үйі» деп атады (сондай-ақ «[[Хоп форты]]&lt;nowiki/&gt;», «Ізгі үміт» және «Үміт» атауларымен белгілі).&lt;ref&gt;New York Historical Society, p. 260&lt;/ref&gt;

== Жаңа Англия отарларының құрылуы ==
Әдетте [[Пилигримдер (Плимут отары)|пилигримдер]] деп аталатын пуритандар тобы Англия мен Нидерландтан ''[[Мейфлауэр]]'' кемесімен келіп, Массачусетсте [[Плимут отары]]ның негізін қалады. Бұл [[Джеймстаун (Виргиния)|Джеймстауннан]] кейін Америкада құрылған екінші табысты ағылшын отары болды. ''Мейфлауэр'' кемесіндегі 102 жолаушының жартысына жуығы алғашқы қыста қайтыс болды. Олардың көпшілігі теңіз сапары кезінде жұқтырған аурулары мен одан кейінгі қатал қыстың салдарынан көз жұмды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.histarch.uiuc.edu/plymouth/Maysource.html
|title=Passengers on the Mayflower: Ages &amp; Occupations, Origins &amp; Connections 
|last=Deetz
|first=Patricia Scot
|work=The Plymouth Colony Archive Project
|author2=James F. Deetz
 |access-date=2008-11-10}}&lt;/ref&gt; 1621 жылы [[Скванто]] есімді үндіс қоныстанушыларға жүгері өсіруді, сондай-ақ жыланбалық пен басқа да балықтарды қай жерден аулауға болатынын үйретті. Оның көмегі аса құнды болып, қоныстанушылардың отарлаудың алғашқы жылдарында аман қалуына ықпал етті. Пилигримдер Сквантоның [[Вампаноагтар|патуксет]] тайпасы аурулардан қырылып қалғанға дейін ауыл құрған жерде қоныстанды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nativeamericans.com/Squanto.htm |last=NativeAmericans.com |title=Squanto (The History of Tisquantum) |access-date=September 20, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070605025252/http://www.nativeamericans.com/Squanto.htm |archive-date=June 5, 2007 }}&lt;/ref&gt;

Плимут қонысы үлкен қиындықтарға тап болып, аз ғана пайда әкелгенімен, Англияда жақсы беделге ие болды және кейінгі иммиграцияға жол ашқан болуы мүмкін. [[Эдуард Уинслоу]] мен [[Уильям Брэдфорд (Плимут губернаторы)|Уильям Брэдфорд]] өз тәжірибелері туралы ''[[Морттың баяндауы]]'' (1622) атты еңбек жариялады.&lt;ref&gt;{{cite book | last = Bradford| first = William | title = Mourt's Relation, or Journal of the Plantation at Plymouth | publisher = J. K. Wiggin | location = Boston | year = 1865 | url = https://archive.org/details/mourtsrelationo00dextgoog | access-date = 2008-12-23}}&lt;/ref&gt; Бұл кітап пилигримдер бастан кешкен қиындықтар мен қауіп-қатерлердің аз ғана бөлігін сипаттағанымен, 1620–1640 жылдар аралығындағы [[Пуритандардың Жаңа Англияға қоныс аударуы (1620–1640)|Ұлы қоныс аудару]] кезінде басқа пуритандардың да қоныс аударуына түрткі болды.

[[Сурет:Masscolony.png|thumb|right|XVII–XVIII ғасырлардағы Массачусетс шығанағы отарының негізгі шекаралары және көршілес отарлардың аумақтық талаптары; салыстыру үшін қазіргі штаттардың шекаралары ішінара көрсетілген]]

Англиядағы пуритандар Плимут отарындағы пилигримдердің қатал қыста бастан кешкен қиындықтарынан сабақ алып, 1620 жылдардың ортасында отарлар құру, ғимараттар салу және азық-түлік қорын дайындау үшін алдымен шағын топтарды жіберді. 1623 жылы [[Жаңа Англия жөніндегі Плимут кеңесі]] (Плимут компаниясының мұрагері) [[Энн мүйісі]]нде [[Дорчестер компаниясы]]ның бақылауымен шағын балықшылар қонысын құрды. Дорчестер компаниясы қолдау көрсетуді тоқтатқаннан кейін пуритандардың алғашқы тобы жақын маңдағы [[Наумкеаг]] атты жаңа қонысқа көшті. Кейін дін қызметкері Джон Уайттың көмегімен жаңа қаржыландыру көзі табылды. Жақын маңдағы басқа аумақтарда да қоныстар құрыла бастады. Алайда 1620 жылдар бойы пуритандардың жалпы саны аз болып қала берді.&lt;ref&gt;{{cite book | last = Young | first = Alexander | title = Chronicles of the First Planters of the Colony of Massachusetts Bay, 1623-1636 | publisher = C. C. Little and J. Brown | location = Boston | year = 1846 | page = [https://archive.org/details/chroniclesfirst01youngoog/page/n36 26] | url = https://archive.org/details/chroniclesfirst01youngoog | access-date = 2008-12-23}}&lt;/ref&gt;

1630 жылы пуритандардың әлдеқайда үлкен тобы келді. Олар Англия шіркеуінің діни рәсімдерінен өзгеше тәртіппен құлшылық етуді қалағандықтан, Англиядан қоныс аударды. Олардың діни көзқарастары ''Мейфлауэр'' кемесімен келген пилигримдердің көзқарастарына сәйкес келді. Алайда ''Мейфлауэр'' пилигримдері Англия шіркеуінен бөліну қажет деп есептесе, кейін келген пуритандар оның құрамында қалуды жөн көрді. Жеке отарлар 1691 жылға дейін бір-бірінен тәуелсіз басқарылды. Сол жылы Плимут отары [[Массачусетс шығанағы отары]]на қосылып, [[Массачусетс-Бэй провинциясы]] құрылды.

=== Қоныстану аумағының кеңеюі ===
Пуритандар болашақ ұрпақтың Киелі кітапты өз бетінше оқи алуын қамтамасыз ету мақсатында Америкадағы мемлекеттік мектептер жүйесінің де негізін қалады. Бұл пуритандық діни ғибадаттың негізгі қағидаларының бірі болды.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.loc.gov/exhibits/religion/rel01-2.html
|title=America as a Religious Refuge: The Seventeenth Century
|last=The Library of Congress Web Site
|website=[[Library of Congress]]
|date=4 June 1998
|access-date=2008-11-11
}}&lt;/ref&gt; Алайда пуритандық заңдарға қарсы шыққандар көбіне Массачусетс шығанағы отарынан қуылды. [[Джон Уилрайт]] өз жақтастарымен бірге Нью-Гэмпширде отар құру үшін кетіп, кейін Мэнге қоныс аударды.

1636 жылғы қаңтардың қақаған қысында [[Роджер Уильямс]] діни көзқарастарындағы қайшылықтарға байланысты Массачусетс шығанағы отарынан қуылды. Келіспеушіліктің басты себептерінің бірі оның мемлекет пен дін бір-бірінен бөлек болуы тиіс деген көзқарасы еді. Сонымен қатар ол отарлар [[вампаноагтар]] мен [[нарагансетттер]] тайпаларынан жерді әділ бағамен сатып алуы керек деп есептеді. Массачусетс билігі оны күштеп Англияға қайтаруды көздеді, алайда ол қашып шығып, [[Сейлем (Массачусетс)|Сейлемнен]] [[Рейнхем (Массачусетс)|Рейнхемге]] дейінгі 55 миль қашықтықты қалың қарды кешіп жүріп өтті. Үндіс тайпалары оның аман қалуына көмектесіп, жаңа отар құру үшін жер сатты. Уильямс жаңа отардың құрылуын Құдайдың қамқорлығымен байланыстырып, оны [[Провиденс плантациялары]] деп атады. Бұл отар өз дәуірінде діни бостандық пен [[шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі]] қағидасын ашық түрде бекітуімен ерекшеленді. Басқа діни өзгеше пікір ұстанушылар Род-Айленд аралында (қазіргі [[Аквиднек аралы]]) екі қоныс және [[Уорик (Род-Айленд)|Уорикте]] тағы бір қоныс құрды. Кейін осы төрт қоныс бірігіп, [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]]н құрды.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.rogerwilliams.org/biography.htm
|title=Biography of Roger Williams
|last=Roger Williams
|first=Family Association
|access-date=2009-02-07
|archive-date=2009-02-17
|archive-url=https://web.archive.org/web/20090217214140/http://rogerwilliams.org/biography.htm
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Ctcolony.png|thumb|right|Коннектикут, Нью-Хейвен және Сейбрук отарларының картасы]]

1636 жылы [[Томас Хукер]] 100 жақтасымен бірге Массачусетстен кетіп, нидерландтардың [[Хоп форты]]ның солтүстігінде кейін [[Коннектикут отары]]на айналған қоныстың негізін қалады. Алғашында бұл қоныс Ньютаун деп аталды, кейін Англиядағы [[Хертфорд]] қаласының құрметіне [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] болып өзгертілді. Хукердің Массачусетс шығанағы отарынан кетуінің себептерінің бірі тек шіркеу мүшелерінің ғана дауыс беруге және басқару ісіне қатысуға құқылы болуы еді. Ал Хукер мұндай құқыққа мүлкі бар кез келген кәмелетке толған ер адам ие болуы тиіс деп есептеді. Ол корольдік жарғы алып, Америкадағы алғашқы конституциялардың бірі саналатын [[Коннектикуттың негізгі заңдары]]н қабылдады. Кейін басқа отарлар, соның ішінде [[Нью-Хейвен отары]] мен [[Сейбрук отары]] да Коннектикут отарының корольдік жарғысы аясында біріктірілді.

== Сауда ==
Жаңа Англиядағы алғашқы отарлық қоныстар әдетте балықшылар ауылдары немесе өзен бойындағы құнарлы жерлерде орналасқан егіншілік қауымдары болды. Жаңа Англия отарларының тастақты топырағы Орталық немесе Оңтүстік отарлардағыдай құнарлы болмаса да, бұл аймақтың жері табиғи ресурстарға, соның ішінде жоғары бағаланған ағаш сүрегіне бай болды. Ағаш сүрегі Англияға экспортталатын маңызды ресурс та еді, өйткені онда ағаш тапшылығы байқалды. Сонымен қатар жабайы аңдарды аулау саудаға арналған тері мен азық-түлік алуға мүмкіндік берді.

Жаңа Англия отарлары Атлант мұхитының жағалауында орналасқандықтан, мұнда саудаға шығаруға болатын балық пен басқа да теңіз өнімдері мол болды. Қолайлы айлақтар мен кейбір ішкі су жолдары кемелерге қауіпсіз тұрақ қызметін атқарды, сондай-ақ тұщы суларда балық аулауға мүмкіндік берді. XVII ғасырдың аяғына қарай Жаңа Англия отаршылары оларды Англиядағы метрополиямен, сондай-ақ [[Құл жағалауы|Батыс Африкадағы Құл жағалауымен]], Вест-Индиядағы плантациялармен және Пиреней түбегімен байланыстыратын Атлант мұхитындағы сауда желісін құрды. Отар тұрғындары шыны бұйымдар, зығыр маталар, металл бұйымдар, машиналар және басқа да тұрмыстық заттар бойынша Ұлыбритания мен Еуропадан әкелінетін импорттық тауарларға тәуелді болды.

[[Оңтүстік отарлар]] импорттық тауарларға айырбас ретінде темекі, күріш және индиго өндіре алды, ал Жаңа Англия отарлары Англияға балық, аң терісі мен ағаш сүрегінен басқа көп тауар ұсына алмады. Инфляция экономикадағы басты мәселелердің бірі болды. XVIII ғасырда кеме жасау өнеркәсібі мол ағаш ресурстарын пайдаланып, көбіне Британ тәжінің басшылығымен экономиканың жандануына ықпал етті.&lt;ref&gt;. N.p.. Web. 20 Aug 2013. &lt;https://www.boundless.com/u-s-history/britain-and-the-settling-of-the-colonies-1600-1750/settling-new-england/commerce-in-the-new-england-colonies/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202223259/https://www.boundless.com/u-s-history/britain-and-the-settling-of-the-colonies-1600-1750/settling-new-england/commerce-in-the-new-england-colonies/ |date=2013-12-02 }}&gt;.&lt;/ref&gt;

1652 жылы [[Массачусетс Бас соты]] отардағы ақша тапшылығын жою мақсатында бостондық күміс шебері [[Джон Халл (саудагер)|Джон Халлға]] шиллинг, алты пенс және үш пенс номиналындағы [[Қарағай бейнеленген шиллинг|жергілікті монеталарды]] соғуға рұқсат берді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Barth|2014|p=499}}&lt;/ref&gt; Бұған дейін отар экономикасы толығымен тауар айырбасы мен шетелдік ақшаға, соның ішінде ағылшын, испан, нидерланд, португал және жалған монеталарға тәуелді болды.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Clarke |first1=Hermann F. |date=1937 |title=John Hull: Mintmaster |journal=The New England Quarterly |volume=10 |issue=4 |pages=669;673 |doi=10.2307/359931 |jstor=359931}}&lt;/ref&gt; 1661 жылы [[Стюарттар реставрациясы|монархия қалпына келтірілгеннен]] кейін ағылшын үкіметі Бостондағы теңге сарайының қызметін мемлекетке опасыздық деп есептеді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Barth|2014|p=500}}&lt;/ref&gt; Алайда отар ағылшын үкіметінің монета соғуды тоқтату туралы талаптарын елемей, бұл қызметті кем дегенде 1682 жылға дейін жалғастырды. Сол жылы Халлдың теңге сарайының басшысы ретіндегі келісімшартының мерзімі аяқталды, ал отар билігі оның келісімшартын ұзартпады және жаңа басшы да тағайындамады.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Barth|2014|p=514}}&lt;/ref&gt; Монета соғу қызметі 1684 жылы Массачусетс шығанағы отарының жарғысының күшін жоюға ықпал еткен себептердің бірі болды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Barth|2014|p=520}}&lt;/ref&gt;

== Жаңа Англия отарларындағы үндістерді құлдыққа салу ==
Жаңа Англиядағы [[Пекот соғысы]] (1636–1638) мен [[Король Филипп соғысы]] (1675–1678) сияқты түрлі қақтығыстар кезінде тұтқынға түскен [[Американың байырғы халықтары|америкалық үндістер]] кейде құлдыққа сатылды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Newell |first=Margret Ellen |date=2015 |title=Brethren by Nature: New England Indians, Colonists, and the Origins of American Slavery |url=https://muse.jhu.edu/book/57597 |location=Ithaca, New York |publisher=Cornell University Press |pages=1–158|isbn=978-0-8014-5648-0 }}&lt;/ref&gt; Соғыс тұтқындарын мәжбүрлі еңбек күші ретінде пайдалану Еуропада кең таралған тәжірибе болды. [[Үш корольдік соғыстары]] кезінде соғыс тұтқындары жиі [[Келісімшарттық жалшылық|келісімшарт бойынша қызмет етуге]] мәжбүрленіп, [[Барбадос]] пен [[Ямайка отары|Ямайкадағы]] плантацияларға жөнелтілді.&lt;ref&gt;Nathaniel Philbrick. ''Mayflower: A Story of Courage, Community and War'' (Viking 2006) p. 253&lt;/ref&gt;

[[Плимут отары]]ның әскери барлаушысы [[Бенджамин Черч (әскери барлаушы)|Бенджамин Черч]] 1675 жылдың жазында үндістерді құлдыққа салу тәжірибесіне қарсы шығып, оны «соншалықты жиіркенішті іс... [мен] оған қарсы шыққаным үшін бұрын жақсы дос болған кейбір адамдардың ықыласы мен құрметінен айырылдым» деп сипаттады. Алайда Черч [[АҚШ-тың отарлық тарихындағы құлдық|қара нәсілділерді құлдықта ұстауға]] қарсы болмады және көптеген басқа отар тұрғындары сияқты өзі де қара нәсілді құлдарға иелік етті.&lt;ref&gt;Nathaniel Philbrick. ''Mayflower: A Story of Courage, Community and War'' (Viking 2006) pp 253, 345&lt;/ref&gt; Король Филипп соғысы кезінде тұтқынға алынған кейбір үндістер құлдыққа түсіріліп, Жаңа Англияның сауда кемелерімен [[Вест-Индия]]ға жеткізілді. Онда олар еуропалық плантаторларға сатылды. Әртүрлі отарлық кеңестер «он төрт жастан асқан бірде-бір ер адам тұтқын ретінде отарда қалмауы тиіс» деген қаулылар қабылдады.&lt;ref&gt;Nathaniel Philbrick. ''Mayflower: A Story of Courage, Community and War'' (Viking 2006) p. 345&lt;/ref&gt; Маргрет Эллен Ньюэллдің бағалауынша, отарлық қақтығыстар кезінде жүздеген үндіс құлдыққа түсірілді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Newell |first=Margret Ellen |date=2015 |title=Brethren by Nature: New England Indians, Colonists, and the Origins of American Slavery |url=https://muse.jhu.edu/book/57597 |location=Ithaca, New York |publisher=Cornell University Press |page=7|isbn=978-0-8014-5648-0 }}&lt;/ref&gt; Ал Натаниел Филбриктің бағалауынша, Король Филипп соғысы кезінде Жаңа Англиядағы кемінде 1000 үндіс құлдыққа сатылған, олардың жартысынан астамы Плимут отарынан болған.&lt;ref&gt;Nathaniel Philbrick. ''Mayflower: A Story of Courage, Community and War'' (Viking 2006) p. 332&lt;/ref&gt;

== Білім беру ==
Жаңа Англия отарларында алғашқы қоныстарды құрған [[Пилигримдер (Плимут отары)|пилигримдер]] мен кейін келген басқа да [[пуритандар]] балаларының Киелі кітапты өз бетінше оқып, зерттей алуы үшін оларға оқу мен жазуды үйретті. Отбасылардың әлеуметтік және материалдық жағдайына қарай балалар ата-аналарынан үйде, қоғамдық грамматикалық мектептерде немесе жеке тәрбиешілерден білім алды. Оқу бағдарламасына оқу мен жазудан бастап латын және грек тілдеріне дейінгі әртүрлі пәндер кірді.

== Құрамы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Жаңа Англия отарлары
|-
! Елтаңбасы/мөрі !! Атауы !! Астанасы !! Жылдары !! Отар түрі !! Ескертпелер
|-
| [[Сурет:Plymouth Colony seal.png|105px]] || [[Плимут отары|Плимут]] || [[Плимаус (Массачусетс)|Плимут]] || 1620–1686&lt;br&gt;1689–1691 || [[Өзін-өзі басқаратын отар|Өзін-өзі басқарған]] || 1686 жылы Жаңа Англия доминионына қосылды, 1689 жылы қайта құрылды, ал 1691 жылы Массачусетске біріктірілді
|-
| [[Сурет:Seal of the Massachusetts Bay Colony.svg|105px]] || [[Массачусетс шығанағы отары|Массачусетс шығанағы]] || [[Чарлстаун (Массачусетс)|Чарлстаун]]&lt;br&gt;[[Сейлем (Массачусетс)|Сейлем]]&lt;br&gt;[[Бостон]] || 1628–1686&lt;br&gt;1689–1691 || Өзін-өзі басқарған || 1686 жылы Жаңа Англия доминионына қосылды, 1689 жылы қайта құрылды, ал 1691 жылы таратылды
|-
| [[Сурет:StateCTOriginalSeal.jpg|105px]] || [[Сейбрук отары|Сейбрук]] || [[Оулд Сэйбрук (Коннектикут)|Сейбрук]] || 1635–1644 || Өзін-өзі басқарған || 1644 жылы Коннектикут отарына қосылды
|-
| Жоқ || [[Нью-Хейвен отары|Нью-Хейвен]] || [[Нью Хейвен (Коннектикут)|Нью-Хейвен]] || 1638–1664 || Өзін-өзі басқарған || 1664 жылы Коннектикут отарына қосылды
|-
| [[Сурет:StateCTOriginalSeal.jpg|105px]] || [[Коннектикут отары|Коннектикут өзені]] || [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]] || 1636–1776 || Өзін-өзі басқарған || 1776 жылы тәуелсіздігін жариялап, [[Коннектикут штаты]] болып қайта құрылды
|-
| [[Сурет:Seal of the Province of New Hampshire.png|105px]] || [[Нью-Гэмпшир провинциясы|Нью-Гэмпшир]] || [[Портсмаус (Нью-Гэмпшир)|Портсмут]]&lt;br&gt;[[Эксетер (Нью-Гэмпшир)|Эксетер]] || 1629–1641&lt;br&gt;1679–1686&lt;br&gt;1689–1776 || Өзін-өзі басқарған || Әртүрлі кезеңдерде Массачусетс шығанағы отары мен Массачусетс-Бэй провинциясының құрамына кірді немесе олардың басқаруында болды. 1776 жылы тәуелсіздігін жариялады
|-
| [[Сурет:Seal of the Colony of Rhode Island and Providence Plantations.svg|105px]] || [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары|Род-Айленд және Провиденс плантациялары]] || [[Провиденс (Род-Айленд)|Провиденс]]&lt;br&gt;[[Ньюпорт (Род-Айленд)|Ньюпорт]] || 1636–1686&lt;br&gt;1689–1776 || Өзін-өзі басқарған || 1776 жылы Ұлыбританиядан тәуелсіздігін жариялап, [[Род-Айленд штаты]] болып қайта құрылды
|-
| [[Сурет:Seal of the Dominion of New England.jpg|105px]] || [[Жаңа Англия доминионы]] || [[Бостон]] || 1686–1689 || [[Тікелей басқару|Тікелей басқарылатын отарлық үкімет]] || 1689 жылғы [[Даңқты революция]] нәтижесінде таратылды
|-
| [[Сурет:Coat of arms of Great Britain (1714–1801).svg|105px]]&lt;br&gt;Корольдік мөр&lt;br&gt;[[Сурет:Massachusetts seal of 1775 Ense petit placidam sub libertate quietem.png|105px]]&lt;br&gt;[[Массачусетс провинциялық конгресі|Конгресс мөрі]] || [[Массачусетс-Бэй провинциясы]] || [[Бостон]]&lt;br&gt;(''де-юре'')&lt;br&gt;[[Сейлем (Массачусетс)|Сейлем]]&lt;br&gt;[[Конкорд (Массачусетс)|Конкорд]]&lt;br&gt;[[Кэмбридж (Массачусетс)|Кембридж]]&lt;br&gt;[[Уотертаун (Массачусетс)|Уотертаун]]&lt;br&gt;(1774–1776 жылдары ''де-факто'') || 1691–1780* || Өзін-өзі басқарған (1691–1774)&lt;br&gt;Тікелей басқарылатын отарлық үкімет (1774–1775)&lt;br&gt;[[Уақытша үкімет]] (1775–1780) || *1776–1780 жылдары Массачусетс-Бэй провинциясы [[Конфедерация кезеңі|Америка Құрама Штаттарының]] штаты ретінде өмір сүрді. 1780 жылы [[Массачусетс достастығы]] болып қайта құрылды
|-
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Жаңа Англиядағы басқа қоныстар және әр кезеңде Жаңа Англияның бақылауында болған аумақтар {{Толықтыру}}
| - || [[Мэн провинциясы]] || [[Каско шығанағы]] || 1622–1652&lt;br&gt;1680–1686&lt;br&gt;1689–1692 || [[Жеке меншік отар]] || Массачусетс шығанағы отарына, кейін 1686 жылы Жаңа Англия доминионына біріктірілді, ал 1692 жылы Массачусетс-Бэй провинциясының құрамына қосылды
|-
| - || [[Попем отары|Попем]] || [[Фиппсбург (Мэн)|Сент-Джордж форты]] || 1607–1608 || Жеке меншік отар || Қоныс тасталды
|-
| - || [[Сагадахок аумағы|Сагадахок]] || - || 1608/9–1691 || Жеке меншік отар || 1691 жылы Массачусетс-Бэй провинциясының құрамына енгізілді
|-
| - || [[Уэссагуссет отары|Уэссагуссет]] || [[Вэймаус (Массачусетс)|Уэймут]] || 1622–1623 || Жеке меншік отар || Плимут отарына қосылды
|-
| - || [[Мерримаунт отары]] || [[Куайнси (Массачусетс)|Куинси]] || 1624–1630 || Жеке меншік отар || Массачусетс шығанағы және Плимут отарлары тарапынан жойылды
|-
| - || [[Лигония]] || [[Портланд (Мэн)|Портленд]]&lt;br&gt;[[Сако (Мэн)|Сако]]&lt;br&gt;[[Скарбороу (Мэн)|Скарборо]] || 1630–1658 || Жеке меншік отар || Аумағы Мэн провинциясымен даулы болды. 1658 жылы Массачусетс шығанағы отарына қосылды
|-
| [[Сурет:Arms of Nova Scotia.svg|105px]]&lt;br&gt;Провинция елтаңбасы || [[Жаңа Шотландия]] || - || - || - || 1691–1696 жылдары Массачусетс-Бэй провинциясының құрамында болды
|-
| [[Сурет:Royal Arms of England (1603-1707).svg|105px]]&lt;br&gt;Корольдік елтаңба || [[Нью-Йорк провинциясы]] || - || - || - || 1686–1689 жылдары Жаңа Англия доминионының құрамында болды
|-
| [[Сурет:Royal Arms of England (1603-1707).svg|105px]]&lt;br&gt;Корольдік елтаңба || [[Шығыс Джерси]] || - || - || - || 1686–1689 жылдары Жаңа Англия доминионының құрамында болды
|-
| [[Сурет:Royal Arms of England (1603-1707).svg|105px]]&lt;br&gt;Корольдік елтаңба || [[Батыс Джерси]] || - || - || - || 1686–1689 жылдары Жаңа Англия доминионының құрамында болды
|}

== Тағы қараңыз ==
* [[Он үш отар]]
* [[Жаңа Англия]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Он үш отар тарихы]]
[[Санат:Жаңа Англия тарихы|Отарлар]]
[[Санат:Америкадағы бұрынғы британ отарлары мен протектораттары]]</text>
      <sha1>q8k2synflqmj17n8ullzwt3bduamkxg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рақ қорғандары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788729</id>
    <revision>
      <id>3683685</id>
      <parentid>3682972</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:15:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3683685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6864" sha1="4urw8v53x2rh1aweoe7acftn39ufagw" xml:space="preserve">{{wikify}}
'''Рақ қорғандары''' — Атырау облысы, Қызылқоға ауданының Қарабау ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 17 км қашықтықта орналасқан, 10 обадан тұрады. Ескерткіштерді алғаш рет 2007 жылы М.Касенов анықтап, мемлекеттік ескерткіштер қорғауына алынған.&lt;ref&gt;Археологиялық қазба жұмыстары 1, 7, 7А обаларында жүргізілді.«Қазақстандағы археологиялық зерттеулер – 2021» ғылыми мақалалар жинағы. – Астана: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2022. – 416 б.&lt;/ref&gt;

== Орналасуы ==
Рақ мола деп аталатын биік төбеге орналасқан. Әр түрлі көлемдегі: 10-35 метр аралығындағы 10 қорғаннан тұрады. Төбелі жерде орналасқан. Батыстан шығыс бағытында тізбектелген.&lt;ref&gt;Рақ қорғандарына жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. Атырау, 2021 (Касенов М.С.) &lt;/ref&gt; 

== Қазба жұмыстары ==
Қазба жұмыстары барысында, обаның орталық бөлігі анықталып С-О өсі бойынша кесінді қабат (1 м) қалдырылып, шығыс және батыс болып 2 секторға бөлінді. Топырақ үйіндісін тазарту барысында 2 м (материк деңгейінен) тереңдіктен 1 жерлеу орны анықталды. Қабір ішінде сүйек қалдықтары жатыр.

'''Оба 7.''' Оба үйіндісінің диаметрі 35 м, ең биік нүктесі 1,2 м шеңбер пішінінде. Оба үстін өсімдік жамылғысы жапқан. Үйінді топырағы дөңестеліп үйілген. Обаның ені 0,6 м СО-ШБ өсінде кесінді қабат қалдырыла отырып 4 секторға бөлініп қазылды. Обаның секторларының үйінділері 0,4 м төменге түсу арқылы алынды. Оба үйіндісі бір қабаттан тұратын құмды топырақтан үйілген. Обаның СБ секторынан 1-2 қабір, ОБ секторынан 3 қабір (обаның негізгі қабірі), ОШ секторынан 4 - 5 қабірлер анықталды.

''1 қабір.'' Қабір СБ секторының орталық бөлігінде орналасқан. Көлемі: 2х1 м қабір материк деңгейінде орналасқан. Ұзындығы 180 см басы оңтүстікке қаратылған ер адам қаңқасы анықталды. Бет бейнесі шығысқа қаратылған, оң қолы тік, сол қолы жанбас тұсына айқастырылып қойылған. Оң қолының астында ұзындығы 65 см болатын ақинақ қойылған.

''2 қабір.'' Қабір СБ секторының батыс бөлігінде 1 қабірден батысқа қарай 4 м жерде материк деңгейінде орналасқан. Қабірдің көлемі: 2х1,2 м. Бойы - 168 м, басы солтүстікке қаратылып жерленген әйел қаңқасы анықталды. Бір қырымен бүктеліп жатыр (эмбрион түрінде) қолының солтүстік бөлігі жағында қатты сынған керемикалық ыдыс қалдығы анықталды. Басының жоғарғы бөлігінде 25х10 см, ені 3 см болатын құрбандық тасы орналасқан. Уақыты: ерте темір дәуірі.

''3 қабір.'' Қабір ОБ секторын тазарту жұмыстары негізінде обаның орталық бөлігінен анықталы. Сұлбасы қара күйе топырақ кейіпінде байқалды. Қабірдің көлемі: 3,20х3 м. Қабірді тазарту жұмыстары негізінде 40 см тереңдіктен сүйек ұршық тас табылды. Қабірдің жалпы тереңдігі – 2,90 м. Қабірді толықтай тазалап біткеннен соң, қабірдің шығыс бөлігінде адам сүйектері және малдың сүйектері анықталды және 2 ер адамның бас сүйегі табылды. Оба өз заманында қатты тоналғандығы анықталды. 3 қабір обаның негізгі қабірі болып белгіленді.

Обадан табылған қола дәуіріне тиесілі қабірге қарап бұл өлке сол заманның өзінде ақ адамға жайлы қоныс болғандығын айқындайды. Міне осындай тұрмысқа қолайлы аудандарға ерте темір кезеңі ескеткіштері де, мол шоғырланған. Көптеген тұрақтар мен жүздеген обалар салынған.
Сонымен бірге сауда жолдары да тұшы сулы құдықтарды бойлай Тайсойған құмымен керуен жолдары өтті. Сауда-саттық дамыды. Құм алқабтары ортасындағы «оазис» көкалқап жерлерге темір дәуірі кезеңде адамдар жапай қонстанды. Сондай көк алқапты бірі Қарабау тақыры болған.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=93|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қорғандар]]
[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Қазақстан обалары]]</text>
      <sha1>4urw8v53x2rh1aweoe7acftn39ufagw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683703</id>
      <parentid>3683685</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:38:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>уикилендіру</comment>
      <origin>3683703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6987" sha1="2nl84k1g2knrgkvd8625w1y015l05q5" xml:space="preserve">'''Рақ қорғандары''' — [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]ның [[Қарабау (Атырау облысы)|Қарабау ауылынан]] солтүстік-шығысқа қарай 17 км қашықтықта орналасқан, 10 обадан тұрады. Ескерткіштерді алғаш рет 2007 жылы М.Касенов анықтап, мемлекеттік ескерткіштер қорғауына алынған.&lt;ref&gt;Археологиялық қазба жұмыстары 1, 7, 7А обаларында жүргізілді.«Қазақстандағы археологиялық зерттеулер – 2021» ғылыми мақалалар жинағы. – Астана: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2022. – 416 б.&lt;/ref&gt;

== Орналасуы ==
Рақ мола деп аталатын биік төбеге орналасқан. Әр түрлі көлемдегі: 10-35 метр аралығындағы 10 [[Қорған|қорғаннан]] тұрады. Төбелі жерде орналасқан. Батыстан шығыс бағытында тізбектелген.&lt;ref&gt;Рақ қорғандарына жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. Атырау, 2021 (Касенов М.С.) &lt;/ref&gt; 

== Қазба жұмыстары ==
Қазба жұмыстары барысында, обаның орталық бөлігі анықталып С-О өсі бойынша кесінді қабат (1 м) қалдырылып, шығыс және батыс болып 2 секторға бөлінді. Топырақ үйіндісін тазарту барысында 2 м (материк деңгейінен) тереңдіктен 1 жерлеу орны анықталды. Қабір ішінде сүйек қалдықтары жатыр.

'''Оба 7.''' Оба үйіндісінің диаметрі 35 м, ең биік нүктесі 1,2 м шеңбер пішінінде. Оба үстін өсімдік жамылғысы жапқан. Үйінді топырағы дөңестеліп үйілген. Обаның ені 0,6 м СО-ШБ өсінде кесінді қабат қалдырыла отырып 4 секторға бөлініп қазылды. Обаның секторларының үйінділері 0,4 м төменге түсу арқылы алынды. Оба үйіндісі бір қабаттан тұратын құмды топырақтан үйілген. Обаның СБ секторынан 1-2 қабір, ОБ секторынан 3 қабір (обаның негізгі қабірі), ОШ секторынан 4 - 5 қабірлер анықталды.

''1 қабір.'' Қабір СБ секторының орталық бөлігінде орналасқан. Көлемі: 2х1 м қабір материк деңгейінде орналасқан. Ұзындығы 180 см басы оңтүстікке қаратылған ер адам қаңқасы анықталды. Бет бейнесі шығысқа қаратылған, оң қолы тік, сол қолы жанбас тұсына айқастырылып қойылған. Оң қолының астында ұзындығы 65 см болатын ақинақ қойылған.

''2 қабір.'' Қабір СБ секторының батыс бөлігінде 1 қабірден батысқа қарай 4 м жерде материк деңгейінде орналасқан. Қабірдің көлемі: 2х1,2 м. Бойы - 168 м, басы солтүстікке қаратылып жерленген әйел қаңқасы анықталды. Бір қырымен бүктеліп жатыр (эмбрион түрінде) қолының солтүстік бөлігі жағында қатты сынған керемикалық ыдыс қалдығы анықталды. Басының жоғарғы бөлігінде 25х10 см, ені 3 см болатын құрбандық тасы орналасқан. Уақыты: [[Темір дәуірі|ерте темір дәуірі]].

''3 қабір.'' Қабір ОБ секторын тазарту жұмыстары негізінде обаның орталық бөлігінен анықталы. Сұлбасы қара күйе топырақ кейіпінде байқалды. Қабірдің көлемі: 3,20х3 м. Қабірді тазарту жұмыстары негізінде 40 см тереңдіктен сүйек ұршық тас табылды. Қабірдің жалпы тереңдігі – 2,90 м. Қабірді толықтай тазалап біткеннен соң, қабірдің шығыс бөлігінде адам сүйектері және малдың сүйектері анықталды және 2 ер адамның бас сүйегі табылды. Оба өз заманында қатты тоналғандығы анықталды. 3 қабір обаның негізгі қабірі болып белгіленді.

Обадан табылған қола дәуіріне тиесілі қабірге қарап бұл өлке сол заманның өзінде ақ адамға жайлы қоныс болғандығын айқындайды. Міне осындай тұрмысқа қолайлы аудандарға ерте темір кезеңі ескеткіштері де, мол шоғырланған. Көптеген тұрақтар мен жүздеген обалар салынған.
Сонымен бірге сауда жолдары да тұшы сулы құдықтарды бойлай [[Тайсойған (құм)|Тайсойған құмымен]] керуен жолдары өтті. Сауда-саттық дамыды. Құм алқаптары ортасындағы «оазис» көкалқап жерлерге темір дәуірі кезеңде адамдар жапай қоныстанды. Сондай көк алқапты бірі Қарабау тақыры болған.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=93|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қорғандар]]
[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Қазақстан обалары]]</text>
      <sha1>2nl84k1g2knrgkvd8625w1y015l05q5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каспий бойындағы алғашқы балық аулау колхоздары (Атырау аймағы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788770</id>
    <revision>
      <id>3683609</id>
      <parentid>3683463</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T12:14:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <origin>3683609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12001" sha1="h9l5kroje2ue9h53tqk0oesf448q5s2" xml:space="preserve">'''Каспий бойындағы алғашқы балық аулау колхоздары''' — Кеңес билігінің орнауымен елдің түкпір-түкпірінде, республикалар мен өлкелерде, облыстар мен округтерде колхоз-совхоздар саны үздіксіз өсе бастады. Гурьев облысында да бірнеше колхоз-совхоздар іргетасын қалап, артельдер құрылды.
Солардың бірі — Балықшы ауданына қарасты Жаңа талап колхозы. Колхоз Забурын құмды жерінде 1931 жылдың көктемінде құрылды. Орталығы Жанбай ауылы болды, 1917 жылы Қазан төңкерісінен кейін бұндағы батағалар орыс байларынан тартып алынып, мемлекеттік кәсіпорындарға айналдырылып, серіктестіктер, кооперативтер ұйымдастырылды, ең соңында, 1930 жылы колхоз ұйымдастырылды, оған сол жердегі барлык қазақ балықшылары енді.
«Жаңа талап&quot; колхозының алғашқы төрағасы болып Бөтешке ұлы Салық сайланды. Сол жердегі батағаларда балық аулау кәсібімен айналысқан қазақтар барлығы сонда жиналып, үй салып, қазақ ауылы болған соң, ауылға аталарының аты Жанбайды берген.

«Жаңа талап» колхоз болып құрылғаннан кейін көп қиыншылықты бастан өткерді. Ел ішінде құрал- жабдықтың болмауы колхозға мүше болған шаруаларды әуелгіде толқуға түсірді. Колхоз алғаш құрылған жылы 40 мүшесі ғана болды. 1929 жылы мемлекет тарапынан несие беріліп «Қызыл Орал» атты балық аулау шаруашылығы құрылды. Филиппов Петр Федорович осы шаруашылықтың дамуына ат салысты. П.Ф.Филиппов 15 жасынан теңізге шығып, балық шаруашылығының қыр-сырын терең ұғынып, еңбегінің арқасында 1934 жылы колхоз төрағасы болып сайланды.

Кейін «Қызыл Орал» колхозы «Микоян» деп аталды. Оның басшылығымен колхоз алдыңғы қатарға шығып, миллионер колхоз атанды. Микоян атындағы колхоздың малшы, егінші қазақтары да болды, Бұл колхоздың негізін орыстар құрады, олардың барлығы қалада тұрып, балық аулады. Ал, қазақтардың көпшілігі мал мен егінмен айналысты. 
1932 жылдың 2-жартысында балықшылардың саны 164 адам болып, олардың 96-сы әйелдер болды. Колхоз басшыларының (колхоз төрағасы С.Бөтешкин, ауылдық кеңес төрағасы Т.Елжанов болды) дұрыс басшылық жасауы арқасында 1938 жылы колхоз меншігінде 40 шана, 80 жылқы, 10 желкенді кеме болды.

Осы кезеңдерден бастап Амангелдіде де колхоздастыру жұмыстары да қызу қолға алына бастады. Ұйым болып еңбекке ұйымдастыру саясаты басталған кезде Ақай деген жерде алғашқы артельге сол жердегі ең кедей балықшылардан қырық адам қайық, құралдарын біріктіріп «Артель» құрды.
Кейін оларды «Ақайдың 40 батрағы» деп атап жүрді. 

1930 жылы алғашқы Забурын ауыл кеңесінде ұйымдасқан «Социалистік жол» колхозынан «Ораз» колхозы бөлініп, ол 1937 жылдан Аманкелді атын алды. Колхозға мүше болған балықшылар колхоз меншігіне 40-50 ірілі-уақты қайықтарын берді. Ат-шана, уақ құрал-саймандар жеке балықшыларда сақталды. Қоғамдық малды ұйымдастыру 1938-1939 жылдары іске асырылды. Негізгі кәсіп — балық тек теңізден ауланды. Жазда реюшка, жаға қайығы, ал қыста мұз үстінен ақанмен ақ балық бекіре аулау, итбалық соғумен айналысты. Ақан торын балықшылар өздері тоқыды. Бекіре мен итбалық аулау үшін балықшылар ат-шараларымен 8-10 адамнан топтасып, мұз үстінде ай бойы шана толғанша жұмыс істеген.

Колхоздың алғашқы ұйымдасуы мен өркендеуі Теңіз ауданы аумағында болды. Бұл өмірдегі негізгі шаруашылық балық аулау болғандықтан, алғашқы кездерде «Рыболовецкое кредитное товарищество» деген серіктік құрылып, оған ауылдағы қолы бос адамдар біріктірілді. Көп кешікпей серіктік мүшелерінің саны 1480 адамға жетті. 1929 жылдың өзінде қолдағы бар құрал-жабдықтармен Каспий теңізінен балық аулана басталды.

1930 жылдың 5 шілдесінде «Соцалистік жол&quot; колхозы құрылып, оның тұңғыш төрағасы болып Ерен Таспанов сайланды. Жыл өткен сайын колхозға келушілер қатары көбейіп, шаруашылық кеңейтілді. 1934 жылдың қаңтар айында Забурын ауыл кеңесіне қарасты Екінші шаруашылық Ораз Исаев атындағы колхоз болды. Бұл бүгінгі Амангелді атындағы (кооператив) колхоздың негізі еді. Колхоз төрағалығына Доспай Төкенов сайланды. 
Балық аулау және оны тапсыру түгел қол күшімен атқарылды. Сол кездегі ауланған балық жаз айларында №30 Забурын балық қабылдау зауытына, ал қыста Каспий саласындағы Кузнецов батағасына тапсырылып отырды. Колхоз балық аулаумен қатар мал шаруашылығымен де айналысты. 
1938 жылы Ораз Исаев атындағы колхозға ұлт-азаттық көтерілістің басшысы батыр Амангелді Имановтың аты беріліп, ал колхоз басқарма төрағалығына Қожабек Дәулетияров сайланды.

Балықшылар теңізден балық аулауға батаға лайналасындағы ұсақ өзендер мен өзекшелерден теңізге тікелей шыққан, яғни онда су толық болып, теңіз деңгейі де жоғары болған. ХХ ғасырдың басынан Каспий теңізінің деңгейі төмендей бастаған. Осыған байланысты бұрынғы кішігірім өзендер мен өзекшелер құрғап, кеуіп, теңізден үзіліп қалып, онда су қалмаған, қайықтар мен кемелер тіке теңізге шыға алмаған. Сөйтіп, теңізден балық аулаудың бір ғана жолы немесе Жайық өзені арқылы шығу қалды. Ол үшін колхоз балықшылары қайық, басқа да ыдыстарды, ауларды, құрал-жабдықтарды Атырау қаласындағы моторлы балық аулау станциясынан алып, болған соң оларды қайта тапсырып отырған. 
Сондай-ақ балықшылар теңізге Жайық арқылы шығу үшін арғы жағы Забурын, бергі жағы Жанбайдан 150-160 шақырым көлікпен немесе жаяу қатынаған.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=168-170|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt; 

'''Басқа колхоздар (ұжымшарлар):'''
'''Балықшы ауданы:'''
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Кеңшар/ұжымшар атауы !! Орталығы !! Негізгі бағыты !! Құрылды !! Ескертпе
|-
| Амангелді атындағы || [[Дамба (ауыл)|Дамба]] а. || балық аулау || 1934 ж. || 1957 ж. Новобогат ауданынан көшірілді
|-
| Жамбыл атындағы || [[Жаңаталап (Атырау облысы)|Жаңаталап (Жамбыл)]] а. || балық аулау || 1957 ж.
|-
| «Қызыл балық»  || [[Қызыл балық (ауыл)|Қызыл балық]] а. || балық аулау || 1930 ж. || 1957 ж. Новобогат ауданынан көшірілді
|-
| Құрманғазы атындағы || [[Құрманғазы (Атырау қалалық әкімдігі)|Құрманғазы (Соцжол)]] а. || балық аулау || 1930 ж. || 1957 ж. Новобогат ауданынан көшірілді, 1963 ж. дейін «Социалистік жол» деп аталды
|-
| Ленин атындағы || [[Еркінқала]] а. || балық аулау || 1960 ж.
|}

'''Құрманғазы (Теңіз) ауданы'''
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Кеңшар/ұжымшар атауы !! Орталығы !! Негізгі бағыты !! Құрылды !! Ескертпе
|-
| «Қызыл таң»  || [[Бірлік (Құрманғазы ауданы)|Бірлік]] (Утеры) а. || балық аулау || 1930 ж. ||(1958 ж.  «1 Май», 1971 ж. Амангелді ат. ұжымшарлар қосылды)
|-
| Ленин атындағы || [[Кудряшов|Кудряшёво]] а. || балық аулау || 1954 ж. ||Сталин, Тельман ат. ұжымшарлар негізінде (1962 ж. «Новая Жизнь» ұжымшары қосылды)
|-
| «Путь к Коммунизму» || [[Сафоновка]] а. ||  || 1930 ж.|| (1955 ж.  «Красный моряк» ұжымшары қосылды)
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>h9l5kroje2ue9h53tqk0oesf448q5s2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683611</id>
      <parentid>3683609</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T12:17:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <origin>3683611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12227" sha1="sjp7bg60zwr550724emuhsxmijlafmy" xml:space="preserve">'''Каспий бойындағы алғашқы балық аулау колхоздары''' — Кеңес билігінің орнауымен елдің түкпір-түкпірінде, республикалар мен өлкелерде, облыстар мен округтерде колхоз-совхоздар саны үздіксіз өсе бастады. Гурьев облысында да бірнеше колхоз-совхоздар іргетасын қалап, артельдер құрылды.
Солардың бірі — Балықшы ауданына қарасты Жаңа талап колхозы. Колхоз Забурын құмды жерінде 1931 жылдың көктемінде құрылды. Орталығы Жанбай ауылы болды, 1917 жылы Қазан төңкерісінен кейін бұндағы батағалар орыс байларынан тартып алынып, мемлекеттік кәсіпорындарға айналдырылып, серіктестіктер, кооперативтер ұйымдастырылды, ең соңында, 1930 жылы колхоз ұйымдастырылды, оған сол жердегі барлык қазақ балықшылары енді.
«Жаңа талап&quot; колхозының алғашқы төрағасы болып Бөтешке ұлы Салық сайланды. Сол жердегі батағаларда балық аулау кәсібімен айналысқан қазақтар барлығы сонда жиналып, үй салып, қазақ ауылы болған соң, ауылға аталарының аты Жанбайды берген.

«Жаңа талап» колхоз болып құрылғаннан кейін көп қиыншылықты бастан өткерді. Ел ішінде құрал- жабдықтың болмауы колхозға мүше болған шаруаларды әуелгіде толқуға түсірді. Колхоз алғаш құрылған жылы 40 мүшесі ғана болды. 1929 жылы мемлекет тарапынан несие беріліп «Қызыл Орал» атты балық аулау шаруашылығы құрылды. Филиппов Петр Федорович осы шаруашылықтың дамуына ат салысты. П.Ф.Филиппов 15 жасынан теңізге шығып, балық шаруашылығының қыр-сырын терең ұғынып, еңбегінің арқасында 1934 жылы колхоз төрағасы болып сайланды.

Кейін «Қызыл Орал» колхозы «Микоян» деп аталды. Оның басшылығымен колхоз алдыңғы қатарға шығып, миллионер колхоз атанды. Микоян атындағы колхоздың малшы, егінші қазақтары да болды, Бұл колхоздың негізін орыстар құрады, олардың барлығы қалада тұрып, балық аулады. Ал, қазақтардың көпшілігі мал мен егінмен айналысты. 
1932 жылдың 2-жартысында балықшылардың саны 164 адам болып, олардың 96-сы әйелдер болды. Колхоз басшыларының (колхоз төрағасы С.Бөтешкин, ауылдық кеңес төрағасы Т.Елжанов болды) дұрыс басшылық жасауы арқасында 1938 жылы колхоз меншігінде 40 шана, 80 жылқы, 10 желкенді кеме болды.

Осы кезеңдерден бастап Амангелдіде де колхоздастыру жұмыстары да қызу қолға алына бастады. Ұйым болып еңбекке ұйымдастыру саясаты басталған кезде Ақай деген жерде алғашқы артельге сол жердегі ең кедей балықшылардан қырық адам қайық, құралдарын біріктіріп «Артель» құрды.
Кейін оларды «Ақайдың 40 батрағы» деп атап жүрді. 

1930 жылы алғашқы Забурын ауыл кеңесінде ұйымдасқан «Социалистік жол» колхозынан «Ораз» колхозы бөлініп, ол 1937 жылдан Аманкелді атын алды. Колхозға мүше болған балықшылар колхоз меншігіне 40-50 ірілі-уақты қайықтарын берді. Ат-шана, уақ құрал-саймандар жеке балықшыларда сақталды. Қоғамдық малды ұйымдастыру 1938-1939 жылдары іске асырылды. Негізгі кәсіп — балық тек теңізден ауланды. Жазда реюшка, жаға қайығы, ал қыста мұз үстінен ақанмен ақ балық бекіре аулау, итбалық соғумен айналысты. Ақан торын балықшылар өздері тоқыды. Бекіре мен итбалық аулау үшін балықшылар ат-шараларымен 8-10 адамнан топтасып, мұз үстінде ай бойы шана толғанша жұмыс істеген.

Колхоздың алғашқы ұйымдасуы мен өркендеуі Теңіз ауданы аумағында болды. Бұл өмірдегі негізгі шаруашылық балық аулау болғандықтан, алғашқы кездерде «Рыболовецкое кредитное товарищество» деген серіктік құрылып, оған ауылдағы қолы бос адамдар біріктірілді. Көп кешікпей серіктік мүшелерінің саны 1480 адамға жетті. 1929 жылдың өзінде қолдағы бар құрал-жабдықтармен Каспий теңізінен балық аулана басталды.

1930 жылдың 5 шілдесінде «Соцалистік жол&quot; колхозы құрылып, оның тұңғыш төрағасы болып Ерен Таспанов сайланды. Жыл өткен сайын колхозға келушілер қатары көбейіп, шаруашылық кеңейтілді. 1934 жылдың қаңтар айында Забурын ауыл кеңесіне қарасты Екінші шаруашылық Ораз Исаев атындағы колхоз болды. Бұл бүгінгі Амангелді атындағы (кооператив) колхоздың негізі еді. Колхоз төрағалығына Доспай Төкенов сайланды. 
Балық аулау және оны тапсыру түгел қол күшімен атқарылды. Сол кездегі ауланған балық жаз айларында №30 Забурын балық қабылдау зауытына, ал қыста Каспий саласындағы Кузнецов батағасына тапсырылып отырды. Колхоз балық аулаумен қатар мал шаруашылығымен де айналысты. 
1938 жылы Ораз Исаев атындағы колхозға ұлт-азаттық көтерілістің басшысы батыр Амангелді Имановтың аты беріліп, ал колхоз басқарма төрағалығына Қожабек Дәулетияров сайланды.

Балықшылар теңізден балық аулауға батаға лайналасындағы ұсақ өзендер мен өзекшелерден теңізге тікелей шыққан, яғни онда су толық болып, теңіз деңгейі де жоғары болған. ХХ ғасырдың басынан Каспий теңізінің деңгейі төмендей бастаған. Осыған байланысты бұрынғы кішігірім өзендер мен өзекшелер құрғап, кеуіп, теңізден үзіліп қалып, онда су қалмаған, қайықтар мен кемелер тіке теңізге шыға алмаған. Сөйтіп, теңізден балық аулаудың бір ғана жолы немесе Жайық өзені арқылы шығу қалды. Ол үшін колхоз балықшылары қайық, басқа да ыдыстарды, ауларды, құрал-жабдықтарды Атырау қаласындағы моторлы балық аулау станциясынан алып, болған соң оларды қайта тапсырып отырған. 
Сондай-ақ балықшылар теңізге Жайық арқылы шығу үшін арғы жағы Забурын, бергі жағы Жанбайдан 150-160 шақырым көлікпен немесе жаяу қатынаған.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=168-170|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt; 

'''Басқа колхоздар (ұжымшарлар):'''&lt;br /&gt;
'''Балықшы ауданы'''
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Кеңшар/ұжымшар атауы !! Орталығы !! Негізгі бағыты !! Құрылды !! Ескертпе
|-
| Амангелді атындағы || [[Дамба (ауыл)|Дамба]] а. || балық аулау || 1934 ж. || 1957 ж. Новобогат ауданынан көшірілді
|-
| Жамбыл атындағы || [[Жаңаталап (Атырау облысы)|Жаңаталап (Жамбыл)]] а. || балық аулау || 1957 ж.
|-
| «Қызыл балық»  || [[Қызыл балық (ауыл)|Қызыл балық]] а. || балық аулау || 1930 ж. || 1957 ж. Новобогат ауданынан көшірілді
|-
| Құрманғазы атындағы || [[Құрманғазы (Атырау қалалық әкімдігі)|Құрманғазы (Соцжол)]] а. || балық аулау || 1930 ж. || 1957 ж. Новобогат ауданынан көшірілді, 1963 ж. дейін «Социалистік жол» деп аталды
|-
| Ленин атындағы || [[Еркінқала]] а. || балық аулау || 1960 ж.
|}

'''Құрманғазы (Теңіз) ауданы'''&lt;ref&gt;[https://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1158459 Атырау (Гурьев) облысының колхоздары мен совхоздары туралы тарихи анықтамалық (1928-1997 жж.)]&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Кеңшар/ұжымшар атауы !! Орталығы !! Негізгі бағыты !! Құрылды !! Ескертпе
|-
| «Қызыл таң»  || [[Бірлік (Құрманғазы ауданы)|Бірлік]] (Утеры) а. || балық аулау || 1930 ж. ||(1958 ж.  «1 Май», 1971 ж. Амангелді ат. ұжымшарлар қосылды)
|-
| Ленин атындағы || [[Кудряшов|Кудряшёво]] а. || балық аулау || 1954 ж. ||Сталин, Тельман ат. ұжымшарлар негізінде (1962 ж. «Новая Жизнь» ұжымшары қосылды)
|-
| «Путь к Коммунизму» || [[Сафоновка]] а. ||  || 1930 ж.|| (1955 ж.  «Красный моряк» ұжымшары қосылды)
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>sjp7bg60zwr550724emuhsxmijlafmy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683616</id>
      <parentid>3683611</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T12:29:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3683616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12420" sha1="khzryqccezkbxfref8w0z1p15cuou1y" xml:space="preserve">'''Каспий бойындағы алғашқы балық аулау колхоздары''' — Кеңес билігінің орнауымен елдің түкпір-түкпірінде, республикалар мен өлкелерде, облыстар мен округтерде колхоз-совхоздар саны үздіксіз өсе бастады. Гурьев облысында да бірнеше колхоз-совхоздар іргетасын қалап, артельдер құрылды.
Солардың бірі — Балықшы ауданына қарасты Жаңа талап колхозы. Колхоз Забурын құмды жерінде 1931 жылдың көктемінде құрылды. Орталығы Жанбай ауылы болды, 1917 жылы Қазан төңкерісінен кейін бұндағы батағалар орыс байларынан тартып алынып, мемлекеттік кәсіпорындарға айналдырылып, серіктестіктер, кооперативтер ұйымдастырылды, ең соңында, 1930 жылы колхоз ұйымдастырылды, оған сол жердегі барлык қазақ балықшылары енді.
«Жаңа талап&quot; колхозының алғашқы төрағасы болып Бөтешке ұлы Салық сайланды. Сол жердегі батағаларда балық аулау кәсібімен айналысқан қазақтар барлығы сонда жиналып, үй салып, қазақ ауылы болған соң, ауылға аталарының аты Жанбайды берген.
[[Сурет:Жаңаталап ауылы.jpg|нобай|оңға|400px|Жаңаталап колхозшыларына 1956 жылы салынған үйлер. (Жаңа қоныс)]]      
«Жаңа талап» колхоз болып құрылғаннан кейін көп қиыншылықты бастан өткерді. Ел ішінде құрал- жабдықтың болмауы колхозға мүше болған шаруаларды әуелгіде толқуға түсірді. Колхоз алғаш құрылған жылы 40 мүшесі ғана болды. 1929 жылы мемлекет тарапынан несие беріліп «Қызыл Орал» атты балық аулау шаруашылығы құрылды. Филиппов Петр Федорович осы шаруашылықтың дамуына ат салысты. П.Ф.Филиппов 15 жасынан теңізге шығып, балық шаруашылығының қыр-сырын терең ұғынып, еңбегінің арқасында 1934 жылы колхоз төрағасы болып сайланды.

Кейін «Қызыл Орал» колхозы «Микоян» деп аталды. Оның басшылығымен колхоз алдыңғы қатарға шығып, миллионер колхоз атанды. Микоян атындағы колхоздың малшы, егінші қазақтары да болды, Бұл колхоздың негізін орыстар құрады, олардың барлығы қалада тұрып, балық аулады. Ал, қазақтардың көпшілігі мал мен егінмен айналысты. 
1932 жылдың 2-жартысында балықшылардың саны 164 адам болып, олардың 96-сы әйелдер болды. Колхоз басшыларының (колхоз төрағасы С.Бөтешкин, ауылдық кеңес төрағасы Т.Елжанов болды) дұрыс басшылық жасауы арқасында 1938 жылы колхоз меншігінде 40 шана, 80 жылқы, 10 желкенді кеме болды.

Осы кезеңдерден бастап Амангелдіде де колхоздастыру жұмыстары да қызу қолға алына бастады. Ұйым болып еңбекке ұйымдастыру саясаты басталған кезде Ақай деген жерде алғашқы артельге сол жердегі ең кедей балықшылардан қырық адам қайық, құралдарын біріктіріп «Артель» құрды.
Кейін оларды «Ақайдың 40 батрағы» деп атап жүрді. 

1930 жылы алғашқы Забурын ауыл кеңесінде ұйымдасқан «Социалистік жол» колхозынан «Ораз» колхозы бөлініп, ол 1937 жылдан Аманкелді атын алды. Колхозға мүше болған балықшылар колхоз меншігіне 40-50 ірілі-уақты қайықтарын берді. Ат-шана, уақ құрал-саймандар жеке балықшыларда сақталды. Қоғамдық малды ұйымдастыру 1938-1939 жылдары іске асырылды. Негізгі кәсіп — балық тек теңізден ауланды. Жазда реюшка, жаға қайығы, ал қыста мұз үстінен ақанмен ақ балық бекіре аулау, итбалық соғумен айналысты. Ақан торын балықшылар өздері тоқыды. Бекіре мен итбалық аулау үшін балықшылар ат-шараларымен 8-10 адамнан топтасып, мұз үстінде ай бойы шана толғанша жұмыс істеген.

Колхоздың алғашқы ұйымдасуы мен өркендеуі Теңіз ауданы аумағында болды. Бұл өмірдегі негізгі шаруашылық балық аулау болғандықтан, алғашқы кездерде «Рыболовецкое кредитное товарищество» деген серіктік құрылып, оған ауылдағы қолы бос адамдар біріктірілді. Көп кешікпей серіктік мүшелерінің саны 1480 адамға жетті. 1929 жылдың өзінде қолдағы бар құрал-жабдықтармен Каспий теңізінен балық аулана басталды.

1930 жылдың 5 шілдесінде «Соцалистік жол&quot; колхозы құрылып, оның тұңғыш төрағасы болып Ерен Таспанов сайланды. Жыл өткен сайын колхозға келушілер қатары көбейіп, шаруашылық кеңейтілді. 1934 жылдың қаңтар айында Забурын ауыл кеңесіне қарасты Екінші шаруашылық Ораз Исаев атындағы колхоз болды. Бұл бүгінгі Амангелді атындағы (кооператив) колхоздың негізі еді. Колхоз төрағалығына Доспай Төкенов сайланды. 
Балық аулау және оны тапсыру түгел қол күшімен атқарылды. Сол кездегі ауланған балық жаз айларында №30 Забурын балық қабылдау зауытына, ал қыста Каспий саласындағы Кузнецов батағасына тапсырылып отырды. Колхоз балық аулаумен қатар мал шаруашылығымен де айналысты. 
1938 жылы Ораз Исаев атындағы колхозға ұлт-азаттық көтерілістің басшысы батыр Амангелді Имановтың аты беріліп, ал колхоз басқарма төрағалығына Қожабек Дәулетияров сайланды.

Балықшылар теңізден балық аулауға батаға лайналасындағы ұсақ өзендер мен өзекшелерден теңізге тікелей шыққан, яғни онда су толық болып, теңіз деңгейі де жоғары болған. ХХ ғасырдың басынан Каспий теңізінің деңгейі төмендей бастаған. Осыған байланысты бұрынғы кішігірім өзендер мен өзекшелер құрғап, кеуіп, теңізден үзіліп қалып, онда су қалмаған, қайықтар мен кемелер тіке теңізге шыға алмаған. Сөйтіп, теңізден балық аулаудың бір ғана жолы немесе Жайық өзені арқылы шығу қалды. Ол үшін колхоз балықшылары қайық, басқа да ыдыстарды, ауларды, құрал-жабдықтарды Атырау қаласындағы моторлы балық аулау станциясынан алып, болған соң оларды қайта тапсырып отырған. 
Сондай-ақ балықшылар теңізге Жайық арқылы шығу үшін арғы жағы Забурын, бергі жағы Жанбайдан 150-160 шақырым көлікпен немесе жаяу қатынаған.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=168-170|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt; 

'''Басқа колхоздар (ұжымшарлар):'''&lt;br /&gt;
'''Балықшы ауданы'''
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Кеңшар/ұжымшар атауы !! Орталығы !! Негізгі бағыты !! Құрылды !! Ескертпе
|-
| Амангелді атындағы || [[Дамба (ауыл)|Дамба]] а. || балық аулау || 1934 ж. || 1957 ж. Новобогат ауданынан көшірілді
|-
| Жамбыл атындағы || [[Жаңаталап (Атырау облысы)|Жаңаталап (Жамбыл)]] а. || балық аулау || 1957 ж.
|-
| «Қызыл балық»  || [[Қызыл балық (ауыл)|Қызыл балық]] а. || балық аулау || 1930 ж. || 1957 ж. Новобогат ауданынан көшірілді
|-
| Құрманғазы атындағы || [[Құрманғазы (Атырау қалалық әкімдігі)|Құрманғазы (Соцжол)]] а. || балық аулау || 1930 ж. || 1957 ж. Новобогат ауданынан көшірілді, 1963 ж. дейін «Социалистік жол» деп аталды
|-
| Ленин атындағы || [[Еркінқала]] а. || балық аулау || 1960 ж.
|}

'''Құрманғазы (Теңіз) ауданы'''&lt;ref&gt;[https://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1158459 Атырау (Гурьев) облысының колхоздары мен совхоздары туралы тарихи анықтамалық (1928-1997 жж.)]&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Кеңшар/ұжымшар атауы !! Орталығы !! Негізгі бағыты !! Құрылды !! Ескертпе
|-
| «Қызыл таң»  || [[Бірлік (Құрманғазы ауданы)|Бірлік]] (Утеры) а. || балық аулау || 1930 ж. ||(1958 ж.  «1 Май», 1971 ж. Амангелді ат. ұжымшарлар қосылды)
|-
| Ленин атындағы || [[Кудряшов|Кудряшёво]] а. || балық аулау || 1954 ж. ||Сталин, Тельман ат. ұжымшарлар негізінде (1962 ж. «Новая Жизнь» ұжымшары қосылды)
|-
| «Путь к Коммунизму» || [[Сафоновка]] а. ||  || 1930 ж.|| (1955 ж.  «Красный моряк» ұжымшары қосылды)
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>khzryqccezkbxfref8w0z1p15cuou1y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683621</id>
      <parentid>3683616</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T12:41:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3683621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12592" sha1="so5qom2sye5vk02312j6pvlcj5tg36z" xml:space="preserve">'''Каспий бойындағы алғашқы балық аулау колхоздары''' — Кеңес билігінің орнауымен елдің түкпір-түкпірінде, республикалар мен өлкелерде, облыстар мен округтерде колхоз-совхоздар саны үздіксіз өсе бастады. Гурьев облысында да бірнеше колхоз-совхоздар іргетасын қалап, артельдер құрылды.
Солардың бірі — Балықшы ауданына қарасты Жаңа талап колхозы. Колхоз Забурын құмды жерінде 1931 жылдың көктемінде құрылды. Орталығы Жанбай ауылы болды, 1917 жылы Қазан төңкерісінен кейін бұндағы батағалар орыс байларынан тартып алынып, мемлекеттік кәсіпорындарға айналдырылып, серіктестіктер, кооперативтер ұйымдастырылды, ең соңында, 1930 жылы колхоз ұйымдастырылды, оған сол жердегі барлык қазақ балықшылары енді.
«Жаңа талап&quot; колхозының алғашқы төрағасы болып Бөтешке ұлы Салық сайланды. Сол жердегі батағаларда балық аулау кәсібімен айналысқан қазақтар барлығы сонда жиналып, үй салып, қазақ ауылы болған соң, ауылға аталарының аты Жанбайды берген.
[[Сурет:Жаңаталап ауылы.jpg|нобай|оңға|400px|Жаңаталап колхозшыларына 1956 жылы салынған үйлер. (Жаңа қоныс)]]      
«Жаңа талап» колхоз болып құрылғаннан кейін көп қиыншылықты бастан өткерді. Ел ішінде құрал- жабдықтың болмауы колхозға мүше болған шаруаларды әуелгіде толқуға түсірді. Колхоз алғаш құрылған жылы 40 мүшесі ғана болды. 1929 жылы мемлекет тарапынан несие беріліп «Қызыл Орал» атты балық аулау шаруашылығы құрылды. Филиппов Петр Федорович осы шаруашылықтың дамуына ат салысты. П.Ф.Филиппов 15 жасынан теңізге шығып, балық шаруашылығының қыр-сырын терең ұғынып, еңбегінің арқасында 1934 жылы колхоз төрағасы болып сайланды.

Кейін «Қызыл Орал» колхозы «Микоян» деп аталды. Оның басшылығымен колхоз алдыңғы қатарға шығып, миллионер колхоз атанды. Микоян атындағы колхоздың малшы, егінші қазақтары да болды, Бұл колхоздың негізін орыстар құрады, олардың барлығы қалада тұрып, балық аулады. Ал, қазақтардың көпшілігі мал мен егінмен айналысты. 
1932 жылдың 2-жартысында балықшылардың саны 164 адам болып, олардың 96-сы әйелдер болды. Колхоз басшыларының (колхоз төрағасы С.Бөтешкин, ауылдық кеңес төрағасы Т.Елжанов болды) дұрыс басшылық жасауы арқасында 1938 жылы колхоз меншігінде 40 шана, 80 жылқы, 10 желкенді кеме болды.
[[Сурет:Төкенов Доспай.jpg|нобай|оңға|200px|Төкенов Доспай. Амангелді атындағы колхоз басқармасы]] 
Осы кезеңдерден бастап Амангелдіде де колхоздастыру жұмыстары да қызу қолға алына бастады. Ұйым болып еңбекке ұйымдастыру саясаты басталған кезде Ақай деген жерде алғашқы артельге сол жердегі ең кедей балықшылардан қырық адам қайық, құралдарын біріктіріп «Артель» құрды.
Кейін оларды «Ақайдың 40 батрағы» деп атап жүрді. 

1930 жылы алғашқы Забурын ауыл кеңесінде ұйымдасқан «Социалистік жол» колхозынан «Ораз» колхозы бөлініп, ол 1937 жылдан Аманкелді атын алды. Колхозға мүше болған балықшылар колхоз меншігіне 40-50 ірілі-уақты қайықтарын берді. Ат-шана, уақ құрал-саймандар жеке балықшыларда сақталды. Қоғамдық малды ұйымдастыру 1938-1939 жылдары іске асырылды. Негізгі кәсіп — балық тек теңізден ауланды. Жазда реюшка, жаға қайығы, ал қыста мұз үстінен ақанмен ақ балық бекіре аулау, итбалық соғумен айналысты. Ақан торын балықшылар өздері тоқыды. Бекіре мен итбалық аулау үшін балықшылар ат-шараларымен 8-10 адамнан топтасып, мұз үстінде ай бойы шана толғанша жұмыс істеген.

Колхоздың алғашқы ұйымдасуы мен өркендеуі Теңіз ауданы аумағында болды. Бұл өмірдегі негізгі шаруашылық балық аулау болғандықтан, алғашқы кездерде «Рыболовецкое кредитное товарищество» деген серіктік құрылып, оған ауылдағы қолы бос адамдар біріктірілді. Көп кешікпей серіктік мүшелерінің саны 1480 адамға жетті. 1929 жылдың өзінде қолдағы бар құрал-жабдықтармен Каспий теңізінен балық аулана басталды.

1930 жылдың 5 шілдесінде «Соцалистік жол&quot; колхозы құрылып, оның тұңғыш төрағасы болып Ерен Таспанов сайланды. Жыл өткен сайын колхозға келушілер қатары көбейіп, шаруашылық кеңейтілді. 1934 жылдың қаңтар айында Забурын ауыл кеңесіне қарасты Екінші шаруашылық Ораз Исаев атындағы колхоз болды. Бұл бүгінгі Амангелді атындағы (кооператив) колхоздың негізі еді. Колхоз төрағалығына Доспай Төкенов сайланды. 
Балық аулау және оны тапсыру түгел қол күшімен атқарылды. Сол кездегі ауланған балық жаз айларында №30 Забурын балық қабылдау зауытына, ал қыста Каспий саласындағы Кузнецов батағасына тапсырылып отырды. Колхоз балық аулаумен қатар мал шаруашылығымен де айналысты. 
1938 жылы Ораз Исаев атындағы колхозға ұлт-азаттық көтерілістің басшысы батыр Амангелді Имановтың аты беріліп, ал колхоз басқарма төрағалығына Қожабек Дәулетияров сайланды.

Балықшылар теңізден балық аулауға батаға лайналасындағы ұсақ өзендер мен өзекшелерден теңізге тікелей шыққан, яғни онда су толық болып, теңіз деңгейі де жоғары болған. ХХ ғасырдың басынан Каспий теңізінің деңгейі төмендей бастаған. Осыған байланысты бұрынғы кішігірім өзендер мен өзекшелер құрғап, кеуіп, теңізден үзіліп қалып, онда су қалмаған, қайықтар мен кемелер тіке теңізге шыға алмаған. Сөйтіп, теңізден балық аулаудың бір ғана жолы немесе Жайық өзені арқылы шығу қалды. Ол үшін колхоз балықшылары қайық, басқа да ыдыстарды, ауларды, құрал-жабдықтарды Атырау қаласындағы моторлы балық аулау станциясынан алып, болған соң оларды қайта тапсырып отырған. 
Сондай-ақ балықшылар теңізге Жайық арқылы шығу үшін арғы жағы Забурын, бергі жағы Жанбайдан 150-160 шақырым көлікпен немесе жаяу қатынаған.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=168-170|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt; 

'''Басқа колхоздар (ұжымшарлар):'''&lt;br /&gt;
'''Балықшы ауданы'''
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Кеңшар/ұжымшар атауы !! Орталығы !! Негізгі бағыты !! Құрылды !! Ескертпе
|-
| Амангелді атындағы || [[Дамба (ауыл)|Дамба]] а. || балық аулау || 1934 ж. || 1957 ж. Новобогат ауданынан көшірілді
|-
| Жамбыл атындағы || [[Жаңаталап (Атырау облысы)|Жаңаталап (Жамбыл)]] а. || балық аулау || 1957 ж.
|-
| «Қызыл балық»  || [[Қызыл балық (ауыл)|Қызыл балық]] а. || балық аулау || 1930 ж. || 1957 ж. Новобогат ауданынан көшірілді
|-
| Құрманғазы атындағы || [[Құрманғазы (Атырау қалалық әкімдігі)|Құрманғазы (Соцжол)]] а. || балық аулау || 1930 ж. || 1957 ж. Новобогат ауданынан көшірілді, 1963 ж. дейін «Социалистік жол» деп аталды
|-
| Ленин атындағы || [[Еркінқала]] а. || балық аулау || 1960 ж.
|}

'''Құрманғазы (Теңіз) ауданы'''&lt;ref&gt;[https://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1158459 Атырау (Гурьев) облысының колхоздары мен совхоздары туралы тарихи анықтамалық (1928-1997 жж.)]&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Кеңшар/ұжымшар атауы !! Орталығы !! Негізгі бағыты !! Құрылды !! Ескертпе
|-
| «Қызыл таң»  || [[Бірлік (Құрманғазы ауданы)|Бірлік]] (Утеры) а. || балық аулау || 1930 ж. ||(1958 ж.  «1 Май», 1971 ж. Амангелді ат. ұжымшарлар қосылды)
|-
| Ленин атындағы || [[Кудряшов|Кудряшёво]] а. || балық аулау || 1954 ж. ||Сталин, Тельман ат. ұжымшарлар негізінде (1962 ж. «Новая Жизнь» ұжымшары қосылды)
|-
| «Путь к Коммунизму» || [[Сафоновка]] а. ||  || 1930 ж.|| (1955 ж.  «Красный моряк» ұжымшары қосылды)
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>so5qom2sye5vk02312j6pvlcj5tg36z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683978</id>
      <parentid>3683621</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:19:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <origin>3683978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12592" sha1="1icvukgy91ux63d859yjgtkxvo2nr2f" xml:space="preserve">'''Каспий бойындағы алғашқы балық аулау колхоздары''' — Кеңес билігінің орнауымен елдің түкпір-түкпірінде, республикалар мен өлкелерде, облыстар мен округтерде колхоз-совхоздар саны үздіксіз өсе бастады. Гурьев облысында да бірнеше колхоз-совхоздар іргетасын қалап, артельдер құрылды.
Солардың бірі — Балықшы ауданына қарасты Жаңа талап колхозы. Колхоз Забурын құмды жерінде 1931 жылдың көктемінде құрылды. Орталығы Жанбай ауылы болды, 1917 жылы Қазан төңкерісінен кейін бұндағы батағалар орыс байларынан тартып алынып, мемлекеттік кәсіпорындарға айналдырылып, серіктестіктер, кооперативтер ұйымдастырылды, ең соңында, 1930 жылы колхоз ұйымдастырылды, оған сол жердегі барлык қазақ балықшылары енді.
«Жаңа талап&quot; колхозының алғашқы төрағасы болып Бөтешке ұлы Салық сайланды. Сол жердегі батағаларда балық аулау кәсібімен айналысқан қазақтар барлығы сонда жиналып, үй салып, қазақ ауылы болған соң, ауылға аталарының аты Жанбайды берген.
[[Сурет:Жаңаталап ауылы.jpg|нобай|оңға|400px|Жаңаталап колхозшыларына 1956 жылы салынған үйлер. (Жаңа қоныс)]]      
«Жаңа талап» колхоз болып құрылғаннан кейін көп қиыншылықты бастан өткерді. Ел ішінде құрал- жабдықтың болмауы колхозға мүше болған шаруаларды әуелгіде толқуға түсірді. Колхоз алғаш құрылған жылы 40 мүшесі ғана болды. 1929 жылы мемлекет тарапынан несие беріліп «Қызыл Орал» атты балық аулау шаруашылығы құрылды. Филиппов Петр Федорович осы шаруашылықтың дамуына ат салысты. П.Ф.Филиппов 15 жасынан теңізге шығып, балық шаруашылығының қыр-сырын терең ұғынып, еңбегінің арқасында 1934 жылы колхоз төрағасы болып сайланды.

Кейін «Қызыл Орал» колхозы «Микоян» деп аталды. Оның басшылығымен колхоз алдыңғы қатарға шығып, миллионер колхоз атанды. Микоян атындағы колхоздың малшы, егінші қазақтары да болды, Бұл колхоздың негізін орыстар құрады, олардың барлығы қалада тұрып, балық аулады. Ал, қазақтардың көпшілігі мал мен егінмен айналысты. 
1932 жылдың 2-жартысында балықшылардың саны 164 адам болып, олардың 96-сы әйелдер болды. Колхоз басшыларының (колхоз төрағасы С.Бөтешкин, ауылдық кеңес төрағасы Т.Елжанов болды) дұрыс басшылық жасауы арқасында 1938 жылы колхоз меншігінде 40 шана, 80 жылқы, 10 желкенді кеме болды.
[[Сурет:Төкенов Доспай.jpg|нобай|оңға|200px|Төкенов Доспай. Амангелді атындағы колхоз басқармасы]] 
Осы кезеңдерден бастап Амангелдіде де колхоздастыру жұмыстары да қызу қолға алына бастады. Ұйым болып еңбекке ұйымдастыру саясаты басталған кезде Ақай деген жерде алғашқы артельге сол жердегі ең кедей балықшылардан қырық адам қайық, құралдарын біріктіріп «Артель» құрды.
Кейін оларды «Ақайдың 40 батрағы» деп атап жүрді. 

1930 жылы алғашқы Забурын ауыл кеңесінде ұйымдасқан «Социалистік жол» колхозынан «Ораз» колхозы бөлініп, ол 1937 жылдан Аманкелді атын алды. Колхозға мүше болған балықшылар колхоз меншігіне 40-50 ірілі-уақты қайықтарын берді. Ат-шана, уақ құрал-саймандар жеке балықшыларда сақталды. Қоғамдық малды ұйымдастыру 1938-1939 жылдары іске асырылды. Негізгі кәсіп — балық тек теңізден ауланды. Жазда реюшка, жаға қайығы, ал қыста мұз үстінен ақанмен ақ балық бекіре аулау, итбалық соғумен айналысты. Ақан торын балықшылар өздері тоқыды. Бекіре мен итбалық аулау үшін балықшылар ат-шараларымен 8-10 адамнан топтасып, мұз үстінде ай бойы шана толғанша жұмыс істеген.

Колхоздың алғашқы ұйымдасуы мен өркендеуі Теңіз ауданы аумағында болды. Бұл өмірдегі негізгі шаруашылық балық аулау болғандықтан, алғашқы кездерде «Рыболовецкое кредитное товарищество» деген серіктік құрылып, оған ауылдағы қолы бос адамдар біріктірілді. Көп кешікпей серіктік мүшелерінің саны 1480 адамға жетті. 1929 жылдың өзінде қолдағы бар құрал-жабдықтармен Каспий теңізінен балық аулана басталды.

1930 жылдың 5 шілдесінде «Соцалистік жол&quot; колхозы құрылып, оның тұңғыш төрағасы болып Ерен Таспанов сайланды. Жыл өткен сайын колхозға келушілер қатары көбейіп, шаруашылық кеңейтілді. 1934 жылдың қаңтар айында Забурын ауыл кеңесіне қарасты Екінші шаруашылық Ораз Исаев атындағы колхоз болды. Бұл бүгінгі Амангелді атындағы (кооператив) колхоздың негізі еді. Колхоз төрағалығына Доспай Төкенов сайланды. 
Балық аулау және оны тапсыру түгел қол күшімен атқарылды. Сол кездегі ауланған балық жаз айларында №30 Забурын балық қабылдау зауытына, ал қыста Каспий саласындағы Кузнецов батағасына тапсырылып отырды. Колхоз балық аулаумен қатар мал шаруашылығымен де айналысты. 
1938 жылы Ораз Исаев атындағы колхозға ұлт-азаттық көтерілістің басшысы батыр Амангелді Имановтың аты беріліп, ал колхоз басқарма төрағалығына Қожабек Дәулетияров сайланды.

Балықшылар теңізден балық аулауға батаға лайналасындағы ұсақ өзендер мен өзекшелерден теңізге тікелей шыққан, яғни онда су толық болып, теңіз деңгейі де жоғары болған. ХХ ғасырдың басынан Каспий теңізінің деңгейі төмендей бастаған. Осыған байланысты бұрынғы кішігірім өзендер мен өзекшелер құрғап, кеуіп, теңізден үзіліп қалып, онда су қалмаған, қайықтар мен кемелер тіке теңізге шыға алмаған. Сөйтіп, теңізден балық аулаудың бір ғана жолы немесе Жайық өзені арқылы шығу қалды. Ол үшін колхоз балықшылары қайық, басқа да ыдыстарды, ауларды, құрал-жабдықтарды Атырау қаласындағы моторлы балық аулау станциясынан алып, болған соң оларды қайта тапсырып отырған. 
Сондай-ақ балықшылар теңізге Жайық арқылы шығу үшін арғы жағы Забурын, бергі жағы Жанбайдан 150-160 шақырым көлікпен немесе жаяу қатынаған.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=168-170|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt; 

'''Басқа колхоздар (ұжымшарлар):'''&lt;br /&gt;
'''Балықшы ауданы'''
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Кеңшар/ұжымшар атауы !! Орталығы !! Негізгі бағыты !! Құрылды !! Ескертпе
|-
| Амангелді атындағы || [[Дамба (ауыл)|Дамбы]] а. || балық аулау || 1934 ж. || 1957 ж. Новобогат ауданынан көшірілді
|-
| Жамбыл атындағы || [[Жаңаталап (Атырау облысы)|Жаңаталап (Жамбыл)]] а. || балық аулау || 1957 ж.
|-
| «Қызыл балық»  || [[Қызыл балық (ауыл)|Қызыл балық]] а. || балық аулау || 1930 ж. || 1957 ж. Новобогат ауданынан көшірілді
|-
| Құрманғазы атындағы || [[Құрманғазы (Атырау қалалық әкімдігі)|Құрманғазы (Соцжол)]] а. || балық аулау || 1930 ж. || 1957 ж. Новобогат ауданынан көшірілді, 1963 ж. дейін «Социалистік жол» деп аталды
|-
| Ленин атындағы || [[Еркінқала]] а. || балық аулау || 1960 ж.
|}

'''Құрманғазы (Теңіз) ауданы'''&lt;ref&gt;[https://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1158459 Атырау (Гурьев) облысының колхоздары мен совхоздары туралы тарихи анықтамалық (1928-1997 жж.)]&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Кеңшар/ұжымшар атауы !! Орталығы !! Негізгі бағыты !! Құрылды !! Ескертпе
|-
| «Қызыл таң»  || [[Бірлік (Құрманғазы ауданы)|Бірлік]] (Утеры) а. || балық аулау || 1930 ж. ||(1958 ж.  «1 Май», 1971 ж. Амангелді ат. ұжымшарлар қосылды)
|-
| Ленин атындағы || [[Кудряшов|Кудряшёво]] а. || балық аулау || 1954 ж. ||Сталин, Тельман ат. ұжымшарлар негізінде (1962 ж. «Новая Жизнь» ұжымшары қосылды)
|-
| «Путь к Коммунизму» || [[Сафоновка]] а. ||  || 1930 ж.|| (1955 ж.  «Красный моряк» ұжымшары қосылды)
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>1icvukgy91ux63d859yjgtkxvo2nr2f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683979</id>
      <parentid>3683978</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:20:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <origin>3683979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12592" sha1="so2p85blgaz8jzqxdz1a02z1cjfhrlp" xml:space="preserve">'''Каспий бойындағы алғашқы балық аулау колхоздары''' — Кеңес билігінің орнауымен елдің түкпір-түкпірінде, республикалар мен өлкелерде, облыстар мен округтерде колхоз-совхоздар саны үздіксіз өсе бастады. Гурьев облысында да бірнеше колхоз-совхоздар іргетасын қалап, артельдер құрылды.
Солардың бірі — Балықшы ауданына қарасты Жаңа талап колхозы. Колхоз Забурын құмды жерінде 1931 жылдың көктемінде құрылды. Орталығы Жанбай ауылы болды, 1917 жылы Қазан төңкерісінен кейін бұндағы батағалар орыс байларынан тартып алынып, мемлекеттік кәсіпорындарға айналдырылып, серіктестіктер, кооперативтер ұйымдастырылды, ең соңында, 1930 жылы колхоз ұйымдастырылды, оған сол жердегі барлык қазақ балықшылары енді.
«Жаңа талап&quot; колхозының алғашқы төрағасы болып Бөтешке ұлы Салық сайланды. Сол жердегі батағаларда балық аулау кәсібімен айналысқан қазақтар барлығы сонда жиналып, үй салып, қазақ ауылы болған соң, ауылға аталарының аты Жанбайды берген.
[[Сурет:Жаңаталап ауылы.jpg|нобай|оңға|400px|Жаңаталап колхозшыларына 1956 жылы салынған үйлер. (Жаңа қоныс)]]      
«Жаңа талап» колхоз болып құрылғаннан кейін көп қиыншылықты бастан өткерді. Ел ішінде құрал- жабдықтың болмауы колхозға мүше болған шаруаларды әуелгіде толқуға түсірді. Колхоз алғаш құрылған жылы 40 мүшесі ғана болды. 1929 жылы мемлекет тарапынан несие беріліп «Қызыл Орал» атты балық аулау шаруашылығы құрылды. Филиппов Петр Федорович осы шаруашылықтың дамуына ат салысты. П.Ф.Филиппов 15 жасынан теңізге шығып, балық шаруашылығының қыр-сырын терең ұғынып, еңбегінің арқасында 1934 жылы колхоз төрағасы болып сайланды.

Кейін «Қызыл Орал» колхозы «Микоян» деп аталды. Оның басшылығымен колхоз алдыңғы қатарға шығып, миллионер колхоз атанды. Микоян атындағы колхоздың малшы, егінші қазақтары да болды, Бұл колхоздың негізін орыстар құрады, олардың барлығы қалада тұрып, балық аулады. Ал, қазақтардың көпшілігі мал мен егінмен айналысты. 
1932 жылдың 2-жартысында балықшылардың саны 164 адам болып, олардың 96-сы әйелдер болды. Колхоз басшыларының (колхоз төрағасы С.Бөтешкин, ауылдық кеңес төрағасы Т.Елжанов болды) дұрыс басшылық жасауы арқасында 1938 жылы колхоз меншігінде 40 шана, 80 жылқы, 10 желкенді кеме болды.
[[Сурет:Төкенов Доспай.jpg|нобай|оңға|200px|Төкенов Доспай. Амангелді атындағы колхоз басқармасы]] 
Осы кезеңдерден бастап Амангелдіде де колхоздастыру жұмыстары да қызу қолға алына бастады. Ұйым болып еңбекке ұйымдастыру саясаты басталған кезде Ақай деген жерде алғашқы артельге сол жердегі ең кедей балықшылардан қырық адам қайық, құралдарын біріктіріп «Артель» құрды.
Кейін оларды «Ақайдың 40 батрағы» деп атап жүрді. 

1930 жылы алғашқы Забурын ауыл кеңесінде ұйымдасқан «Социалистік жол» колхозынан «Ораз» колхозы бөлініп, ол 1937 жылдан Аманкелді атын алды. Колхозға мүше болған балықшылар колхоз меншігіне 40-50 ірілі-уақты қайықтарын берді. Ат-шана, уақ құрал-саймандар жеке балықшыларда сақталды. Қоғамдық малды ұйымдастыру 1938-1939 жылдары іске асырылды. Негізгі кәсіп — балық тек теңізден ауланды. Жазда реюшка, жаға қайығы, ал қыста мұз үстінен ақанмен ақ балық бекіре аулау, итбалық соғумен айналысты. Ақан торын балықшылар өздері тоқыды. Бекіре мен итбалық аулау үшін балықшылар ат-шараларымен 8-10 адамнан топтасып, мұз үстінде ай бойы шана толғанша жұмыс істеген.

Колхоздың алғашқы ұйымдасуы мен өркендеуі Теңіз ауданы аумағында болды. Бұл өмірдегі негізгі шаруашылық балық аулау болғандықтан, алғашқы кездерде «Рыболовецкое кредитное товарищество» деген серіктік құрылып, оған ауылдағы қолы бос адамдар біріктірілді. Көп кешікпей серіктік мүшелерінің саны 1480 адамға жетті. 1929 жылдың өзінде қолдағы бар құрал-жабдықтармен Каспий теңізінен балық аулана басталды.

1930 жылдың 5 шілдесінде «Соцалистік жол&quot; колхозы құрылып, оның тұңғыш төрағасы болып Ерен Таспанов сайланды. Жыл өткен сайын колхозға келушілер қатары көбейіп, шаруашылық кеңейтілді. 1934 жылдың қаңтар айында Забурын ауыл кеңесіне қарасты Екінші шаруашылық Ораз Исаев атындағы колхоз болды. Бұл бүгінгі Амангелді атындағы (кооператив) колхоздың негізі еді. Колхоз төрағалығына Доспай Төкенов сайланды. 
Балық аулау және оны тапсыру түгел қол күшімен атқарылды. Сол кездегі ауланған балық жаз айларында №30 Забурын балық қабылдау зауытына, ал қыста Каспий саласындағы Кузнецов батағасына тапсырылып отырды. Колхоз балық аулаумен қатар мал шаруашылығымен де айналысты. 
1938 жылы Ораз Исаев атындағы колхозға ұлт-азаттық көтерілістің басшысы батыр Амангелді Имановтың аты беріліп, ал колхоз басқарма төрағалығына Қожабек Дәулетияров сайланды.

Балықшылар теңізден балық аулауға батаға лайналасындағы ұсақ өзендер мен өзекшелерден теңізге тікелей шыққан, яғни онда су толық болып, теңіз деңгейі де жоғары болған. ХХ ғасырдың басынан Каспий теңізінің деңгейі төмендей бастаған. Осыған байланысты бұрынғы кішігірім өзендер мен өзекшелер құрғап, кеуіп, теңізден үзіліп қалып, онда су қалмаған, қайықтар мен кемелер тіке теңізге шыға алмаған. Сөйтіп, теңізден балық аулаудың бір ғана жолы немесе Жайық өзені арқылы шығу қалды. Ол үшін колхоз балықшылары қайық, басқа да ыдыстарды, ауларды, құрал-жабдықтарды Атырау қаласындағы моторлы балық аулау станциясынан алып, болған соң оларды қайта тапсырып отырған. 
Сондай-ақ балықшылар теңізге Жайық арқылы шығу үшін арғы жағы Забурын, бергі жағы Жанбайдан 150-160 шақырым көлікпен немесе жаяу қатынаған.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=168-170|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt; 

'''Басқа колхоздар (ұжымшарлар):'''&lt;br /&gt;
'''Балықшы ауданы'''
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Кеңшар/ұжымшар атауы !! Орталығы !! Негізгі бағыты !! Құрылды !! Ескертпе
|-
| Амангелді атындағы || [[Дамбы (ауыл)|Дамбы]] а. || балық аулау || 1934 ж. || 1957 ж. Новобогат ауданынан көшірілді
|-
| Жамбыл атындағы || [[Жаңаталап (Атырау облысы)|Жаңаталап (Жамбыл)]] а. || балық аулау || 1957 ж.
|-
| «Қызыл балық»  || [[Қызыл балық (ауыл)|Қызыл балық]] а. || балық аулау || 1930 ж. || 1957 ж. Новобогат ауданынан көшірілді
|-
| Құрманғазы атындағы || [[Құрманғазы (Атырау қалалық әкімдігі)|Құрманғазы (Соцжол)]] а. || балық аулау || 1930 ж. || 1957 ж. Новобогат ауданынан көшірілді, 1963 ж. дейін «Социалистік жол» деп аталды
|-
| Ленин атындағы || [[Еркінқала]] а. || балық аулау || 1960 ж.
|}

'''Құрманғазы (Теңіз) ауданы'''&lt;ref&gt;[https://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1158459 Атырау (Гурьев) облысының колхоздары мен совхоздары туралы тарихи анықтамалық (1928-1997 жж.)]&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Кеңшар/ұжымшар атауы !! Орталығы !! Негізгі бағыты !! Құрылды !! Ескертпе
|-
| «Қызыл таң»  || [[Бірлік (Құрманғазы ауданы)|Бірлік]] (Утеры) а. || балық аулау || 1930 ж. ||(1958 ж.  «1 Май», 1971 ж. Амангелді ат. ұжымшарлар қосылды)
|-
| Ленин атындағы || [[Кудряшов|Кудряшёво]] а. || балық аулау || 1954 ж. ||Сталин, Тельман ат. ұжымшарлар негізінде (1962 ж. «Новая Жизнь» ұжымшары қосылды)
|-
| «Путь к Коммунизму» || [[Сафоновка]] а. ||  || 1930 ж.|| (1955 ж.  «Красный моряк» ұжымшары қосылды)
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>so2p85blgaz8jzqxdz1a02z1cjfhrlp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>РСДЖП-ның III съезі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788773</id>
    <revision>
      <id>3683681</id>
      <parentid>3683496</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:14:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3683681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20663" sha1="3gddxgbab5l7ld465b6vr5s8i701j3i" xml:space="preserve">'''[[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының]] III съезі''' — 1905 жылдың 12 (25) сәуірінен 27 сәуіріне (10 мамырға) дейін [[Лондон|Лондонда]] өткен большевиктер фракциясының жиыны. Съезге шешуші дауыс құқығы бар 24 делегат және кеңесші дауыс құқығы бар 14 делегат қатысты. Олардың барлығы большевиктер фракциясының өкілдері болды. РСДЖП-ның басқа фракциялары съезге қатысқан жоқ. 1907 жылы өткен [[РСДЖП-ның V съезі|РСДЖП-ның Лондон съезінің]] шешімімен большевиктердің бұл жиынына ресми түрде «РСДЖП съезі» мәртебесі берілмеді.

== Күн тәртібі ==
* Ұйымдастыру комитетінің баяндамасы;
* Төңкеріс кезіндегі партия тактикасының мәселелері;
* Ұйымдастыру мәселелері: партия ұйымдарындағы жұмысшылар мен зиялылардың арақатынасы, партия жарғысы;
* Басқа партиялар мен саяси ағымдарға көзқарас: РСДЖП-дан бөлініп шыққан топқа көзқарас, ұлттық социал-демократиялық ұйымдарға көзқарас, либералдарға қатынас, эсерлермен тәжірибелік келісімдер;
* Партияның ішкі өміріне қатысты мәселелер: үгіт-насихат жұмысы;
* Делегаттардың есептері: Орталық комитеттің есебі, жергілікті комитеттер делегаттарының есептері;
* Сайлау, съез қарарлары мен хаттамаларын жариялау тәртібі және сайланған тұлғалардың қызметіне кірісуі.

== Негізгі қарарлар ==
* Съезді ресми түрде құру туралы;
* Қарулы көтеріліс туралы;
* Уақытша революциялық үкімет туралы;
* Төңкеріс қарсаңындағы үкіметтің тактикасына қатысты ұстаным туралы;
* РСДЖП-ның ашық саяси әрекетке шығуы туралы;
* Шаруалар қозғалысына көзқарас туралы;
* Партиядан бөлініп шыққан топ туралы;
* Ұлттық социал-демократиялық ұйымдарға көзқарас туралы;
* Социалист-революционерлермен (эсерлермен) практикалық келісімдер жасау туралы;
* Либералдарға көзқарас туралы;
* Үгіт-насихат жұмысы туралы;
* Кавказдағы оқиғаларға байланысты;
* Польшадағы оқиғаларға байланысты;
* Партияның Орталық органы туралы.

== Тарихы ==
[[Сурет:1905 3-й съезд РСДРП Лондон.png|thumb|right|350px|Съездің қатысушылары]]
Съездің алғашқы отырыстарында Ұйымдастыру комитетінің баяндамасы мен мандаттарды тексеру комиссиясының есебі талқыланды. Делегаттардың сөздерінде және «Съезді ресми түрде құру туралы» қабылданған қарарда съездің заңдылығы күмән туғызбайтыны атап көрсетілді. Сондай-ақ Партия кеңесінің мүшелері [[Георгий Валентинович Плеханов|Плехановтың]], [[Юлий Осипович Мартов|Мартовтың]] және [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельродтың]] съезді шақыруға кедергі келтіруі партия жарғысына қайшы әрекет ретінде айыпталды. Съезд партияның бұрынғы Кеңесінің осы мүшелерін партияның жікке бөлінуіне жауапты деп таныды.

Съез 1905–1907 жылдардағы Ресей төңкерісі кезінде өткендіктен, төңкеріс жағдайында партия ұстануға тиіс тактиканың негізгі мәселелерін қарастырды. Олардың қатарында қарулы көтеріліс, уақытша революциялық үкімет құру, төңкеріс қарсаңындағы үкімет саясатына көзқарас, РСДЖП-ның ашық саяси күреске көшуі, шаруалар қозғалысына қатынас және партиядан бөлініп шыққан топқа қатысты мәселелер болды. Съез буржуазиялық-демократиялық төңкеріс кезіндегі партияның стратегиялық бағытын айқындады. Бұл бағыт бойынша пролетариат төңкеріске жетекшілік етіп, бүкіл шаруалармен одақ құруға, ал либералдық буржуазияны саяси оқшаулап, буржуазиялық-демократиялық революцияны жеңіске жеткізуге тиіс болды. «Қарулы көтеріліс туралы» қарардың негізіне В. И. Лениннің буржуазиялық-демократиялық төңкерістегі пролетариаттың жетекші рөлі және бұл төңкерістің социалистік революцияға ұласуы жөніндегі идеялары алынды.

«Шаруалар қозғалысына көзқарас туралы» қарарда съез шаруалардың барлық революциялық әрекеттерін, соның ішінде помещиктердің жерін тәркілеуге дейінгі шараларды барынша белсенді қолдау қажеттігін атап көрсетті. Сонымен қатар партия ұйымдарына шаруалар бұқарасымен тығыз байланыс орнату, оларды либералдық буржуазияның ықпалынан арылту және самодержавиеге қарсы күреске белсендірек тарту міндеті жүктелді.

Төңкерістің стратегиялық бағытына сәйкес партия бұқараның алдына негізгі ұрандарды қойды: демократиялық республика құру, помещиктердің жерін тәркілеу және 8 сағаттық жұмыс күнін енгізу. РСДЖП-ның III съезі патшалық билікті құлатып, демократиялық республика орнатудың бірден-бір жолы бүкілхалықтық қарулы көтеріліс деп таныды. Съез партияның барлық ұйымдарына «пролетариатты қаруландыру, сондай-ақ қарулы көтерілістің жоспарын әзірлеп, оған тікелей басшылық ету үшін барынша белсенді шаралар қабылдауды, қажет болған жағдайда осы мақсатта партия қызметкерлерінен арнайы топтар құруды» тапсырды.

Бүкілхалықтық қарулы көтерілістің жеңісі нәтижесінде жеңіске жеткен таптардың — жұмысшылар мен шаруалардың уақытша революциялық үкіметі құрылуға тиіс болды. «Уақытша революциялық үкімет туралы» қарарда съез оның таптық сипатын пролетариат пен шаруалардың революциялық-демократиялық диктатурасының саяси органы ретінде айқындады. Сондай-ақ оның міндеттерін белгіледі: революцияның жетістіктерін нығайту, қанаушы таптардың қарсылығын басу, пролетариаттың таяудағы саяси және экономикалық талаптарын, яғни РСДЖП-ның минимум бағдарламасын жүзеге асыру және социалистік революцияға көшу үшін қолайлы жағдайлар жасау. Осы міндеттерді уақытша революциялық үкіметтің табысты орындауы үшін съез оның құрамына социал-демократиялық партия өкілдерінің қатысуына жол берілетінін атап көрсетті.

Съез бұқараның революциялық бастамасын өрістетуге және самодержавиеге қарсы көтеріліс ұйымдастыруға бағытталған партияның тактикалық ұрандарын ұсынды. Олар мыналар болды: а) жаппай саяси ереуілдер өткізу; ә) 8 сағаттық жұмыс күнін және жұмысшы табының басқа да талаптарын революциялық жолмен дереу жүзеге асыруды ұйымдастыру; б) шаруалардың полиция-шенеуніктік және помещиктік езгіге қарсы күресетін, сондай-ақ помещиктердің жерін тәркілеуге дейінгі демократиялық өзгерістерді революциялық жолмен жүзеге асыратын органдары ретінде революциялық шаруа комитеттерін дереу құру; в) жұмысшыларды қаруландыру.

Съез ұйымдастыру мәселелері бойынша аса маңызды шешімдер қабылдады. «Ұлттық социал-демократиялық ұйымдарға көзқарас туралы» қарарда съез ОК пен жергілікті комитеттерге жергілікті жұмысты үйлестіру және барлық социал-демократиялық партияларды біртұтас РСДЖП-ға біріктіруге мүмкіндік туғызу мақсатында ұлттық социал-демократиялық ұйымдармен келісімге келу үшін бар күш-жігерін жұмсауды тапсырды.

Өрістеп келе жатқан революция жағдайында барлық социал-демократтарды біртұтас партияға біріктіру міндеті ерекше маңызға ие болды. «Партиядан бөлініп шыққан топ туралы» қарарда съез меньшевиктердің оппортунистік көзқарастарын тек ұйымдастыру мәселелері бойынша ғана емес, тактикалық мәселелер бойынша да айыптап, партияның барлық мүшелерін революциялық социал-демократия қағидаттарынан ауытқуға қарсы барлық жерде табанды идеялық күрес жүргізуге шақырды. Съез III съездің шешімдерін мойындаудан бас тартқан комитеттерді тарату туралы арнайы қарар қабылдады. Бұл шараға «меньшевиктік ұйымдар мен комитеттердің партиялық тәртіпке бағынғысы келмейтіні мұқият тексеру арқылы толық анықталғаннан кейін ғана» жүгіну қажеттігін атап көрсетті. Арнайы қарарда съез Орталық комитетке РСДЖП-ның бөлініп шыққан бөлігімен бірігудің шарттарын әзірлеу және келісу үшін барлық қажетті шараларды қабылдауды тапсырды.

«Үгіт-насихат туралы» қарарда съез революциялық қозғалысқа тікелей араласып жүрген жұмысшыларды партия комитеттерінің мүшелері, үгітшілер мен насихатшылар ретінде тартудың айрықша маңызды екенін атап көрсетті.

Съез партияның бірінші тармағында партия мүшелігіне қатысты Ленин ұсынған тұжырымды қамтитын жаңа жарғы қабылдады. Жарғыда Орталық комитеттің құқықтары мен жергілікті комитеттердің дербестігі нақты белгіленіп, партиядағы қос орталықты басқару жүйесі жойылды. Съез В. И. Ленин бастаған бірыңғай басшылық органды — Орталық комитетті сайлады.

«Вперёд» газеті туралы қарарда съез оның съезді шақырудағы айрықша рөлін атап өтіп, газет редакциясына алғыс білдірді. Съез партияның жаңа орталық басылымы ретінде «Пролетарий» газетін бекітті. 1905 жылы 27 сәуірде (10 мамырда) Орталық комитеттің пленумында В. И. Ленин «Пролетарий» газетінің редакторы болып сайланды.

Съездің бүкіл жұмысына В. И. Ленин басшылық етті. Ол социал-демократтардың уақытша революциялық үкіметке қатысуы және шаруа қозғалысын қолдау туралы қарар жөнінде баяндамалар жасады. Сондай-ақ съездің заңдылығы, қарулы көтеріліс, төңкеріс қарсаңындағы үкімет тактикасына көзқарас, социал-демократиялық ұйымдардағы жұмысшылар мен зиялылардың арақатынасы, партия жарғысын талқылау, эсерлермен практикалық келісімдер жасау және Орталық комитеттің қызметі туралы есепті талқылау барысында сөз сөйледі. Съез қабылдаған негізгі қарарлардың барлығын В. И. Ленин жазды. Олардың қатарында қарулы көтеріліс, уақытша революциялық үкімет, РСДЖП-ның ашық саяси күреске шығуы және шаруа қозғалысына көзқарас туралы қарарлар болды. В. И. Ленин «Кавказдағы оқиғаларға байланысты» және «Съез хаттамаларын жариялау туралы» қарарларды да жазды.

В. И. Ленин съездің барлық отырыстарына төрағалық етті. Ол отырыстар барысында егжей-тегжейлі жазбалар жүргізіп, делегаттардың съез бюросына тапсырған жазбаларына көптеген ескертпелер түсірді, сөз сөйлеушілерді тіркеп, хатшылар съездің бекітуіне ұсыну үшін әзірлеген хаттамалардың жай-күйін қадағалады.

Партияның III съезі Женевада өтіп жатқан кезде меньшевиктер де өз конференциясын өткізді. Меньшевиктер революциядағы пролетариаттың жетекші рөлін және пролетариаттың шаруалармен одақ құру саясатын жоққа шығарды. Олар буржуазиялық-демократиялық революцияға либералдық буржуазия басшылық етуге тиіс деп санады. Сондықтан революция жеңіске жеткен жағдайда билік либералдық буржуазияның қолына өтуі керек деп тұжырымдады. Олар жұмысшылар мен шаруалар өкілдерінен уақытша революциялық үкімет құру қажеттігін, сондай-ақ пролетариат пен шаруалардың революциялық-демократиялық диктатурасы туралы ұранды қабылдамады. В. И. Ленин 1905 жылғы РСДЖП-дағы жағдайды «Екі съез — екі партия» деп сипаттады.

== Тағы қараңыз ==
* [[РСДЖП-ның III съезі делегаттарының тізімі]]
* [[РСДЖП-ның IV съезі]]

== Әдебиет ==
* История КПСС. Т. 2. М., 1966; 
* Костин А. Ф. Историческая победа большевизма. (К 70-летию III съезда РСДРП). — М., 1975.
* {{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1970). Т. 1. 1898—1917|шынайы атауы= |url= |уикитека= |lang= |жауапты= |басылым= 8-е изд., доп. и испр|орны= {{М.}}|баспасы= Политиздат|жылы= 1970|томы= |беттері= |барлық беті= 534|сериясы= |тиражы= 150 000|isbn= |issn= |doi= |pmid= |jstor= |pmc= |oclc= |lccn= |archive-url= |archive-date= |url-status= |цитата= }}
* III съезд РСДРП / Митропольский Д. К. // Тихоходки — Ульяново. — М. : Советская энциклопедия, 1977. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 26).
* [https://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KPSS/_KPSS.html#003 Третий съезд РСДРП. Апрель-май 1905 года: Протоколы.] — М.: Госполитиздат, 1959. — XVI + 783 с.
* Третий съезд РСДРП. Сборник документов и материалов. — М., 1955; 
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Третий съезд // Полное собрание сочинений. Т. 10 / 5 изд. 
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Две тактики социал-демократии в демократической революции // Полное собрание сочинений. Т. 11 / 5 изд.

== Сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20131110160157/http://www.knowbysight.info/2_KPSS/07907.asp РСДЖП-ның III съезінің делегаттары]{{ref-ru}}
* [http://0ck.ru/istorya/text/2720.htm Партияның III съезінде]{{ref-ru}}

[[Санат:КОКП съездері]]
[[Санат:РСДЖП]]</text>
      <sha1>3gddxgbab5l7ld465b6vr5s8i701j3i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гибралтар бұғазы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788774</id>
    <revision>
      <id>3683619</id>
      <parentid>3683580</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T12:35:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3683619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11534" sha1="mn023i33dtme66iouvnnxs6md9zyj86" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Бұғаз
 |Атауы             = Гибралтар бұғазы
 |Төл атауы         = en/the Strait of Gibraltar/ar/بوغاز جبل طارق/es/Estrecho de Gibraltar
 |Сурет             = 
 |Сурет тақырыбы    = 
 |Судың орташа көтерілуі   = 
 |Ені               = 14–44
 |Ұзындығы          = 65
 |Тереңдігі         = 1181
 |Орташа тереңдігі  = 
 |Координаттары     = 35/57/N/5/30/W
 |CoordScale        = 
 |Ел                = Испания/Марокко/Гибралтар
 |Аймақ             = 
 |Аудан             = 
 |Шеткі мүйістер           = 
 |Өзінен жоғары акватория  = 
 |Арасын бөліп тұр         = 
 |Позициялық карта         = 
 |Ортаққордағы санаты      = Strait of Gibraltar
}}
'''Гибралтар бұғазы'''&lt;ref name=&quot;bigenc&quot;&gt;{{cite web|title=ГИБРАЛТА́РСКИЙ ПРОЛИ́В |author=М. Г. Деев |url=https://old.bigenc.ru/geography/text/2357378 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260425084855/https://old.bigenc.ru/geography/text/2357378 |archive-date=2026-04-25 |lang=ru }}&lt;/ref&gt; ({{lang-es|Estrecho de Gibraltar}}&lt;ref name=&quot;bigenc&quot;/&gt;, {{lang-en|Strait of Gibraltar}}&lt;ref&gt;{{cite web|title=Strait of Gibraltar |url=https://www.britannica.com/place/Strait-of-Gibraltar |date=2026-09-30 |lang=en |website=www.britannica.com}}&lt;/ref&gt;, {{lang-ar|مضيق جبل طارق}}, {{lang-la|Fretum Gaditanum}}&lt;ref&gt;{{cite web|title=GADITANUM FRETUM |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0064:alphabetic+letter%3DG:entry+group%3D1:entry%3Dgaditanum-fretum-geo |lang=en}}&lt;/ref&gt;) — [[Жерорта теңізі]]н [[Атлант мұхиты]]мен жалғастыратын және [[Еуропа]]ны [[Африка]]дан бөліп тұратын құрлықаралық бұғаз. 

Бұғаз [[Марокко]], [[Испания]] және [[Гибралтар]]дың ([[Пиреней түбегі]]нде орналасқан [[Ұлыбритания]]ның шетелдік аумағы) аумақтық сулары арқылы өтеді әрі халықаралық сипатқа ие: [[Теңіз құқығы туралы БҰҰ конвенциясы]]ның 38-бабына сәйкес, шетелдік кемелер (соның ішінде әскери кемелер) мен әуе кемелерінің бұл жерден транзиттік өту құқығы бар.

== Географиясы ==
Гибралтар бұғазы Еуропаның оңтүстік шеті мен Африканың солтүстік-батыс жағалауының арасында орналасқан. Бұғаздың солтүстік жағында Испания мен Гибралтар (Британ бекінісі және әскери-теңіз базасы &lt;ref&gt;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0&lt;/ref&gt;) орналасқан. Оңтүстік жағында Марокко мен Сеута (Солтүстік Африкадағы Испанияға қарасты автономиялық қала) бар. Сондай-ақ, бұғаз маңында Испанияның Ла-Линеа және Альхесирас порттары, сондай-ақ Марокконың Танжер порты орналасқан.
Халықаралық гидрографиялық ұйым бұғаздың шекарасын былайша анықтайды &lt;ref&gt;https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf&lt;/ref&gt;:

Батысында: Трафальгар мүйісі мен Спартель мүйісін қосатын сызық.
Шығысында: Еуропа-Пойнт (Europa Point) пен Альмина түбегін қосатын сызық.
Осы шекаралар шеңберінде бұғаздың ұзындығы 65 шақырымды, ені 14-тен 44 шақырымға дейінгі аралықты құрайды; негізгі кеме жүретін арна бойындағы тереңдігі 338 метрге дейін жетеді (ал ең үлкен тереңдігі 1181 метрді құрайды &lt;ref&gt;https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf&lt;/ref&gt;. 
 
== Атаулары және этимологиясы ==
«Гибралтар» (Gibraltar) сөзі араб тіліндегі «Жабал Тариқ» (араб.: جبل طارق) тіркесінің испан тіліне бейімделген нұсқасы болып табылады. Бұл «Тариқ тауы» деген мағынаны білдіреді&lt;ref&gt;https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Gibraltar&lt;/ref&gt; және Иберия түбегіне жасалған араб жорығын басқарған араб қолбасшысы Тариқ ибн Зиядтың құрметіне аталған.

Ағылшын тіліндегі теңіз терминологиясында кейде STROG (ағылш. *STRait Of Gibraltar* — Гибралтар бұғазы) қысқартуы қолданылады &lt;ref&gt;https://www.nato.int/shape/about/natomedals.htm&lt;/ref&gt;.

«Геркулес бағаналары» (көне грекше: αἱ Ἡράκλειοι στῆλαι)&lt;ref&gt;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%BD&lt;/ref&gt; деген ежелгі атау әдетте бұғаздың шығыс кіреберісін екі жағынан қоршап тұрған тау жыныстарына қатысты айтылады: солтүстігінде — Гибралтар жартасы, ал оңтүстігінде — Жабал-Муса немесе Хачо тауы. Бұл атау латын тіліндегі *Fretum Herculeum* терминінің негізі болды&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Strait-of-Gibraltar&lt;/ref&gt;.

== Гидрология ==
Гибралтар бұғазында әртүрлі тереңдіктегі ағыстар қарама-қарсы бағытта қозғалады. Орташа есеппен, беткі ағыс Атлантика мұхитынан Жерорта теңізіне жылына 55 198 км³ су әкеледі (судың орташа температурасы +17 °C, ал тұздылығы 36‰-ден асады). Тереңдіктегі ағыс болса, Атлантика мұхитына қайтадан 51 886 км³ суды алып кетеді (мұндағы орташа температура +13,5 °C, ал тұздылығы 38‰-ге тең). 3 312 км³-ге тең айырмашылық, негізінен, Жерорта теңізінің бетінен судың булануына байланысты туындайды &lt;ref&gt;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F#%D0%A2%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8C%D0%B5_%D0%B8%D0%B7%D0%B&lt;/ref&gt;.

Егер Гибралтар бұғазы жабылып қалса, Жерорта теңізі шамамен мың жыл ішінде толығымен буланып кетер еді &lt;ref&gt;https://www.nature.com/articles/242240a0&lt;/ref&gt;.

== Геологиялық тарих ==
Миоцен дәуірінің соңғы кезеңі — Мессин ғасырының аяғында Жерорта теңізінде «Мессин тұздылық дағдарысы» орын алды. Бұл оқиға кезінде теңіздің Атлантика мұхитымен байланысы үзіліп, нәтижесінде ол ішінара немесе толық дерліктай құрғап қалды. Мессин ғасыры басталғанға дейін Жерорта теңізі Атлантикамен екі бұғаз жүйесі — оңтүстік Испаниядағы Бетика дәлізі және солтүстік Мароккодағы Риф дәлізі арқылы жалғасып жатқан еді. Мессин ғасырының басында — тіпті дағдарыс басталмай тұрып-ақ — тектоникалық процестердің әсерінен аталған бұғаздар орналасқан жер қыртысының бөліктері көтеріліп, бұл байланыс үзілді &lt;ref&gt;https://search.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&amp;q=n2:1941-1405,&lt;/ref&gt;.


Дағдарыстың аяқталуы және Жерорта теңізі алабының Атлант мұхитынан келген сумен толуы — бұл миоценнен плиоценге өту кезеңінде орын алған — көбінесе апатты оқиға (алып сарқырамаға ұқсас) ретінде сипатталады. Бұл оқиға Атлант мұхитын Жерорта теңізі алабынан бөліп тұрған бөгеттің эрозияға ұшырауына, сөйтіп, түптеп келгенде Гибралтар бұғазының ашылуына әкеп соқтырды &lt;ref&gt;https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0025322714000358&lt;/ref&gt;. Мұндай апат төмендегі сценарийлердің бірі бойынша өрбіген болуы мүмкін &lt;ref&gt;https://search.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&amp;q=n2:0037-0738&lt;/ref&gt;:

* Тектоникалық процестер Жер қыртысының бір бөлігінің төмен түсуіне әкеліп, Атлант мұхитындағы судың Жерорта теңізі алабына құйылуына жағдай жасады. Бұл гипотеза нақтылықтың жетіспеушілігіне байланысты сынға алынады, өйткені мұндағы тектоникалық механизмдердің дәл сипаты көбінесе айқындалмаған.
* Әлемдік мұхит деңгейінің көтерілуі салдарынан Атлант мұхитындағы су жоғарыда аталған бөгеттен асып төгілді.
* Дағдарыс кезінде Жерорта теңізіндегі су деңгейі айтарлықтай төмендеді, бұл Жерорта теңізі алабына құятын өзендердегі эрозия процесін жеделдетті. Риф тау жотасының беткейлерінен бастау алатын бір немесе бірнеше өзеннің бастау жағына қарай жүретін эрозиясы &lt;ref&gt;https://karpinskyinstitute.ru/ru/public/sprav/geodictionary/article.php?ELEMENT_ID=94615 &lt;/ref&gt; бөгетті әлсіретіп, ақырында оның бұзылуына әкеп соқтырды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Бұғаздар]]
[[Санат:Жерорта теңізі]]</text>
      <sha1>mn023i33dtme66iouvnnxs6md9zyj86</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683752</id>
      <parentid>3683619</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T18:11:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Санат:Еуропа бұғаздары]],[[Санат:Атлант мұхиты бұғаздары]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]])</comment>
      <origin>3683752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11641" sha1="1k9o114azbwf4pkmxz6vkqvxtoyjg3m" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Бұғаз
 |Атауы             = Гибралтар бұғазы
 |Төл атауы         = en/the Strait of Gibraltar/ar/بوغاز جبل طارق/es/Estrecho de Gibraltar
 |Сурет             = 
 |Сурет тақырыбы    = 
 |Судың орташа көтерілуі   = 
 |Ені               = 14–44
 |Ұзындығы          = 65
 |Тереңдігі         = 1181
 |Орташа тереңдігі  = 
 |Координаттары     = 35/57/N/5/30/W
 |CoordScale        = 
 |Ел                = Испания/Марокко/Гибралтар
 |Аймақ             = 
 |Аудан             = 
 |Шеткі мүйістер           = 
 |Өзінен жоғары акватория  = 
 |Арасын бөліп тұр         = 
 |Позициялық карта         = 
 |Ортаққордағы санаты      = Strait of Gibraltar
}}
'''Гибралтар бұғазы'''&lt;ref name=&quot;bigenc&quot;&gt;{{cite web|title=ГИБРАЛТА́РСКИЙ ПРОЛИ́В |author=М. Г. Деев |url=https://old.bigenc.ru/geography/text/2357378 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260425084855/https://old.bigenc.ru/geography/text/2357378 |archive-date=2026-04-25 |lang=ru }}&lt;/ref&gt; ({{lang-es|Estrecho de Gibraltar}}&lt;ref name=&quot;bigenc&quot;/&gt;, {{lang-en|Strait of Gibraltar}}&lt;ref&gt;{{cite web|title=Strait of Gibraltar |url=https://www.britannica.com/place/Strait-of-Gibraltar |date=2026-09-30 |lang=en |website=www.britannica.com}}&lt;/ref&gt;, {{lang-ar|مضيق جبل طارق}}, {{lang-la|Fretum Gaditanum}}&lt;ref&gt;{{cite web|title=GADITANUM FRETUM |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0064:alphabetic+letter%3DG:entry+group%3D1:entry%3Dgaditanum-fretum-geo |lang=en}}&lt;/ref&gt;) — [[Жерорта теңізі]]н [[Атлант мұхиты]]мен жалғастыратын және [[Еуропа]]ны [[Африка]]дан бөліп тұратын құрлықаралық бұғаз. 

Бұғаз [[Марокко]], [[Испания]] және [[Гибралтар]]дың ([[Пиреней түбегі]]нде орналасқан [[Ұлыбритания]]ның шетелдік аумағы) аумақтық сулары арқылы өтеді әрі халықаралық сипатқа ие: [[Теңіз құқығы туралы БҰҰ конвенциясы]]ның 38-бабына сәйкес, шетелдік кемелер (соның ішінде әскери кемелер) мен әуе кемелерінің бұл жерден транзиттік өту құқығы бар.

== Географиясы ==
Гибралтар бұғазы Еуропаның оңтүстік шеті мен Африканың солтүстік-батыс жағалауының арасында орналасқан. Бұғаздың солтүстік жағында Испания мен Гибралтар (Британ бекінісі және әскери-теңіз базасы &lt;ref&gt;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0&lt;/ref&gt;) орналасқан. Оңтүстік жағында Марокко мен Сеута (Солтүстік Африкадағы Испанияға қарасты автономиялық қала) бар. Сондай-ақ, бұғаз маңында Испанияның Ла-Линеа және Альхесирас порттары, сондай-ақ Марокконың Танжер порты орналасқан.
Халықаралық гидрографиялық ұйым бұғаздың шекарасын былайша анықтайды &lt;ref&gt;https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf&lt;/ref&gt;:

Батысында: Трафальгар мүйісі мен Спартель мүйісін қосатын сызық.
Шығысында: Еуропа-Пойнт (Europa Point) пен Альмина түбегін қосатын сызық.
Осы шекаралар шеңберінде бұғаздың ұзындығы 65 шақырымды, ені 14-тен 44 шақырымға дейінгі аралықты құрайды; негізгі кеме жүретін арна бойындағы тереңдігі 338 метрге дейін жетеді (ал ең үлкен тереңдігі 1181 метрді құрайды &lt;ref&gt;https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf&lt;/ref&gt;. 
 
== Атаулары және этимологиясы ==
«Гибралтар» (Gibraltar) сөзі араб тіліндегі «Жабал Тариқ» (араб.: جبل طارق) тіркесінің испан тіліне бейімделген нұсқасы болып табылады. Бұл «Тариқ тауы» деген мағынаны білдіреді&lt;ref&gt;https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Gibraltar&lt;/ref&gt; және Иберия түбегіне жасалған араб жорығын басқарған араб қолбасшысы Тариқ ибн Зиядтың құрметіне аталған.

Ағылшын тіліндегі теңіз терминологиясында кейде STROG (ағылш. *STRait Of Gibraltar* — Гибралтар бұғазы) қысқартуы қолданылады &lt;ref&gt;https://www.nato.int/shape/about/natomedals.htm&lt;/ref&gt;.

«Геркулес бағаналары» (көне грекше: αἱ Ἡράκλειοι στῆλαι)&lt;ref&gt;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%BD&lt;/ref&gt; деген ежелгі атау әдетте бұғаздың шығыс кіреберісін екі жағынан қоршап тұрған тау жыныстарына қатысты айтылады: солтүстігінде — Гибралтар жартасы, ал оңтүстігінде — Жабал-Муса немесе Хачо тауы. Бұл атау латын тіліндегі *Fretum Herculeum* терминінің негізі болды&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Strait-of-Gibraltar&lt;/ref&gt;.

== Гидрология ==
Гибралтар бұғазында әртүрлі тереңдіктегі ағыстар қарама-қарсы бағытта қозғалады. Орташа есеппен, беткі ағыс Атлантика мұхитынан Жерорта теңізіне жылына 55 198 км³ су әкеледі (судың орташа температурасы +17 °C, ал тұздылығы 36‰-ден асады). Тереңдіктегі ағыс болса, Атлантика мұхитына қайтадан 51 886 км³ суды алып кетеді (мұндағы орташа температура +13,5 °C, ал тұздылығы 38‰-ге тең). 3 312 км³-ге тең айырмашылық, негізінен, Жерорта теңізінің бетінен судың булануына байланысты туындайды &lt;ref&gt;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F#%D0%A2%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8C%D0%B5_%D0%B8%D0%B7%D0%B&lt;/ref&gt;.

Егер Гибралтар бұғазы жабылып қалса, Жерорта теңізі шамамен мың жыл ішінде толығымен буланып кетер еді &lt;ref&gt;https://www.nature.com/articles/242240a0&lt;/ref&gt;.

== Геологиялық тарих ==
Миоцен дәуірінің соңғы кезеңі — Мессин ғасырының аяғында Жерорта теңізінде «Мессин тұздылық дағдарысы» орын алды. Бұл оқиға кезінде теңіздің Атлантика мұхитымен байланысы үзіліп, нәтижесінде ол ішінара немесе толық дерліктай құрғап қалды. Мессин ғасыры басталғанға дейін Жерорта теңізі Атлантикамен екі бұғаз жүйесі — оңтүстік Испаниядағы Бетика дәлізі және солтүстік Мароккодағы Риф дәлізі арқылы жалғасып жатқан еді. Мессин ғасырының басында — тіпті дағдарыс басталмай тұрып-ақ — тектоникалық процестердің әсерінен аталған бұғаздар орналасқан жер қыртысының бөліктері көтеріліп, бұл байланыс үзілді &lt;ref&gt;https://search.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&amp;q=n2:1941-1405,&lt;/ref&gt;.


Дағдарыстың аяқталуы және Жерорта теңізі алабының Атлант мұхитынан келген сумен толуы — бұл миоценнен плиоценге өту кезеңінде орын алған — көбінесе апатты оқиға (алып сарқырамаға ұқсас) ретінде сипатталады. Бұл оқиға Атлант мұхитын Жерорта теңізі алабынан бөліп тұрған бөгеттің эрозияға ұшырауына, сөйтіп, түптеп келгенде Гибралтар бұғазының ашылуына әкеп соқтырды &lt;ref&gt;https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0025322714000358&lt;/ref&gt;. Мұндай апат төмендегі сценарийлердің бірі бойынша өрбіген болуы мүмкін &lt;ref&gt;https://search.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&amp;q=n2:0037-0738&lt;/ref&gt;:

* Тектоникалық процестер Жер қыртысының бір бөлігінің төмен түсуіне әкеліп, Атлант мұхитындағы судың Жерорта теңізі алабына құйылуына жағдай жасады. Бұл гипотеза нақтылықтың жетіспеушілігіне байланысты сынға алынады, өйткені мұндағы тектоникалық механизмдердің дәл сипаты көбінесе айқындалмаған.
* Әлемдік мұхит деңгейінің көтерілуі салдарынан Атлант мұхитындағы су жоғарыда аталған бөгеттен асып төгілді.
* Дағдарыс кезінде Жерорта теңізіндегі су деңгейі айтарлықтай төмендеді, бұл Жерорта теңізі алабына құятын өзендердегі эрозия процесін жеделдетті. Риф тау жотасының беткейлерінен бастау алатын бір немесе бірнеше өзеннің бастау жағына қарай жүретін эрозиясы &lt;ref&gt;https://karpinskyinstitute.ru/ru/public/sprav/geodictionary/article.php?ELEMENT_ID=94615 &lt;/ref&gt; бөгетті әлсіретіп, ақырында оның бұзылуына әкеп соқтырды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Бұғаздар]]
[[Санат:Жерорта теңізі]]
[[Санат:Еуропа бұғаздары]]
[[Санат:Атлант мұхиты бұғаздары]]</text>
      <sha1>1k9o114azbwf4pkmxz6vkqvxtoyjg3m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683753</id>
      <parentid>3683752</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T18:11:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Бұғаздар|Бұғаздар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3683753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11609" sha1="tnfj78zer4ktnujg2md2azio1a3yvs7" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Бұғаз
 |Атауы             = Гибралтар бұғазы
 |Төл атауы         = en/the Strait of Gibraltar/ar/بوغاز جبل طارق/es/Estrecho de Gibraltar
 |Сурет             = 
 |Сурет тақырыбы    = 
 |Судың орташа көтерілуі   = 
 |Ені               = 14–44
 |Ұзындығы          = 65
 |Тереңдігі         = 1181
 |Орташа тереңдігі  = 
 |Координаттары     = 35/57/N/5/30/W
 |CoordScale        = 
 |Ел                = Испания/Марокко/Гибралтар
 |Аймақ             = 
 |Аудан             = 
 |Шеткі мүйістер           = 
 |Өзінен жоғары акватория  = 
 |Арасын бөліп тұр         = 
 |Позициялық карта         = 
 |Ортаққордағы санаты      = Strait of Gibraltar
}}
'''Гибралтар бұғазы'''&lt;ref name=&quot;bigenc&quot;&gt;{{cite web|title=ГИБРАЛТА́РСКИЙ ПРОЛИ́В |author=М. Г. Деев |url=https://old.bigenc.ru/geography/text/2357378 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260425084855/https://old.bigenc.ru/geography/text/2357378 |archive-date=2026-04-25 |lang=ru }}&lt;/ref&gt; ({{lang-es|Estrecho de Gibraltar}}&lt;ref name=&quot;bigenc&quot;/&gt;, {{lang-en|Strait of Gibraltar}}&lt;ref&gt;{{cite web|title=Strait of Gibraltar |url=https://www.britannica.com/place/Strait-of-Gibraltar |date=2026-09-30 |lang=en |website=www.britannica.com}}&lt;/ref&gt;, {{lang-ar|مضيق جبل طارق}}, {{lang-la|Fretum Gaditanum}}&lt;ref&gt;{{cite web|title=GADITANUM FRETUM |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0064:alphabetic+letter%3DG:entry+group%3D1:entry%3Dgaditanum-fretum-geo |lang=en}}&lt;/ref&gt;) — [[Жерорта теңізі]]н [[Атлант мұхиты]]мен жалғастыратын және [[Еуропа]]ны [[Африка]]дан бөліп тұратын құрлықаралық бұғаз. 

Бұғаз [[Марокко]], [[Испания]] және [[Гибралтар]]дың ([[Пиреней түбегі]]нде орналасқан [[Ұлыбритания]]ның шетелдік аумағы) аумақтық сулары арқылы өтеді әрі халықаралық сипатқа ие: [[Теңіз құқығы туралы БҰҰ конвенциясы]]ның 38-бабына сәйкес, шетелдік кемелер (соның ішінде әскери кемелер) мен әуе кемелерінің бұл жерден транзиттік өту құқығы бар.

== Географиясы ==
Гибралтар бұғазы Еуропаның оңтүстік шеті мен Африканың солтүстік-батыс жағалауының арасында орналасқан. Бұғаздың солтүстік жағында Испания мен Гибралтар (Британ бекінісі және әскери-теңіз базасы &lt;ref&gt;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0&lt;/ref&gt;) орналасқан. Оңтүстік жағында Марокко мен Сеута (Солтүстік Африкадағы Испанияға қарасты автономиялық қала) бар. Сондай-ақ, бұғаз маңында Испанияның Ла-Линеа және Альхесирас порттары, сондай-ақ Марокконың Танжер порты орналасқан.
Халықаралық гидрографиялық ұйым бұғаздың шекарасын былайша анықтайды &lt;ref&gt;https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf&lt;/ref&gt;:

Батысында: Трафальгар мүйісі мен Спартель мүйісін қосатын сызық.
Шығысында: Еуропа-Пойнт (Europa Point) пен Альмина түбегін қосатын сызық.
Осы шекаралар шеңберінде бұғаздың ұзындығы 65 шақырымды, ені 14-тен 44 шақырымға дейінгі аралықты құрайды; негізгі кеме жүретін арна бойындағы тереңдігі 338 метрге дейін жетеді (ал ең үлкен тереңдігі 1181 метрді құрайды &lt;ref&gt;https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf&lt;/ref&gt;. 
 
== Атаулары және этимологиясы ==
«Гибралтар» (Gibraltar) сөзі араб тіліндегі «Жабал Тариқ» (араб.: جبل طارق) тіркесінің испан тіліне бейімделген нұсқасы болып табылады. Бұл «Тариқ тауы» деген мағынаны білдіреді&lt;ref&gt;https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Gibraltar&lt;/ref&gt; және Иберия түбегіне жасалған араб жорығын басқарған араб қолбасшысы Тариқ ибн Зиядтың құрметіне аталған.

Ағылшын тіліндегі теңіз терминологиясында кейде STROG (ағылш. *STRait Of Gibraltar* — Гибралтар бұғазы) қысқартуы қолданылады &lt;ref&gt;https://www.nato.int/shape/about/natomedals.htm&lt;/ref&gt;.

«Геркулес бағаналары» (көне грекше: αἱ Ἡράκλειοι στῆλαι)&lt;ref&gt;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%BD&lt;/ref&gt; деген ежелгі атау әдетте бұғаздың шығыс кіреберісін екі жағынан қоршап тұрған тау жыныстарына қатысты айтылады: солтүстігінде — Гибралтар жартасы, ал оңтүстігінде — Жабал-Муса немесе Хачо тауы. Бұл атау латын тіліндегі *Fretum Herculeum* терминінің негізі болды&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Strait-of-Gibraltar&lt;/ref&gt;.

== Гидрология ==
Гибралтар бұғазында әртүрлі тереңдіктегі ағыстар қарама-қарсы бағытта қозғалады. Орташа есеппен, беткі ағыс Атлантика мұхитынан Жерорта теңізіне жылына 55 198 км³ су әкеледі (судың орташа температурасы +17 °C, ал тұздылығы 36‰-ден асады). Тереңдіктегі ағыс болса, Атлантика мұхитына қайтадан 51 886 км³ суды алып кетеді (мұндағы орташа температура +13,5 °C, ал тұздылығы 38‰-ге тең). 3 312 км³-ге тең айырмашылық, негізінен, Жерорта теңізінің бетінен судың булануына байланысты туындайды &lt;ref&gt;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F#%D0%A2%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8C%D0%B5_%D0%B8%D0%B7%D0%B&lt;/ref&gt;.

Егер Гибралтар бұғазы жабылып қалса, Жерорта теңізі шамамен мың жыл ішінде толығымен буланып кетер еді &lt;ref&gt;https://www.nature.com/articles/242240a0&lt;/ref&gt;.

== Геологиялық тарих ==
Миоцен дәуірінің соңғы кезеңі — Мессин ғасырының аяғында Жерорта теңізінде «Мессин тұздылық дағдарысы» орын алды. Бұл оқиға кезінде теңіздің Атлантика мұхитымен байланысы үзіліп, нәтижесінде ол ішінара немесе толық дерліктай құрғап қалды. Мессин ғасыры басталғанға дейін Жерорта теңізі Атлантикамен екі бұғаз жүйесі — оңтүстік Испаниядағы Бетика дәлізі және солтүстік Мароккодағы Риф дәлізі арқылы жалғасып жатқан еді. Мессин ғасырының басында — тіпті дағдарыс басталмай тұрып-ақ — тектоникалық процестердің әсерінен аталған бұғаздар орналасқан жер қыртысының бөліктері көтеріліп, бұл байланыс үзілді &lt;ref&gt;https://search.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&amp;q=n2:1941-1405,&lt;/ref&gt;.


Дағдарыстың аяқталуы және Жерорта теңізі алабының Атлант мұхитынан келген сумен толуы — бұл миоценнен плиоценге өту кезеңінде орын алған — көбінесе апатты оқиға (алып сарқырамаға ұқсас) ретінде сипатталады. Бұл оқиға Атлант мұхитын Жерорта теңізі алабынан бөліп тұрған бөгеттің эрозияға ұшырауына, сөйтіп, түптеп келгенде Гибралтар бұғазының ашылуына әкеп соқтырды &lt;ref&gt;https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0025322714000358&lt;/ref&gt;. Мұндай апат төмендегі сценарийлердің бірі бойынша өрбіген болуы мүмкін &lt;ref&gt;https://search.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&amp;q=n2:0037-0738&lt;/ref&gt;:

* Тектоникалық процестер Жер қыртысының бір бөлігінің төмен түсуіне әкеліп, Атлант мұхитындағы судың Жерорта теңізі алабына құйылуына жағдай жасады. Бұл гипотеза нақтылықтың жетіспеушілігіне байланысты сынға алынады, өйткені мұндағы тектоникалық механизмдердің дәл сипаты көбінесе айқындалмаған.
* Әлемдік мұхит деңгейінің көтерілуі салдарынан Атлант мұхитындағы су жоғарыда аталған бөгеттен асып төгілді.
* Дағдарыс кезінде Жерорта теңізіндегі су деңгейі айтарлықтай төмендеді, бұл Жерорта теңізі алабына құятын өзендердегі эрозия процесін жеделдетті. Риф тау жотасының беткейлерінен бастау алатын бір немесе бірнеше өзеннің бастау жағына қарай жүретін эрозиясы &lt;ref&gt;https://karpinskyinstitute.ru/ru/public/sprav/geodictionary/article.php?ELEMENT_ID=94615 &lt;/ref&gt; бөгетті әлсіретіп, ақырында оның бұзылуына әкеп соқтырды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Жерорта теңізі]]
[[Санат:Еуропа бұғаздары]]
[[Санат:Атлант мұхиты бұғаздары]]</text>
      <sha1>tnfj78zer4ktnujg2md2azio1a3yvs7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683754</id>
      <parentid>3683753</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T18:11:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Жерорта теңізі|Жерорта теңізі]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3683754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11566" sha1="bqun0345d3opjiu8kz1trhll44qiz9r" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Бұғаз
 |Атауы             = Гибралтар бұғазы
 |Төл атауы         = en/the Strait of Gibraltar/ar/بوغاز جبل طارق/es/Estrecho de Gibraltar
 |Сурет             = 
 |Сурет тақырыбы    = 
 |Судың орташа көтерілуі   = 
 |Ені               = 14–44
 |Ұзындығы          = 65
 |Тереңдігі         = 1181
 |Орташа тереңдігі  = 
 |Координаттары     = 35/57/N/5/30/W
 |CoordScale        = 
 |Ел                = Испания/Марокко/Гибралтар
 |Аймақ             = 
 |Аудан             = 
 |Шеткі мүйістер           = 
 |Өзінен жоғары акватория  = 
 |Арасын бөліп тұр         = 
 |Позициялық карта         = 
 |Ортаққордағы санаты      = Strait of Gibraltar
}}
'''Гибралтар бұғазы'''&lt;ref name=&quot;bigenc&quot;&gt;{{cite web|title=ГИБРАЛТА́РСКИЙ ПРОЛИ́В |author=М. Г. Деев |url=https://old.bigenc.ru/geography/text/2357378 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260425084855/https://old.bigenc.ru/geography/text/2357378 |archive-date=2026-04-25 |lang=ru }}&lt;/ref&gt; ({{lang-es|Estrecho de Gibraltar}}&lt;ref name=&quot;bigenc&quot;/&gt;, {{lang-en|Strait of Gibraltar}}&lt;ref&gt;{{cite web|title=Strait of Gibraltar |url=https://www.britannica.com/place/Strait-of-Gibraltar |date=2026-09-30 |lang=en |website=www.britannica.com}}&lt;/ref&gt;, {{lang-ar|مضيق جبل طارق}}, {{lang-la|Fretum Gaditanum}}&lt;ref&gt;{{cite web|title=GADITANUM FRETUM |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0064:alphabetic+letter%3DG:entry+group%3D1:entry%3Dgaditanum-fretum-geo |lang=en}}&lt;/ref&gt;) — [[Жерорта теңізі]]н [[Атлант мұхиты]]мен жалғастыратын және [[Еуропа]]ны [[Африка]]дан бөліп тұратын құрлықаралық бұғаз. 

Бұғаз [[Марокко]], [[Испания]] және [[Гибралтар]]дың ([[Пиреней түбегі]]нде орналасқан [[Ұлыбритания]]ның шетелдік аумағы) аумақтық сулары арқылы өтеді әрі халықаралық сипатқа ие: [[Теңіз құқығы туралы БҰҰ конвенциясы]]ның 38-бабына сәйкес, шетелдік кемелер (соның ішінде әскери кемелер) мен әуе кемелерінің бұл жерден транзиттік өту құқығы бар.

== Географиясы ==
Гибралтар бұғазы Еуропаның оңтүстік шеті мен Африканың солтүстік-батыс жағалауының арасында орналасқан. Бұғаздың солтүстік жағында Испания мен Гибралтар (Британ бекінісі және әскери-теңіз базасы &lt;ref&gt;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0&lt;/ref&gt;) орналасқан. Оңтүстік жағында Марокко мен Сеута (Солтүстік Африкадағы Испанияға қарасты автономиялық қала) бар. Сондай-ақ, бұғаз маңында Испанияның Ла-Линеа және Альхесирас порттары, сондай-ақ Марокконың Танжер порты орналасқан.
Халықаралық гидрографиялық ұйым бұғаздың шекарасын былайша анықтайды &lt;ref&gt;https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf&lt;/ref&gt;:

Батысында: Трафальгар мүйісі мен Спартель мүйісін қосатын сызық.
Шығысында: Еуропа-Пойнт (Europa Point) пен Альмина түбегін қосатын сызық.
Осы шекаралар шеңберінде бұғаздың ұзындығы 65 шақырымды, ені 14-тен 44 шақырымға дейінгі аралықты құрайды; негізгі кеме жүретін арна бойындағы тереңдігі 338 метрге дейін жетеді (ал ең үлкен тереңдігі 1181 метрді құрайды &lt;ref&gt;https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf&lt;/ref&gt;. 
 
== Атаулары және этимологиясы ==
«Гибралтар» (Gibraltar) сөзі араб тіліндегі «Жабал Тариқ» (араб.: جبل طارق) тіркесінің испан тіліне бейімделген нұсқасы болып табылады. Бұл «Тариқ тауы» деген мағынаны білдіреді&lt;ref&gt;https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Gibraltar&lt;/ref&gt; және Иберия түбегіне жасалған араб жорығын басқарған араб қолбасшысы Тариқ ибн Зиядтың құрметіне аталған.

Ағылшын тіліндегі теңіз терминологиясында кейде STROG (ағылш. *STRait Of Gibraltar* — Гибралтар бұғазы) қысқартуы қолданылады &lt;ref&gt;https://www.nato.int/shape/about/natomedals.htm&lt;/ref&gt;.

«Геркулес бағаналары» (көне грекше: αἱ Ἡράκλειοι στῆλαι)&lt;ref&gt;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%BD&lt;/ref&gt; деген ежелгі атау әдетте бұғаздың шығыс кіреберісін екі жағынан қоршап тұрған тау жыныстарына қатысты айтылады: солтүстігінде — Гибралтар жартасы, ал оңтүстігінде — Жабал-Муса немесе Хачо тауы. Бұл атау латын тіліндегі *Fretum Herculeum* терминінің негізі болды&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Strait-of-Gibraltar&lt;/ref&gt;.

== Гидрология ==
Гибралтар бұғазында әртүрлі тереңдіктегі ағыстар қарама-қарсы бағытта қозғалады. Орташа есеппен, беткі ағыс Атлантика мұхитынан Жерорта теңізіне жылына 55 198 км³ су әкеледі (судың орташа температурасы +17 °C, ал тұздылығы 36‰-ден асады). Тереңдіктегі ағыс болса, Атлантика мұхитына қайтадан 51 886 км³ суды алып кетеді (мұндағы орташа температура +13,5 °C, ал тұздылығы 38‰-ге тең). 3 312 км³-ге тең айырмашылық, негізінен, Жерорта теңізінің бетінен судың булануына байланысты туындайды &lt;ref&gt;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F#%D0%A2%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8C%D0%B5_%D0%B8%D0%B7%D0%B&lt;/ref&gt;.

Егер Гибралтар бұғазы жабылып қалса, Жерорта теңізі шамамен мың жыл ішінде толығымен буланып кетер еді &lt;ref&gt;https://www.nature.com/articles/242240a0&lt;/ref&gt;.

== Геологиялық тарих ==
Миоцен дәуірінің соңғы кезеңі — Мессин ғасырының аяғында Жерорта теңізінде «Мессин тұздылық дағдарысы» орын алды. Бұл оқиға кезінде теңіздің Атлантика мұхитымен байланысы үзіліп, нәтижесінде ол ішінара немесе толық дерліктай құрғап қалды. Мессин ғасыры басталғанға дейін Жерорта теңізі Атлантикамен екі бұғаз жүйесі — оңтүстік Испаниядағы Бетика дәлізі және солтүстік Мароккодағы Риф дәлізі арқылы жалғасып жатқан еді. Мессин ғасырының басында — тіпті дағдарыс басталмай тұрып-ақ — тектоникалық процестердің әсерінен аталған бұғаздар орналасқан жер қыртысының бөліктері көтеріліп, бұл байланыс үзілді &lt;ref&gt;https://search.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&amp;q=n2:1941-1405,&lt;/ref&gt;.


Дағдарыстың аяқталуы және Жерорта теңізі алабының Атлант мұхитынан келген сумен толуы — бұл миоценнен плиоценге өту кезеңінде орын алған — көбінесе апатты оқиға (алып сарқырамаға ұқсас) ретінде сипатталады. Бұл оқиға Атлант мұхитын Жерорта теңізі алабынан бөліп тұрған бөгеттің эрозияға ұшырауына, сөйтіп, түптеп келгенде Гибралтар бұғазының ашылуына әкеп соқтырды &lt;ref&gt;https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0025322714000358&lt;/ref&gt;. Мұндай апат төмендегі сценарийлердің бірі бойынша өрбіген болуы мүмкін &lt;ref&gt;https://search.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&amp;q=n2:0037-0738&lt;/ref&gt;:

* Тектоникалық процестер Жер қыртысының бір бөлігінің төмен түсуіне әкеліп, Атлант мұхитындағы судың Жерорта теңізі алабына құйылуына жағдай жасады. Бұл гипотеза нақтылықтың жетіспеушілігіне байланысты сынға алынады, өйткені мұндағы тектоникалық механизмдердің дәл сипаты көбінесе айқындалмаған.
* Әлемдік мұхит деңгейінің көтерілуі салдарынан Атлант мұхитындағы су жоғарыда аталған бөгеттен асып төгілді.
* Дағдарыс кезінде Жерорта теңізіндегі су деңгейі айтарлықтай төмендеді, бұл Жерорта теңізі алабына құятын өзендердегі эрозия процесін жеделдетті. Риф тау жотасының беткейлерінен бастау алатын бір немесе бірнеше өзеннің бастау жағына қарай жүретін эрозиясы &lt;ref&gt;https://karpinskyinstitute.ru/ru/public/sprav/geodictionary/article.php?ELEMENT_ID=94615 &lt;/ref&gt; бөгетті әлсіретіп, ақырында оның бұзылуына әкеп соқтырды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Еуропа бұғаздары]]
[[Санат:Атлант мұхиты бұғаздары]]</text>
      <sha1>bqun0345d3opjiu8kz1trhll44qiz9r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683755</id>
      <parentid>3683754</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T18:12:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Жерорта теңізі бұғаздары|Жерорта теңізі бұғаздары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3683755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11628" sha1="nv9hl02j3dn28ugcr1217lhlzkv8x3s" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Бұғаз
 |Атауы             = Гибралтар бұғазы
 |Төл атауы         = en/the Strait of Gibraltar/ar/بوغاز جبل طارق/es/Estrecho de Gibraltar
 |Сурет             = 
 |Сурет тақырыбы    = 
 |Судың орташа көтерілуі   = 
 |Ені               = 14–44
 |Ұзындығы          = 65
 |Тереңдігі         = 1181
 |Орташа тереңдігі  = 
 |Координаттары     = 35/57/N/5/30/W
 |CoordScale        = 
 |Ел                = Испания/Марокко/Гибралтар
 |Аймақ             = 
 |Аудан             = 
 |Шеткі мүйістер           = 
 |Өзінен жоғары акватория  = 
 |Арасын бөліп тұр         = 
 |Позициялық карта         = 
 |Ортаққордағы санаты      = Strait of Gibraltar
}}
'''Гибралтар бұғазы'''&lt;ref name=&quot;bigenc&quot;&gt;{{cite web|title=ГИБРАЛТА́РСКИЙ ПРОЛИ́В |author=М. Г. Деев |url=https://old.bigenc.ru/geography/text/2357378 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260425084855/https://old.bigenc.ru/geography/text/2357378 |archive-date=2026-04-25 |lang=ru }}&lt;/ref&gt; ({{lang-es|Estrecho de Gibraltar}}&lt;ref name=&quot;bigenc&quot;/&gt;, {{lang-en|Strait of Gibraltar}}&lt;ref&gt;{{cite web|title=Strait of Gibraltar |url=https://www.britannica.com/place/Strait-of-Gibraltar |date=2026-09-30 |lang=en |website=www.britannica.com}}&lt;/ref&gt;, {{lang-ar|مضيق جبل طارق}}, {{lang-la|Fretum Gaditanum}}&lt;ref&gt;{{cite web|title=GADITANUM FRETUM |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0064:alphabetic+letter%3DG:entry+group%3D1:entry%3Dgaditanum-fretum-geo |lang=en}}&lt;/ref&gt;) — [[Жерорта теңізі]]н [[Атлант мұхиты]]мен жалғастыратын және [[Еуропа]]ны [[Африка]]дан бөліп тұратын құрлықаралық бұғаз. 

Бұғаз [[Марокко]], [[Испания]] және [[Гибралтар]]дың ([[Пиреней түбегі]]нде орналасқан [[Ұлыбритания]]ның шетелдік аумағы) аумақтық сулары арқылы өтеді әрі халықаралық сипатқа ие: [[Теңіз құқығы туралы БҰҰ конвенциясы]]ның 38-бабына сәйкес, шетелдік кемелер (соның ішінде әскери кемелер) мен әуе кемелерінің бұл жерден транзиттік өту құқығы бар.

== Географиясы ==
Гибралтар бұғазы Еуропаның оңтүстік шеті мен Африканың солтүстік-батыс жағалауының арасында орналасқан. Бұғаздың солтүстік жағында Испания мен Гибралтар (Британ бекінісі және әскери-теңіз базасы &lt;ref&gt;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0&lt;/ref&gt;) орналасқан. Оңтүстік жағында Марокко мен Сеута (Солтүстік Африкадағы Испанияға қарасты автономиялық қала) бар. Сондай-ақ, бұғаз маңында Испанияның Ла-Линеа және Альхесирас порттары, сондай-ақ Марокконың Танжер порты орналасқан.
Халықаралық гидрографиялық ұйым бұғаздың шекарасын былайша анықтайды &lt;ref&gt;https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf&lt;/ref&gt;:

Батысында: Трафальгар мүйісі мен Спартель мүйісін қосатын сызық.
Шығысында: Еуропа-Пойнт (Europa Point) пен Альмина түбегін қосатын сызық.
Осы шекаралар шеңберінде бұғаздың ұзындығы 65 шақырымды, ені 14-тен 44 шақырымға дейінгі аралықты құрайды; негізгі кеме жүретін арна бойындағы тереңдігі 338 метрге дейін жетеді (ал ең үлкен тереңдігі 1181 метрді құрайды &lt;ref&gt;https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf&lt;/ref&gt;. 
 
== Атаулары және этимологиясы ==
«Гибралтар» (Gibraltar) сөзі араб тіліндегі «Жабал Тариқ» (араб.: جبل طارق) тіркесінің испан тіліне бейімделген нұсқасы болып табылады. Бұл «Тариқ тауы» деген мағынаны білдіреді&lt;ref&gt;https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Gibraltar&lt;/ref&gt; және Иберия түбегіне жасалған араб жорығын басқарған араб қолбасшысы Тариқ ибн Зиядтың құрметіне аталған.

Ағылшын тіліндегі теңіз терминологиясында кейде STROG (ағылш. *STRait Of Gibraltar* — Гибралтар бұғазы) қысқартуы қолданылады &lt;ref&gt;https://www.nato.int/shape/about/natomedals.htm&lt;/ref&gt;.

«Геркулес бағаналары» (көне грекше: αἱ Ἡράκλειοι στῆλαι)&lt;ref&gt;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%BD&lt;/ref&gt; деген ежелгі атау әдетте бұғаздың шығыс кіреберісін екі жағынан қоршап тұрған тау жыныстарына қатысты айтылады: солтүстігінде — Гибралтар жартасы, ал оңтүстігінде — Жабал-Муса немесе Хачо тауы. Бұл атау латын тіліндегі *Fretum Herculeum* терминінің негізі болды&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Strait-of-Gibraltar&lt;/ref&gt;.

== Гидрология ==
Гибралтар бұғазында әртүрлі тереңдіктегі ағыстар қарама-қарсы бағытта қозғалады. Орташа есеппен, беткі ағыс Атлантика мұхитынан Жерорта теңізіне жылына 55 198 км³ су әкеледі (судың орташа температурасы +17 °C, ал тұздылығы 36‰-ден асады). Тереңдіктегі ағыс болса, Атлантика мұхитына қайтадан 51 886 км³ суды алып кетеді (мұндағы орташа температура +13,5 °C, ал тұздылығы 38‰-ге тең). 3 312 км³-ге тең айырмашылық, негізінен, Жерорта теңізінің бетінен судың булануына байланысты туындайды &lt;ref&gt;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F#%D0%A2%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8C%D0%B5_%D0%B8%D0%B7%D0%B&lt;/ref&gt;.

Егер Гибралтар бұғазы жабылып қалса, Жерорта теңізі шамамен мың жыл ішінде толығымен буланып кетер еді &lt;ref&gt;https://www.nature.com/articles/242240a0&lt;/ref&gt;.

== Геологиялық тарих ==
Миоцен дәуірінің соңғы кезеңі — Мессин ғасырының аяғында Жерорта теңізінде «Мессин тұздылық дағдарысы» орын алды. Бұл оқиға кезінде теңіздің Атлантика мұхитымен байланысы үзіліп, нәтижесінде ол ішінара немесе толық дерліктай құрғап қалды. Мессин ғасыры басталғанға дейін Жерорта теңізі Атлантикамен екі бұғаз жүйесі — оңтүстік Испаниядағы Бетика дәлізі және солтүстік Мароккодағы Риф дәлізі арқылы жалғасып жатқан еді. Мессин ғасырының басында — тіпті дағдарыс басталмай тұрып-ақ — тектоникалық процестердің әсерінен аталған бұғаздар орналасқан жер қыртысының бөліктері көтеріліп, бұл байланыс үзілді &lt;ref&gt;https://search.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&amp;q=n2:1941-1405,&lt;/ref&gt;.


Дағдарыстың аяқталуы және Жерорта теңізі алабының Атлант мұхитынан келген сумен толуы — бұл миоценнен плиоценге өту кезеңінде орын алған — көбінесе апатты оқиға (алып сарқырамаға ұқсас) ретінде сипатталады. Бұл оқиға Атлант мұхитын Жерорта теңізі алабынан бөліп тұрған бөгеттің эрозияға ұшырауына, сөйтіп, түптеп келгенде Гибралтар бұғазының ашылуына әкеп соқтырды &lt;ref&gt;https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0025322714000358&lt;/ref&gt;. Мұндай апат төмендегі сценарийлердің бірі бойынша өрбіген болуы мүмкін &lt;ref&gt;https://search.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&amp;q=n2:0037-0738&lt;/ref&gt;:

* Тектоникалық процестер Жер қыртысының бір бөлігінің төмен түсуіне әкеліп, Атлант мұхитындағы судың Жерорта теңізі алабына құйылуына жағдай жасады. Бұл гипотеза нақтылықтың жетіспеушілігіне байланысты сынға алынады, өйткені мұндағы тектоникалық механизмдердің дәл сипаты көбінесе айқындалмаған.
* Әлемдік мұхит деңгейінің көтерілуі салдарынан Атлант мұхитындағы су жоғарыда аталған бөгеттен асып төгілді.
* Дағдарыс кезінде Жерорта теңізіндегі су деңгейі айтарлықтай төмендеді, бұл Жерорта теңізі алабына құятын өзендердегі эрозия процесін жеделдетті. Риф тау жотасының беткейлерінен бастау алатын бір немесе бірнеше өзеннің бастау жағына қарай жүретін эрозиясы &lt;ref&gt;https://karpinskyinstitute.ru/ru/public/sprav/geodictionary/article.php?ELEMENT_ID=94615 &lt;/ref&gt; бөгетті әлсіретіп, ақырында оның бұзылуына әкеп соқтырды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Еуропа бұғаздары]]
[[Санат:Атлант мұхиты бұғаздары]]
[[Санат:Жерорта теңізі бұғаздары]]</text>
      <sha1>nv9hl02j3dn28ugcr1217lhlzkv8x3s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683756</id>
      <parentid>3683755</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T18:14:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Африка бұғаздары|Африка бұғаздары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3683756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10656" sha1="nd599rt8imi3q8w1vdhc39wokscd3ch" xml:space="preserve">{{Бұғаз
 |Атауы             = Гибралтар бұғазы
 |Төл атауы         = en/the Strait of Gibraltar/ar/بوغاز جبل طارق/es/Estrecho de Gibraltar
 |Сурет             = 
 |Сурет тақырыбы    = 
 |Судың орташа көтерілуі   = 
 |Ені               = 14–44
 |Ұзындығы          = 65
 |Тереңдігі         = 1181
 |Орташа тереңдігі  = 
 |Координаттары     = 35/57/N/5/30/W
 |CoordScale        = 
 |Ел                = Испания/Марокко/Гибралтар
 |Аймақ             = 
 |Аудан             = 
 |Шеткі мүйістер           = 
 |Өзінен жоғары акватория  = 
 |Арасын бөліп тұр         = 
 |Позициялық карта         = 
 |Ортаққордағы санаты      = Strait of Gibraltar
}}
'''Гибралтар бұғазы''' ({{lang-es|Estrecho de Gibraltar}}&lt;ref name=&quot;bigenc&quot;/&gt;, {{lang-en|Strait of Gibraltar}}&lt;ref&gt;{{cite web|title=Strait of Gibraltar |url=https://www.britannica.com/place/Strait-of-Gibraltar |date=2026-09-30 |lang=en |website=www.britannica.com}}&lt;/ref&gt;, {{lang-ar|مضيق جبل طارق}}, {{lang-la|Fretum Gaditanum}}&lt;ref&gt;{{cite web|title=GADITANUM FRETUM |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0064:alphabetic+letter%3DG:entry+group%3D1:entry%3Dgaditanum-fretum-geo |lang=en}}&lt;/ref&gt;) — [[Жерорта теңізі]]н [[Атлант мұхиты]]мен жалғастыратын және [[Еуропа]]ны [[Африка]]дан бөліп тұратын құрлықаралық бұғаз. 

Бұғаз [[Марокко]], [[Испания]] және [[Гибралтар]]дың ([[Пиреней түбегі]]нде орналасқан [[Ұлыбритания]]ның шетелдік аумағы) аумақтық сулары арқылы өтеді әрі халықаралық сипатқа ие: [[Теңіз құқығы туралы БҰҰ конвенциясы]]ның 38-бабына сәйкес, шетелдік кемелер (соның ішінде әскери кемелер) мен әуе кемелерінің бұл жерден транзиттік өту құқығы бар.

== Географиясы ==
Гибралтар бұғазы Еуропаның оңтүстік шеті мен Африканың солтүстік-батыс жағалауының арасында орналасқан. Бұғаздың солтүстік жағында Испания мен Гибралтар (Британ бекінісі және әскери-теңіз базасы) орналасқан. Оңтүстік жағында Марокко мен Сеута (Солтүстік Африкадағы Испанияға қарасты автономиялық қала) бар. Сондай-ақ, бұғаз маңында Испанияның Ла-Линеа және Альхесирас порттары, сондай-ақ Марокконың Танжер порты орналасқан.
Халықаралық гидрографиялық ұйым бұғаздың шекарасын былайша анықтайды&lt;ref&gt;https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf&lt;/ref&gt;:

Батысында: Трафальгар мүйісі мен Спартель мүйісін қосатын сызық.
Шығысында: Еуропа-Пойнт (Europa Point) пен Альмина түбегін қосатын сызық.
Осы шекаралар шеңберінде бұғаздың ұзындығы 65 шақырымды, ені 14-тен 44 шақырымға дейінгі аралықты құрайды; негізгі кеме жүретін арна бойындағы тереңдігі 338 метрге дейін жетеді (ал ең үлкен тереңдігі 1181 метрді құрайды&lt;ref&gt;https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf&lt;/ref&gt;. 
 
== Атаулары және этимологиясы ==
«Гибралтар» (Gibraltar) сөзі араб тіліндегі «Жабал Тариқ» (араб.: جبل طارق) тіркесінің испан тіліне бейімделген нұсқасы болып табылады. Бұл «Тариқ тауы» деген мағынаны білдіреді&lt;ref&gt;https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Gibraltar&lt;/ref&gt; және Иберия түбегіне жасалған араб жорығын басқарған араб қолбасшысы Тариқ ибн Зиядтың құрметіне аталған.

Ағылшын тіліндегі теңіз терминологиясында кейде STROG (ағылш. *STRait Of Gibraltar* — Гибралтар бұғазы) қысқартуы қолданылады&lt;ref&gt;https://www.nato.int/shape/about/natomedals.htm&lt;/ref&gt;.

«Геркулес бағаналары» (көне грекше: αἱ Ἡράκλειοι στῆλαι) деген ежелгі атау әдетте бұғаздың шығыс кіреберісін екі жағынан қоршап тұрған тау жыныстарына қатысты айтылады: солтүстігінде — Гибралтар жартасы, ал оңтүстігінде — Жабал-Муса немесе Хачо тауы. Бұл атау латын тіліндегі *Fretum Herculeum* терминінің негізі болды&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Strait-of-Gibraltar&lt;/ref&gt;.

== Гидрология ==
Гибралтар бұғазында әртүрлі тереңдіктегі ағыстар қарама-қарсы бағытта қозғалады. Орташа есеппен, беткі ағыс Атлантика мұхитынан Жерорта теңізіне жылына 55 198 км³ су әкеледі (судың орташа температурасы +17 °C, ал тұздылығы 36‰-ден асады). Тереңдіктегі ағыс болса, Атлантика мұхитына қайтадан 51 886 км³ суды алып кетеді (мұндағы орташа температура +13,5 °C, ал тұздылығы 38‰-ге тең). 3 312 км³-ге тең айырмашылық, негізінен, Жерорта теңізінің бетінен судың булануына байланысты туындайды.

Егер Гибралтар бұғазы жабылып қалса, Жерорта теңізі шамамен мың жыл ішінде толығымен буланып кетер еді&lt;ref&gt;https://www.nature.com/articles/242240a0&lt;/ref&gt;.

== Геологиялық тарих ==
Миоцен дәуірінің соңғы кезеңі — Мессин ғасырының аяғында Жерорта теңізінде «Мессин тұздылық дағдарысы» орын алды. Бұл оқиға кезінде теңіздің Атлантика мұхитымен байланысы үзіліп, нәтижесінде ол ішінара немесе толық дерліктай құрғап қалды. Мессин ғасыры басталғанға дейін Жерорта теңізі Атлантикамен екі бұғаз жүйесі — оңтүстік Испаниядағы Бетика дәлізі және солтүстік Мароккодағы Риф дәлізі арқылы жалғасып жатқан еді. Мессин ғасырының басында — тіпті дағдарыс басталмай тұрып-ақ — тектоникалық процестердің әсерінен аталған бұғаздар орналасқан жер қыртысының бөліктері көтеріліп, бұл байланыс үзілді&lt;ref&gt;https://search.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&amp;q=n2:1941-1405,&lt;/ref&gt;.

Дағдарыстың аяқталуы және Жерорта теңізі алабының Атлант мұхитынан келген сумен толуы — бұл миоценнен плиоценге өту кезеңінде орын алған — көбінесе апатты оқиға (алып сарқырамаға ұқсас) ретінде сипатталады. Бұл оқиға Атлант мұхитын Жерорта теңізі алабынан бөліп тұрған бөгеттің эрозияға ұшырауына, сөйтіп, түптеп келгенде Гибралтар бұғазының ашылуына әкеп соқтырды&lt;ref&gt;https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0025322714000358&lt;/ref&gt;. Мұндай апат төмендегі сценарийлердің бірі бойынша өрбіген болуы мүмкін&lt;ref&gt;https://search.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&amp;q=n2:0037-0738&lt;/ref&gt;:
* Тектоникалық процестер Жер қыртысының бір бөлігінің төмен түсуіне әкеліп, Атлант мұхитындағы судың Жерорта теңізі алабына құйылуына жағдай жасады. Бұл гипотеза нақтылықтың жетіспеушілігіне байланысты сынға алынады, өйткені мұндағы тектоникалық механизмдердің дәл сипаты көбінесе айқындалмаған.
* Әлемдік мұхит деңгейінің көтерілуі салдарынан Атлант мұхитындағы су жоғарыда аталған бөгеттен асып төгілді.
* Дағдарыс кезінде Жерорта теңізіндегі су деңгейі айтарлықтай төмендеді, бұл Жерорта теңізі алабына құятын өзендердегі эрозия процесін жеделдетті. Риф тау жотасының беткейлерінен бастау алатын бір немесе бірнеше өзеннің бастау жағына қарай жүретін эрозиясы &lt;ref&gt;https://karpinskyinstitute.ru/ru/public/sprav/geodictionary/article.php?ELEMENT_ID=94615 &lt;/ref&gt; бөгетті әлсіретіп, ақырында оның бұзылуына әкеп соқтырды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Еуропа бұғаздары]]
[[Санат:Атлант мұхиты бұғаздары]]
[[Санат:Жерорта теңізі бұғаздары]]
[[Санат:Африка бұғаздары]]</text>
      <sha1>nd599rt8imi3q8w1vdhc39wokscd3ch</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683757</id>
      <parentid>3683756</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T18:15:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3683757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10765" sha1="ln844ycpdrt3mg6hbayyt8svrkmztek" xml:space="preserve">{{Бұғаз
 |Атауы             = Гибралтар бұғазы
 |Төл атауы         = en/the Strait of Gibraltar/ar/بوغاز جبل طارق/es/Estrecho de Gibraltar
 |Сурет             = STS059-238-074 Strait of Gibraltar.jpg
 |Сурет тақырыбы    = Гибралтар бұғазының ғарыштан көрінісі
 |Судың орташа көтерілуі   = 
 |Ені               = 14–44
 |Ұзындығы          = 65
 |Тереңдігі         = 1181
 |Орташа тереңдігі  = 
 |Координаттары     = 35/57/N/5/30/W
 |CoordScale        = 
 |Ел                = Испания/Марокко/Гибралтар
 |Аймақ             = 
 |Аудан             = 
 |Шеткі мүйістер           = 
 |Өзінен жоғары акватория  = 
 |Арасын бөліп тұр         = 
 |Позициялық карта         = 
 |Ортаққордағы санаты      = Strait of Gibraltar
}}
'''Гибралтар бұғазы''' ({{lang-es|Estrecho de Gibraltar}}&lt;ref name=&quot;bigenc&quot;/&gt;, {{lang-en|Strait of Gibraltar}}&lt;ref&gt;{{cite web|title=Strait of Gibraltar |url=https://www.britannica.com/place/Strait-of-Gibraltar |date=2026-09-30 |lang=en |website=www.britannica.com}}&lt;/ref&gt;, {{lang-ar|مضيق جبل طارق}}, {{lang-la|Fretum Gaditanum}}&lt;ref&gt;{{cite web|title=GADITANUM FRETUM |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0064:alphabetic+letter%3DG:entry+group%3D1:entry%3Dgaditanum-fretum-geo |lang=en}}&lt;/ref&gt;) — [[Жерорта теңізі]]н [[Атлант мұхиты]]мен жалғастыратын және [[Еуропа]]ны [[Африка]]дан бөліп тұратын құрлықаралық бұғаз. 

Бұғаз [[Марокко]], [[Испания]] және [[Гибралтар]]дың ([[Пиреней түбегі]]нде орналасқан [[Ұлыбритания]]ның шетелдік аумағы) аумақтық сулары арқылы өтеді әрі халықаралық сипатқа ие: [[Теңіз құқығы туралы БҰҰ конвенциясы]]ның 38-бабына сәйкес, шетелдік кемелер (соның ішінде әскери кемелер) мен әуе кемелерінің бұл жерден транзиттік өту құқығы бар.

== Географиясы ==
Гибралтар бұғазы Еуропаның оңтүстік шеті мен Африканың солтүстік-батыс жағалауының арасында орналасқан. Бұғаздың солтүстік жағында Испания мен Гибралтар (Британ бекінісі және әскери-теңіз базасы) орналасқан. Оңтүстік жағында Марокко мен Сеута (Солтүстік Африкадағы Испанияға қарасты автономиялық қала) бар. Сондай-ақ, бұғаз маңында Испанияның Ла-Линеа және Альхесирас порттары, сондай-ақ Марокконың Танжер порты орналасқан.
Халықаралық гидрографиялық ұйым бұғаздың шекарасын былайша анықтайды&lt;ref&gt;https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf&lt;/ref&gt;:

Батысында: Трафальгар мүйісі мен Спартель мүйісін қосатын сызық.
Шығысында: Еуропа-Пойнт (Europa Point) пен Альмина түбегін қосатын сызық.
Осы шекаралар шеңберінде бұғаздың ұзындығы 65 шақырымды, ені 14-тен 44 шақырымға дейінгі аралықты құрайды; негізгі кеме жүретін арна бойындағы тереңдігі 338 метрге дейін жетеді (ал ең үлкен тереңдігі 1181 метрді құрайды&lt;ref&gt;https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf&lt;/ref&gt;. 
 
== Атаулары және этимологиясы ==
«Гибралтар» (Gibraltar) сөзі араб тіліндегі «Жабал Тариқ» (араб.: جبل طارق) тіркесінің испан тіліне бейімделген нұсқасы болып табылады. Бұл «Тариқ тауы» деген мағынаны білдіреді&lt;ref&gt;https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Gibraltar&lt;/ref&gt; және Иберия түбегіне жасалған араб жорығын басқарған араб қолбасшысы Тариқ ибн Зиядтың құрметіне аталған.

Ағылшын тіліндегі теңіз терминологиясында кейде STROG (ағылш. *STRait Of Gibraltar* — Гибралтар бұғазы) қысқартуы қолданылады&lt;ref&gt;https://www.nato.int/shape/about/natomedals.htm&lt;/ref&gt;.

«Геркулес бағаналары» (көне грекше: αἱ Ἡράκλειοι στῆλαι) деген ежелгі атау әдетте бұғаздың шығыс кіреберісін екі жағынан қоршап тұрған тау жыныстарына қатысты айтылады: солтүстігінде — Гибралтар жартасы, ал оңтүстігінде — Жабал-Муса немесе Хачо тауы. Бұл атау латын тіліндегі *Fretum Herculeum* терминінің негізі болды&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Strait-of-Gibraltar&lt;/ref&gt;.

== Гидрология ==
Гибралтар бұғазында әртүрлі тереңдіктегі ағыстар қарама-қарсы бағытта қозғалады. Орташа есеппен, беткі ағыс Атлантика мұхитынан Жерорта теңізіне жылына 55 198 км³ су әкеледі (судың орташа температурасы +17 °C, ал тұздылығы 36‰-ден асады). Тереңдіктегі ағыс болса, Атлантика мұхитына қайтадан 51 886 км³ суды алып кетеді (мұндағы орташа температура +13,5 °C, ал тұздылығы 38‰-ге тең). 3 312 км³-ге тең айырмашылық, негізінен, Жерорта теңізінің бетінен судың булануына байланысты туындайды.

Егер Гибралтар бұғазы жабылып қалса, Жерорта теңізі шамамен мың жыл ішінде толығымен буланып кетер еді&lt;ref&gt;https://www.nature.com/articles/242240a0&lt;/ref&gt;.

== Геологиялық тарих ==
Миоцен дәуірінің соңғы кезеңі — Мессин ғасырының аяғында Жерорта теңізінде «Мессин тұздылық дағдарысы» орын алды. Бұл оқиға кезінде теңіздің Атлантика мұхитымен байланысы үзіліп, нәтижесінде ол ішінара немесе толық дерліктай құрғап қалды. Мессин ғасыры басталғанға дейін Жерорта теңізі Атлантикамен екі бұғаз жүйесі — оңтүстік Испаниядағы Бетика дәлізі және солтүстік Мароккодағы Риф дәлізі арқылы жалғасып жатқан еді. Мессин ғасырының басында — тіпті дағдарыс басталмай тұрып-ақ — тектоникалық процестердің әсерінен аталған бұғаздар орналасқан жер қыртысының бөліктері көтеріліп, бұл байланыс үзілді&lt;ref&gt;https://search.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&amp;q=n2:1941-1405,&lt;/ref&gt;.

Дағдарыстың аяқталуы және Жерорта теңізі алабының Атлант мұхитынан келген сумен толуы — бұл миоценнен плиоценге өту кезеңінде орын алған — көбінесе апатты оқиға (алып сарқырамаға ұқсас) ретінде сипатталады. Бұл оқиға Атлант мұхитын Жерорта теңізі алабынан бөліп тұрған бөгеттің эрозияға ұшырауына, сөйтіп, түптеп келгенде Гибралтар бұғазының ашылуына әкеп соқтырды&lt;ref&gt;https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0025322714000358&lt;/ref&gt;. Мұндай апат төмендегі сценарийлердің бірі бойынша өрбіген болуы мүмкін&lt;ref&gt;https://search.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&amp;q=n2:0037-0738&lt;/ref&gt;:
* Тектоникалық процестер Жер қыртысының бір бөлігінің төмен түсуіне әкеліп, Атлант мұхитындағы судың Жерорта теңізі алабына құйылуына жағдай жасады. Бұл гипотеза нақтылықтың жетіспеушілігіне байланысты сынға алынады, өйткені мұндағы тектоникалық механизмдердің дәл сипаты көбінесе айқындалмаған.
* Әлемдік мұхит деңгейінің көтерілуі салдарынан Атлант мұхитындағы су жоғарыда аталған бөгеттен асып төгілді.
* Дағдарыс кезінде Жерорта теңізіндегі су деңгейі айтарлықтай төмендеді, бұл Жерорта теңізі алабына құятын өзендердегі эрозия процесін жеделдетті. Риф тау жотасының беткейлерінен бастау алатын бір немесе бірнеше өзеннің бастау жағына қарай жүретін эрозиясы &lt;ref&gt;https://karpinskyinstitute.ru/ru/public/sprav/geodictionary/article.php?ELEMENT_ID=94615 &lt;/ref&gt; бөгетті әлсіретіп, ақырында оның бұзылуына әкеп соқтырды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Еуропа бұғаздары]]
[[Санат:Атлант мұхиты бұғаздары]]
[[Санат:Жерорта теңізі бұғаздары]]
[[Санат:Африка бұғаздары]]</text>
      <sha1>ln844ycpdrt3mg6hbayyt8svrkmztek</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683883</id>
      <parentid>3683757</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:52:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3683883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11043" sha1="8lo493ic34hvncva1d0kn2hmhl7l4kk" xml:space="preserve">{{Бұғаз
 |Атауы             = Гибралтар бұғазы
 |Төл атауы         = en/the Strait of Gibraltar/ar/بوغاز جبل طارق/es/Estrecho de Gibraltar
 |Сурет             = STS059-238-074 Strait of Gibraltar.jpg
 |Сурет тақырыбы    = Гибралтар бұғазының ғарыштан көрінісі
 |Судың орташа көтерілуі   = 
 |Ені               = 14–44
 |Ұзындығы          = 65
 |Тереңдігі         = 1181
 |Орташа тереңдігі  = 
 |Координаттары     = 35/57/N/5/30/W
 |CoordScale        = 
 |Ел                = Испания/Марокко/Гибралтар
 |Аймақ             = 
 |Аудан             = 
 |Шеткі мүйістер           = 
 |Өзінен жоғары акватория  = 
 |Арасын бөліп тұр         = 
 |Позициялық карта         = 
 |Ортаққордағы санаты      = Strait of Gibraltar
}}
'''Гибралтар бұғазы''' ({{lang-es|Estrecho de Gibraltar}}&lt;ref name=&quot;bigenc&quot;&gt;{{cite web|title=ГИБРАЛТА́РСКИЙ ПРОЛИ́В |author=М. Г. Деев |url=https://old.bigenc.ru/geography/text/2357378 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260425084855/https://old.bigenc.ru/geography/text/2357378 |archive-date=2026-04-25 |lang=ru }}&lt;/ref&gt;, {{lang-en|Strait of Gibraltar}}&lt;ref&gt;{{cite web|title=Strait of Gibraltar |url=https://www.britannica.com/place/Strait-of-Gibraltar |date=2026-09-30 |lang=en |website=www.britannica.com}}&lt;/ref&gt;, {{lang-ar|مضيق جبل طارق}}, {{lang-la|Fretum Gaditanum}}&lt;ref&gt;{{cite web|title=GADITANUM FRETUM |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0064:alphabetic+letter%3DG:entry+group%3D1:entry%3Dgaditanum-fretum-geo |lang=en}}&lt;/ref&gt;) — [[Жерорта теңізі]]н [[Атлант мұхиты]]мен жалғастыратын және [[Еуропа]]ны [[Африка]]дан бөліп тұратын құрлықаралық бұғаз. 

Бұғаз [[Марокко]], [[Испания]] және [[Гибралтар]]дың ([[Пиреней түбегі]]нде орналасқан [[Ұлыбритания]]ның шетелдік аумағы) аумақтық сулары арқылы өтеді әрі халықаралық сипатқа ие: [[Теңіз құқығы туралы БҰҰ конвенциясы]]ның 38-бабына сәйкес, шетелдік кемелер (соның ішінде әскери кемелер) мен әуе кемелерінің бұл жерден транзиттік өту құқығы бар.

== Географиясы ==
Гибралтар бұғазы Еуропаның оңтүстік шеті мен Африканың солтүстік-батыс жағалауының арасында орналасқан. Бұғаздың солтүстік жағында Испания мен Гибралтар (Британ бекінісі және әскери-теңіз базасы) орналасқан. Оңтүстік жағында Марокко мен Сеута (Солтүстік Африкадағы Испанияға қарасты автономиялық қала) бар. Сондай-ақ, бұғаз маңында Испанияның Ла-Линеа және Альхесирас порттары, сондай-ақ Марокконың Танжер порты орналасқан.
Халықаралық гидрографиялық ұйым бұғаздың шекарасын былайша анықтайды&lt;ref&gt;https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf&lt;/ref&gt;:

Батысында: Трафальгар мүйісі мен Спартель мүйісін қосатын сызық.
Шығысында: Еуропа-Пойнт (Europa Point) пен Альмина түбегін қосатын сызық.
Осы шекаралар шеңберінде бұғаздың ұзындығы 65 шақырымды, ені 14-тен 44 шақырымға дейінгі аралықты құрайды; негізгі кеме жүретін арна бойындағы тереңдігі 338 метрге дейін жетеді (ал ең үлкен тереңдігі 1181 метрді құрайды&lt;ref&gt;https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf&lt;/ref&gt;. 
 
== Атаулары және этимологиясы ==
«Гибралтар» (Gibraltar) сөзі араб тіліндегі «Жабал Тариқ» (араб.: جبل طارق) тіркесінің испан тіліне бейімделген нұсқасы болып табылады. Бұл «Тариқ тауы» деген мағынаны білдіреді&lt;ref&gt;https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Gibraltar&lt;/ref&gt; және Иберия түбегіне жасалған араб жорығын басқарған араб қолбасшысы Тариқ ибн Зиядтың құрметіне аталған.

Ағылшын тіліндегі теңіз терминологиясында кейде STROG (ағылш. *STRait Of Gibraltar* — Гибралтар бұғазы) қысқартуы қолданылады&lt;ref&gt;https://www.nato.int/shape/about/natomedals.htm&lt;/ref&gt;.

«Геркулес бағаналары» (көне грекше: αἱ Ἡράκλειοι στῆλαι) деген ежелгі атау әдетте бұғаздың шығыс кіреберісін екі жағынан қоршап тұрған тау жыныстарына қатысты айтылады: солтүстігінде — Гибралтар жартасы, ал оңтүстігінде — Жабал-Муса немесе Хачо тауы. Бұл атау латын тіліндегі *Fretum Herculeum* терминінің негізі болды&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Strait-of-Gibraltar&lt;/ref&gt;.

== Гидрология ==
Гибралтар бұғазында әртүрлі тереңдіктегі ағыстар қарама-қарсы бағытта қозғалады. Орташа есеппен, беткі ағыс Атлантика мұхитынан Жерорта теңізіне жылына 55 198 км³ су әкеледі (судың орташа температурасы +17 °C, ал тұздылығы 36‰-ден асады). Тереңдіктегі ағыс болса, Атлантика мұхитына қайтадан 51 886 км³ суды алып кетеді (мұндағы орташа температура +13,5 °C, ал тұздылығы 38‰-ге тең). 3 312 км³-ге тең айырмашылық, негізінен, Жерорта теңізінің бетінен судың булануына байланысты туындайды.

Егер Гибралтар бұғазы жабылып қалса, Жерорта теңізі шамамен мың жыл ішінде толығымен буланып кетер еді&lt;ref&gt;https://www.nature.com/articles/242240a0&lt;/ref&gt;.

== Геологиялық тарих ==
Миоцен дәуірінің соңғы кезеңі — Мессин ғасырының аяғында Жерорта теңізінде «Мессин тұздылық дағдарысы» орын алды. Бұл оқиға кезінде теңіздің Атлантика мұхитымен байланысы үзіліп, нәтижесінде ол ішінара немесе толық дерліктай құрғап қалды. Мессин ғасыры басталғанға дейін Жерорта теңізі Атлантикамен екі бұғаз жүйесі — оңтүстік Испаниядағы Бетика дәлізі және солтүстік Мароккодағы Риф дәлізі арқылы жалғасып жатқан еді. Мессин ғасырының басында — тіпті дағдарыс басталмай тұрып-ақ — тектоникалық процестердің әсерінен аталған бұғаздар орналасқан жер қыртысының бөліктері көтеріліп, бұл байланыс үзілді&lt;ref&gt;https://search.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&amp;q=n2:1941-1405,&lt;/ref&gt;.

Дағдарыстың аяқталуы және Жерорта теңізі алабының Атлант мұхитынан келген сумен толуы — бұл миоценнен плиоценге өту кезеңінде орын алған — көбінесе апатты оқиға (алып сарқырамаға ұқсас) ретінде сипатталады. Бұл оқиға Атлант мұхитын Жерорта теңізі алабынан бөліп тұрған бөгеттің эрозияға ұшырауына, сөйтіп, түптеп келгенде Гибралтар бұғазының ашылуына әкеп соқтырды&lt;ref&gt;https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0025322714000358&lt;/ref&gt;. Мұндай апат төмендегі сценарийлердің бірі бойынша өрбіген болуы мүмкін&lt;ref&gt;https://search.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&amp;q=n2:0037-0738&lt;/ref&gt;:
* Тектоникалық процестер Жер қыртысының бір бөлігінің төмен түсуіне әкеліп, Атлант мұхитындағы судың Жерорта теңізі алабына құйылуына жағдай жасады. Бұл гипотеза нақтылықтың жетіспеушілігіне байланысты сынға алынады, өйткені мұндағы тектоникалық механизмдердің дәл сипаты көбінесе айқындалмаған.
* Әлемдік мұхит деңгейінің көтерілуі салдарынан Атлант мұхитындағы су жоғарыда аталған бөгеттен асып төгілді.
* Дағдарыс кезінде Жерорта теңізіндегі су деңгейі айтарлықтай төмендеді, бұл Жерорта теңізі алабына құятын өзендердегі эрозия процесін жеделдетті. Риф тау жотасының беткейлерінен бастау алатын бір немесе бірнеше өзеннің бастау жағына қарай жүретін эрозиясы &lt;ref&gt;https://karpinskyinstitute.ru/ru/public/sprav/geodictionary/article.php?ELEMENT_ID=94615 &lt;/ref&gt; бөгетті әлсіретіп, ақырында оның бұзылуына әкеп соқтырды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Еуропа бұғаздары]]
[[Санат:Атлант мұхиты бұғаздары]]
[[Санат:Жерорта теңізі бұғаздары]]
[[Санат:Африка бұғаздары]]</text>
      <sha1>8lo493ic34hvncva1d0kn2hmhl7l4kk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орталық отарлар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788781</id>
    <revision>
      <id>3683610</id>
      <parentid>3683597</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T12:16:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3683610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8630" sha1="nca5romq4x5kigx2xmab4awmufc4xkt" xml:space="preserve">[[Сурет:Middle Colonies USA.svg|thumb|[[АҚШ штаттарының тізімі|АҚШ штаттары]]: &lt;ul&gt;&lt;li&gt;[[Делавэр]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Джерси]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Пенсильвания]]&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;]]

'''Ортаңғы отарлар''' — [[Британ Америкасы]]ндағы [[Он үш отар]]дың [[Жаңа Англия отарлары]] мен [[Оңтүстік отарлар]] арасында орналасқан тобы. [[Чесапик отарлары]]мен бірге бұл аймақ қазіргі [[Орта Атлантика штаттары|Орта Атлантика штаттарының]] аумағына шамамен сәйкес келеді.

Аймақтың басым бөлігі британдықтар оған бақылау орнатқанға дейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарының құрамында болды. Шамамен 1664 жылы британдықтар [[Нидерланд|нидерландтармен]] соғыс барысында бұл аумақтың көп бөлігін басып алды. Жаулап алынған жерлердің басым бөлігі [[Нью-Йорк провинциясы]]ның құрамына кірді. Кейін [[Йорк герцогы]] мен [[Англия королі]] болашақ [[Нью-Джерси провинциясы]] мен [[Пенсильвания провинциясы]]ның жерлерін иелену құқығын басқа адамдарға берді. Кейін Делавэр отары Уильям Пенн негізін қалаған Пенсильваниядан бөлініп шықты.

Орталық отарлардың жері өте құнарлы болды, бұл аймақтың бидай мен басқа да астық дақылдарын экспорттайтын ірі орталыққа айналуына мүмкіндік берді. Орман алқаптарының молдығының арқасында Орталық отарларда ағаш өңдеу және кеме жасау өнеркәсібі де табысты дамыды, ал Пенсильванияда тоқыма және темір өндіру өнеркәсібі біршама жетістікке жетті. Орталық отарлар [[Солтүстік Америкадағы британ отарлары]]ның ішінде этникалық және діни құрамы жағынан ең алуан түрлі болды. Мұнда [[Англия]], [[Шотландия]], [[Ирландия]], [[Нидерланд]] және [[Германияның тарихи мемлекеттерінің тізімі|герман мемлекеттерінен]] келген қоныстанушылар өмір сүрді. Ауыл шаруашылығына жарамды жерлер өнімді әрі Еуропамен салыстырғанда әлдеқайда арзан болды. Кейінгі қоныстанушылардың арасында әртүрлі протестанттық конфессиялардың өкілдері болды. Орталық отарларда олардың құқықтары [[дін бостандығы]] туралы жазбаша заңдармен қорғалды. Мұндай діни төзімділік сол кезең үшін өте сирек құбылыс болып, Орталық отарларды басқа британ отарларынан ерекшелендірді.

== Тарихы ==
1609 жылы [[Генри Гудзон]] [[Нидерланд Ост-Үнді компаниясы]]ның тапсырмасымен Орталық отарлар аумағын зерттеді. Ол [[Гудзон өзені]]мен қазіргі [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] қаласына дейін жүзіп барып, сондай-ақ [[Делавэр шығанағы]] бойындағы жерлерді зерттеді. 1610–1616 жылдар аралығында нидерландтар бірнеше экспедиция ұйымдастырып, аймақты одан әрі зерттеп, карталарын жасады. Алғашқы нидерланд қоныстары 1613 жылы салынып, 1614 жылдан бастап карталарда [[Жаңа Нидерланд]] атауы пайда болды. Кейін Швецияның қаржылай қолдауымен [[Петер Минуит|Жаңа Нидерландтың үшінші губернаторы]] 1638 жылы Делавэр шығанағы маңында [[Жаңа Швеция]] отарының негізін қалады. 1655 жылы бұл аумақты [[Нидерланд отарлық империясы|нидерландтар]] қайтадан өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Jaap Jacobs, ''The Colony of New Netherland: A Dutch Settlement in Seventeenth-Century America'' (2nd ed. Cornell University Press; 2009)&lt;/ref&gt; 1664 жылғы қазанда [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның қарсаңында ағылшындар бұл жерлердің басым бөлігін нидерландтардан жаулап алды. 1667 жылы соғыс нидерландтардың жеңісімен аяқталғанына қарамастан, ағылшындар Жаңа Нидерландты өз иелігінде сақтап қалды. Олар отарды [[II Карл (Англия королі)|Англия королінің]] бауыры — [[Йорк герцогы]]ның құрметіне Нью-Йорк деп өзгертті. Йорк герцогы жеке пайдасын көздеп, [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Реставрация|соғыстың басталуына түрткі болғандардың бірі]] әрі [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Англия|Жаңа Нидерландқа жасалған шабуылдың қолбасшысы]] болған еді.&lt;ref name=Turner&gt;Turner (1948), 83.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Kammen&gt;Kammen (1996), 71-72.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jonathan I. Israel, ''The Dutch Republic, Its Rise, Greatness and Fall, 1477–1806'', p. 2.&lt;/ref&gt; 1673 жылы нидерландтар аймақты [[Жаңа Нидерландты қайта жаулап алу|қайтадан жаулап алды]], алайда келесі жылы [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша одан бас тартты. Осы келісім [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның аяқталуына алып келді.

== Нью-Джерси провинциясы ==
{{Толық мақала|Берген (Жаңа Нидерланд)|Нью-Джерси провинциясы}}
[[Сурет:Wpdms east west new jersey.png|thumb|[[Батыс Нью-Джерси]] (сол жақта) мен [[Шығыс Нью-Джерси]]дің (оң жақта) шекаралары көрсетілген карта]]
[[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] Нью-Джерсидегі [[Гудзон өзені]]нің батысындағы жерлердің атауын өзгертіп, Жаңа Англия мен Мэриленд арасындағы аумақты кейін [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] деген атпен король тағына отырған бауыры Йорк герцогына жеке меншік отар ретінде берді.&lt;ref name=Turner/&gt; Кейін II Яков Гудзон өзені мен [[Делавэр өзені]] арасындағы жерлерді [[Англиядағы азамат соғысы]] кезінде өзіне адал болған екі досына — [[сэр Джордж Картерет]] пен [[Джон Беркли, Страттонның 1-бароны|Страттон лорды Берклиге]] сыйға тартты. Осы жер иеліктерінің негізінде Нью-Джерси провинциясы құрылды.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;John&quot;&gt;John E. Pomfret, ''Colonial New Jersey: A History'' (1973)&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>nca5romq4x5kigx2xmab4awmufc4xkt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683612</id>
      <parentid>3683610</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T12:25:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Нью-Джерси провинциясы */</comment>
      <origin>3683612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10508" sha1="7tqi8dzguu88ldgv8qtmqi7mos1dvjg" xml:space="preserve">[[Сурет:Middle Colonies USA.svg|thumb|[[АҚШ штаттарының тізімі|АҚШ штаттары]]: &lt;ul&gt;&lt;li&gt;[[Делавэр]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Джерси]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Пенсильвания]]&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;]]

'''Ортаңғы отарлар''' — [[Британ Америкасы]]ндағы [[Он үш отар]]дың [[Жаңа Англия отарлары]] мен [[Оңтүстік отарлар]] арасында орналасқан тобы. [[Чесапик отарлары]]мен бірге бұл аймақ қазіргі [[Орта Атлантика штаттары|Орта Атлантика штаттарының]] аумағына шамамен сәйкес келеді.

Аймақтың басым бөлігі британдықтар оған бақылау орнатқанға дейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарының құрамында болды. Шамамен 1664 жылы британдықтар [[Нидерланд|нидерландтармен]] соғыс барысында бұл аумақтың көп бөлігін басып алды. Жаулап алынған жерлердің басым бөлігі [[Нью-Йорк провинциясы]]ның құрамына кірді. Кейін [[Йорк герцогы]] мен [[Англия королі]] болашақ [[Нью-Джерси провинциясы]] мен [[Пенсильвания провинциясы]]ның жерлерін иелену құқығын басқа адамдарға берді. Кейін Делавэр отары Уильям Пенн негізін қалаған Пенсильваниядан бөлініп шықты.

Орталық отарлардың жері өте құнарлы болды, бұл аймақтың бидай мен басқа да астық дақылдарын экспорттайтын ірі орталыққа айналуына мүмкіндік берді. Орман алқаптарының молдығының арқасында Орталық отарларда ағаш өңдеу және кеме жасау өнеркәсібі де табысты дамыды, ал Пенсильванияда тоқыма және темір өндіру өнеркәсібі біршама жетістікке жетті. Орталық отарлар [[Солтүстік Америкадағы британ отарлары]]ның ішінде этникалық және діни құрамы жағынан ең алуан түрлі болды. Мұнда [[Англия]], [[Шотландия]], [[Ирландия]], [[Нидерланд]] және [[Германияның тарихи мемлекеттерінің тізімі|герман мемлекеттерінен]] келген қоныстанушылар өмір сүрді. Ауыл шаруашылығына жарамды жерлер өнімді әрі Еуропамен салыстырғанда әлдеқайда арзан болды. Кейінгі қоныстанушылардың арасында әртүрлі протестанттық конфессиялардың өкілдері болды. Орталық отарларда олардың құқықтары [[дін бостандығы]] туралы жазбаша заңдармен қорғалды. Мұндай діни төзімділік сол кезең үшін өте сирек құбылыс болып, Орталық отарларды басқа британ отарларынан ерекшелендірді.

== Тарихы ==
1609 жылы [[Генри Гудзон]] [[Нидерланд Ост-Үнді компаниясы]]ның тапсырмасымен Орталық отарлар аумағын зерттеді. Ол [[Гудзон өзені]]мен қазіргі [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] қаласына дейін жүзіп барып, сондай-ақ [[Делавэр шығанағы]] бойындағы жерлерді зерттеді. 1610–1616 жылдар аралығында нидерландтар бірнеше экспедиция ұйымдастырып, аймақты одан әрі зерттеп, карталарын жасады. Алғашқы нидерланд қоныстары 1613 жылы салынып, 1614 жылдан бастап карталарда [[Жаңа Нидерланд]] атауы пайда болды. Кейін Швецияның қаржылай қолдауымен [[Петер Минуит|Жаңа Нидерландтың үшінші губернаторы]] 1638 жылы Делавэр шығанағы маңында [[Жаңа Швеция]] отарының негізін қалады. 1655 жылы бұл аумақты [[Нидерланд отарлық империясы|нидерландтар]] қайтадан өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Jaap Jacobs, ''The Colony of New Netherland: A Dutch Settlement in Seventeenth-Century America'' (2nd ed. Cornell University Press; 2009)&lt;/ref&gt; 1664 жылғы қазанда [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның қарсаңында ағылшындар бұл жерлердің басым бөлігін нидерландтардан жаулап алды. 1667 жылы соғыс нидерландтардың жеңісімен аяқталғанына қарамастан, ағылшындар Жаңа Нидерландты өз иелігінде сақтап қалды. Олар отарды [[II Карл (Англия королі)|Англия королінің]] бауыры — [[Йорк герцогы]]ның құрметіне Нью-Йорк деп өзгертті. Йорк герцогы жеке пайдасын көздеп, [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Реставрация|соғыстың басталуына түрткі болғандардың бірі]] әрі [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Англия|Жаңа Нидерландқа жасалған шабуылдың қолбасшысы]] болған еді.&lt;ref name=Turner&gt;Turner (1948), 83.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Kammen&gt;Kammen (1996), 71-72.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jonathan I. Israel, ''The Dutch Republic, Its Rise, Greatness and Fall, 1477–1806'', p. 2.&lt;/ref&gt; 1673 жылы нидерландтар аймақты [[Жаңа Нидерландты қайта жаулап алу|қайтадан жаулап алды]], алайда келесі жылы [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша одан бас тартты. Осы келісім [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның аяқталуына алып келді.

== Нью-Джерси провинциясы ==
{{Толық мақала|Берген (Жаңа Нидерланд)|Нью-Джерси провинциясы}}
[[Сурет:Wpdms east west new jersey.png|thumb|[[Батыс Нью-Джерси]] (сол жақта) мен [[Шығыс Нью-Джерси]]дің (оң жақта) шекаралары көрсетілген карта]]
[[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] Нью-Джерсидегі [[Гудзон өзені]]нің батысындағы жерлердің атауын өзгертіп, Жаңа Англия мен Мэриленд арасындағы аумақты кейін [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] деген атпен король тағына отырған бауыры Йорк герцогына жеке меншік отар ретінде берді.&lt;ref name=Turner/&gt; Кейін II Яков Гудзон өзені мен [[Делавэр өзені]] арасындағы жерлерді [[Англиядағы азамат соғысы]] кезінде өзіне адал болған екі досына — [[сэр Джордж Картерет]] пен [[Джон Беркли, Страттонның 1-бароны|Страттон лорды Берклиге]] сыйға тартты. Осы жер иеліктерінің негізінде Нью-Джерси провинциясы құрылды.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;John&quot;&gt;John E. Pomfret, ''Colonial New Jersey: A History'' (1973)&lt;/ref&gt;

1665 жылы Нью-Джерсиге қоныстанушыларды тарту мақсатында [[Концессия және келісім]] құжаты әзірленді. Бұл құжатта дін бостандығы, отар жиналысының мақұлдауынсыз салық салуға тыйым салу және отар иелері тағайындайтын губернатор лауазымы қарастырылды.&lt;ref&gt;Berkeley and Carteret (1664).&lt;/ref&gt; Осы тәртіппен тағайындалған алғашқы губернатор [[Филип Картерет (губернатор)|Филип Картерет]] болды. Ол [[Элизабет (Нью-Джерси)|Элизабеттаун]] қаласының негізін қалады. Отаршылар жыл сайын [[Квит-рента|жер рентасын]] төлеуге міндеттелді. Салық жинауда қиындықтарға тап болған лорд Беркли 1674 жылғы 18 наурызда отардағы өз үлесін Лондоннан шыққан квакер кәсіпкері [[Эдвард Биллиндж]]ге сатты.&lt;ref&gt;Gerlach (2002), 384.&lt;/ref&gt; Бұл сатылым Нью-Джерсидің [[Шығыс Джерси]] және [[Батыс Джерси]] болып бөлінуіне әкелді. Алайда екі аумақтың арасындағы шекара тек 1676 жылы жасалған [[Бес тарапты келісім]] бойынша белгіленді. 1701–1765 жылдар аралығында отаршылар даулы отарлық шекараларға байланысты [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] барысында бірнеше рет қақтығысты.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>7tqi8dzguu88ldgv8qtmqi7mos1dvjg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683614</id>
      <parentid>3683612</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T12:27:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Нью-Джерси провинциясы */</comment>
      <origin>3683614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11719" sha1="arz5aetv6gy2z30ignbc1d4t95l3iiw" xml:space="preserve">[[Сурет:Middle Colonies USA.svg|thumb|[[АҚШ штаттарының тізімі|АҚШ штаттары]]: &lt;ul&gt;&lt;li&gt;[[Делавэр]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Джерси]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Пенсильвания]]&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;]]

'''Ортаңғы отарлар''' — [[Британ Америкасы]]ндағы [[Он үш отар]]дың [[Жаңа Англия отарлары]] мен [[Оңтүстік отарлар]] арасында орналасқан тобы. [[Чесапик отарлары]]мен бірге бұл аймақ қазіргі [[Орта Атлантика штаттары|Орта Атлантика штаттарының]] аумағына шамамен сәйкес келеді.

Аймақтың басым бөлігі британдықтар оған бақылау орнатқанға дейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарының құрамында болды. Шамамен 1664 жылы британдықтар [[Нидерланд|нидерландтармен]] соғыс барысында бұл аумақтың көп бөлігін басып алды. Жаулап алынған жерлердің басым бөлігі [[Нью-Йорк провинциясы]]ның құрамына кірді. Кейін [[Йорк герцогы]] мен [[Англия королі]] болашақ [[Нью-Джерси провинциясы]] мен [[Пенсильвания провинциясы]]ның жерлерін иелену құқығын басқа адамдарға берді. Кейін Делавэр отары Уильям Пенн негізін қалаған Пенсильваниядан бөлініп шықты.

Орталық отарлардың жері өте құнарлы болды, бұл аймақтың бидай мен басқа да астық дақылдарын экспорттайтын ірі орталыққа айналуына мүмкіндік берді. Орман алқаптарының молдығының арқасында Орталық отарларда ағаш өңдеу және кеме жасау өнеркәсібі де табысты дамыды, ал Пенсильванияда тоқыма және темір өндіру өнеркәсібі біршама жетістікке жетті. Орталық отарлар [[Солтүстік Америкадағы британ отарлары]]ның ішінде этникалық және діни құрамы жағынан ең алуан түрлі болды. Мұнда [[Англия]], [[Шотландия]], [[Ирландия]], [[Нидерланд]] және [[Германияның тарихи мемлекеттерінің тізімі|герман мемлекеттерінен]] келген қоныстанушылар өмір сүрді. Ауыл шаруашылығына жарамды жерлер өнімді әрі Еуропамен салыстырғанда әлдеқайда арзан болды. Кейінгі қоныстанушылардың арасында әртүрлі протестанттық конфессиялардың өкілдері болды. Орталық отарларда олардың құқықтары [[дін бостандығы]] туралы жазбаша заңдармен қорғалды. Мұндай діни төзімділік сол кезең үшін өте сирек құбылыс болып, Орталық отарларды басқа британ отарларынан ерекшелендірді.

== Тарихы ==
1609 жылы [[Генри Гудзон]] [[Нидерланд Ост-Үнді компаниясы]]ның тапсырмасымен Орталық отарлар аумағын зерттеді. Ол [[Гудзон өзені]]мен қазіргі [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] қаласына дейін жүзіп барып, сондай-ақ [[Делавэр шығанағы]] бойындағы жерлерді зерттеді. 1610–1616 жылдар аралығында нидерландтар бірнеше экспедиция ұйымдастырып, аймақты одан әрі зерттеп, карталарын жасады. Алғашқы нидерланд қоныстары 1613 жылы салынып, 1614 жылдан бастап карталарда [[Жаңа Нидерланд]] атауы пайда болды. Кейін Швецияның қаржылай қолдауымен [[Петер Минуит|Жаңа Нидерландтың үшінші губернаторы]] 1638 жылы Делавэр шығанағы маңында [[Жаңа Швеция]] отарының негізін қалады. 1655 жылы бұл аумақты [[Нидерланд отарлық империясы|нидерландтар]] қайтадан өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Jaap Jacobs, ''The Colony of New Netherland: A Dutch Settlement in Seventeenth-Century America'' (2nd ed. Cornell University Press; 2009)&lt;/ref&gt; 1664 жылғы қазанда [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның қарсаңында ағылшындар бұл жерлердің басым бөлігін нидерландтардан жаулап алды. 1667 жылы соғыс нидерландтардың жеңісімен аяқталғанына қарамастан, ағылшындар Жаңа Нидерландты өз иелігінде сақтап қалды. Олар отарды [[II Карл (Англия королі)|Англия королінің]] бауыры — [[Йорк герцогы]]ның құрметіне Нью-Йорк деп өзгертті. Йорк герцогы жеке пайдасын көздеп, [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Реставрация|соғыстың басталуына түрткі болғандардың бірі]] әрі [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Англия|Жаңа Нидерландқа жасалған шабуылдың қолбасшысы]] болған еді.&lt;ref name=Turner&gt;Turner (1948), 83.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Kammen&gt;Kammen (1996), 71-72.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jonathan I. Israel, ''The Dutch Republic, Its Rise, Greatness and Fall, 1477–1806'', p. 2.&lt;/ref&gt; 1673 жылы нидерландтар аймақты [[Жаңа Нидерландты қайта жаулап алу|қайтадан жаулап алды]], алайда келесі жылы [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша одан бас тартты. Осы келісім [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның аяқталуына алып келді.

== Нью-Джерси провинциясы ==
{{Толық мақала|Берген (Жаңа Нидерланд)|Нью-Джерси провинциясы}}
[[Сурет:Wpdms east west new jersey.png|thumb|[[Батыс Нью-Джерси]] (сол жақта) мен [[Шығыс Нью-Джерси]]дің (оң жақта) шекаралары көрсетілген карта]]
[[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] Нью-Джерсидегі [[Гудзон өзені]]нің батысындағы жерлердің атауын өзгертіп, Жаңа Англия мен Мэриленд арасындағы аумақты кейін [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] деген атпен король тағына отырған бауыры Йорк герцогына жеке меншік отар ретінде берді.&lt;ref name=Turner/&gt; Кейін II Яков Гудзон өзені мен [[Делавэр өзені]] арасындағы жерлерді [[Англиядағы азамат соғысы]] кезінде өзіне адал болған екі досына — [[сэр Джордж Картерет]] пен [[Джон Беркли, Страттонның 1-бароны|Страттон лорды Берклиге]] сыйға тартты. Осы жер иеліктерінің негізінде Нью-Джерси провинциясы құрылды.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;John&quot;&gt;John E. Pomfret, ''Colonial New Jersey: A History'' (1973)&lt;/ref&gt;

1665 жылы Нью-Джерсиге қоныстанушыларды тарту мақсатында [[Концессия және келісім]] құжаты әзірленді. Бұл құжатта дін бостандығы, отар жиналысының мақұлдауынсыз салық салуға тыйым салу және отар иелері тағайындайтын губернатор лауазымы қарастырылды.&lt;ref&gt;Berkeley and Carteret (1664).&lt;/ref&gt; Осы тәртіппен тағайындалған алғашқы губернатор [[Филип Картерет (губернатор)|Филип Картерет]] болды. Ол [[Элизабет (Нью-Джерси)|Элизабеттаун]] қаласының негізін қалады. Отаршылар жыл сайын [[Квит-рента|жер рентасын]] төлеуге міндеттелді. Салық жинауда қиындықтарға тап болған лорд Беркли 1674 жылғы 18 наурызда отардағы өз үлесін Лондоннан шыққан квакер кәсіпкері [[Эдвард Биллиндж]]ге сатты.&lt;ref&gt;Gerlach (2002), 384.&lt;/ref&gt; Бұл сатылым Нью-Джерсидің [[Шығыс Джерси]] және [[Батыс Джерси]] болып бөлінуіне әкелді. Алайда екі аумақтың арасындағы шекара тек 1676 жылы жасалған [[Бес тарапты келісім]] бойынша белгіленді. 1701–1765 жылдар аралығында отаршылар даулы отарлық шекараларға байланысты [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] барысында бірнеше рет қақтығысты.

1702 жылғы 15 сәуірде [[Анна (Ұлыбритания патшайымы)|Анна патшайым]] Батыс және Шығыс Джерсиді біртұтас [[корольдік отар]] — Нью-Джерси провинциясына біріктірді.&lt;ref name=Elson3&gt;Elson (1904), 148.&lt;/ref&gt; [[Эдвард Хайд, Кларендонның 3-графы]] корольдік отардың алғашқы губернаторы болды. 1708 жылы Хайд қызмет бабын теріс пайдалану, парақорлық және сыбайлас жемқорлық айыптары бойынша Англияға кері шақырылғаннан кейін Нью-Йорк губернаторына Нью-Джерсиді де басқару міндеті жүктелді.&lt;ref name=Elson3/&gt; Ақырында, 1738 жылы [[II Джордж (Ұлыбритания патшасы)|II Георг]] король Нью-Джерсиді басқару үшін жеке губернатор — [[Льюис Моррис (губернатор)|Льюис Морристі]] тағайындады.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>arz5aetv6gy2z30ignbc1d4t95l3iiw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683615</id>
      <parentid>3683614</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T12:29:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Нью-Джерси провинциясы */</comment>
      <origin>3683615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12753" sha1="1xmkfoc76rrglcsd02at1vfpgry6ajj" xml:space="preserve">[[Сурет:Middle Colonies USA.svg|thumb|[[АҚШ штаттарының тізімі|АҚШ штаттары]]: &lt;ul&gt;&lt;li&gt;[[Делавэр]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Джерси]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Пенсильвания]]&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;]]

'''Ортаңғы отарлар''' — [[Британ Америкасы]]ндағы [[Он үш отар]]дың [[Жаңа Англия отарлары]] мен [[Оңтүстік отарлар]] арасында орналасқан тобы. [[Чесапик отарлары]]мен бірге бұл аймақ қазіргі [[Орта Атлантика штаттары|Орта Атлантика штаттарының]] аумағына шамамен сәйкес келеді.

Аймақтың басым бөлігі британдықтар оған бақылау орнатқанға дейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарының құрамында болды. Шамамен 1664 жылы британдықтар [[Нидерланд|нидерландтармен]] соғыс барысында бұл аумақтың көп бөлігін басып алды. Жаулап алынған жерлердің басым бөлігі [[Нью-Йорк провинциясы]]ның құрамына кірді. Кейін [[Йорк герцогы]] мен [[Англия королі]] болашақ [[Нью-Джерси провинциясы]] мен [[Пенсильвания провинциясы]]ның жерлерін иелену құқығын басқа адамдарға берді. Кейін Делавэр отары Уильям Пенн негізін қалаған Пенсильваниядан бөлініп шықты.

Орталық отарлардың жері өте құнарлы болды, бұл аймақтың бидай мен басқа да астық дақылдарын экспорттайтын ірі орталыққа айналуына мүмкіндік берді. Орман алқаптарының молдығының арқасында Орталық отарларда ағаш өңдеу және кеме жасау өнеркәсібі де табысты дамыды, ал Пенсильванияда тоқыма және темір өндіру өнеркәсібі біршама жетістікке жетті. Орталық отарлар [[Солтүстік Америкадағы британ отарлары]]ның ішінде этникалық және діни құрамы жағынан ең алуан түрлі болды. Мұнда [[Англия]], [[Шотландия]], [[Ирландия]], [[Нидерланд]] және [[Германияның тарихи мемлекеттерінің тізімі|герман мемлекеттерінен]] келген қоныстанушылар өмір сүрді. Ауыл шаруашылығына жарамды жерлер өнімді әрі Еуропамен салыстырғанда әлдеқайда арзан болды. Кейінгі қоныстанушылардың арасында әртүрлі протестанттық конфессиялардың өкілдері болды. Орталық отарларда олардың құқықтары [[дін бостандығы]] туралы жазбаша заңдармен қорғалды. Мұндай діни төзімділік сол кезең үшін өте сирек құбылыс болып, Орталық отарларды басқа британ отарларынан ерекшелендірді.

== Тарихы ==
1609 жылы [[Генри Гудзон]] [[Нидерланд Ост-Үнді компаниясы]]ның тапсырмасымен Орталық отарлар аумағын зерттеді. Ол [[Гудзон өзені]]мен қазіргі [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] қаласына дейін жүзіп барып, сондай-ақ [[Делавэр шығанағы]] бойындағы жерлерді зерттеді. 1610–1616 жылдар аралығында нидерландтар бірнеше экспедиция ұйымдастырып, аймақты одан әрі зерттеп, карталарын жасады. Алғашқы нидерланд қоныстары 1613 жылы салынып, 1614 жылдан бастап карталарда [[Жаңа Нидерланд]] атауы пайда болды. Кейін Швецияның қаржылай қолдауымен [[Петер Минуит|Жаңа Нидерландтың үшінші губернаторы]] 1638 жылы Делавэр шығанағы маңында [[Жаңа Швеция]] отарының негізін қалады. 1655 жылы бұл аумақты [[Нидерланд отарлық империясы|нидерландтар]] қайтадан өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Jaap Jacobs, ''The Colony of New Netherland: A Dutch Settlement in Seventeenth-Century America'' (2nd ed. Cornell University Press; 2009)&lt;/ref&gt; 1664 жылғы қазанда [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның қарсаңында ағылшындар бұл жерлердің басым бөлігін нидерландтардан жаулап алды. 1667 жылы соғыс нидерландтардың жеңісімен аяқталғанына қарамастан, ағылшындар Жаңа Нидерландты өз иелігінде сақтап қалды. Олар отарды [[II Карл (Англия королі)|Англия королінің]] бауыры — [[Йорк герцогы]]ның құрметіне Нью-Йорк деп өзгертті. Йорк герцогы жеке пайдасын көздеп, [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Реставрация|соғыстың басталуына түрткі болғандардың бірі]] әрі [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Англия|Жаңа Нидерландқа жасалған шабуылдың қолбасшысы]] болған еді.&lt;ref name=Turner&gt;Turner (1948), 83.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Kammen&gt;Kammen (1996), 71-72.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jonathan I. Israel, ''The Dutch Republic, Its Rise, Greatness and Fall, 1477–1806'', p. 2.&lt;/ref&gt; 1673 жылы нидерландтар аймақты [[Жаңа Нидерландты қайта жаулап алу|қайтадан жаулап алды]], алайда келесі жылы [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша одан бас тартты. Осы келісім [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның аяқталуына алып келді.

== Нью-Джерси провинциясы ==
{{Толық мақала|Берген (Жаңа Нидерланд)|Нью-Джерси провинциясы}}
[[Сурет:Wpdms east west new jersey.png|thumb|[[Батыс Нью-Джерси]] (сол жақта) мен [[Шығыс Нью-Джерси]]дің (оң жақта) шекаралары көрсетілген карта]]
[[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] Нью-Джерсидегі [[Гудзон өзені]]нің батысындағы жерлердің атауын өзгертіп, Жаңа Англия мен Мэриленд арасындағы аумақты кейін [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] деген атпен король тағына отырған бауыры Йорк герцогына жеке меншік отар ретінде берді.&lt;ref name=Turner/&gt; Кейін II Яков Гудзон өзені мен [[Делавэр өзені]] арасындағы жерлерді [[Англиядағы азамат соғысы]] кезінде өзіне адал болған екі досына — [[сэр Джордж Картерет]] пен [[Джон Беркли, Страттонның 1-бароны|Страттон лорды Берклиге]] сыйға тартты. Осы жер иеліктерінің негізінде Нью-Джерси провинциясы құрылды.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;John&quot;&gt;John E. Pomfret, ''Colonial New Jersey: A History'' (1973)&lt;/ref&gt;

1665 жылы Нью-Джерсиге қоныстанушыларды тарту мақсатында [[Концессия және келісім]] құжаты әзірленді. Бұл құжатта дін бостандығы, отар жиналысының мақұлдауынсыз салық салуға тыйым салу және отар иелері тағайындайтын губернатор лауазымы қарастырылды.&lt;ref&gt;Berkeley and Carteret (1664).&lt;/ref&gt; Осы тәртіппен тағайындалған алғашқы губернатор [[Филип Картерет (губернатор)|Филип Картерет]] болды. Ол [[Элизабет (Нью-Джерси)|Элизабеттаун]] қаласының негізін қалады. Отаршылар жыл сайын [[Квит-рента|жер рентасын]] төлеуге міндеттелді. Салық жинауда қиындықтарға тап болған лорд Беркли 1674 жылғы 18 наурызда отардағы өз үлесін Лондоннан шыққан квакер кәсіпкері [[Эдвард Биллиндж]]ге сатты.&lt;ref&gt;Gerlach (2002), 384.&lt;/ref&gt; Бұл сатылым Нью-Джерсидің [[Шығыс Джерси]] және [[Батыс Джерси]] болып бөлінуіне әкелді. Алайда екі аумақтың арасындағы шекара тек 1676 жылы жасалған [[Бес тарапты келісім]] бойынша белгіленді. 1701–1765 жылдар аралығында отаршылар даулы отарлық шекараларға байланысты [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] барысында бірнеше рет қақтығысты.

1702 жылғы 15 сәуірде [[Анна (Ұлыбритания патшайымы)|Анна патшайым]] Батыс және Шығыс Джерсиді біртұтас [[корольдік отар]] — Нью-Джерси провинциясына біріктірді.&lt;ref name=Elson3&gt;Elson (1904), 148.&lt;/ref&gt; [[Эдвард Хайд, Кларендонның 3-графы]] корольдік отардың алғашқы губернаторы болды. 1708 жылы Хайд қызмет бабын теріс пайдалану, парақорлық және сыбайлас жемқорлық айыптары бойынша Англияға кері шақырылғаннан кейін Нью-Йорк губернаторына Нью-Джерсиді де басқару міндеті жүктелді.&lt;ref name=Elson3/&gt; Ақырында, 1738 жылы [[II Джордж (Ұлыбритания патшасы)|II Георг]] король Нью-Джерсиді басқару үшін жеке губернатор — [[Льюис Моррис (губернатор)|Льюис Морристі]] тағайындады.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;

1776 жылғы қаңтарда отарды басқару үшін сайланған делегаттардан тұратын [[Нью-Джерси провинциялық конгресі]] құрылды. 15 маусымда Конгресс корольдік губернатор [[Уильям Франклин]]ді «осы елдің бостандықтарының жауы» деп жариялап, тұтқындауға бұйрық берді.&lt;ref name=Skemp&gt;Skemp (1990), 192.&lt;/ref&gt; 1776 жылғы 21 маусымда Нью-Джерси өз делегаттарына Континенттік конгресте тәуелсіздік жариялау туралы шешімге қосылу өкілеттігін берді. Көп ұзамай, 2 шілдеде [[Нью-Джерси штатының конституциясы]] қабылданды. [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]] Нью-Джерсидің отарлық мәртебесін жойды.&lt;ref name=&quot;John&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>1xmkfoc76rrglcsd02at1vfpgry6ajj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683617</id>
      <parentid>3683615</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T12:32:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Нью-Джерси провинциясы */</comment>
      <origin>3683617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14483" sha1="dcfo3782kdm28hs4h51lggwtmfbonbf" xml:space="preserve">[[Сурет:Middle Colonies USA.svg|thumb|[[АҚШ штаттарының тізімі|АҚШ штаттары]]: &lt;ul&gt;&lt;li&gt;[[Делавэр]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Джерси]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Пенсильвания]]&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;]]

'''Ортаңғы отарлар''' — [[Британ Америкасы]]ндағы [[Он үш отар]]дың [[Жаңа Англия отарлары]] мен [[Оңтүстік отарлар]] арасында орналасқан тобы. [[Чесапик отарлары]]мен бірге бұл аймақ қазіргі [[Орта Атлантика штаттары|Орта Атлантика штаттарының]] аумағына шамамен сәйкес келеді.

Аймақтың басым бөлігі британдықтар оған бақылау орнатқанға дейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарының құрамында болды. Шамамен 1664 жылы британдықтар [[Нидерланд|нидерландтармен]] соғыс барысында бұл аумақтың көп бөлігін басып алды. Жаулап алынған жерлердің басым бөлігі [[Нью-Йорк провинциясы]]ның құрамына кірді. Кейін [[Йорк герцогы]] мен [[Англия королі]] болашақ [[Нью-Джерси провинциясы]] мен [[Пенсильвания провинциясы]]ның жерлерін иелену құқығын басқа адамдарға берді. Кейін Делавэр отары Уильям Пенн негізін қалаған Пенсильваниядан бөлініп шықты.

Орталық отарлардың жері өте құнарлы болды, бұл аймақтың бидай мен басқа да астық дақылдарын экспорттайтын ірі орталыққа айналуына мүмкіндік берді. Орман алқаптарының молдығының арқасында Орталық отарларда ағаш өңдеу және кеме жасау өнеркәсібі де табысты дамыды, ал Пенсильванияда тоқыма және темір өндіру өнеркәсібі біршама жетістікке жетті. Орталық отарлар [[Солтүстік Америкадағы британ отарлары]]ның ішінде этникалық және діни құрамы жағынан ең алуан түрлі болды. Мұнда [[Англия]], [[Шотландия]], [[Ирландия]], [[Нидерланд]] және [[Германияның тарихи мемлекеттерінің тізімі|герман мемлекеттерінен]] келген қоныстанушылар өмір сүрді. Ауыл шаруашылығына жарамды жерлер өнімді әрі Еуропамен салыстырғанда әлдеқайда арзан болды. Кейінгі қоныстанушылардың арасында әртүрлі протестанттық конфессиялардың өкілдері болды. Орталық отарларда олардың құқықтары [[дін бостандығы]] туралы жазбаша заңдармен қорғалды. Мұндай діни төзімділік сол кезең үшін өте сирек құбылыс болып, Орталық отарларды басқа британ отарларынан ерекшелендірді.

== Тарихы ==
1609 жылы [[Генри Гудзон]] [[Нидерланд Ост-Үнді компаниясы]]ның тапсырмасымен Орталық отарлар аумағын зерттеді. Ол [[Гудзон өзені]]мен қазіргі [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] қаласына дейін жүзіп барып, сондай-ақ [[Делавэр шығанағы]] бойындағы жерлерді зерттеді. 1610–1616 жылдар аралығында нидерландтар бірнеше экспедиция ұйымдастырып, аймақты одан әрі зерттеп, карталарын жасады. Алғашқы нидерланд қоныстары 1613 жылы салынып, 1614 жылдан бастап карталарда [[Жаңа Нидерланд]] атауы пайда болды. Кейін Швецияның қаржылай қолдауымен [[Петер Минуит|Жаңа Нидерландтың үшінші губернаторы]] 1638 жылы Делавэр шығанағы маңында [[Жаңа Швеция]] отарының негізін қалады. 1655 жылы бұл аумақты [[Нидерланд отарлық империясы|нидерландтар]] қайтадан өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Jaap Jacobs, ''The Colony of New Netherland: A Dutch Settlement in Seventeenth-Century America'' (2nd ed. Cornell University Press; 2009)&lt;/ref&gt; 1664 жылғы қазанда [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның қарсаңында ағылшындар бұл жерлердің басым бөлігін нидерландтардан жаулап алды. 1667 жылы соғыс нидерландтардың жеңісімен аяқталғанына қарамастан, ағылшындар Жаңа Нидерландты өз иелігінде сақтап қалды. Олар отарды [[II Карл (Англия королі)|Англия королінің]] бауыры — [[Йорк герцогы]]ның құрметіне Нью-Йорк деп өзгертті. Йорк герцогы жеке пайдасын көздеп, [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Реставрация|соғыстың басталуына түрткі болғандардың бірі]] әрі [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Англия|Жаңа Нидерландқа жасалған шабуылдың қолбасшысы]] болған еді.&lt;ref name=Turner&gt;Turner (1948), 83.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Kammen&gt;Kammen (1996), 71-72.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jonathan I. Israel, ''The Dutch Republic, Its Rise, Greatness and Fall, 1477–1806'', p. 2.&lt;/ref&gt; 1673 жылы нидерландтар аймақты [[Жаңа Нидерландты қайта жаулап алу|қайтадан жаулап алды]], алайда келесі жылы [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша одан бас тартты. Осы келісім [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның аяқталуына алып келді.

== Нью-Джерси провинциясы ==
{{Толық мақала|Берген (Жаңа Нидерланд)|Нью-Джерси провинциясы}}
[[Сурет:Wpdms east west new jersey.png|thumb|[[Батыс Нью-Джерси]] (сол жақта) мен [[Шығыс Нью-Джерси]]дің (оң жақта) шекаралары көрсетілген карта]]
[[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] Нью-Джерсидегі [[Гудзон өзені]]нің батысындағы жерлердің атауын өзгертіп, Жаңа Англия мен Мэриленд арасындағы аумақты кейін [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] деген атпен король тағына отырған бауыры Йорк герцогына жеке меншік отар ретінде берді.&lt;ref name=Turner/&gt; Кейін II Яков Гудзон өзені мен [[Делавэр өзені]] арасындағы жерлерді [[Англиядағы азамат соғысы]] кезінде өзіне адал болған екі досына — [[сэр Джордж Картерет]] пен [[Джон Беркли, Страттонның 1-бароны|Страттон лорды Берклиге]] сыйға тартты. Осы жер иеліктерінің негізінде Нью-Джерси провинциясы құрылды.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;John&quot;&gt;John E. Pomfret, ''Colonial New Jersey: A History'' (1973)&lt;/ref&gt;

1665 жылы Нью-Джерсиге қоныстанушыларды тарту мақсатында [[Концессия және келісім]] құжаты әзірленді. Бұл құжатта дін бостандығы, отар жиналысының мақұлдауынсыз салық салуға тыйым салу және отар иелері тағайындайтын губернатор лауазымы қарастырылды.&lt;ref&gt;Berkeley and Carteret (1664).&lt;/ref&gt; Осы тәртіппен тағайындалған алғашқы губернатор [[Филип Картерет (губернатор)|Филип Картерет]] болды. Ол [[Элизабет (Нью-Джерси)|Элизабеттаун]] қаласының негізін қалады. Отаршылар жыл сайын [[Квит-рента|жер рентасын]] төлеуге міндеттелді. Салық жинауда қиындықтарға тап болған лорд Беркли 1674 жылғы 18 наурызда отардағы өз үлесін Лондоннан шыққан квакер кәсіпкері [[Эдвард Биллиндж]]ге сатты.&lt;ref&gt;Gerlach (2002), 384.&lt;/ref&gt; Бұл сатылым Нью-Джерсидің [[Шығыс Джерси]] және [[Батыс Джерси]] болып бөлінуіне әкелді. Алайда екі аумақтың арасындағы шекара тек 1676 жылы жасалған [[Бес тарапты келісім]] бойынша белгіленді. 1701–1765 жылдар аралығында отаршылар даулы отарлық шекараларға байланысты [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] барысында бірнеше рет қақтығысты.

1702 жылғы 15 сәуірде [[Анна (Ұлыбритания патшайымы)|Анна патшайым]] Батыс және Шығыс Джерсиді біртұтас [[корольдік отар]] — Нью-Джерси провинциясына біріктірді.&lt;ref name=Elson3&gt;Elson (1904), 148.&lt;/ref&gt; [[Эдвард Хайд, Кларендонның 3-графы]] корольдік отардың алғашқы губернаторы болды. 1708 жылы Хайд қызмет бабын теріс пайдалану, парақорлық және сыбайлас жемқорлық айыптары бойынша Англияға кері шақырылғаннан кейін Нью-Йорк губернаторына Нью-Джерсиді де басқару міндеті жүктелді.&lt;ref name=Elson3/&gt; Ақырында, 1738 жылы [[II Джордж (Ұлыбритания патшасы)|II Георг]] король Нью-Джерсиді басқару үшін жеке губернатор — [[Льюис Моррис (губернатор)|Льюис Морристі]] тағайындады.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;

1776 жылғы қаңтарда отарды басқару үшін сайланған делегаттардан тұратын [[Нью-Джерси провинциялық конгресі]] құрылды. 15 маусымда Конгресс корольдік губернатор [[Уильям Франклин]]ді «осы елдің бостандықтарының жауы» деп жариялап, тұтқындауға бұйрық берді.&lt;ref name=Skemp&gt;Skemp (1990), 192.&lt;/ref&gt; 1776 жылғы 21 маусымда Нью-Джерси өз делегаттарына Континенттік конгресте тәуелсіздік жариялау туралы шешімге қосылу өкілеттігін берді. Көп ұзамай, 2 шілдеде [[Нью-Джерси штатының конституциясы]] қабылданды. [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]] Нью-Джерсидің отарлық мәртебесін жойды.&lt;ref name=&quot;John&quot; /&gt;

== Пенсильвания провинциясы ==
{{Толық мақала|Пенсильвания провинциясы}}
[[Сурет:ChesterCourtHouse.JPG|thumb|upright=1.3|Пенсильваниядағы [[1724 жылғы Честер сот ғимараты|Честер сот ғимараты]] 1724 жылы салынған.]]
1681 жылғы 4 наурызда [[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] корольдік биліктің оның отбасына берешек қарызын өтеу үшін [[Уильям Пенн]]ге Пенсильвания отарын құруға арналған жерлерді берді.&lt;ref name=gov&gt;Pennsylvania Society of Governors (1916), 180-181.&lt;/ref&gt; Отарға аттанар алдында Пенн [[Пенсильванияның басқару тәртібі]] атты құжатты әзірледі. Онда [[Достар діни қоғамы]] мен жергілікті байырғы халықтарды қоса алғанда, көптеген топтарға қатысты діни төзімділік таныту көзделді.&lt;ref name=Penn&gt;Penn (1682).&lt;/ref&gt; Пенсильвания [[жеке меншік отар]] болғандықтан, оны Пенн басқарды, алайда тұрғындары бұрынғысынша ағылшын тәжінің билігіне және заңдарына бағынды.&lt;ref name=Penn/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt; Пенннің немере туысы [[Уильям Маркем (губернатор)|Уильям Маркем]] отардың алғашқы губернатор орынбасары болды.&lt;ref name=gov/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>dcfo3782kdm28hs4h51lggwtmfbonbf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683687</id>
      <parentid>3683617</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:19:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Пенсильвания провинциясы */</comment>
      <origin>3683687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17088" sha1="1728yp5l3bsaxmao25z5kibwgkqwcfi" xml:space="preserve">[[Сурет:Middle Colonies USA.svg|thumb|[[АҚШ штаттарының тізімі|АҚШ штаттары]]: &lt;ul&gt;&lt;li&gt;[[Делавэр]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Джерси]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Пенсильвания]]&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;]]

'''Ортаңғы отарлар''' — [[Британ Америкасы]]ндағы [[Он үш отар]]дың [[Жаңа Англия отарлары]] мен [[Оңтүстік отарлар]] арасында орналасқан тобы. [[Чесапик отарлары]]мен бірге бұл аймақ қазіргі [[Орта Атлантика штаттары|Орта Атлантика штаттарының]] аумағына шамамен сәйкес келеді.

Аймақтың басым бөлігі британдықтар оған бақылау орнатқанға дейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарының құрамында болды. Шамамен 1664 жылы британдықтар [[Нидерланд|нидерландтармен]] соғыс барысында бұл аумақтың көп бөлігін басып алды. Жаулап алынған жерлердің басым бөлігі [[Нью-Йорк провинциясы]]ның құрамына кірді. Кейін [[Йорк герцогы]] мен [[Англия королі]] болашақ [[Нью-Джерси провинциясы]] мен [[Пенсильвания провинциясы]]ның жерлерін иелену құқығын басқа адамдарға берді. Кейін Делавэр отары Уильям Пенн негізін қалаған Пенсильваниядан бөлініп шықты.

Орталық отарлардың жері өте құнарлы болды, бұл аймақтың бидай мен басқа да астық дақылдарын экспорттайтын ірі орталыққа айналуына мүмкіндік берді. Орман алқаптарының молдығының арқасында Орталық отарларда ағаш өңдеу және кеме жасау өнеркәсібі де табысты дамыды, ал Пенсильванияда тоқыма және темір өндіру өнеркәсібі біршама жетістікке жетті. Орталық отарлар [[Солтүстік Америкадағы британ отарлары]]ның ішінде этникалық және діни құрамы жағынан ең алуан түрлі болды. Мұнда [[Англия]], [[Шотландия]], [[Ирландия]], [[Нидерланд]] және [[Германияның тарихи мемлекеттерінің тізімі|герман мемлекеттерінен]] келген қоныстанушылар өмір сүрді. Ауыл шаруашылығына жарамды жерлер өнімді әрі Еуропамен салыстырғанда әлдеқайда арзан болды. Кейінгі қоныстанушылардың арасында әртүрлі протестанттық конфессиялардың өкілдері болды. Орталық отарларда олардың құқықтары [[дін бостандығы]] туралы жазбаша заңдармен қорғалды. Мұндай діни төзімділік сол кезең үшін өте сирек құбылыс болып, Орталық отарларды басқа британ отарларынан ерекшелендірді.

== Тарихы ==
1609 жылы [[Генри Гудзон]] [[Нидерланд Ост-Үнді компаниясы]]ның тапсырмасымен Орталық отарлар аумағын зерттеді. Ол [[Гудзон өзені]]мен қазіргі [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] қаласына дейін жүзіп барып, сондай-ақ [[Делавэр шығанағы]] бойындағы жерлерді зерттеді. 1610–1616 жылдар аралығында нидерландтар бірнеше экспедиция ұйымдастырып, аймақты одан әрі зерттеп, карталарын жасады. Алғашқы нидерланд қоныстары 1613 жылы салынып, 1614 жылдан бастап карталарда [[Жаңа Нидерланд]] атауы пайда болды. Кейін Швецияның қаржылай қолдауымен [[Петер Минуит|Жаңа Нидерландтың үшінші губернаторы]] 1638 жылы Делавэр шығанағы маңында [[Жаңа Швеция]] отарының негізін қалады. 1655 жылы бұл аумақты [[Нидерланд отарлық империясы|нидерландтар]] қайтадан өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Jaap Jacobs, ''The Colony of New Netherland: A Dutch Settlement in Seventeenth-Century America'' (2nd ed. Cornell University Press; 2009)&lt;/ref&gt; 1664 жылғы қазанда [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның қарсаңында ағылшындар бұл жерлердің басым бөлігін нидерландтардан жаулап алды. 1667 жылы соғыс нидерландтардың жеңісімен аяқталғанына қарамастан, ағылшындар Жаңа Нидерландты өз иелігінде сақтап қалды. Олар отарды [[II Карл (Англия королі)|Англия королінің]] бауыры — [[Йорк герцогы]]ның құрметіне Нью-Йорк деп өзгертті. Йорк герцогы жеке пайдасын көздеп, [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Реставрация|соғыстың басталуына түрткі болғандардың бірі]] әрі [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Англия|Жаңа Нидерландқа жасалған шабуылдың қолбасшысы]] болған еді.&lt;ref name=Turner&gt;Turner (1948), 83.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Kammen&gt;Kammen (1996), 71-72.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jonathan I. Israel, ''The Dutch Republic, Its Rise, Greatness and Fall, 1477–1806'', p. 2.&lt;/ref&gt; 1673 жылы нидерландтар аймақты [[Жаңа Нидерландты қайта жаулап алу|қайтадан жаулап алды]], алайда келесі жылы [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша одан бас тартты. Осы келісім [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның аяқталуына алып келді.

== Нью-Джерси провинциясы ==
{{Толық мақала|Берген (Жаңа Нидерланд)|Нью-Джерси провинциясы}}
[[Сурет:Wpdms east west new jersey.png|thumb|[[Батыс Нью-Джерси]] (сол жақта) мен [[Шығыс Нью-Джерси]]дің (оң жақта) шекаралары көрсетілген карта]]
[[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] Нью-Джерсидегі [[Гудзон өзені]]нің батысындағы жерлердің атауын өзгертіп, Жаңа Англия мен Мэриленд арасындағы аумақты кейін [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] деген атпен король тағына отырған бауыры Йорк герцогына жеке меншік отар ретінде берді.&lt;ref name=Turner/&gt; Кейін II Яков Гудзон өзені мен [[Делавэр өзені]] арасындағы жерлерді [[Англиядағы азамат соғысы]] кезінде өзіне адал болған екі досына — [[сэр Джордж Картерет]] пен [[Джон Беркли, Страттонның 1-бароны|Страттон лорды Берклиге]] сыйға тартты. Осы жер иеліктерінің негізінде Нью-Джерси провинциясы құрылды.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;John&quot;&gt;John E. Pomfret, ''Colonial New Jersey: A History'' (1973)&lt;/ref&gt;

1665 жылы Нью-Джерсиге қоныстанушыларды тарту мақсатында [[Концессия және келісім]] құжаты әзірленді. Бұл құжатта дін бостандығы, отар жиналысының мақұлдауынсыз салық салуға тыйым салу және отар иелері тағайындайтын губернатор лауазымы қарастырылды.&lt;ref&gt;Berkeley and Carteret (1664).&lt;/ref&gt; Осы тәртіппен тағайындалған алғашқы губернатор [[Филип Картерет (губернатор)|Филип Картерет]] болды. Ол [[Элизабет (Нью-Джерси)|Элизабеттаун]] қаласының негізін қалады. Отаршылар жыл сайын [[Квит-рента|жер рентасын]] төлеуге міндеттелді. Салық жинауда қиындықтарға тап болған лорд Беркли 1674 жылғы 18 наурызда отардағы өз үлесін Лондоннан шыққан квакер кәсіпкері [[Эдвард Биллиндж]]ге сатты.&lt;ref&gt;Gerlach (2002), 384.&lt;/ref&gt; Бұл сатылым Нью-Джерсидің [[Шығыс Джерси]] және [[Батыс Джерси]] болып бөлінуіне әкелді. Алайда екі аумақтың арасындағы шекара тек 1676 жылы жасалған [[Бес тарапты келісім]] бойынша белгіленді. 1701–1765 жылдар аралығында отаршылар даулы отарлық шекараларға байланысты [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] барысында бірнеше рет қақтығысты.

1702 жылғы 15 сәуірде [[Анна (Ұлыбритания патшайымы)|Анна патшайым]] Батыс және Шығыс Джерсиді біртұтас [[корольдік отар]] — Нью-Джерси провинциясына біріктірді.&lt;ref name=Elson3&gt;Elson (1904), 148.&lt;/ref&gt; [[Эдвард Хайд, Кларендонның 3-графы]] корольдік отардың алғашқы губернаторы болды. 1708 жылы Хайд қызмет бабын теріс пайдалану, парақорлық және сыбайлас жемқорлық айыптары бойынша Англияға кері шақырылғаннан кейін Нью-Йорк губернаторына Нью-Джерсиді де басқару міндеті жүктелді.&lt;ref name=Elson3/&gt; Ақырында, 1738 жылы [[II Джордж (Ұлыбритания патшасы)|II Георг]] король Нью-Джерсиді басқару үшін жеке губернатор — [[Льюис Моррис (губернатор)|Льюис Морристі]] тағайындады.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;

1776 жылғы қаңтарда отарды басқару үшін сайланған делегаттардан тұратын [[Нью-Джерси провинциялық конгресі]] құрылды. 15 маусымда Конгресс корольдік губернатор [[Уильям Франклин]]ді «осы елдің бостандықтарының жауы» деп жариялап, тұтқындауға бұйрық берді.&lt;ref name=Skemp&gt;Skemp (1990), 192.&lt;/ref&gt; 1776 жылғы 21 маусымда Нью-Джерси өз делегаттарына Континенттік конгресте тәуелсіздік жариялау туралы шешімге қосылу өкілеттігін берді. Көп ұзамай, 2 шілдеде [[Нью-Джерси штатының конституциясы]] қабылданды. [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]] Нью-Джерсидің отарлық мәртебесін жойды.&lt;ref name=&quot;John&quot; /&gt;

== Пенсильвания провинциясы ==
{{Толық мақала|Пенсильвания провинциясы}}
[[Сурет:ChesterCourtHouse.JPG|thumb|upright=1.3|Пенсильваниядағы [[1724 жылғы Честер сот ғимараты|Честер сот ғимараты]] 1724 жылы салынған.]]
1681 жылғы 4 наурызда [[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] корольдік биліктің оның отбасына берешек қарызын өтеу үшін [[Уильям Пенн]]ге Пенсильвания отарын құруға арналған жерлерді берді.&lt;ref name=gov&gt;Pennsylvania Society of Governors (1916), 180-181.&lt;/ref&gt; Отарға аттанар алдында Пенн [[Пенсильванияның басқару тәртібі]] атты құжатты әзірледі. Онда [[Достар діни қоғамы]] мен жергілікті байырғы халықтарды қоса алғанда, көптеген топтарға қатысты діни төзімділік таныту көзделді.&lt;ref name=Penn&gt;Penn (1682).&lt;/ref&gt; Пенсильвания [[жеке меншік отар]] болғандықтан, оны Пенн басқарды, алайда тұрғындары бұрынғысынша ағылшын тәжінің билігіне және заңдарына бағынды.&lt;ref name=Penn/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt; Пенннің немере туысы [[Уильям Маркем (губернатор)|Уильям Маркем]] отардың алғашқы губернатор орынбасары болды.&lt;ref name=gov/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt;

Пенсильванияның шекаралары [[42° солтүстік ендік параллелі]] мен [[39° солтүстік ендік параллелі]] арқылы белгіленді. Провинция [[Делавэр өзені]]мен, сондай-ақ Нью-Йорк, Мэриленд және Нью-Джерси отарларымен шектесті.&lt;ref name=PHMC&gt;Pennsylvania State History.&lt;/ref&gt; 1704 жылы Йорк герцогы Пеннге берген нидерланд жерлері Пенсильваниядан бөлініп, қайтадан Делавэр отарының құрамына кірді.&lt;ref name=Penn/&gt; 1692–1694 жылдары Англиядағы революция салдарынан Пенн өз отарын басқару құқығынан айырылды. Пенсильвания ассамблеясы осы мүмкіндікті пайдаланып, [[Дэвид Ллойд (судья)|Дэвид Ллойд]] бастаған сайланбалы лауазымды тұлғалардың өкілеттіктерін кеңейтуді талап етті. 1669 және 1701 жылдары отарға жасаған сапарларынан кейін Пенн ақырында олардың Артықшылықтар хартиясын конституцияға енгізуге келісім берді.&lt;ref name=PHMC/&gt; 1764 жылы британдықтар батысқа қарай қоныстануға тыйым салғаннан кейін отаршылар арасындағы және олардың жергілікті байырғы халықтармен қақтығыстары күшейді. 1773 жылы [[Артур Сент-Клэр]] Пенсильванияға адал қарулы қоныстанушыларға қарсы әскер басқарған виргиниялық офицерді тұтқындауға бұйрық берді. Пенсильванияда революциялық көңіл күй күшейе түсті, ал Америкадағы ең ірі қала — [[Филадельфия]] көп ұзамай [[Континенттік конгресс]]тің жиналыс өткізетін орнына айналды. Жергілікті халық сайлаған революционерлердің [[1776 жылғы Пенсильвания конституциясы]]н жариялауы отар тарихын аяқтап, [[Пенсильвания достастығы]]ның тарихына бастау болды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>1728yp5l3bsaxmao25z5kibwgkqwcfi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683688</id>
      <parentid>3683687</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:19:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Пенсильвания провинциясы */</comment>
      <origin>3683688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17113" sha1="trh0w2v2ilw9bka2yrsaix3obat1lwy" xml:space="preserve">[[Сурет:Middle Colonies USA.svg|thumb|[[АҚШ штаттарының тізімі|АҚШ штаттары]]: &lt;ul&gt;&lt;li&gt;[[Делавэр]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Джерси]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Пенсильвания]]&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;]]

'''Ортаңғы отарлар''' — [[Британ Америкасы]]ндағы [[Он үш отар]]дың [[Жаңа Англия отарлары]] мен [[Оңтүстік отарлар]] арасында орналасқан тобы. [[Чесапик отарлары]]мен бірге бұл аймақ қазіргі [[Орта Атлантика штаттары|Орта Атлантика штаттарының]] аумағына шамамен сәйкес келеді.

Аймақтың басым бөлігі британдықтар оған бақылау орнатқанға дейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарының құрамында болды. Шамамен 1664 жылы британдықтар [[Нидерланд|нидерландтармен]] соғыс барысында бұл аумақтың көп бөлігін басып алды. Жаулап алынған жерлердің басым бөлігі [[Нью-Йорк провинциясы]]ның құрамына кірді. Кейін [[Йорк герцогы]] мен [[Англия королі]] болашақ [[Нью-Джерси провинциясы]] мен [[Пенсильвания провинциясы]]ның жерлерін иелену құқығын басқа адамдарға берді. Кейін Делавэр отары Уильям Пенн негізін қалаған Пенсильваниядан бөлініп шықты.

Орталық отарлардың жері өте құнарлы болды, бұл аймақтың бидай мен басқа да астық дақылдарын экспорттайтын ірі орталыққа айналуына мүмкіндік берді. Орман алқаптарының молдығының арқасында Орталық отарларда ағаш өңдеу және кеме жасау өнеркәсібі де табысты дамыды, ал Пенсильванияда тоқыма және темір өндіру өнеркәсібі біршама жетістікке жетті. Орталық отарлар [[Солтүстік Америкадағы британ отарлары]]ның ішінде этникалық және діни құрамы жағынан ең алуан түрлі болды. Мұнда [[Англия]], [[Шотландия]], [[Ирландия]], [[Нидерланд]] және [[Германияның тарихи мемлекеттерінің тізімі|герман мемлекеттерінен]] келген қоныстанушылар өмір сүрді. Ауыл шаруашылығына жарамды жерлер өнімді әрі Еуропамен салыстырғанда әлдеқайда арзан болды. Кейінгі қоныстанушылардың арасында әртүрлі протестанттық конфессиялардың өкілдері болды. Орталық отарларда олардың құқықтары [[дін бостандығы]] туралы жазбаша заңдармен қорғалды. Мұндай діни төзімділік сол кезең үшін өте сирек құбылыс болып, Орталық отарларды басқа британ отарларынан ерекшелендірді.

== Тарихы ==
1609 жылы [[Генри Гудзон]] [[Нидерланд Ост-Үнді компаниясы]]ның тапсырмасымен Орталық отарлар аумағын зерттеді. Ол [[Гудзон өзені]]мен қазіргі [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] қаласына дейін жүзіп барып, сондай-ақ [[Делавэр шығанағы]] бойындағы жерлерді зерттеді. 1610–1616 жылдар аралығында нидерландтар бірнеше экспедиция ұйымдастырып, аймақты одан әрі зерттеп, карталарын жасады. Алғашқы нидерланд қоныстары 1613 жылы салынып, 1614 жылдан бастап карталарда [[Жаңа Нидерланд]] атауы пайда болды. Кейін Швецияның қаржылай қолдауымен [[Петер Минуит|Жаңа Нидерландтың үшінші губернаторы]] 1638 жылы Делавэр шығанағы маңында [[Жаңа Швеция]] отарының негізін қалады. 1655 жылы бұл аумақты [[Нидерланд отарлық империясы|нидерландтар]] қайтадан өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Jaap Jacobs, ''The Colony of New Netherland: A Dutch Settlement in Seventeenth-Century America'' (2nd ed. Cornell University Press; 2009)&lt;/ref&gt; 1664 жылғы қазанда [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның қарсаңында ағылшындар бұл жерлердің басым бөлігін нидерландтардан жаулап алды. 1667 жылы соғыс нидерландтардың жеңісімен аяқталғанына қарамастан, ағылшындар Жаңа Нидерландты өз иелігінде сақтап қалды. Олар отарды [[II Карл (Англия королі)|Англия королінің]] бауыры — [[Йорк герцогы]]ның құрметіне Нью-Йорк деп өзгертті. Йорк герцогы жеке пайдасын көздеп, [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Реставрация|соғыстың басталуына түрткі болғандардың бірі]] әрі [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Англия|Жаңа Нидерландқа жасалған шабуылдың қолбасшысы]] болған еді.&lt;ref name=Turner&gt;Turner (1948), 83.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Kammen&gt;Kammen (1996), 71-72.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jonathan I. Israel, ''The Dutch Republic, Its Rise, Greatness and Fall, 1477–1806'', p. 2.&lt;/ref&gt; 1673 жылы нидерландтар аймақты [[Жаңа Нидерландты қайта жаулап алу|қайтадан жаулап алды]], алайда келесі жылы [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша одан бас тартты. Осы келісім [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның аяқталуына алып келді.

== Нью-Джерси провинциясы ==
{{Толық мақала|Берген (Жаңа Нидерланд)|Нью-Джерси провинциясы}}
[[Сурет:Wpdms east west new jersey.png|thumb|[[Батыс Нью-Джерси]] (сол жақта) мен [[Шығыс Нью-Джерси]]дің (оң жақта) шекаралары көрсетілген карта]]
[[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] Нью-Джерсидегі [[Гудзон өзені]]нің батысындағы жерлердің атауын өзгертіп, Жаңа Англия мен Мэриленд арасындағы аумақты кейін [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] деген атпен король тағына отырған бауыры Йорк герцогына жеке меншік отар ретінде берді.&lt;ref name=Turner/&gt; Кейін II Яков Гудзон өзені мен [[Делавэр өзені]] арасындағы жерлерді [[Англиядағы азамат соғысы]] кезінде өзіне адал болған екі досына — [[сэр Джордж Картерет]] пен [[Джон Беркли, Страттонның 1-бароны|Страттон лорды Берклиге]] сыйға тартты. Осы жер иеліктерінің негізінде Нью-Джерси провинциясы құрылды.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;John&quot;&gt;John E. Pomfret, ''Colonial New Jersey: A History'' (1973)&lt;/ref&gt;

1665 жылы Нью-Джерсиге қоныстанушыларды тарту мақсатында [[Концессия және келісім]] құжаты әзірленді. Бұл құжатта дін бостандығы, отар жиналысының мақұлдауынсыз салық салуға тыйым салу және отар иелері тағайындайтын губернатор лауазымы қарастырылды.&lt;ref&gt;Berkeley and Carteret (1664).&lt;/ref&gt; Осы тәртіппен тағайындалған алғашқы губернатор [[Филип Картерет (губернатор)|Филип Картерет]] болды. Ол [[Элизабет (Нью-Джерси)|Элизабеттаун]] қаласының негізін қалады. Отаршылар жыл сайын [[Квит-рента|жер рентасын]] төлеуге міндеттелді. Салық жинауда қиындықтарға тап болған лорд Беркли 1674 жылғы 18 наурызда отардағы өз үлесін Лондоннан шыққан квакер кәсіпкері [[Эдвард Биллиндж]]ге сатты.&lt;ref&gt;Gerlach (2002), 384.&lt;/ref&gt; Бұл сатылым Нью-Джерсидің [[Шығыс Джерси]] және [[Батыс Джерси]] болып бөлінуіне әкелді. Алайда екі аумақтың арасындағы шекара тек 1676 жылы жасалған [[Бес тарапты келісім]] бойынша белгіленді. 1701–1765 жылдар аралығында отаршылар даулы отарлық шекараларға байланысты [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] барысында бірнеше рет қақтығысты.

1702 жылғы 15 сәуірде [[Анна (Ұлыбритания патшайымы)|Анна патшайым]] Батыс және Шығыс Джерсиді біртұтас [[корольдік отар]] — Нью-Джерси провинциясына біріктірді.&lt;ref name=Elson3&gt;Elson (1904), 148.&lt;/ref&gt; [[Эдвард Хайд, Кларендонның 3-графы]] корольдік отардың алғашқы губернаторы болды. 1708 жылы Хайд қызмет бабын теріс пайдалану, парақорлық және сыбайлас жемқорлық айыптары бойынша Англияға кері шақырылғаннан кейін Нью-Йорк губернаторына Нью-Джерсиді де басқару міндеті жүктелді.&lt;ref name=Elson3/&gt; Ақырында, 1738 жылы [[II Джордж (Ұлыбритания патшасы)|II Георг]] король Нью-Джерсиді басқару үшін жеке губернатор — [[Льюис Моррис (губернатор)|Льюис Морристі]] тағайындады.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;

1776 жылғы қаңтарда отарды басқару үшін сайланған делегаттардан тұратын [[Нью-Джерси провинциялық конгресі]] құрылды. 15 маусымда Конгресс корольдік губернатор [[Уильям Франклин]]ді «осы елдің бостандықтарының жауы» деп жариялап, тұтқындауға бұйрық берді.&lt;ref name=Skemp&gt;Skemp (1990), 192.&lt;/ref&gt; 1776 жылғы 21 маусымда Нью-Джерси өз делегаттарына Континенттік конгресте тәуелсіздік жариялау туралы шешімге қосылу өкілеттігін берді. Көп ұзамай, 2 шілдеде [[Нью-Джерси штатының конституциясы]] қабылданды. [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]] Нью-Джерсидің отарлық мәртебесін жойды.&lt;ref name=&quot;John&quot; /&gt;

== Пенсильвания провинциясы ==
{{Толық мақала|Пенсильвания провинциясы}}
[[Сурет:ChesterCourtHouse.JPG|thumb|upright=1.3|Пенсильваниядағы [[1724 жылғы Честер сот ғимараты|Честер сот ғимараты]] 1724 жылы салынған.]]
1681 жылғы 4 наурызда [[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] корольдік биліктің оның отбасына берешек қарызын өтеу үшін [[Уильям Пенн]]ге Пенсильвания отарын құруға арналған жерлерді берді.&lt;ref name=gov&gt;Pennsylvania Society of Governors (1916), 180-181.&lt;/ref&gt; Отарға аттанар алдында Пенн [[Пенсильванияның басқару тәртібі]] атты құжатты әзірледі. Онда [[Достар діни қоғамы]] мен жергілікті байырғы халықтарды қоса алғанда, көптеген топтарға қатысты діни төзімділік таныту көзделді.&lt;ref name=Penn&gt;Penn (1682).&lt;/ref&gt; Пенсильвания [[жеке меншік отар]] болғандықтан, оны Пенн басқарды, алайда тұрғындары бұрынғысынша ағылшын тәжінің билігіне және заңдарына бағынды.&lt;ref name=Penn/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt; Пенннің немере туысы [[Уильям Маркем (губернатор)|Уильям Маркем]] отардың алғашқы губернатор орынбасары болды.&lt;ref name=gov/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt;

Пенсильванияның шекаралары [[42° солтүстік ендік параллелі]] мен [[39° солтүстік ендік параллелі]] арқылы белгіленді. Провинция [[Делавэр өзені]]мен, сондай-ақ Нью-Йорк, Мэриленд және Нью-Джерси отарларымен шектесті.&lt;ref name=PHMC&gt;Pennsylvania State History.&lt;/ref&gt; 1704 жылы Йорк герцогы Пеннге берген нидерланд жерлері Пенсильваниядан бөлініп, қайтадан Делавэр отарының құрамына кірді.&lt;ref name=Penn/&gt; 1692–1694 жылдары Англиядағы революция салдарынан Пенн өз отарын басқару құқығынан айырылды. Пенсильвания ассамблеясы осы мүмкіндікті пайдаланып, [[Дэвид Ллойд (судья)|Дэвид Ллойд]] бастаған сайланбалы лауазымды тұлғалардың өкілеттіктерін кеңейтуді талап етті. 1669 және 1701 жылдары отарға жасаған сапарларынан кейін Пенн ақырында олардың Артықшылықтар хартиясын конституцияға енгізуге келісім берді.&lt;ref name=PHMC/&gt; 1764 жылы британдықтар батысқа қарай қоныстануға тыйым салғаннан кейін отаршылар арасындағы және олардың жергілікті байырғы халықтармен қақтығыстары күшейді. 1773 жылы [[Артур Сент-Клэр]] Пенсильванияға адал қарулы қоныстанушыларға қарсы әскер басқарған виргиниялық офицерді тұтқындауға бұйрық берді. Пенсильванияда революциялық көңіл күй күшейе түсті, ал Америкадағы ең ірі қала — [[Филадельфия]] көп ұзамай [[Континенттік конгресс]]тің жиналыс өткізетін орнына айналды. Жергілікті халық сайлаған революционерлердің [[1776 жылғы Пенсильвания конституциясы]]н жариялауы отар тарихын аяқтап, [[Пенсильвания|Пенсильвания достастығының]] тарихына бастау болды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>trh0w2v2ilw9bka2yrsaix3obat1lwy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683691</id>
      <parentid>3683688</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:22:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Пенсильвания провинциясы */</comment>
      <origin>3683691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18598" sha1="dg4obtcm16poxb4sxr0o6atf50o17x5" xml:space="preserve">[[Сурет:Middle Colonies USA.svg|thumb|[[АҚШ штаттарының тізімі|АҚШ штаттары]]: &lt;ul&gt;&lt;li&gt;[[Делавэр]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Джерси]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Пенсильвания]]&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;]]

'''Ортаңғы отарлар''' — [[Британ Америкасы]]ндағы [[Он үш отар]]дың [[Жаңа Англия отарлары]] мен [[Оңтүстік отарлар]] арасында орналасқан тобы. [[Чесапик отарлары]]мен бірге бұл аймақ қазіргі [[Орта Атлантика штаттары|Орта Атлантика штаттарының]] аумағына шамамен сәйкес келеді.

Аймақтың басым бөлігі британдықтар оған бақылау орнатқанға дейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарының құрамында болды. Шамамен 1664 жылы британдықтар [[Нидерланд|нидерландтармен]] соғыс барысында бұл аумақтың көп бөлігін басып алды. Жаулап алынған жерлердің басым бөлігі [[Нью-Йорк провинциясы]]ның құрамына кірді. Кейін [[Йорк герцогы]] мен [[Англия королі]] болашақ [[Нью-Джерси провинциясы]] мен [[Пенсильвания провинциясы]]ның жерлерін иелену құқығын басқа адамдарға берді. Кейін Делавэр отары Уильям Пенн негізін қалаған Пенсильваниядан бөлініп шықты.

Орталық отарлардың жері өте құнарлы болды, бұл аймақтың бидай мен басқа да астық дақылдарын экспорттайтын ірі орталыққа айналуына мүмкіндік берді. Орман алқаптарының молдығының арқасында Орталық отарларда ағаш өңдеу және кеме жасау өнеркәсібі де табысты дамыды, ал Пенсильванияда тоқыма және темір өндіру өнеркәсібі біршама жетістікке жетті. Орталық отарлар [[Солтүстік Америкадағы британ отарлары]]ның ішінде этникалық және діни құрамы жағынан ең алуан түрлі болды. Мұнда [[Англия]], [[Шотландия]], [[Ирландия]], [[Нидерланд]] және [[Германияның тарихи мемлекеттерінің тізімі|герман мемлекеттерінен]] келген қоныстанушылар өмір сүрді. Ауыл шаруашылығына жарамды жерлер өнімді әрі Еуропамен салыстырғанда әлдеқайда арзан болды. Кейінгі қоныстанушылардың арасында әртүрлі протестанттық конфессиялардың өкілдері болды. Орталық отарларда олардың құқықтары [[дін бостандығы]] туралы жазбаша заңдармен қорғалды. Мұндай діни төзімділік сол кезең үшін өте сирек құбылыс болып, Орталық отарларды басқа британ отарларынан ерекшелендірді.

== Тарихы ==
1609 жылы [[Генри Гудзон]] [[Нидерланд Ост-Үнді компаниясы]]ның тапсырмасымен Орталық отарлар аумағын зерттеді. Ол [[Гудзон өзені]]мен қазіргі [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] қаласына дейін жүзіп барып, сондай-ақ [[Делавэр шығанағы]] бойындағы жерлерді зерттеді. 1610–1616 жылдар аралығында нидерландтар бірнеше экспедиция ұйымдастырып, аймақты одан әрі зерттеп, карталарын жасады. Алғашқы нидерланд қоныстары 1613 жылы салынып, 1614 жылдан бастап карталарда [[Жаңа Нидерланд]] атауы пайда болды. Кейін Швецияның қаржылай қолдауымен [[Петер Минуит|Жаңа Нидерландтың үшінші губернаторы]] 1638 жылы Делавэр шығанағы маңында [[Жаңа Швеция]] отарының негізін қалады. 1655 жылы бұл аумақты [[Нидерланд отарлық империясы|нидерландтар]] қайтадан өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Jaap Jacobs, ''The Colony of New Netherland: A Dutch Settlement in Seventeenth-Century America'' (2nd ed. Cornell University Press; 2009)&lt;/ref&gt; 1664 жылғы қазанда [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның қарсаңында ағылшындар бұл жерлердің басым бөлігін нидерландтардан жаулап алды. 1667 жылы соғыс нидерландтардың жеңісімен аяқталғанына қарамастан, ағылшындар Жаңа Нидерландты өз иелігінде сақтап қалды. Олар отарды [[II Карл (Англия королі)|Англия королінің]] бауыры — [[Йорк герцогы]]ның құрметіне Нью-Йорк деп өзгертті. Йорк герцогы жеке пайдасын көздеп, [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Реставрация|соғыстың басталуына түрткі болғандардың бірі]] әрі [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Англия|Жаңа Нидерландқа жасалған шабуылдың қолбасшысы]] болған еді.&lt;ref name=Turner&gt;Turner (1948), 83.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Kammen&gt;Kammen (1996), 71-72.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jonathan I. Israel, ''The Dutch Republic, Its Rise, Greatness and Fall, 1477–1806'', p. 2.&lt;/ref&gt; 1673 жылы нидерландтар аймақты [[Жаңа Нидерландты қайта жаулап алу|қайтадан жаулап алды]], алайда келесі жылы [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша одан бас тартты. Осы келісім [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның аяқталуына алып келді.

== Нью-Джерси провинциясы ==
{{Толық мақала|Берген (Жаңа Нидерланд)|Нью-Джерси провинциясы}}
[[Сурет:Wpdms east west new jersey.png|thumb|[[Батыс Нью-Джерси]] (сол жақта) мен [[Шығыс Нью-Джерси]]дің (оң жақта) шекаралары көрсетілген карта]]
[[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] Нью-Джерсидегі [[Гудзон өзені]]нің батысындағы жерлердің атауын өзгертіп, Жаңа Англия мен Мэриленд арасындағы аумақты кейін [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] деген атпен король тағына отырған бауыры Йорк герцогына жеке меншік отар ретінде берді.&lt;ref name=Turner/&gt; Кейін II Яков Гудзон өзені мен [[Делавэр өзені]] арасындағы жерлерді [[Англиядағы азамат соғысы]] кезінде өзіне адал болған екі досына — [[сэр Джордж Картерет]] пен [[Джон Беркли, Страттонның 1-бароны|Страттон лорды Берклиге]] сыйға тартты. Осы жер иеліктерінің негізінде Нью-Джерси провинциясы құрылды.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;John&quot;&gt;John E. Pomfret, ''Colonial New Jersey: A History'' (1973)&lt;/ref&gt;

1665 жылы Нью-Джерсиге қоныстанушыларды тарту мақсатында [[Концессия және келісім]] құжаты әзірленді. Бұл құжатта дін бостандығы, отар жиналысының мақұлдауынсыз салық салуға тыйым салу және отар иелері тағайындайтын губернатор лауазымы қарастырылды.&lt;ref&gt;Berkeley and Carteret (1664).&lt;/ref&gt; Осы тәртіппен тағайындалған алғашқы губернатор [[Филип Картерет (губернатор)|Филип Картерет]] болды. Ол [[Элизабет (Нью-Джерси)|Элизабеттаун]] қаласының негізін қалады. Отаршылар жыл сайын [[Квит-рента|жер рентасын]] төлеуге міндеттелді. Салық жинауда қиындықтарға тап болған лорд Беркли 1674 жылғы 18 наурызда отардағы өз үлесін Лондоннан шыққан квакер кәсіпкері [[Эдвард Биллиндж]]ге сатты.&lt;ref&gt;Gerlach (2002), 384.&lt;/ref&gt; Бұл сатылым Нью-Джерсидің [[Шығыс Джерси]] және [[Батыс Джерси]] болып бөлінуіне әкелді. Алайда екі аумақтың арасындағы шекара тек 1676 жылы жасалған [[Бес тарапты келісім]] бойынша белгіленді. 1701–1765 жылдар аралығында отаршылар даулы отарлық шекараларға байланысты [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] барысында бірнеше рет қақтығысты.

1702 жылғы 15 сәуірде [[Анна (Ұлыбритания патшайымы)|Анна патшайым]] Батыс және Шығыс Джерсиді біртұтас [[корольдік отар]] — Нью-Джерси провинциясына біріктірді.&lt;ref name=Elson3&gt;Elson (1904), 148.&lt;/ref&gt; [[Эдвард Хайд, Кларендонның 3-графы]] корольдік отардың алғашқы губернаторы болды. 1708 жылы Хайд қызмет бабын теріс пайдалану, парақорлық және сыбайлас жемқорлық айыптары бойынша Англияға кері шақырылғаннан кейін Нью-Йорк губернаторына Нью-Джерсиді де басқару міндеті жүктелді.&lt;ref name=Elson3/&gt; Ақырында, 1738 жылы [[II Джордж (Ұлыбритания патшасы)|II Георг]] король Нью-Джерсиді басқару үшін жеке губернатор — [[Льюис Моррис (губернатор)|Льюис Морристі]] тағайындады.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;

1776 жылғы қаңтарда отарды басқару үшін сайланған делегаттардан тұратын [[Нью-Джерси провинциялық конгресі]] құрылды. 15 маусымда Конгресс корольдік губернатор [[Уильям Франклин]]ді «осы елдің бостандықтарының жауы» деп жариялап, тұтқындауға бұйрық берді.&lt;ref name=Skemp&gt;Skemp (1990), 192.&lt;/ref&gt; 1776 жылғы 21 маусымда Нью-Джерси өз делегаттарына Континенттік конгресте тәуелсіздік жариялау туралы шешімге қосылу өкілеттігін берді. Көп ұзамай, 2 шілдеде [[Нью-Джерси штатының конституциясы]] қабылданды. [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]] Нью-Джерсидің отарлық мәртебесін жойды.&lt;ref name=&quot;John&quot; /&gt;

== Пенсильвания провинциясы ==
{{Толық мақала|Пенсильвания провинциясы}}
[[Сурет:ChesterCourtHouse.JPG|thumb|upright=1.3|Пенсильваниядағы [[1724 жылғы Честер сот ғимараты|Честер сот ғимараты]] 1724 жылы салынған.]]
1681 жылғы 4 наурызда [[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] корольдік биліктің оның отбасына берешек қарызын өтеу үшін [[Уильям Пенн]]ге Пенсильвания отарын құруға арналған жерлерді берді.&lt;ref name=gov&gt;Pennsylvania Society of Governors (1916), 180-181.&lt;/ref&gt; Отарға аттанар алдында Пенн [[Пенсильванияның басқару тәртібі]] атты құжатты әзірледі. Онда [[Достар діни қоғамы]] мен жергілікті байырғы халықтарды қоса алғанда, көптеген топтарға қатысты діни төзімділік таныту көзделді.&lt;ref name=Penn&gt;Penn (1682).&lt;/ref&gt; Пенсильвания [[жеке меншік отар]] болғандықтан, оны Пенн басқарды, алайда тұрғындары бұрынғысынша ағылшын тәжінің билігіне және заңдарына бағынды.&lt;ref name=Penn/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt; Пенннің немере туысы [[Уильям Маркем (губернатор)|Уильям Маркем]] отардың алғашқы губернатор орынбасары болды.&lt;ref name=gov/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt;

Пенсильванияның шекаралары [[42° солтүстік ендік параллелі]] мен [[39° солтүстік ендік параллелі]] арқылы белгіленді. Провинция [[Делавэр өзені]]мен, сондай-ақ Нью-Йорк, Мэриленд және Нью-Джерси отарларымен шектесті.&lt;ref name=PHMC&gt;Pennsylvania State History.&lt;/ref&gt; 1704 жылы Йорк герцогы Пеннге берген нидерланд жерлері Пенсильваниядан бөлініп, қайтадан Делавэр отарының құрамына кірді.&lt;ref name=Penn/&gt; 1692–1694 жылдары Англиядағы революция салдарынан Пенн өз отарын басқару құқығынан айырылды. Пенсильвания ассамблеясы осы мүмкіндікті пайдаланып, [[Дэвид Ллойд (судья)|Дэвид Ллойд]] бастаған сайланбалы лауазымды тұлғалардың өкілеттіктерін кеңейтуді талап етті. 1669 және 1701 жылдары отарға жасаған сапарларынан кейін Пенн ақырында олардың Артықшылықтар хартиясын конституцияға енгізуге келісім берді.&lt;ref name=PHMC/&gt; 1764 жылы британдықтар батысқа қарай қоныстануға тыйым салғаннан кейін отаршылар арасындағы және олардың жергілікті байырғы халықтармен қақтығыстары күшейді. 1773 жылы [[Артур Сент-Клэр]] Пенсильванияға адал қарулы қоныстанушыларға қарсы әскер басқарған виргиниялық офицерді тұтқындауға бұйрық берді. Пенсильванияда революциялық көңіл күй күшейе түсті, ал Америкадағы ең ірі қала — [[Филадельфия]] көп ұзамай [[Континенттік конгресс]]тің жиналыс өткізетін орнына айналды. Жергілікті халық сайлаған революционерлердің [[1776 жылғы Пенсильвания конституциясы]]н жариялауы отар тарихын аяқтап, [[Пенсильвания|Пенсильвания достастығының]] тарихына бастау болды.

== Нью-Йорк провинциясы ==
{{Толық мақала|Нью-Йорк провинциясы|Жаңа Нидерланд}}
Нью-Йорк аумағындағы алғашқы нидерланд қоныстары шамамен 1613 жылы пайда болды. 1664 жылы ағылшындар [[Жаңа Нидерланд]] отарын нидерландтардан басып алып, оны корольдің бауыры — [[Йорк герцогы]]ның (кейінгі [[II Яков (Англия королі)|II Яков корольдің]]) құрметіне Нью-Йорк провинциясы деп өзгертті.&lt;ref name=Kammen/&gt; 1673 жылғы шілдеде [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]] кезінде нидерландтар отарды қайтадан басып алды, алайда [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша оны [[Суринам]]ның орнына ағылшындарға қайтарды. Йорк герцогы отарды ешқашан өзі басқарған жоқ: оның орнына басқару ісін жүргізу үшін губернаторлар, кеңес мүшелері және басқа да лауазымды тұлғаларды тағайындады. [[Ричард Николлс]] Нью-Йорктің алғашқы губернаторы болды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>dg4obtcm16poxb4sxr0o6atf50o17x5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683692</id>
      <parentid>3683691</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:23:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Нью-Йорк провинциясы */</comment>
      <origin>3683692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19709" sha1="56wgqsm1qfpnfn9hmqygly0ipf4jqjl" xml:space="preserve">[[Сурет:Middle Colonies USA.svg|thumb|[[АҚШ штаттарының тізімі|АҚШ штаттары]]: &lt;ul&gt;&lt;li&gt;[[Делавэр]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Джерси]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Пенсильвания]]&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;]]

'''Ортаңғы отарлар''' — [[Британ Америкасы]]ндағы [[Он үш отар]]дың [[Жаңа Англия отарлары]] мен [[Оңтүстік отарлар]] арасында орналасқан тобы. [[Чесапик отарлары]]мен бірге бұл аймақ қазіргі [[Орта Атлантика штаттары|Орта Атлантика штаттарының]] аумағына шамамен сәйкес келеді.

Аймақтың басым бөлігі британдықтар оған бақылау орнатқанға дейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарының құрамында болды. Шамамен 1664 жылы британдықтар [[Нидерланд|нидерландтармен]] соғыс барысында бұл аумақтың көп бөлігін басып алды. Жаулап алынған жерлердің басым бөлігі [[Нью-Йорк провинциясы]]ның құрамына кірді. Кейін [[Йорк герцогы]] мен [[Англия королі]] болашақ [[Нью-Джерси провинциясы]] мен [[Пенсильвания провинциясы]]ның жерлерін иелену құқығын басқа адамдарға берді. Кейін Делавэр отары Уильям Пенн негізін қалаған Пенсильваниядан бөлініп шықты.

Орталық отарлардың жері өте құнарлы болды, бұл аймақтың бидай мен басқа да астық дақылдарын экспорттайтын ірі орталыққа айналуына мүмкіндік берді. Орман алқаптарының молдығының арқасында Орталық отарларда ағаш өңдеу және кеме жасау өнеркәсібі де табысты дамыды, ал Пенсильванияда тоқыма және темір өндіру өнеркәсібі біршама жетістікке жетті. Орталық отарлар [[Солтүстік Америкадағы британ отарлары]]ның ішінде этникалық және діни құрамы жағынан ең алуан түрлі болды. Мұнда [[Англия]], [[Шотландия]], [[Ирландия]], [[Нидерланд]] және [[Германияның тарихи мемлекеттерінің тізімі|герман мемлекеттерінен]] келген қоныстанушылар өмір сүрді. Ауыл шаруашылығына жарамды жерлер өнімді әрі Еуропамен салыстырғанда әлдеқайда арзан болды. Кейінгі қоныстанушылардың арасында әртүрлі протестанттық конфессиялардың өкілдері болды. Орталық отарларда олардың құқықтары [[дін бостандығы]] туралы жазбаша заңдармен қорғалды. Мұндай діни төзімділік сол кезең үшін өте сирек құбылыс болып, Орталық отарларды басқа британ отарларынан ерекшелендірді.

== Тарихы ==
1609 жылы [[Генри Гудзон]] [[Нидерланд Ост-Үнді компаниясы]]ның тапсырмасымен Орталық отарлар аумағын зерттеді. Ол [[Гудзон өзені]]мен қазіргі [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] қаласына дейін жүзіп барып, сондай-ақ [[Делавэр шығанағы]] бойындағы жерлерді зерттеді. 1610–1616 жылдар аралығында нидерландтар бірнеше экспедиция ұйымдастырып, аймақты одан әрі зерттеп, карталарын жасады. Алғашқы нидерланд қоныстары 1613 жылы салынып, 1614 жылдан бастап карталарда [[Жаңа Нидерланд]] атауы пайда болды. Кейін Швецияның қаржылай қолдауымен [[Петер Минуит|Жаңа Нидерландтың үшінші губернаторы]] 1638 жылы Делавэр шығанағы маңында [[Жаңа Швеция]] отарының негізін қалады. 1655 жылы бұл аумақты [[Нидерланд отарлық империясы|нидерландтар]] қайтадан өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Jaap Jacobs, ''The Colony of New Netherland: A Dutch Settlement in Seventeenth-Century America'' (2nd ed. Cornell University Press; 2009)&lt;/ref&gt; 1664 жылғы қазанда [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның қарсаңында ағылшындар бұл жерлердің басым бөлігін нидерландтардан жаулап алды. 1667 жылы соғыс нидерландтардың жеңісімен аяқталғанына қарамастан, ағылшындар Жаңа Нидерландты өз иелігінде сақтап қалды. Олар отарды [[II Карл (Англия королі)|Англия королінің]] бауыры — [[Йорк герцогы]]ның құрметіне Нью-Йорк деп өзгертті. Йорк герцогы жеке пайдасын көздеп, [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Реставрация|соғыстың басталуына түрткі болғандардың бірі]] әрі [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Англия|Жаңа Нидерландқа жасалған шабуылдың қолбасшысы]] болған еді.&lt;ref name=Turner&gt;Turner (1948), 83.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Kammen&gt;Kammen (1996), 71-72.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jonathan I. Israel, ''The Dutch Republic, Its Rise, Greatness and Fall, 1477–1806'', p. 2.&lt;/ref&gt; 1673 жылы нидерландтар аймақты [[Жаңа Нидерландты қайта жаулап алу|қайтадан жаулап алды]], алайда келесі жылы [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша одан бас тартты. Осы келісім [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның аяқталуына алып келді.

== Нью-Джерси провинциясы ==
{{Толық мақала|Берген (Жаңа Нидерланд)|Нью-Джерси провинциясы}}
[[Сурет:Wpdms east west new jersey.png|thumb|[[Батыс Нью-Джерси]] (сол жақта) мен [[Шығыс Нью-Джерси]]дің (оң жақта) шекаралары көрсетілген карта]]
[[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] Нью-Джерсидегі [[Гудзон өзені]]нің батысындағы жерлердің атауын өзгертіп, Жаңа Англия мен Мэриленд арасындағы аумақты кейін [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] деген атпен король тағына отырған бауыры Йорк герцогына жеке меншік отар ретінде берді.&lt;ref name=Turner/&gt; Кейін II Яков Гудзон өзені мен [[Делавэр өзені]] арасындағы жерлерді [[Англиядағы азамат соғысы]] кезінде өзіне адал болған екі досына — [[сэр Джордж Картерет]] пен [[Джон Беркли, Страттонның 1-бароны|Страттон лорды Берклиге]] сыйға тартты. Осы жер иеліктерінің негізінде Нью-Джерси провинциясы құрылды.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;John&quot;&gt;John E. Pomfret, ''Colonial New Jersey: A History'' (1973)&lt;/ref&gt;

1665 жылы Нью-Джерсиге қоныстанушыларды тарту мақсатында [[Концессия және келісім]] құжаты әзірленді. Бұл құжатта дін бостандығы, отар жиналысының мақұлдауынсыз салық салуға тыйым салу және отар иелері тағайындайтын губернатор лауазымы қарастырылды.&lt;ref&gt;Berkeley and Carteret (1664).&lt;/ref&gt; Осы тәртіппен тағайындалған алғашқы губернатор [[Филип Картерет (губернатор)|Филип Картерет]] болды. Ол [[Элизабет (Нью-Джерси)|Элизабеттаун]] қаласының негізін қалады. Отаршылар жыл сайын [[Квит-рента|жер рентасын]] төлеуге міндеттелді. Салық жинауда қиындықтарға тап болған лорд Беркли 1674 жылғы 18 наурызда отардағы өз үлесін Лондоннан шыққан квакер кәсіпкері [[Эдвард Биллиндж]]ге сатты.&lt;ref&gt;Gerlach (2002), 384.&lt;/ref&gt; Бұл сатылым Нью-Джерсидің [[Шығыс Джерси]] және [[Батыс Джерси]] болып бөлінуіне әкелді. Алайда екі аумақтың арасындағы шекара тек 1676 жылы жасалған [[Бес тарапты келісім]] бойынша белгіленді. 1701–1765 жылдар аралығында отаршылар даулы отарлық шекараларға байланысты [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] барысында бірнеше рет қақтығысты.

1702 жылғы 15 сәуірде [[Анна (Ұлыбритания патшайымы)|Анна патшайым]] Батыс және Шығыс Джерсиді біртұтас [[корольдік отар]] — Нью-Джерси провинциясына біріктірді.&lt;ref name=Elson3&gt;Elson (1904), 148.&lt;/ref&gt; [[Эдвард Хайд, Кларендонның 3-графы]] корольдік отардың алғашқы губернаторы болды. 1708 жылы Хайд қызмет бабын теріс пайдалану, парақорлық және сыбайлас жемқорлық айыптары бойынша Англияға кері шақырылғаннан кейін Нью-Йорк губернаторына Нью-Джерсиді де басқару міндеті жүктелді.&lt;ref name=Elson3/&gt; Ақырында, 1738 жылы [[II Джордж (Ұлыбритания патшасы)|II Георг]] король Нью-Джерсиді басқару үшін жеке губернатор — [[Льюис Моррис (губернатор)|Льюис Морристі]] тағайындады.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;

1776 жылғы қаңтарда отарды басқару үшін сайланған делегаттардан тұратын [[Нью-Джерси провинциялық конгресі]] құрылды. 15 маусымда Конгресс корольдік губернатор [[Уильям Франклин]]ді «осы елдің бостандықтарының жауы» деп жариялап, тұтқындауға бұйрық берді.&lt;ref name=Skemp&gt;Skemp (1990), 192.&lt;/ref&gt; 1776 жылғы 21 маусымда Нью-Джерси өз делегаттарына Континенттік конгресте тәуелсіздік жариялау туралы шешімге қосылу өкілеттігін берді. Көп ұзамай, 2 шілдеде [[Нью-Джерси штатының конституциясы]] қабылданды. [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]] Нью-Джерсидің отарлық мәртебесін жойды.&lt;ref name=&quot;John&quot; /&gt;

== Пенсильвания провинциясы ==
{{Толық мақала|Пенсильвания провинциясы}}
[[Сурет:ChesterCourtHouse.JPG|thumb|upright=1.3|Пенсильваниядағы [[1724 жылғы Честер сот ғимараты|Честер сот ғимараты]] 1724 жылы салынған.]]
1681 жылғы 4 наурызда [[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] корольдік биліктің оның отбасына берешек қарызын өтеу үшін [[Уильям Пенн]]ге Пенсильвания отарын құруға арналған жерлерді берді.&lt;ref name=gov&gt;Pennsylvania Society of Governors (1916), 180-181.&lt;/ref&gt; Отарға аттанар алдында Пенн [[Пенсильванияның басқару тәртібі]] атты құжатты әзірледі. Онда [[Достар діни қоғамы]] мен жергілікті байырғы халықтарды қоса алғанда, көптеген топтарға қатысты діни төзімділік таныту көзделді.&lt;ref name=Penn&gt;Penn (1682).&lt;/ref&gt; Пенсильвания [[жеке меншік отар]] болғандықтан, оны Пенн басқарды, алайда тұрғындары бұрынғысынша ағылшын тәжінің билігіне және заңдарына бағынды.&lt;ref name=Penn/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt; Пенннің немере туысы [[Уильям Маркем (губернатор)|Уильям Маркем]] отардың алғашқы губернатор орынбасары болды.&lt;ref name=gov/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt;

Пенсильванияның шекаралары [[42° солтүстік ендік параллелі]] мен [[39° солтүстік ендік параллелі]] арқылы белгіленді. Провинция [[Делавэр өзені]]мен, сондай-ақ Нью-Йорк, Мэриленд және Нью-Джерси отарларымен шектесті.&lt;ref name=PHMC&gt;Pennsylvania State History.&lt;/ref&gt; 1704 жылы Йорк герцогы Пеннге берген нидерланд жерлері Пенсильваниядан бөлініп, қайтадан Делавэр отарының құрамына кірді.&lt;ref name=Penn/&gt; 1692–1694 жылдары Англиядағы революция салдарынан Пенн өз отарын басқару құқығынан айырылды. Пенсильвания ассамблеясы осы мүмкіндікті пайдаланып, [[Дэвид Ллойд (судья)|Дэвид Ллойд]] бастаған сайланбалы лауазымды тұлғалардың өкілеттіктерін кеңейтуді талап етті. 1669 және 1701 жылдары отарға жасаған сапарларынан кейін Пенн ақырында олардың Артықшылықтар хартиясын конституцияға енгізуге келісім берді.&lt;ref name=PHMC/&gt; 1764 жылы британдықтар батысқа қарай қоныстануға тыйым салғаннан кейін отаршылар арасындағы және олардың жергілікті байырғы халықтармен қақтығыстары күшейді. 1773 жылы [[Артур Сент-Клэр]] Пенсильванияға адал қарулы қоныстанушыларға қарсы әскер басқарған виргиниялық офицерді тұтқындауға бұйрық берді. Пенсильванияда революциялық көңіл күй күшейе түсті, ал Америкадағы ең ірі қала — [[Филадельфия]] көп ұзамай [[Континенттік конгресс]]тің жиналыс өткізетін орнына айналды. Жергілікті халық сайлаған революционерлердің [[1776 жылғы Пенсильвания конституциясы]]н жариялауы отар тарихын аяқтап, [[Пенсильвания|Пенсильвания достастығының]] тарихына бастау болды.

== Нью-Йорк провинциясы ==
{{Толық мақала|Нью-Йорк провинциясы|Жаңа Нидерланд}}
Нью-Йорк аумағындағы алғашқы нидерланд қоныстары шамамен 1613 жылы пайда болды. 1664 жылы ағылшындар [[Жаңа Нидерланд]] отарын нидерландтардан басып алып, оны корольдің бауыры — [[Йорк герцогы]]ның (кейінгі [[II Яков (Англия королі)|II Яков корольдің]]) құрметіне Нью-Йорк провинциясы деп өзгертті.&lt;ref name=Kammen/&gt; 1673 жылғы шілдеде [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]] кезінде нидерландтар отарды қайтадан басып алды, алайда [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша оны [[Суринам]]ның орнына ағылшындарға қайтарды. Йорк герцогы отарды ешқашан өзі басқарған жоқ: оның орнына басқару ісін жүргізу үшін губернаторлар, кеңес мүшелері және басқа да лауазымды тұлғаларды тағайындады. [[Ричард Николлс]] Нью-Йорктің алғашқы губернаторы болды.

1665 жылы Нью-Джерси провинциясы Нью-Йорктен бөлініп шықты. Алайда [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] 1769 жылы түпкілікті шекаралар белгіленгенге дейін жалғасты. Бұл шекараларды 1772 жылы заң шығарушы жиналыстар, ал 1773 жылы король бекітті. 1683 жылғы қазанда отарлық ассамблея шақырылып, Нью-Йорк өз ассамблеясы құрылған ең соңғы отар болды. 1683 жылғы 30 қазанда конституция әзірленіп, қабылданды. Ол отаршыларға көптеген құқықтар, соның ішінде [[өкілдіксіз салық салуға болмайды]] қағидатына негізделген құқық берді. Алайда конституция туралы білген II Яков оны жарамсыз деп жариялады.&lt;ref name=Kammen/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>56wgqsm1qfpnfn9hmqygly0ipf4jqjl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683696</id>
      <parentid>3683692</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:26:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Нью-Йорк провинциясы */</comment>
      <origin>3683696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21549" sha1="50xc15rplg4g61f5zoth6tbz033rpwd" xml:space="preserve">[[Сурет:Middle Colonies USA.svg|thumb|[[АҚШ штаттарының тізімі|АҚШ штаттары]]: &lt;ul&gt;&lt;li&gt;[[Делавэр]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Джерси]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Пенсильвания]]&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;]]

'''Ортаңғы отарлар''' — [[Британ Америкасы]]ндағы [[Он үш отар]]дың [[Жаңа Англия отарлары]] мен [[Оңтүстік отарлар]] арасында орналасқан тобы. [[Чесапик отарлары]]мен бірге бұл аймақ қазіргі [[Орта Атлантика штаттары|Орта Атлантика штаттарының]] аумағына шамамен сәйкес келеді.

Аймақтың басым бөлігі британдықтар оған бақылау орнатқанға дейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарының құрамында болды. Шамамен 1664 жылы британдықтар [[Нидерланд|нидерландтармен]] соғыс барысында бұл аумақтың көп бөлігін басып алды. Жаулап алынған жерлердің басым бөлігі [[Нью-Йорк провинциясы]]ның құрамына кірді. Кейін [[Йорк герцогы]] мен [[Англия королі]] болашақ [[Нью-Джерси провинциясы]] мен [[Пенсильвания провинциясы]]ның жерлерін иелену құқығын басқа адамдарға берді. Кейін Делавэр отары Уильям Пенн негізін қалаған Пенсильваниядан бөлініп шықты.

Орталық отарлардың жері өте құнарлы болды, бұл аймақтың бидай мен басқа да астық дақылдарын экспорттайтын ірі орталыққа айналуына мүмкіндік берді. Орман алқаптарының молдығының арқасында Орталық отарларда ағаш өңдеу және кеме жасау өнеркәсібі де табысты дамыды, ал Пенсильванияда тоқыма және темір өндіру өнеркәсібі біршама жетістікке жетті. Орталық отарлар [[Солтүстік Америкадағы британ отарлары]]ның ішінде этникалық және діни құрамы жағынан ең алуан түрлі болды. Мұнда [[Англия]], [[Шотландия]], [[Ирландия]], [[Нидерланд]] және [[Германияның тарихи мемлекеттерінің тізімі|герман мемлекеттерінен]] келген қоныстанушылар өмір сүрді. Ауыл шаруашылығына жарамды жерлер өнімді әрі Еуропамен салыстырғанда әлдеқайда арзан болды. Кейінгі қоныстанушылардың арасында әртүрлі протестанттық конфессиялардың өкілдері болды. Орталық отарларда олардың құқықтары [[дін бостандығы]] туралы жазбаша заңдармен қорғалды. Мұндай діни төзімділік сол кезең үшін өте сирек құбылыс болып, Орталық отарларды басқа британ отарларынан ерекшелендірді.

== Тарихы ==
1609 жылы [[Генри Гудзон]] [[Нидерланд Ост-Үнді компаниясы]]ның тапсырмасымен Орталық отарлар аумағын зерттеді. Ол [[Гудзон өзені]]мен қазіргі [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] қаласына дейін жүзіп барып, сондай-ақ [[Делавэр шығанағы]] бойындағы жерлерді зерттеді. 1610–1616 жылдар аралығында нидерландтар бірнеше экспедиция ұйымдастырып, аймақты одан әрі зерттеп, карталарын жасады. Алғашқы нидерланд қоныстары 1613 жылы салынып, 1614 жылдан бастап карталарда [[Жаңа Нидерланд]] атауы пайда болды. Кейін Швецияның қаржылай қолдауымен [[Петер Минуит|Жаңа Нидерландтың үшінші губернаторы]] 1638 жылы Делавэр шығанағы маңында [[Жаңа Швеция]] отарының негізін қалады. 1655 жылы бұл аумақты [[Нидерланд отарлық империясы|нидерландтар]] қайтадан өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Jaap Jacobs, ''The Colony of New Netherland: A Dutch Settlement in Seventeenth-Century America'' (2nd ed. Cornell University Press; 2009)&lt;/ref&gt; 1664 жылғы қазанда [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның қарсаңында ағылшындар бұл жерлердің басым бөлігін нидерландтардан жаулап алды. 1667 жылы соғыс нидерландтардың жеңісімен аяқталғанына қарамастан, ағылшындар Жаңа Нидерландты өз иелігінде сақтап қалды. Олар отарды [[II Карл (Англия королі)|Англия королінің]] бауыры — [[Йорк герцогы]]ның құрметіне Нью-Йорк деп өзгертті. Йорк герцогы жеке пайдасын көздеп, [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Реставрация|соғыстың басталуына түрткі болғандардың бірі]] әрі [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Англия|Жаңа Нидерландқа жасалған шабуылдың қолбасшысы]] болған еді.&lt;ref name=Turner&gt;Turner (1948), 83.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Kammen&gt;Kammen (1996), 71-72.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jonathan I. Israel, ''The Dutch Republic, Its Rise, Greatness and Fall, 1477–1806'', p. 2.&lt;/ref&gt; 1673 жылы нидерландтар аймақты [[Жаңа Нидерландты қайта жаулап алу|қайтадан жаулап алды]], алайда келесі жылы [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша одан бас тартты. Осы келісім [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның аяқталуына алып келді.

== Нью-Джерси провинциясы ==
{{Толық мақала|Берген (Жаңа Нидерланд)|Нью-Джерси провинциясы}}
[[Сурет:Wpdms east west new jersey.png|thumb|[[Батыс Нью-Джерси]] (сол жақта) мен [[Шығыс Нью-Джерси]]дің (оң жақта) шекаралары көрсетілген карта]]
[[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] Нью-Джерсидегі [[Гудзон өзені]]нің батысындағы жерлердің атауын өзгертіп, Жаңа Англия мен Мэриленд арасындағы аумақты кейін [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] деген атпен король тағына отырған бауыры Йорк герцогына жеке меншік отар ретінде берді.&lt;ref name=Turner/&gt; Кейін II Яков Гудзон өзені мен [[Делавэр өзені]] арасындағы жерлерді [[Англиядағы азамат соғысы]] кезінде өзіне адал болған екі досына — [[сэр Джордж Картерет]] пен [[Джон Беркли, Страттонның 1-бароны|Страттон лорды Берклиге]] сыйға тартты. Осы жер иеліктерінің негізінде Нью-Джерси провинциясы құрылды.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;John&quot;&gt;John E. Pomfret, ''Colonial New Jersey: A History'' (1973)&lt;/ref&gt;

1665 жылы Нью-Джерсиге қоныстанушыларды тарту мақсатында [[Концессия және келісім]] құжаты әзірленді. Бұл құжатта дін бостандығы, отар жиналысының мақұлдауынсыз салық салуға тыйым салу және отар иелері тағайындайтын губернатор лауазымы қарастырылды.&lt;ref&gt;Berkeley and Carteret (1664).&lt;/ref&gt; Осы тәртіппен тағайындалған алғашқы губернатор [[Филип Картерет (губернатор)|Филип Картерет]] болды. Ол [[Элизабет (Нью-Джерси)|Элизабеттаун]] қаласының негізін қалады. Отаршылар жыл сайын [[Квит-рента|жер рентасын]] төлеуге міндеттелді. Салық жинауда қиындықтарға тап болған лорд Беркли 1674 жылғы 18 наурызда отардағы өз үлесін Лондоннан шыққан квакер кәсіпкері [[Эдвард Биллиндж]]ге сатты.&lt;ref&gt;Gerlach (2002), 384.&lt;/ref&gt; Бұл сатылым Нью-Джерсидің [[Шығыс Джерси]] және [[Батыс Джерси]] болып бөлінуіне әкелді. Алайда екі аумақтың арасындағы шекара тек 1676 жылы жасалған [[Бес тарапты келісім]] бойынша белгіленді. 1701–1765 жылдар аралығында отаршылар даулы отарлық шекараларға байланысты [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] барысында бірнеше рет қақтығысты.

1702 жылғы 15 сәуірде [[Анна (Ұлыбритания патшайымы)|Анна патшайым]] Батыс және Шығыс Джерсиді біртұтас [[корольдік отар]] — Нью-Джерси провинциясына біріктірді.&lt;ref name=Elson3&gt;Elson (1904), 148.&lt;/ref&gt; [[Эдвард Хайд, Кларендонның 3-графы]] корольдік отардың алғашқы губернаторы болды. 1708 жылы Хайд қызмет бабын теріс пайдалану, парақорлық және сыбайлас жемқорлық айыптары бойынша Англияға кері шақырылғаннан кейін Нью-Йорк губернаторына Нью-Джерсиді де басқару міндеті жүктелді.&lt;ref name=Elson3/&gt; Ақырында, 1738 жылы [[II Джордж (Ұлыбритания патшасы)|II Георг]] король Нью-Джерсиді басқару үшін жеке губернатор — [[Льюис Моррис (губернатор)|Льюис Морристі]] тағайындады.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;

1776 жылғы қаңтарда отарды басқару үшін сайланған делегаттардан тұратын [[Нью-Джерси провинциялық конгресі]] құрылды. 15 маусымда Конгресс корольдік губернатор [[Уильям Франклин]]ді «осы елдің бостандықтарының жауы» деп жариялап, тұтқындауға бұйрық берді.&lt;ref name=Skemp&gt;Skemp (1990), 192.&lt;/ref&gt; 1776 жылғы 21 маусымда Нью-Джерси өз делегаттарына Континенттік конгресте тәуелсіздік жариялау туралы шешімге қосылу өкілеттігін берді. Көп ұзамай, 2 шілдеде [[Нью-Джерси штатының конституциясы]] қабылданды. [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]] Нью-Джерсидің отарлық мәртебесін жойды.&lt;ref name=&quot;John&quot; /&gt;

== Пенсильвания провинциясы ==
{{Толық мақала|Пенсильвания провинциясы}}
[[Сурет:ChesterCourtHouse.JPG|thumb|upright=1.3|Пенсильваниядағы [[1724 жылғы Честер сот ғимараты|Честер сот ғимараты]] 1724 жылы салынған.]]
1681 жылғы 4 наурызда [[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] корольдік биліктің оның отбасына берешек қарызын өтеу үшін [[Уильям Пенн]]ге Пенсильвания отарын құруға арналған жерлерді берді.&lt;ref name=gov&gt;Pennsylvania Society of Governors (1916), 180-181.&lt;/ref&gt; Отарға аттанар алдында Пенн [[Пенсильванияның басқару тәртібі]] атты құжатты әзірледі. Онда [[Достар діни қоғамы]] мен жергілікті байырғы халықтарды қоса алғанда, көптеген топтарға қатысты діни төзімділік таныту көзделді.&lt;ref name=Penn&gt;Penn (1682).&lt;/ref&gt; Пенсильвания [[жеке меншік отар]] болғандықтан, оны Пенн басқарды, алайда тұрғындары бұрынғысынша ағылшын тәжінің билігіне және заңдарына бағынды.&lt;ref name=Penn/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt; Пенннің немере туысы [[Уильям Маркем (губернатор)|Уильям Маркем]] отардың алғашқы губернатор орынбасары болды.&lt;ref name=gov/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt;

Пенсильванияның шекаралары [[42° солтүстік ендік параллелі]] мен [[39° солтүстік ендік параллелі]] арқылы белгіленді. Провинция [[Делавэр өзені]]мен, сондай-ақ Нью-Йорк, Мэриленд және Нью-Джерси отарларымен шектесті.&lt;ref name=PHMC&gt;Pennsylvania State History.&lt;/ref&gt; 1704 жылы Йорк герцогы Пеннге берген нидерланд жерлері Пенсильваниядан бөлініп, қайтадан Делавэр отарының құрамына кірді.&lt;ref name=Penn/&gt; 1692–1694 жылдары Англиядағы революция салдарынан Пенн өз отарын басқару құқығынан айырылды. Пенсильвания ассамблеясы осы мүмкіндікті пайдаланып, [[Дэвид Ллойд (судья)|Дэвид Ллойд]] бастаған сайланбалы лауазымды тұлғалардың өкілеттіктерін кеңейтуді талап етті. 1669 және 1701 жылдары отарға жасаған сапарларынан кейін Пенн ақырында олардың Артықшылықтар хартиясын конституцияға енгізуге келісім берді.&lt;ref name=PHMC/&gt; 1764 жылы британдықтар батысқа қарай қоныстануға тыйым салғаннан кейін отаршылар арасындағы және олардың жергілікті байырғы халықтармен қақтығыстары күшейді. 1773 жылы [[Артур Сент-Клэр]] Пенсильванияға адал қарулы қоныстанушыларға қарсы әскер басқарған виргиниялық офицерді тұтқындауға бұйрық берді. Пенсильванияда революциялық көңіл күй күшейе түсті, ал Америкадағы ең ірі қала — [[Филадельфия]] көп ұзамай [[Континенттік конгресс]]тің жиналыс өткізетін орнына айналды. Жергілікті халық сайлаған революционерлердің [[1776 жылғы Пенсильвания конституциясы]]н жариялауы отар тарихын аяқтап, [[Пенсильвания|Пенсильвания достастығының]] тарихына бастау болды.

== Нью-Йорк провинциясы ==
{{Толық мақала|Нью-Йорк провинциясы|Жаңа Нидерланд}}
Нью-Йорк аумағындағы алғашқы нидерланд қоныстары шамамен 1613 жылы пайда болды. 1664 жылы ағылшындар [[Жаңа Нидерланд]] отарын нидерландтардан басып алып, оны корольдің бауыры — [[Йорк герцогы]]ның (кейінгі [[II Яков (Англия королі)|II Яков корольдің]]) құрметіне Нью-Йорк провинциясы деп өзгертті.&lt;ref name=Kammen/&gt; 1673 жылғы шілдеде [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]] кезінде нидерландтар отарды қайтадан басып алды, алайда [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша оны [[Суринам]]ның орнына ағылшындарға қайтарды. Йорк герцогы отарды ешқашан өзі басқарған жоқ: оның орнына басқару ісін жүргізу үшін губернаторлар, кеңес мүшелері және басқа да лауазымды тұлғаларды тағайындады. [[Ричард Николлс]] Нью-Йорктің алғашқы губернаторы болды.

1665 жылы Нью-Джерси провинциясы Нью-Йорктен бөлініп шықты. Алайда [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] 1769 жылы түпкілікті шекаралар белгіленгенге дейін жалғасты. Бұл шекараларды 1772 жылы заң шығарушы жиналыстар, ал 1773 жылы король бекітті. 1683 жылғы қазанда отарлық ассамблея шақырылып, Нью-Йорк өз ассамблеясы құрылған ең соңғы отар болды. 1683 жылғы 30 қазанда конституция әзірленіп, қабылданды. Ол отаршыларға көптеген құқықтар, соның ішінде [[өкілдіксіз салық салуға болмайды]] қағидатына негізделген құқық берді. Алайда конституция туралы білген II Яков оны жарамсыз деп жариялады.&lt;ref name=Kammen/&gt;

Йорк герцогы Англия королі II Яков болғаннан кейін Нью-Йорк корольдік провинцияға айналды. 1688 жылғы мамырда провинция қысқа уақытқа [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енді. II Яков тақтан тайдырылған кезде Нью-Йорк тұрғындары [[Лейслер көтерілісі]] барысында корольдік губернаторға қарсы бас көтерді.&lt;ref&gt;Jerome R.  Reich, ''Leisler's Rebellion: A Study of Democracy in New York, 1664-1720'' (1953)&lt;/ref&gt; 1691 жылғы наурызда [[Генри Слоутер]] губернатор болып тағайындалғаннан кейін көтеріліс басылып, оның жетекшісі [[Якоб Лейслер]] тұтқындалды, сотқа тартылды және мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен өлім жазасына кесілді. Көп ұзамай Нью-Йорктің жарғысы мен конституциясы қалпына келтірілді. 1775 жылғы сәуірде [[Патриоттар (Америка революциясы)|америкалық патриоттар]] отарлық ассамблеяның орнына [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]]н құрды. 1775 жылғы 19 қазанда губернатор [[Уильям Трайон]] мен барлық корольдік шенеуніктер отардан қуылды. 1776 жылғы шілдеде [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]]ның қабылдануымен жаңа штаттың отарлық мәртебесі аяқталды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>50xc15rplg4g61f5zoth6tbz033rpwd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683697</id>
      <parentid>3683696</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:29:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Нью-Йорк провинциясы */</comment>
      <origin>3683697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23036" sha1="2gbee5fn4mrmr6u5bnovldjb9gjhcx1" xml:space="preserve">[[Сурет:Middle Colonies USA.svg|thumb|[[АҚШ штаттарының тізімі|АҚШ штаттары]]: &lt;ul&gt;&lt;li&gt;[[Делавэр]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Джерси]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Пенсильвания]]&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;]]

'''Ортаңғы отарлар''' — [[Британ Америкасы]]ндағы [[Он үш отар]]дың [[Жаңа Англия отарлары]] мен [[Оңтүстік отарлар]] арасында орналасқан тобы. [[Чесапик отарлары]]мен бірге бұл аймақ қазіргі [[Орта Атлантика штаттары|Орта Атлантика штаттарының]] аумағына шамамен сәйкес келеді.

Аймақтың басым бөлігі британдықтар оған бақылау орнатқанға дейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарының құрамында болды. Шамамен 1664 жылы британдықтар [[Нидерланд|нидерландтармен]] соғыс барысында бұл аумақтың көп бөлігін басып алды. Жаулап алынған жерлердің басым бөлігі [[Нью-Йорк провинциясы]]ның құрамына кірді. Кейін [[Йорк герцогы]] мен [[Англия королі]] болашақ [[Нью-Джерси провинциясы]] мен [[Пенсильвания провинциясы]]ның жерлерін иелену құқығын басқа адамдарға берді. Кейін Делавэр отары Уильям Пенн негізін қалаған Пенсильваниядан бөлініп шықты.

Орталық отарлардың жері өте құнарлы болды, бұл аймақтың бидай мен басқа да астық дақылдарын экспорттайтын ірі орталыққа айналуына мүмкіндік берді. Орман алқаптарының молдығының арқасында Орталық отарларда ағаш өңдеу және кеме жасау өнеркәсібі де табысты дамыды, ал Пенсильванияда тоқыма және темір өндіру өнеркәсібі біршама жетістікке жетті. Орталық отарлар [[Солтүстік Америкадағы британ отарлары]]ның ішінде этникалық және діни құрамы жағынан ең алуан түрлі болды. Мұнда [[Англия]], [[Шотландия]], [[Ирландия]], [[Нидерланд]] және [[Германияның тарихи мемлекеттерінің тізімі|герман мемлекеттерінен]] келген қоныстанушылар өмір сүрді. Ауыл шаруашылығына жарамды жерлер өнімді әрі Еуропамен салыстырғанда әлдеқайда арзан болды. Кейінгі қоныстанушылардың арасында әртүрлі протестанттық конфессиялардың өкілдері болды. Орталық отарларда олардың құқықтары [[дін бостандығы]] туралы жазбаша заңдармен қорғалды. Мұндай діни төзімділік сол кезең үшін өте сирек құбылыс болып, Орталық отарларды басқа британ отарларынан ерекшелендірді.

== Тарихы ==
1609 жылы [[Генри Гудзон]] [[Нидерланд Ост-Үнді компаниясы]]ның тапсырмасымен Орталық отарлар аумағын зерттеді. Ол [[Гудзон өзені]]мен қазіргі [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] қаласына дейін жүзіп барып, сондай-ақ [[Делавэр шығанағы]] бойындағы жерлерді зерттеді. 1610–1616 жылдар аралығында нидерландтар бірнеше экспедиция ұйымдастырып, аймақты одан әрі зерттеп, карталарын жасады. Алғашқы нидерланд қоныстары 1613 жылы салынып, 1614 жылдан бастап карталарда [[Жаңа Нидерланд]] атауы пайда болды. Кейін Швецияның қаржылай қолдауымен [[Петер Минуит|Жаңа Нидерландтың үшінші губернаторы]] 1638 жылы Делавэр шығанағы маңында [[Жаңа Швеция]] отарының негізін қалады. 1655 жылы бұл аумақты [[Нидерланд отарлық империясы|нидерландтар]] қайтадан өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Jaap Jacobs, ''The Colony of New Netherland: A Dutch Settlement in Seventeenth-Century America'' (2nd ed. Cornell University Press; 2009)&lt;/ref&gt; 1664 жылғы қазанда [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның қарсаңында ағылшындар бұл жерлердің басым бөлігін нидерландтардан жаулап алды. 1667 жылы соғыс нидерландтардың жеңісімен аяқталғанына қарамастан, ағылшындар Жаңа Нидерландты өз иелігінде сақтап қалды. Олар отарды [[II Карл (Англия королі)|Англия королінің]] бауыры — [[Йорк герцогы]]ның құрметіне Нью-Йорк деп өзгертті. Йорк герцогы жеке пайдасын көздеп, [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Реставрация|соғыстың басталуына түрткі болғандардың бірі]] әрі [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Англия|Жаңа Нидерландқа жасалған шабуылдың қолбасшысы]] болған еді.&lt;ref name=Turner&gt;Turner (1948), 83.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Kammen&gt;Kammen (1996), 71-72.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jonathan I. Israel, ''The Dutch Republic, Its Rise, Greatness and Fall, 1477–1806'', p. 2.&lt;/ref&gt; 1673 жылы нидерландтар аймақты [[Жаңа Нидерландты қайта жаулап алу|қайтадан жаулап алды]], алайда келесі жылы [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша одан бас тартты. Осы келісім [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның аяқталуына алып келді.

== Нью-Джерси провинциясы ==
{{Толық мақала|Берген (Жаңа Нидерланд)|Нью-Джерси провинциясы}}
[[Сурет:Wpdms east west new jersey.png|thumb|[[Батыс Нью-Джерси]] (сол жақта) мен [[Шығыс Нью-Джерси]]дің (оң жақта) шекаралары көрсетілген карта]]
[[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] Нью-Джерсидегі [[Гудзон өзені]]нің батысындағы жерлердің атауын өзгертіп, Жаңа Англия мен Мэриленд арасындағы аумақты кейін [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] деген атпен король тағына отырған бауыры Йорк герцогына жеке меншік отар ретінде берді.&lt;ref name=Turner/&gt; Кейін II Яков Гудзон өзені мен [[Делавэр өзені]] арасындағы жерлерді [[Англиядағы азамат соғысы]] кезінде өзіне адал болған екі досына — [[сэр Джордж Картерет]] пен [[Джон Беркли, Страттонның 1-бароны|Страттон лорды Берклиге]] сыйға тартты. Осы жер иеліктерінің негізінде Нью-Джерси провинциясы құрылды.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;John&quot;&gt;John E. Pomfret, ''Colonial New Jersey: A History'' (1973)&lt;/ref&gt;

1665 жылы Нью-Джерсиге қоныстанушыларды тарту мақсатында [[Концессия және келісім]] құжаты әзірленді. Бұл құжатта дін бостандығы, отар жиналысының мақұлдауынсыз салық салуға тыйым салу және отар иелері тағайындайтын губернатор лауазымы қарастырылды.&lt;ref&gt;Berkeley and Carteret (1664).&lt;/ref&gt; Осы тәртіппен тағайындалған алғашқы губернатор [[Филип Картерет (губернатор)|Филип Картерет]] болды. Ол [[Элизабет (Нью-Джерси)|Элизабеттаун]] қаласының негізін қалады. Отаршылар жыл сайын [[Квит-рента|жер рентасын]] төлеуге міндеттелді. Салық жинауда қиындықтарға тап болған лорд Беркли 1674 жылғы 18 наурызда отардағы өз үлесін Лондоннан шыққан квакер кәсіпкері [[Эдвард Биллиндж]]ге сатты.&lt;ref&gt;Gerlach (2002), 384.&lt;/ref&gt; Бұл сатылым Нью-Джерсидің [[Шығыс Джерси]] және [[Батыс Джерси]] болып бөлінуіне әкелді. Алайда екі аумақтың арасындағы шекара тек 1676 жылы жасалған [[Бес тарапты келісім]] бойынша белгіленді. 1701–1765 жылдар аралығында отаршылар даулы отарлық шекараларға байланысты [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] барысында бірнеше рет қақтығысты.

1702 жылғы 15 сәуірде [[Анна (Ұлыбритания патшайымы)|Анна патшайым]] Батыс және Шығыс Джерсиді біртұтас [[корольдік отар]] — Нью-Джерси провинциясына біріктірді.&lt;ref name=Elson3&gt;Elson (1904), 148.&lt;/ref&gt; [[Эдвард Хайд, Кларендонның 3-графы]] корольдік отардың алғашқы губернаторы болды. 1708 жылы Хайд қызмет бабын теріс пайдалану, парақорлық және сыбайлас жемқорлық айыптары бойынша Англияға кері шақырылғаннан кейін Нью-Йорк губернаторына Нью-Джерсиді де басқару міндеті жүктелді.&lt;ref name=Elson3/&gt; Ақырында, 1738 жылы [[II Джордж (Ұлыбритания патшасы)|II Георг]] король Нью-Джерсиді басқару үшін жеке губернатор — [[Льюис Моррис (губернатор)|Льюис Морристі]] тағайындады.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;

1776 жылғы қаңтарда отарды басқару үшін сайланған делегаттардан тұратын [[Нью-Джерси провинциялық конгресі]] құрылды. 15 маусымда Конгресс корольдік губернатор [[Уильям Франклин]]ді «осы елдің бостандықтарының жауы» деп жариялап, тұтқындауға бұйрық берді.&lt;ref name=Skemp&gt;Skemp (1990), 192.&lt;/ref&gt; 1776 жылғы 21 маусымда Нью-Джерси өз делегаттарына Континенттік конгресте тәуелсіздік жариялау туралы шешімге қосылу өкілеттігін берді. Көп ұзамай, 2 шілдеде [[Нью-Джерси штатының конституциясы]] қабылданды. [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]] Нью-Джерсидің отарлық мәртебесін жойды.&lt;ref name=&quot;John&quot; /&gt;

== Пенсильвания провинциясы ==
{{Толық мақала|Пенсильвания провинциясы}}
[[Сурет:ChesterCourtHouse.JPG|thumb|upright=1.3|Пенсильваниядағы [[1724 жылғы Честер сот ғимараты|Честер сот ғимараты]] 1724 жылы салынған.]]
1681 жылғы 4 наурызда [[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] корольдік биліктің оның отбасына берешек қарызын өтеу үшін [[Уильям Пенн]]ге Пенсильвания отарын құруға арналған жерлерді берді.&lt;ref name=gov&gt;Pennsylvania Society of Governors (1916), 180-181.&lt;/ref&gt; Отарға аттанар алдында Пенн [[Пенсильванияның басқару тәртібі]] атты құжатты әзірледі. Онда [[Достар діни қоғамы]] мен жергілікті байырғы халықтарды қоса алғанда, көптеген топтарға қатысты діни төзімділік таныту көзделді.&lt;ref name=Penn&gt;Penn (1682).&lt;/ref&gt; Пенсильвания [[жеке меншік отар]] болғандықтан, оны Пенн басқарды, алайда тұрғындары бұрынғысынша ағылшын тәжінің билігіне және заңдарына бағынды.&lt;ref name=Penn/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt; Пенннің немере туысы [[Уильям Маркем (губернатор)|Уильям Маркем]] отардың алғашқы губернатор орынбасары болды.&lt;ref name=gov/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt;

Пенсильванияның шекаралары [[42° солтүстік ендік параллелі]] мен [[39° солтүстік ендік параллелі]] арқылы белгіленді. Провинция [[Делавэр өзені]]мен, сондай-ақ Нью-Йорк, Мэриленд және Нью-Джерси отарларымен шектесті.&lt;ref name=PHMC&gt;Pennsylvania State History.&lt;/ref&gt; 1704 жылы Йорк герцогы Пеннге берген нидерланд жерлері Пенсильваниядан бөлініп, қайтадан Делавэр отарының құрамына кірді.&lt;ref name=Penn/&gt; 1692–1694 жылдары Англиядағы революция салдарынан Пенн өз отарын басқару құқығынан айырылды. Пенсильвания ассамблеясы осы мүмкіндікті пайдаланып, [[Дэвид Ллойд (судья)|Дэвид Ллойд]] бастаған сайланбалы лауазымды тұлғалардың өкілеттіктерін кеңейтуді талап етті. 1669 және 1701 жылдары отарға жасаған сапарларынан кейін Пенн ақырында олардың Артықшылықтар хартиясын конституцияға енгізуге келісім берді.&lt;ref name=PHMC/&gt; 1764 жылы британдықтар батысқа қарай қоныстануға тыйым салғаннан кейін отаршылар арасындағы және олардың жергілікті байырғы халықтармен қақтығыстары күшейді. 1773 жылы [[Артур Сент-Клэр]] Пенсильванияға адал қарулы қоныстанушыларға қарсы әскер басқарған виргиниялық офицерді тұтқындауға бұйрық берді. Пенсильванияда революциялық көңіл күй күшейе түсті, ал Америкадағы ең ірі қала — [[Филадельфия]] көп ұзамай [[Континенттік конгресс]]тің жиналыс өткізетін орнына айналды. Жергілікті халық сайлаған революционерлердің [[1776 жылғы Пенсильвания конституциясы]]н жариялауы отар тарихын аяқтап, [[Пенсильвания|Пенсильвания достастығының]] тарихына бастау болды.

== Нью-Йорк провинциясы ==
{{Толық мақала|Нью-Йорк провинциясы|Жаңа Нидерланд}}
Нью-Йорк аумағындағы алғашқы нидерланд қоныстары шамамен 1613 жылы пайда болды. 1664 жылы ағылшындар [[Жаңа Нидерланд]] отарын нидерландтардан басып алып, оны корольдің бауыры — [[Йорк герцогы]]ның (кейінгі [[II Яков (Англия королі)|II Яков корольдің]]) құрметіне Нью-Йорк провинциясы деп өзгертті.&lt;ref name=Kammen/&gt; 1673 жылғы шілдеде [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]] кезінде нидерландтар отарды қайтадан басып алды, алайда [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша оны [[Суринам]]ның орнына ағылшындарға қайтарды. Йорк герцогы отарды ешқашан өзі басқарған жоқ: оның орнына басқару ісін жүргізу үшін губернаторлар, кеңес мүшелері және басқа да лауазымды тұлғаларды тағайындады. [[Ричард Николлс]] Нью-Йорктің алғашқы губернаторы болды.

1665 жылы Нью-Джерси провинциясы Нью-Йорктен бөлініп шықты. Алайда [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] 1769 жылы түпкілікті шекаралар белгіленгенге дейін жалғасты. Бұл шекараларды 1772 жылы заң шығарушы жиналыстар, ал 1773 жылы король бекітті. 1683 жылғы қазанда отарлық ассамблея шақырылып, Нью-Йорк өз ассамблеясы құрылған ең соңғы отар болды. 1683 жылғы 30 қазанда конституция әзірленіп, қабылданды. Ол отаршыларға көптеген құқықтар, соның ішінде [[өкілдіксіз салық салуға болмайды]] қағидатына негізделген құқық берді. Алайда конституция туралы білген II Яков оны жарамсыз деп жариялады.&lt;ref name=Kammen/&gt;

Йорк герцогы Англия королі II Яков болғаннан кейін Нью-Йорк корольдік провинцияға айналды. 1688 жылғы мамырда провинция қысқа уақытқа [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енді. II Яков тақтан тайдырылған кезде Нью-Йорк тұрғындары [[Лейслер көтерілісі]] барысында корольдік губернаторға қарсы бас көтерді.&lt;ref&gt;Jerome R.  Reich, ''Leisler's Rebellion: A Study of Democracy in New York, 1664-1720'' (1953)&lt;/ref&gt; 1691 жылғы наурызда [[Генри Слоутер]] губернатор болып тағайындалғаннан кейін көтеріліс басылып, оның жетекшісі [[Якоб Лейслер]] тұтқындалды, сотқа тартылды және мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен өлім жазасына кесілді. Көп ұзамай Нью-Йорктің жарғысы мен конституциясы қалпына келтірілді. 1775 жылғы сәуірде [[Патриоттар (Америка революциясы)|америкалық патриоттар]] отарлық ассамблеяның орнына [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]]н құрды. 1775 жылғы 19 қазанда губернатор [[Уильям Трайон]] мен барлық корольдік шенеуніктер отардан қуылды. 1776 жылғы шілдеде [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]]ның қабылдануымен жаңа штаттың отарлық мәртебесі аяқталды.

== Делавэр отары ==
{{Толық мақала|Делавэр отары}}
1631–1655 жылдар аралығында Делавэр аумағы нидерландтар мен шведтердің қолына кезек-кезек өтті. Нидерландтар Делавэрді 1664 жылға дейін өз бақылауында ұстады. Сол жылы сэр Роберт Карр Йорк герцогы үшін [[Жаңа Амстел]]ді басып алып, оны [[Нью-Касл (Делавэр)|Нью-Касл]] деп өзгертті.&lt;ref name=Faragher&gt;Faragher (1990), 106-108&lt;/ref&gt; 1664–1682 жылдары Делавэрді герцогтың орынбасары басқарды.&lt;ref name=Faragher/&gt; 1681 жылы Уильям Пенн Пенсильвания жерлерін иелену құқығын алған кезде, Йорк герцогынан Делавэр аумағын да алды. Ол бұл жерлерді «[[Делавэр өзені]] бойындағы үш төменгі округ» деп атады.&lt;ref name=brief&gt;State of Delaware (A Brief History) (2007).&lt;/ref&gt; 1701 жылы этникалық құрамы алуан түрлі Делавэр аумағын басқаруда қиындықтарға тап болған Пенн оның тұрғындарына жеке [[отарлық ассамблея]] құруға рұқсат беруге келісті.&lt;ref name=Faragher/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>2gbee5fn4mrmr6u5bnovldjb9gjhcx1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683698</id>
      <parentid>3683697</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:31:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Делавэр отары */</comment>
      <origin>3683698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24645" sha1="ocfvpkx99s57ffh7rc9cov22flyro3v" xml:space="preserve">[[Сурет:Middle Colonies USA.svg|thumb|[[АҚШ штаттарының тізімі|АҚШ штаттары]]: &lt;ul&gt;&lt;li&gt;[[Делавэр]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Джерси]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Пенсильвания]]&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;]]

'''Ортаңғы отарлар''' — [[Британ Америкасы]]ндағы [[Он үш отар]]дың [[Жаңа Англия отарлары]] мен [[Оңтүстік отарлар]] арасында орналасқан тобы. [[Чесапик отарлары]]мен бірге бұл аймақ қазіргі [[Орта Атлантика штаттары|Орта Атлантика штаттарының]] аумағына шамамен сәйкес келеді.

Аймақтың басым бөлігі британдықтар оған бақылау орнатқанға дейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарының құрамында болды. Шамамен 1664 жылы британдықтар [[Нидерланд|нидерландтармен]] соғыс барысында бұл аумақтың көп бөлігін басып алды. Жаулап алынған жерлердің басым бөлігі [[Нью-Йорк провинциясы]]ның құрамына кірді. Кейін [[Йорк герцогы]] мен [[Англия королі]] болашақ [[Нью-Джерси провинциясы]] мен [[Пенсильвания провинциясы]]ның жерлерін иелену құқығын басқа адамдарға берді. Кейін Делавэр отары Уильям Пенн негізін қалаған Пенсильваниядан бөлініп шықты.

Орталық отарлардың жері өте құнарлы болды, бұл аймақтың бидай мен басқа да астық дақылдарын экспорттайтын ірі орталыққа айналуына мүмкіндік берді. Орман алқаптарының молдығының арқасында Орталық отарларда ағаш өңдеу және кеме жасау өнеркәсібі де табысты дамыды, ал Пенсильванияда тоқыма және темір өндіру өнеркәсібі біршама жетістікке жетті. Орталық отарлар [[Солтүстік Америкадағы британ отарлары]]ның ішінде этникалық және діни құрамы жағынан ең алуан түрлі болды. Мұнда [[Англия]], [[Шотландия]], [[Ирландия]], [[Нидерланд]] және [[Германияның тарихи мемлекеттерінің тізімі|герман мемлекеттерінен]] келген қоныстанушылар өмір сүрді. Ауыл шаруашылығына жарамды жерлер өнімді әрі Еуропамен салыстырғанда әлдеқайда арзан болды. Кейінгі қоныстанушылардың арасында әртүрлі протестанттық конфессиялардың өкілдері болды. Орталық отарларда олардың құқықтары [[дін бостандығы]] туралы жазбаша заңдармен қорғалды. Мұндай діни төзімділік сол кезең үшін өте сирек құбылыс болып, Орталық отарларды басқа британ отарларынан ерекшелендірді.

== Тарихы ==
1609 жылы [[Генри Гудзон]] [[Нидерланд Ост-Үнді компаниясы]]ның тапсырмасымен Орталық отарлар аумағын зерттеді. Ол [[Гудзон өзені]]мен қазіргі [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] қаласына дейін жүзіп барып, сондай-ақ [[Делавэр шығанағы]] бойындағы жерлерді зерттеді. 1610–1616 жылдар аралығында нидерландтар бірнеше экспедиция ұйымдастырып, аймақты одан әрі зерттеп, карталарын жасады. Алғашқы нидерланд қоныстары 1613 жылы салынып, 1614 жылдан бастап карталарда [[Жаңа Нидерланд]] атауы пайда болды. Кейін Швецияның қаржылай қолдауымен [[Петер Минуит|Жаңа Нидерландтың үшінші губернаторы]] 1638 жылы Делавэр шығанағы маңында [[Жаңа Швеция]] отарының негізін қалады. 1655 жылы бұл аумақты [[Нидерланд отарлық империясы|нидерландтар]] қайтадан өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Jaap Jacobs, ''The Colony of New Netherland: A Dutch Settlement in Seventeenth-Century America'' (2nd ed. Cornell University Press; 2009)&lt;/ref&gt; 1664 жылғы қазанда [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның қарсаңында ағылшындар бұл жерлердің басым бөлігін нидерландтардан жаулап алды. 1667 жылы соғыс нидерландтардың жеңісімен аяқталғанына қарамастан, ағылшындар Жаңа Нидерландты өз иелігінде сақтап қалды. Олар отарды [[II Карл (Англия королі)|Англия королінің]] бауыры — [[Йорк герцогы]]ның құрметіне Нью-Йорк деп өзгертті. Йорк герцогы жеке пайдасын көздеп, [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Реставрация|соғыстың басталуына түрткі болғандардың бірі]] әрі [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Англия|Жаңа Нидерландқа жасалған шабуылдың қолбасшысы]] болған еді.&lt;ref name=Turner&gt;Turner (1948), 83.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Kammen&gt;Kammen (1996), 71-72.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jonathan I. Israel, ''The Dutch Republic, Its Rise, Greatness and Fall, 1477–1806'', p. 2.&lt;/ref&gt; 1673 жылы нидерландтар аймақты [[Жаңа Нидерландты қайта жаулап алу|қайтадан жаулап алды]], алайда келесі жылы [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша одан бас тартты. Осы келісім [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның аяқталуына алып келді.

== Нью-Джерси провинциясы ==
{{Толық мақала|Берген (Жаңа Нидерланд)|Нью-Джерси провинциясы}}
[[Сурет:Wpdms east west new jersey.png|thumb|[[Батыс Нью-Джерси]] (сол жақта) мен [[Шығыс Нью-Джерси]]дің (оң жақта) шекаралары көрсетілген карта]]
[[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] Нью-Джерсидегі [[Гудзон өзені]]нің батысындағы жерлердің атауын өзгертіп, Жаңа Англия мен Мэриленд арасындағы аумақты кейін [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] деген атпен король тағына отырған бауыры Йорк герцогына жеке меншік отар ретінде берді.&lt;ref name=Turner/&gt; Кейін II Яков Гудзон өзені мен [[Делавэр өзені]] арасындағы жерлерді [[Англиядағы азамат соғысы]] кезінде өзіне адал болған екі досына — [[сэр Джордж Картерет]] пен [[Джон Беркли, Страттонның 1-бароны|Страттон лорды Берклиге]] сыйға тартты. Осы жер иеліктерінің негізінде Нью-Джерси провинциясы құрылды.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;John&quot;&gt;John E. Pomfret, ''Colonial New Jersey: A History'' (1973)&lt;/ref&gt;

1665 жылы Нью-Джерсиге қоныстанушыларды тарту мақсатында [[Концессия және келісім]] құжаты әзірленді. Бұл құжатта дін бостандығы, отар жиналысының мақұлдауынсыз салық салуға тыйым салу және отар иелері тағайындайтын губернатор лауазымы қарастырылды.&lt;ref&gt;Berkeley and Carteret (1664).&lt;/ref&gt; Осы тәртіппен тағайындалған алғашқы губернатор [[Филип Картерет (губернатор)|Филип Картерет]] болды. Ол [[Элизабет (Нью-Джерси)|Элизабеттаун]] қаласының негізін қалады. Отаршылар жыл сайын [[Квит-рента|жер рентасын]] төлеуге міндеттелді. Салық жинауда қиындықтарға тап болған лорд Беркли 1674 жылғы 18 наурызда отардағы өз үлесін Лондоннан шыққан квакер кәсіпкері [[Эдвард Биллиндж]]ге сатты.&lt;ref&gt;Gerlach (2002), 384.&lt;/ref&gt; Бұл сатылым Нью-Джерсидің [[Шығыс Джерси]] және [[Батыс Джерси]] болып бөлінуіне әкелді. Алайда екі аумақтың арасындағы шекара тек 1676 жылы жасалған [[Бес тарапты келісім]] бойынша белгіленді. 1701–1765 жылдар аралығында отаршылар даулы отарлық шекараларға байланысты [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] барысында бірнеше рет қақтығысты.

1702 жылғы 15 сәуірде [[Анна (Ұлыбритания патшайымы)|Анна патшайым]] Батыс және Шығыс Джерсиді біртұтас [[корольдік отар]] — Нью-Джерси провинциясына біріктірді.&lt;ref name=Elson3&gt;Elson (1904), 148.&lt;/ref&gt; [[Эдвард Хайд, Кларендонның 3-графы]] корольдік отардың алғашқы губернаторы болды. 1708 жылы Хайд қызмет бабын теріс пайдалану, парақорлық және сыбайлас жемқорлық айыптары бойынша Англияға кері шақырылғаннан кейін Нью-Йорк губернаторына Нью-Джерсиді де басқару міндеті жүктелді.&lt;ref name=Elson3/&gt; Ақырында, 1738 жылы [[II Джордж (Ұлыбритания патшасы)|II Георг]] король Нью-Джерсиді басқару үшін жеке губернатор — [[Льюис Моррис (губернатор)|Льюис Морристі]] тағайындады.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;

1776 жылғы қаңтарда отарды басқару үшін сайланған делегаттардан тұратын [[Нью-Джерси провинциялық конгресі]] құрылды. 15 маусымда Конгресс корольдік губернатор [[Уильям Франклин]]ді «осы елдің бостандықтарының жауы» деп жариялап, тұтқындауға бұйрық берді.&lt;ref name=Skemp&gt;Skemp (1990), 192.&lt;/ref&gt; 1776 жылғы 21 маусымда Нью-Джерси өз делегаттарына Континенттік конгресте тәуелсіздік жариялау туралы шешімге қосылу өкілеттігін берді. Көп ұзамай, 2 шілдеде [[Нью-Джерси штатының конституциясы]] қабылданды. [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]] Нью-Джерсидің отарлық мәртебесін жойды.&lt;ref name=&quot;John&quot; /&gt;

== Пенсильвания провинциясы ==
{{Толық мақала|Пенсильвания провинциясы}}
[[Сурет:ChesterCourtHouse.JPG|thumb|upright=1.3|Пенсильваниядағы [[1724 жылғы Честер сот ғимараты|Честер сот ғимараты]] 1724 жылы салынған.]]
1681 жылғы 4 наурызда [[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] корольдік биліктің оның отбасына берешек қарызын өтеу үшін [[Уильям Пенн]]ге Пенсильвания отарын құруға арналған жерлерді берді.&lt;ref name=gov&gt;Pennsylvania Society of Governors (1916), 180-181.&lt;/ref&gt; Отарға аттанар алдында Пенн [[Пенсильванияның басқару тәртібі]] атты құжатты әзірледі. Онда [[Достар діни қоғамы]] мен жергілікті байырғы халықтарды қоса алғанда, көптеген топтарға қатысты діни төзімділік таныту көзделді.&lt;ref name=Penn&gt;Penn (1682).&lt;/ref&gt; Пенсильвания [[жеке меншік отар]] болғандықтан, оны Пенн басқарды, алайда тұрғындары бұрынғысынша ағылшын тәжінің билігіне және заңдарына бағынды.&lt;ref name=Penn/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt; Пенннің немере туысы [[Уильям Маркем (губернатор)|Уильям Маркем]] отардың алғашқы губернатор орынбасары болды.&lt;ref name=gov/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt;

Пенсильванияның шекаралары [[42° солтүстік ендік параллелі]] мен [[39° солтүстік ендік параллелі]] арқылы белгіленді. Провинция [[Делавэр өзені]]мен, сондай-ақ Нью-Йорк, Мэриленд және Нью-Джерси отарларымен шектесті.&lt;ref name=PHMC&gt;Pennsylvania State History.&lt;/ref&gt; 1704 жылы Йорк герцогы Пеннге берген нидерланд жерлері Пенсильваниядан бөлініп, қайтадан Делавэр отарының құрамына кірді.&lt;ref name=Penn/&gt; 1692–1694 жылдары Англиядағы революция салдарынан Пенн өз отарын басқару құқығынан айырылды. Пенсильвания ассамблеясы осы мүмкіндікті пайдаланып, [[Дэвид Ллойд (судья)|Дэвид Ллойд]] бастаған сайланбалы лауазымды тұлғалардың өкілеттіктерін кеңейтуді талап етті. 1669 және 1701 жылдары отарға жасаған сапарларынан кейін Пенн ақырында олардың Артықшылықтар хартиясын конституцияға енгізуге келісім берді.&lt;ref name=PHMC/&gt; 1764 жылы британдықтар батысқа қарай қоныстануға тыйым салғаннан кейін отаршылар арасындағы және олардың жергілікті байырғы халықтармен қақтығыстары күшейді. 1773 жылы [[Артур Сент-Клэр]] Пенсильванияға адал қарулы қоныстанушыларға қарсы әскер басқарған виргиниялық офицерді тұтқындауға бұйрық берді. Пенсильванияда революциялық көңіл күй күшейе түсті, ал Америкадағы ең ірі қала — [[Филадельфия]] көп ұзамай [[Континенттік конгресс]]тің жиналыс өткізетін орнына айналды. Жергілікті халық сайлаған революционерлердің [[1776 жылғы Пенсильвания конституциясы]]н жариялауы отар тарихын аяқтап, [[Пенсильвания|Пенсильвания достастығының]] тарихына бастау болды.

== Нью-Йорк провинциясы ==
{{Толық мақала|Нью-Йорк провинциясы|Жаңа Нидерланд}}
Нью-Йорк аумағындағы алғашқы нидерланд қоныстары шамамен 1613 жылы пайда болды. 1664 жылы ағылшындар [[Жаңа Нидерланд]] отарын нидерландтардан басып алып, оны корольдің бауыры — [[Йорк герцогы]]ның (кейінгі [[II Яков (Англия королі)|II Яков корольдің]]) құрметіне Нью-Йорк провинциясы деп өзгертті.&lt;ref name=Kammen/&gt; 1673 жылғы шілдеде [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]] кезінде нидерландтар отарды қайтадан басып алды, алайда [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша оны [[Суринам]]ның орнына ағылшындарға қайтарды. Йорк герцогы отарды ешқашан өзі басқарған жоқ: оның орнына басқару ісін жүргізу үшін губернаторлар, кеңес мүшелері және басқа да лауазымды тұлғаларды тағайындады. [[Ричард Николлс]] Нью-Йорктің алғашқы губернаторы болды.

1665 жылы Нью-Джерси провинциясы Нью-Йорктен бөлініп шықты. Алайда [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] 1769 жылы түпкілікті шекаралар белгіленгенге дейін жалғасты. Бұл шекараларды 1772 жылы заң шығарушы жиналыстар, ал 1773 жылы король бекітті. 1683 жылғы қазанда отарлық ассамблея шақырылып, Нью-Йорк өз ассамблеясы құрылған ең соңғы отар болды. 1683 жылғы 30 қазанда конституция әзірленіп, қабылданды. Ол отаршыларға көптеген құқықтар, соның ішінде [[өкілдіксіз салық салуға болмайды]] қағидатына негізделген құқық берді. Алайда конституция туралы білген II Яков оны жарамсыз деп жариялады.&lt;ref name=Kammen/&gt;

Йорк герцогы Англия королі II Яков болғаннан кейін Нью-Йорк корольдік провинцияға айналды. 1688 жылғы мамырда провинция қысқа уақытқа [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енді. II Яков тақтан тайдырылған кезде Нью-Йорк тұрғындары [[Лейслер көтерілісі]] барысында корольдік губернаторға қарсы бас көтерді.&lt;ref&gt;Jerome R.  Reich, ''Leisler's Rebellion: A Study of Democracy in New York, 1664-1720'' (1953)&lt;/ref&gt; 1691 жылғы наурызда [[Генри Слоутер]] губернатор болып тағайындалғаннан кейін көтеріліс басылып, оның жетекшісі [[Якоб Лейслер]] тұтқындалды, сотқа тартылды және мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен өлім жазасына кесілді. Көп ұзамай Нью-Йорктің жарғысы мен конституциясы қалпына келтірілді. 1775 жылғы сәуірде [[Патриоттар (Америка революциясы)|америкалық патриоттар]] отарлық ассамблеяның орнына [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]]н құрды. 1775 жылғы 19 қазанда губернатор [[Уильям Трайон]] мен барлық корольдік шенеуніктер отардан қуылды. 1776 жылғы шілдеде [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]]ның қабылдануымен жаңа штаттың отарлық мәртебесі аяқталды.

== Делавэр отары ==
{{Толық мақала|Делавэр отары}}
1631–1655 жылдар аралығында Делавэр аумағы нидерландтар мен шведтердің қолына кезек-кезек өтті. Нидерландтар Делавэрді 1664 жылға дейін өз бақылауында ұстады. Сол жылы сэр Роберт Карр Йорк герцогы үшін [[Жаңа Амстел]]ді басып алып, оны [[Нью-Касл (Делавэр)|Нью-Касл]] деп өзгертті.&lt;ref name=Faragher&gt;Faragher (1990), 106-108&lt;/ref&gt; 1664–1682 жылдары Делавэрді герцогтың орынбасары басқарды.&lt;ref name=Faragher/&gt; 1681 жылы Уильям Пенн Пенсильвания жерлерін иелену құқығын алған кезде, Йорк герцогынан Делавэр аумағын да алды. Ол бұл жерлерді «[[Делавэр өзені]] бойындағы үш төменгі округ» деп атады.&lt;ref name=brief&gt;State of Delaware (A Brief History) (2007).&lt;/ref&gt; 1701 жылы этникалық құрамы алуан түрлі Делавэр аумағын басқаруда қиындықтарға тап болған Пенн оның тұрғындарына жеке [[отарлық ассамблея]] құруға рұқсат беруге келісті.&lt;ref name=Faragher/&gt;

== Географиясы ==
[[Висконсин мұздануы|Ішінара мұз баспаған]] Орталық отарлардың жері құнарлы болды және топырағы негізінен тастақты болған көршілес [[Жаңа Англия отарлары]]нан айтарлықтай ерекшеленді. Астықтың көп мөлшерде экспортталуына байланысты бұл отарлар «Астық қамбасы» аталып кетті. Пенсильвания бидай, жүгері, [[қарабидай]], [[қарасора]] және [[зығыр]] экспорттайтын жетекші аймақтардың біріне айналды.&lt;ref name=PHMC/&gt; Соның нәтижесінде 1725–1840 жылдар аралығында ол отарлар, кейіннен штаттар арасындағы ең ірі азық-түлік өндіруші болды.&lt;ref&gt;Ebeling (1979)&lt;/ref&gt; [[Саскуэханна өзені]], [[Делавэр өзені]] және [[Гудзон өзені]] сияқты ағысы баяу, кеме қатынасына қолайлы кең өзендер әртүрлі кәсіпкерлік салаларының дамуына ықпал етті. Терісі бағалы аңдарды аулаушылар осы өзендерді бойлай жүрді, ал су ағысының жеткілікті болуы [[су дөңгелегі]]нің күшімен диірмендерді іске қосуға мүмкіндік берді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ocfvpkx99s57ffh7rc9cov22flyro3v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683699</id>
      <parentid>3683698</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:33:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиясы */</comment>
      <origin>3683699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26285" sha1="9xodqa6x6xbshr7zi3ei7ntuw206xl7" xml:space="preserve">[[Сурет:Middle Colonies USA.svg|thumb|[[АҚШ штаттарының тізімі|АҚШ штаттары]]: &lt;ul&gt;&lt;li&gt;[[Делавэр]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Джерси]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Пенсильвания]]&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;]]

'''Ортаңғы отарлар''' — [[Британ Америкасы]]ндағы [[Он үш отар]]дың [[Жаңа Англия отарлары]] мен [[Оңтүстік отарлар]] арасында орналасқан тобы. [[Чесапик отарлары]]мен бірге бұл аймақ қазіргі [[Орта Атлантика штаттары|Орта Атлантика штаттарының]] аумағына шамамен сәйкес келеді.

Аймақтың басым бөлігі британдықтар оған бақылау орнатқанға дейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарының құрамында болды. Шамамен 1664 жылы британдықтар [[Нидерланд|нидерландтармен]] соғыс барысында бұл аумақтың көп бөлігін басып алды. Жаулап алынған жерлердің басым бөлігі [[Нью-Йорк провинциясы]]ның құрамына кірді. Кейін [[Йорк герцогы]] мен [[Англия королі]] болашақ [[Нью-Джерси провинциясы]] мен [[Пенсильвания провинциясы]]ның жерлерін иелену құқығын басқа адамдарға берді. Кейін Делавэр отары Уильям Пенн негізін қалаған Пенсильваниядан бөлініп шықты.

Орталық отарлардың жері өте құнарлы болды, бұл аймақтың бидай мен басқа да астық дақылдарын экспорттайтын ірі орталыққа айналуына мүмкіндік берді. Орман алқаптарының молдығының арқасында Орталық отарларда ағаш өңдеу және кеме жасау өнеркәсібі де табысты дамыды, ал Пенсильванияда тоқыма және темір өндіру өнеркәсібі біршама жетістікке жетті. Орталық отарлар [[Солтүстік Америкадағы британ отарлары]]ның ішінде этникалық және діни құрамы жағынан ең алуан түрлі болды. Мұнда [[Англия]], [[Шотландия]], [[Ирландия]], [[Нидерланд]] және [[Германияның тарихи мемлекеттерінің тізімі|герман мемлекеттерінен]] келген қоныстанушылар өмір сүрді. Ауыл шаруашылығына жарамды жерлер өнімді әрі Еуропамен салыстырғанда әлдеқайда арзан болды. Кейінгі қоныстанушылардың арасында әртүрлі протестанттық конфессиялардың өкілдері болды. Орталық отарларда олардың құқықтары [[дін бостандығы]] туралы жазбаша заңдармен қорғалды. Мұндай діни төзімділік сол кезең үшін өте сирек құбылыс болып, Орталық отарларды басқа британ отарларынан ерекшелендірді.

== Тарихы ==
1609 жылы [[Генри Гудзон]] [[Нидерланд Ост-Үнді компаниясы]]ның тапсырмасымен Орталық отарлар аумағын зерттеді. Ол [[Гудзон өзені]]мен қазіргі [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] қаласына дейін жүзіп барып, сондай-ақ [[Делавэр шығанағы]] бойындағы жерлерді зерттеді. 1610–1616 жылдар аралығында нидерландтар бірнеше экспедиция ұйымдастырып, аймақты одан әрі зерттеп, карталарын жасады. Алғашқы нидерланд қоныстары 1613 жылы салынып, 1614 жылдан бастап карталарда [[Жаңа Нидерланд]] атауы пайда болды. Кейін Швецияның қаржылай қолдауымен [[Петер Минуит|Жаңа Нидерландтың үшінші губернаторы]] 1638 жылы Делавэр шығанағы маңында [[Жаңа Швеция]] отарының негізін қалады. 1655 жылы бұл аумақты [[Нидерланд отарлық империясы|нидерландтар]] қайтадан өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Jaap Jacobs, ''The Colony of New Netherland: A Dutch Settlement in Seventeenth-Century America'' (2nd ed. Cornell University Press; 2009)&lt;/ref&gt; 1664 жылғы қазанда [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның қарсаңында ағылшындар бұл жерлердің басым бөлігін нидерландтардан жаулап алды. 1667 жылы соғыс нидерландтардың жеңісімен аяқталғанына қарамастан, ағылшындар Жаңа Нидерландты өз иелігінде сақтап қалды. Олар отарды [[II Карл (Англия королі)|Англия королінің]] бауыры — [[Йорк герцогы]]ның құрметіне Нью-Йорк деп өзгертті. Йорк герцогы жеке пайдасын көздеп, [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Реставрация|соғыстың басталуына түрткі болғандардың бірі]] әрі [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Англия|Жаңа Нидерландқа жасалған шабуылдың қолбасшысы]] болған еді.&lt;ref name=Turner&gt;Turner (1948), 83.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Kammen&gt;Kammen (1996), 71-72.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jonathan I. Israel, ''The Dutch Republic, Its Rise, Greatness and Fall, 1477–1806'', p. 2.&lt;/ref&gt; 1673 жылы нидерландтар аймақты [[Жаңа Нидерландты қайта жаулап алу|қайтадан жаулап алды]], алайда келесі жылы [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша одан бас тартты. Осы келісім [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның аяқталуына алып келді.

== Нью-Джерси провинциясы ==
{{Толық мақала|Берген (Жаңа Нидерланд)|Нью-Джерси провинциясы}}
[[Сурет:Wpdms east west new jersey.png|thumb|[[Батыс Нью-Джерси]] (сол жақта) мен [[Шығыс Нью-Джерси]]дің (оң жақта) шекаралары көрсетілген карта]]
[[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] Нью-Джерсидегі [[Гудзон өзені]]нің батысындағы жерлердің атауын өзгертіп, Жаңа Англия мен Мэриленд арасындағы аумақты кейін [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] деген атпен король тағына отырған бауыры Йорк герцогына жеке меншік отар ретінде берді.&lt;ref name=Turner/&gt; Кейін II Яков Гудзон өзені мен [[Делавэр өзені]] арасындағы жерлерді [[Англиядағы азамат соғысы]] кезінде өзіне адал болған екі досына — [[сэр Джордж Картерет]] пен [[Джон Беркли, Страттонның 1-бароны|Страттон лорды Берклиге]] сыйға тартты. Осы жер иеліктерінің негізінде Нью-Джерси провинциясы құрылды.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;John&quot;&gt;John E. Pomfret, ''Colonial New Jersey: A History'' (1973)&lt;/ref&gt;

1665 жылы Нью-Джерсиге қоныстанушыларды тарту мақсатында [[Концессия және келісім]] құжаты әзірленді. Бұл құжатта дін бостандығы, отар жиналысының мақұлдауынсыз салық салуға тыйым салу және отар иелері тағайындайтын губернатор лауазымы қарастырылды.&lt;ref&gt;Berkeley and Carteret (1664).&lt;/ref&gt; Осы тәртіппен тағайындалған алғашқы губернатор [[Филип Картерет (губернатор)|Филип Картерет]] болды. Ол [[Элизабет (Нью-Джерси)|Элизабеттаун]] қаласының негізін қалады. Отаршылар жыл сайын [[Квит-рента|жер рентасын]] төлеуге міндеттелді. Салық жинауда қиындықтарға тап болған лорд Беркли 1674 жылғы 18 наурызда отардағы өз үлесін Лондоннан шыққан квакер кәсіпкері [[Эдвард Биллиндж]]ге сатты.&lt;ref&gt;Gerlach (2002), 384.&lt;/ref&gt; Бұл сатылым Нью-Джерсидің [[Шығыс Джерси]] және [[Батыс Джерси]] болып бөлінуіне әкелді. Алайда екі аумақтың арасындағы шекара тек 1676 жылы жасалған [[Бес тарапты келісім]] бойынша белгіленді. 1701–1765 жылдар аралығында отаршылар даулы отарлық шекараларға байланысты [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] барысында бірнеше рет қақтығысты.

1702 жылғы 15 сәуірде [[Анна (Ұлыбритания патшайымы)|Анна патшайым]] Батыс және Шығыс Джерсиді біртұтас [[корольдік отар]] — Нью-Джерси провинциясына біріктірді.&lt;ref name=Elson3&gt;Elson (1904), 148.&lt;/ref&gt; [[Эдвард Хайд, Кларендонның 3-графы]] корольдік отардың алғашқы губернаторы болды. 1708 жылы Хайд қызмет бабын теріс пайдалану, парақорлық және сыбайлас жемқорлық айыптары бойынша Англияға кері шақырылғаннан кейін Нью-Йорк губернаторына Нью-Джерсиді де басқару міндеті жүктелді.&lt;ref name=Elson3/&gt; Ақырында, 1738 жылы [[II Джордж (Ұлыбритания патшасы)|II Георг]] король Нью-Джерсиді басқару үшін жеке губернатор — [[Льюис Моррис (губернатор)|Льюис Морристі]] тағайындады.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;

1776 жылғы қаңтарда отарды басқару үшін сайланған делегаттардан тұратын [[Нью-Джерси провинциялық конгресі]] құрылды. 15 маусымда Конгресс корольдік губернатор [[Уильям Франклин]]ді «осы елдің бостандықтарының жауы» деп жариялап, тұтқындауға бұйрық берді.&lt;ref name=Skemp&gt;Skemp (1990), 192.&lt;/ref&gt; 1776 жылғы 21 маусымда Нью-Джерси өз делегаттарына Континенттік конгресте тәуелсіздік жариялау туралы шешімге қосылу өкілеттігін берді. Көп ұзамай, 2 шілдеде [[Нью-Джерси штатының конституциясы]] қабылданды. [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]] Нью-Джерсидің отарлық мәртебесін жойды.&lt;ref name=&quot;John&quot; /&gt;

== Пенсильвания провинциясы ==
{{Толық мақала|Пенсильвания провинциясы}}
[[Сурет:ChesterCourtHouse.JPG|thumb|upright=1.3|Пенсильваниядағы [[1724 жылғы Честер сот ғимараты|Честер сот ғимараты]] 1724 жылы салынған.]]
1681 жылғы 4 наурызда [[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] корольдік биліктің оның отбасына берешек қарызын өтеу үшін [[Уильям Пенн]]ге Пенсильвания отарын құруға арналған жерлерді берді.&lt;ref name=gov&gt;Pennsylvania Society of Governors (1916), 180-181.&lt;/ref&gt; Отарға аттанар алдында Пенн [[Пенсильванияның басқару тәртібі]] атты құжатты әзірледі. Онда [[Достар діни қоғамы]] мен жергілікті байырғы халықтарды қоса алғанда, көптеген топтарға қатысты діни төзімділік таныту көзделді.&lt;ref name=Penn&gt;Penn (1682).&lt;/ref&gt; Пенсильвания [[жеке меншік отар]] болғандықтан, оны Пенн басқарды, алайда тұрғындары бұрынғысынша ағылшын тәжінің билігіне және заңдарына бағынды.&lt;ref name=Penn/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt; Пенннің немере туысы [[Уильям Маркем (губернатор)|Уильям Маркем]] отардың алғашқы губернатор орынбасары болды.&lt;ref name=gov/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt;

Пенсильванияның шекаралары [[42° солтүстік ендік параллелі]] мен [[39° солтүстік ендік параллелі]] арқылы белгіленді. Провинция [[Делавэр өзені]]мен, сондай-ақ Нью-Йорк, Мэриленд және Нью-Джерси отарларымен шектесті.&lt;ref name=PHMC&gt;Pennsylvania State History.&lt;/ref&gt; 1704 жылы Йорк герцогы Пеннге берген нидерланд жерлері Пенсильваниядан бөлініп, қайтадан Делавэр отарының құрамына кірді.&lt;ref name=Penn/&gt; 1692–1694 жылдары Англиядағы революция салдарынан Пенн өз отарын басқару құқығынан айырылды. Пенсильвания ассамблеясы осы мүмкіндікті пайдаланып, [[Дэвид Ллойд (судья)|Дэвид Ллойд]] бастаған сайланбалы лауазымды тұлғалардың өкілеттіктерін кеңейтуді талап етті. 1669 және 1701 жылдары отарға жасаған сапарларынан кейін Пенн ақырында олардың Артықшылықтар хартиясын конституцияға енгізуге келісім берді.&lt;ref name=PHMC/&gt; 1764 жылы британдықтар батысқа қарай қоныстануға тыйым салғаннан кейін отаршылар арасындағы және олардың жергілікті байырғы халықтармен қақтығыстары күшейді. 1773 жылы [[Артур Сент-Клэр]] Пенсильванияға адал қарулы қоныстанушыларға қарсы әскер басқарған виргиниялық офицерді тұтқындауға бұйрық берді. Пенсильванияда революциялық көңіл күй күшейе түсті, ал Америкадағы ең ірі қала — [[Филадельфия]] көп ұзамай [[Континенттік конгресс]]тің жиналыс өткізетін орнына айналды. Жергілікті халық сайлаған революционерлердің [[1776 жылғы Пенсильвания конституциясы]]н жариялауы отар тарихын аяқтап, [[Пенсильвания|Пенсильвания достастығының]] тарихына бастау болды.

== Нью-Йорк провинциясы ==
{{Толық мақала|Нью-Йорк провинциясы|Жаңа Нидерланд}}
Нью-Йорк аумағындағы алғашқы нидерланд қоныстары шамамен 1613 жылы пайда болды. 1664 жылы ағылшындар [[Жаңа Нидерланд]] отарын нидерландтардан басып алып, оны корольдің бауыры — [[Йорк герцогы]]ның (кейінгі [[II Яков (Англия королі)|II Яков корольдің]]) құрметіне Нью-Йорк провинциясы деп өзгертті.&lt;ref name=Kammen/&gt; 1673 жылғы шілдеде [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]] кезінде нидерландтар отарды қайтадан басып алды, алайда [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша оны [[Суринам]]ның орнына ағылшындарға қайтарды. Йорк герцогы отарды ешқашан өзі басқарған жоқ: оның орнына басқару ісін жүргізу үшін губернаторлар, кеңес мүшелері және басқа да лауазымды тұлғаларды тағайындады. [[Ричард Николлс]] Нью-Йорктің алғашқы губернаторы болды.

1665 жылы Нью-Джерси провинциясы Нью-Йорктен бөлініп шықты. Алайда [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] 1769 жылы түпкілікті шекаралар белгіленгенге дейін жалғасты. Бұл шекараларды 1772 жылы заң шығарушы жиналыстар, ал 1773 жылы король бекітті. 1683 жылғы қазанда отарлық ассамблея шақырылып, Нью-Йорк өз ассамблеясы құрылған ең соңғы отар болды. 1683 жылғы 30 қазанда конституция әзірленіп, қабылданды. Ол отаршыларға көптеген құқықтар, соның ішінде [[өкілдіксіз салық салуға болмайды]] қағидатына негізделген құқық берді. Алайда конституция туралы білген II Яков оны жарамсыз деп жариялады.&lt;ref name=Kammen/&gt;

Йорк герцогы Англия королі II Яков болғаннан кейін Нью-Йорк корольдік провинцияға айналды. 1688 жылғы мамырда провинция қысқа уақытқа [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енді. II Яков тақтан тайдырылған кезде Нью-Йорк тұрғындары [[Лейслер көтерілісі]] барысында корольдік губернаторға қарсы бас көтерді.&lt;ref&gt;Jerome R.  Reich, ''Leisler's Rebellion: A Study of Democracy in New York, 1664-1720'' (1953)&lt;/ref&gt; 1691 жылғы наурызда [[Генри Слоутер]] губернатор болып тағайындалғаннан кейін көтеріліс басылып, оның жетекшісі [[Якоб Лейслер]] тұтқындалды, сотқа тартылды және мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен өлім жазасына кесілді. Көп ұзамай Нью-Йорктің жарғысы мен конституциясы қалпына келтірілді. 1775 жылғы сәуірде [[Патриоттар (Америка революциясы)|америкалық патриоттар]] отарлық ассамблеяның орнына [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]]н құрды. 1775 жылғы 19 қазанда губернатор [[Уильям Трайон]] мен барлық корольдік шенеуніктер отардан қуылды. 1776 жылғы шілдеде [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]]ның қабылдануымен жаңа штаттың отарлық мәртебесі аяқталды.

== Делавэр отары ==
{{Толық мақала|Делавэр отары}}
1631–1655 жылдар аралығында Делавэр аумағы нидерландтар мен шведтердің қолына кезек-кезек өтті. Нидерландтар Делавэрді 1664 жылға дейін өз бақылауында ұстады. Сол жылы сэр Роберт Карр Йорк герцогы үшін [[Жаңа Амстел]]ді басып алып, оны [[Нью-Касл (Делавэр)|Нью-Касл]] деп өзгертті.&lt;ref name=Faragher&gt;Faragher (1990), 106-108&lt;/ref&gt; 1664–1682 жылдары Делавэрді герцогтың орынбасары басқарды.&lt;ref name=Faragher/&gt; 1681 жылы Уильям Пенн Пенсильвания жерлерін иелену құқығын алған кезде, Йорк герцогынан Делавэр аумағын да алды. Ол бұл жерлерді «[[Делавэр өзені]] бойындағы үш төменгі округ» деп атады.&lt;ref name=brief&gt;State of Delaware (A Brief History) (2007).&lt;/ref&gt; 1701 жылы этникалық құрамы алуан түрлі Делавэр аумағын басқаруда қиындықтарға тап болған Пенн оның тұрғындарына жеке [[отарлық ассамблея]] құруға рұқсат беруге келісті.&lt;ref name=Faragher/&gt;

== Географиясы ==
[[Висконсин мұздануы|Ішінара мұз баспаған]] Орталық отарлардың жері құнарлы болды және топырағы негізінен тастақты болған көршілес [[Жаңа Англия отарлары]]нан айтарлықтай ерекшеленді. Астықтың көп мөлшерде экспортталуына байланысты бұл отарлар «Астық қамбасы» аталып кетті. Пенсильвания бидай, жүгері, [[қарабидай]], [[қарасора]] және [[зығыр]] экспорттайтын жетекші аймақтардың біріне айналды.&lt;ref name=PHMC/&gt; Соның нәтижесінде 1725–1840 жылдар аралығында ол отарлар, кейіннен штаттар арасындағы ең ірі азық-түлік өндіруші болды.&lt;ref&gt;Ebeling (1979)&lt;/ref&gt; [[Саскуэханна өзені]], [[Делавэр өзені]] және [[Гудзон өзені]] сияқты ағысы баяу, кеме қатынасына қолайлы кең өзендер әртүрлі кәсіпкерлік салаларының дамуына ықпал етті. Терісі бағалы аңдарды аулаушылар осы өзендерді бойлай жүрді, ал су ағысының жеткілікті болуы [[су дөңгелегі]]нің күшімен диірмендерді іске қосуға мүмкіндік берді.

== Өнеркәсібі ==
Орман алқаптарының молдығы Орталық отарларда ағаш дайындау және кеме жасау өнеркәсібінің дамуына ықпал етті. Бұл салалардың дамуы мен терең өзен сағаларының болуы [[Нью-Йорк|Нью-Йорк]] және [[Филадельфия]] сияқты маңызды порттардың пайда болуына әкелді. Орталық отарларда өнеркәсіп [[Оңтүстік отарлар]]ға қарағанда әлдеқайда жақсы дамығанымен, [[Жаңа Англия отарлары|Жаңа Англияның]] өнеркәсібімен бәсекелесе алмады. Пенсильванияда [[ағаш тілетін зауыт]]тар мен [[астық диірмені|астық диірмендері]] көп болды, ал [[тоқыма өнеркәсібі]] қарқынды дамыды. Сондай-ақ отар [[шойын]] мен одан жасалатын бұйымдардың, соның ішінде [[Пенсильванияның ұзын ұңғылы мылтығы]] мен [[Конестога арбасы]]ның ірі өндірушісіне айналды. Басқа маңызды өнеркәсіп салаларына баспа ісі, баспа өнімдерін шығару және олармен тығыз байланысты [[қағаз өндірісі]] жатты.&lt;ref name=PHMC/&gt;&lt;ref&gt;Edwin J. Perkins, ''The Economy of Colonial America'' (1988)&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>9xodqa6x6xbshr7zi3ei7ntuw206xl7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683701</id>
      <parentid>3683699</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:34:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өнеркәсібі */</comment>
      <origin>3683701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28398" sha1="8b9o6eo3rt1may9jupf006b96gq68jc" xml:space="preserve">[[Сурет:Middle Colonies USA.svg|thumb|[[АҚШ штаттарының тізімі|АҚШ штаттары]]: &lt;ul&gt;&lt;li&gt;[[Делавэр]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Джерси]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Пенсильвания]]&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;]]

'''Ортаңғы отарлар''' — [[Британ Америкасы]]ндағы [[Он үш отар]]дың [[Жаңа Англия отарлары]] мен [[Оңтүстік отарлар]] арасында орналасқан тобы. [[Чесапик отарлары]]мен бірге бұл аймақ қазіргі [[Орта Атлантика штаттары|Орта Атлантика штаттарының]] аумағына шамамен сәйкес келеді.

Аймақтың басым бөлігі британдықтар оған бақылау орнатқанға дейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарының құрамында болды. Шамамен 1664 жылы британдықтар [[Нидерланд|нидерландтармен]] соғыс барысында бұл аумақтың көп бөлігін басып алды. Жаулап алынған жерлердің басым бөлігі [[Нью-Йорк провинциясы]]ның құрамына кірді. Кейін [[Йорк герцогы]] мен [[Англия королі]] болашақ [[Нью-Джерси провинциясы]] мен [[Пенсильвания провинциясы]]ның жерлерін иелену құқығын басқа адамдарға берді. Кейін Делавэр отары Уильям Пенн негізін қалаған Пенсильваниядан бөлініп шықты.

Орталық отарлардың жері өте құнарлы болды, бұл аймақтың бидай мен басқа да астық дақылдарын экспорттайтын ірі орталыққа айналуына мүмкіндік берді. Орман алқаптарының молдығының арқасында Орталық отарларда ағаш өңдеу және кеме жасау өнеркәсібі де табысты дамыды, ал Пенсильванияда тоқыма және темір өндіру өнеркәсібі біршама жетістікке жетті. Орталық отарлар [[Солтүстік Америкадағы британ отарлары]]ның ішінде этникалық және діни құрамы жағынан ең алуан түрлі болды. Мұнда [[Англия]], [[Шотландия]], [[Ирландия]], [[Нидерланд]] және [[Германияның тарихи мемлекеттерінің тізімі|герман мемлекеттерінен]] келген қоныстанушылар өмір сүрді. Ауыл шаруашылығына жарамды жерлер өнімді әрі Еуропамен салыстырғанда әлдеқайда арзан болды. Кейінгі қоныстанушылардың арасында әртүрлі протестанттық конфессиялардың өкілдері болды. Орталық отарларда олардың құқықтары [[дін бостандығы]] туралы жазбаша заңдармен қорғалды. Мұндай діни төзімділік сол кезең үшін өте сирек құбылыс болып, Орталық отарларды басқа британ отарларынан ерекшелендірді.

== Тарихы ==
1609 жылы [[Генри Гудзон]] [[Нидерланд Ост-Үнді компаниясы]]ның тапсырмасымен Орталық отарлар аумағын зерттеді. Ол [[Гудзон өзені]]мен қазіргі [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] қаласына дейін жүзіп барып, сондай-ақ [[Делавэр шығанағы]] бойындағы жерлерді зерттеді. 1610–1616 жылдар аралығында нидерландтар бірнеше экспедиция ұйымдастырып, аймақты одан әрі зерттеп, карталарын жасады. Алғашқы нидерланд қоныстары 1613 жылы салынып, 1614 жылдан бастап карталарда [[Жаңа Нидерланд]] атауы пайда болды. Кейін Швецияның қаржылай қолдауымен [[Петер Минуит|Жаңа Нидерландтың үшінші губернаторы]] 1638 жылы Делавэр шығанағы маңында [[Жаңа Швеция]] отарының негізін қалады. 1655 жылы бұл аумақты [[Нидерланд отарлық империясы|нидерландтар]] қайтадан өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Jaap Jacobs, ''The Colony of New Netherland: A Dutch Settlement in Seventeenth-Century America'' (2nd ed. Cornell University Press; 2009)&lt;/ref&gt; 1664 жылғы қазанда [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның қарсаңында ағылшындар бұл жерлердің басым бөлігін нидерландтардан жаулап алды. 1667 жылы соғыс нидерландтардың жеңісімен аяқталғанына қарамастан, ағылшындар Жаңа Нидерландты өз иелігінде сақтап қалды. Олар отарды [[II Карл (Англия королі)|Англия королінің]] бауыры — [[Йорк герцогы]]ның құрметіне Нью-Йорк деп өзгертті. Йорк герцогы жеке пайдасын көздеп, [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Реставрация|соғыстың басталуына түрткі болғандардың бірі]] әрі [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Англия|Жаңа Нидерландқа жасалған шабуылдың қолбасшысы]] болған еді.&lt;ref name=Turner&gt;Turner (1948), 83.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Kammen&gt;Kammen (1996), 71-72.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jonathan I. Israel, ''The Dutch Republic, Its Rise, Greatness and Fall, 1477–1806'', p. 2.&lt;/ref&gt; 1673 жылы нидерландтар аймақты [[Жаңа Нидерландты қайта жаулап алу|қайтадан жаулап алды]], алайда келесі жылы [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша одан бас тартты. Осы келісім [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның аяқталуына алып келді.

== Нью-Джерси провинциясы ==
{{Толық мақала|Берген (Жаңа Нидерланд)|Нью-Джерси провинциясы}}
[[Сурет:Wpdms east west new jersey.png|thumb|[[Батыс Нью-Джерси]] (сол жақта) мен [[Шығыс Нью-Джерси]]дің (оң жақта) шекаралары көрсетілген карта]]
[[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] Нью-Джерсидегі [[Гудзон өзені]]нің батысындағы жерлердің атауын өзгертіп, Жаңа Англия мен Мэриленд арасындағы аумақты кейін [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] деген атпен король тағына отырған бауыры Йорк герцогына жеке меншік отар ретінде берді.&lt;ref name=Turner/&gt; Кейін II Яков Гудзон өзені мен [[Делавэр өзені]] арасындағы жерлерді [[Англиядағы азамат соғысы]] кезінде өзіне адал болған екі досына — [[сэр Джордж Картерет]] пен [[Джон Беркли, Страттонның 1-бароны|Страттон лорды Берклиге]] сыйға тартты. Осы жер иеліктерінің негізінде Нью-Джерси провинциясы құрылды.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;John&quot;&gt;John E. Pomfret, ''Colonial New Jersey: A History'' (1973)&lt;/ref&gt;

1665 жылы Нью-Джерсиге қоныстанушыларды тарту мақсатында [[Концессия және келісім]] құжаты әзірленді. Бұл құжатта дін бостандығы, отар жиналысының мақұлдауынсыз салық салуға тыйым салу және отар иелері тағайындайтын губернатор лауазымы қарастырылды.&lt;ref&gt;Berkeley and Carteret (1664).&lt;/ref&gt; Осы тәртіппен тағайындалған алғашқы губернатор [[Филип Картерет (губернатор)|Филип Картерет]] болды. Ол [[Элизабет (Нью-Джерси)|Элизабеттаун]] қаласының негізін қалады. Отаршылар жыл сайын [[Квит-рента|жер рентасын]] төлеуге міндеттелді. Салық жинауда қиындықтарға тап болған лорд Беркли 1674 жылғы 18 наурызда отардағы өз үлесін Лондоннан шыққан квакер кәсіпкері [[Эдвард Биллиндж]]ге сатты.&lt;ref&gt;Gerlach (2002), 384.&lt;/ref&gt; Бұл сатылым Нью-Джерсидің [[Шығыс Джерси]] және [[Батыс Джерси]] болып бөлінуіне әкелді. Алайда екі аумақтың арасындағы шекара тек 1676 жылы жасалған [[Бес тарапты келісім]] бойынша белгіленді. 1701–1765 жылдар аралығында отаршылар даулы отарлық шекараларға байланысты [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] барысында бірнеше рет қақтығысты.

1702 жылғы 15 сәуірде [[Анна (Ұлыбритания патшайымы)|Анна патшайым]] Батыс және Шығыс Джерсиді біртұтас [[корольдік отар]] — Нью-Джерси провинциясына біріктірді.&lt;ref name=Elson3&gt;Elson (1904), 148.&lt;/ref&gt; [[Эдвард Хайд, Кларендонның 3-графы]] корольдік отардың алғашқы губернаторы болды. 1708 жылы Хайд қызмет бабын теріс пайдалану, парақорлық және сыбайлас жемқорлық айыптары бойынша Англияға кері шақырылғаннан кейін Нью-Йорк губернаторына Нью-Джерсиді де басқару міндеті жүктелді.&lt;ref name=Elson3/&gt; Ақырында, 1738 жылы [[II Джордж (Ұлыбритания патшасы)|II Георг]] король Нью-Джерсиді басқару үшін жеке губернатор — [[Льюис Моррис (губернатор)|Льюис Морристі]] тағайындады.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;

1776 жылғы қаңтарда отарды басқару үшін сайланған делегаттардан тұратын [[Нью-Джерси провинциялық конгресі]] құрылды. 15 маусымда Конгресс корольдік губернатор [[Уильям Франклин]]ді «осы елдің бостандықтарының жауы» деп жариялап, тұтқындауға бұйрық берді.&lt;ref name=Skemp&gt;Skemp (1990), 192.&lt;/ref&gt; 1776 жылғы 21 маусымда Нью-Джерси өз делегаттарына Континенттік конгресте тәуелсіздік жариялау туралы шешімге қосылу өкілеттігін берді. Көп ұзамай, 2 шілдеде [[Нью-Джерси штатының конституциясы]] қабылданды. [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]] Нью-Джерсидің отарлық мәртебесін жойды.&lt;ref name=&quot;John&quot; /&gt;

== Пенсильвания провинциясы ==
{{Толық мақала|Пенсильвания провинциясы}}
[[Сурет:ChesterCourtHouse.JPG|thumb|upright=1.3|Пенсильваниядағы [[1724 жылғы Честер сот ғимараты|Честер сот ғимараты]] 1724 жылы салынған.]]
1681 жылғы 4 наурызда [[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] корольдік биліктің оның отбасына берешек қарызын өтеу үшін [[Уильям Пенн]]ге Пенсильвания отарын құруға арналған жерлерді берді.&lt;ref name=gov&gt;Pennsylvania Society of Governors (1916), 180-181.&lt;/ref&gt; Отарға аттанар алдында Пенн [[Пенсильванияның басқару тәртібі]] атты құжатты әзірледі. Онда [[Достар діни қоғамы]] мен жергілікті байырғы халықтарды қоса алғанда, көптеген топтарға қатысты діни төзімділік таныту көзделді.&lt;ref name=Penn&gt;Penn (1682).&lt;/ref&gt; Пенсильвания [[жеке меншік отар]] болғандықтан, оны Пенн басқарды, алайда тұрғындары бұрынғысынша ағылшын тәжінің билігіне және заңдарына бағынды.&lt;ref name=Penn/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt; Пенннің немере туысы [[Уильям Маркем (губернатор)|Уильям Маркем]] отардың алғашқы губернатор орынбасары болды.&lt;ref name=gov/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt;

Пенсильванияның шекаралары [[42° солтүстік ендік параллелі]] мен [[39° солтүстік ендік параллелі]] арқылы белгіленді. Провинция [[Делавэр өзені]]мен, сондай-ақ Нью-Йорк, Мэриленд және Нью-Джерси отарларымен шектесті.&lt;ref name=PHMC&gt;Pennsylvania State History.&lt;/ref&gt; 1704 жылы Йорк герцогы Пеннге берген нидерланд жерлері Пенсильваниядан бөлініп, қайтадан Делавэр отарының құрамына кірді.&lt;ref name=Penn/&gt; 1692–1694 жылдары Англиядағы революция салдарынан Пенн өз отарын басқару құқығынан айырылды. Пенсильвания ассамблеясы осы мүмкіндікті пайдаланып, [[Дэвид Ллойд (судья)|Дэвид Ллойд]] бастаған сайланбалы лауазымды тұлғалардың өкілеттіктерін кеңейтуді талап етті. 1669 және 1701 жылдары отарға жасаған сапарларынан кейін Пенн ақырында олардың Артықшылықтар хартиясын конституцияға енгізуге келісім берді.&lt;ref name=PHMC/&gt; 1764 жылы британдықтар батысқа қарай қоныстануға тыйым салғаннан кейін отаршылар арасындағы және олардың жергілікті байырғы халықтармен қақтығыстары күшейді. 1773 жылы [[Артур Сент-Клэр]] Пенсильванияға адал қарулы қоныстанушыларға қарсы әскер басқарған виргиниялық офицерді тұтқындауға бұйрық берді. Пенсильванияда революциялық көңіл күй күшейе түсті, ал Америкадағы ең ірі қала — [[Филадельфия]] көп ұзамай [[Континенттік конгресс]]тің жиналыс өткізетін орнына айналды. Жергілікті халық сайлаған революционерлердің [[1776 жылғы Пенсильвания конституциясы]]н жариялауы отар тарихын аяқтап, [[Пенсильвания|Пенсильвания достастығының]] тарихына бастау болды.

== Нью-Йорк провинциясы ==
{{Толық мақала|Нью-Йорк провинциясы|Жаңа Нидерланд}}
Нью-Йорк аумағындағы алғашқы нидерланд қоныстары шамамен 1613 жылы пайда болды. 1664 жылы ағылшындар [[Жаңа Нидерланд]] отарын нидерландтардан басып алып, оны корольдің бауыры — [[Йорк герцогы]]ның (кейінгі [[II Яков (Англия королі)|II Яков корольдің]]) құрметіне Нью-Йорк провинциясы деп өзгертті.&lt;ref name=Kammen/&gt; 1673 жылғы шілдеде [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]] кезінде нидерландтар отарды қайтадан басып алды, алайда [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша оны [[Суринам]]ның орнына ағылшындарға қайтарды. Йорк герцогы отарды ешқашан өзі басқарған жоқ: оның орнына басқару ісін жүргізу үшін губернаторлар, кеңес мүшелері және басқа да лауазымды тұлғаларды тағайындады. [[Ричард Николлс]] Нью-Йорктің алғашқы губернаторы болды.

1665 жылы Нью-Джерси провинциясы Нью-Йорктен бөлініп шықты. Алайда [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] 1769 жылы түпкілікті шекаралар белгіленгенге дейін жалғасты. Бұл шекараларды 1772 жылы заң шығарушы жиналыстар, ал 1773 жылы король бекітті. 1683 жылғы қазанда отарлық ассамблея шақырылып, Нью-Йорк өз ассамблеясы құрылған ең соңғы отар болды. 1683 жылғы 30 қазанда конституция әзірленіп, қабылданды. Ол отаршыларға көптеген құқықтар, соның ішінде [[өкілдіксіз салық салуға болмайды]] қағидатына негізделген құқық берді. Алайда конституция туралы білген II Яков оны жарамсыз деп жариялады.&lt;ref name=Kammen/&gt;

Йорк герцогы Англия королі II Яков болғаннан кейін Нью-Йорк корольдік провинцияға айналды. 1688 жылғы мамырда провинция қысқа уақытқа [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енді. II Яков тақтан тайдырылған кезде Нью-Йорк тұрғындары [[Лейслер көтерілісі]] барысында корольдік губернаторға қарсы бас көтерді.&lt;ref&gt;Jerome R.  Reich, ''Leisler's Rebellion: A Study of Democracy in New York, 1664-1720'' (1953)&lt;/ref&gt; 1691 жылғы наурызда [[Генри Слоутер]] губернатор болып тағайындалғаннан кейін көтеріліс басылып, оның жетекшісі [[Якоб Лейслер]] тұтқындалды, сотқа тартылды және мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен өлім жазасына кесілді. Көп ұзамай Нью-Йорктің жарғысы мен конституциясы қалпына келтірілді. 1775 жылғы сәуірде [[Патриоттар (Америка революциясы)|америкалық патриоттар]] отарлық ассамблеяның орнына [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]]н құрды. 1775 жылғы 19 қазанда губернатор [[Уильям Трайон]] мен барлық корольдік шенеуніктер отардан қуылды. 1776 жылғы шілдеде [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]]ның қабылдануымен жаңа штаттың отарлық мәртебесі аяқталды.

== Делавэр отары ==
{{Толық мақала|Делавэр отары}}
1631–1655 жылдар аралығында Делавэр аумағы нидерландтар мен шведтердің қолына кезек-кезек өтті. Нидерландтар Делавэрді 1664 жылға дейін өз бақылауында ұстады. Сол жылы сэр Роберт Карр Йорк герцогы үшін [[Жаңа Амстел]]ді басып алып, оны [[Нью-Касл (Делавэр)|Нью-Касл]] деп өзгертті.&lt;ref name=Faragher&gt;Faragher (1990), 106-108&lt;/ref&gt; 1664–1682 жылдары Делавэрді герцогтың орынбасары басқарды.&lt;ref name=Faragher/&gt; 1681 жылы Уильям Пенн Пенсильвания жерлерін иелену құқығын алған кезде, Йорк герцогынан Делавэр аумағын да алды. Ол бұл жерлерді «[[Делавэр өзені]] бойындағы үш төменгі округ» деп атады.&lt;ref name=brief&gt;State of Delaware (A Brief History) (2007).&lt;/ref&gt; 1701 жылы этникалық құрамы алуан түрлі Делавэр аумағын басқаруда қиындықтарға тап болған Пенн оның тұрғындарына жеке [[отарлық ассамблея]] құруға рұқсат беруге келісті.&lt;ref name=Faragher/&gt;

== Географиясы ==
[[Висконсин мұздануы|Ішінара мұз баспаған]] Орталық отарлардың жері құнарлы болды және топырағы негізінен тастақты болған көршілес [[Жаңа Англия отарлары]]нан айтарлықтай ерекшеленді. Астықтың көп мөлшерде экспортталуына байланысты бұл отарлар «Астық қамбасы» аталып кетті. Пенсильвания бидай, жүгері, [[қарабидай]], [[қарасора]] және [[зығыр]] экспорттайтын жетекші аймақтардың біріне айналды.&lt;ref name=PHMC/&gt; Соның нәтижесінде 1725–1840 жылдар аралығында ол отарлар, кейіннен штаттар арасындағы ең ірі азық-түлік өндіруші болды.&lt;ref&gt;Ebeling (1979)&lt;/ref&gt; [[Саскуэханна өзені]], [[Делавэр өзені]] және [[Гудзон өзені]] сияқты ағысы баяу, кеме қатынасына қолайлы кең өзендер әртүрлі кәсіпкерлік салаларының дамуына ықпал етті. Терісі бағалы аңдарды аулаушылар осы өзендерді бойлай жүрді, ал су ағысының жеткілікті болуы [[су дөңгелегі]]нің күшімен диірмендерді іске қосуға мүмкіндік берді.

== Өнеркәсібі ==
Орман алқаптарының молдығы Орталық отарларда ағаш дайындау және кеме жасау өнеркәсібінің дамуына ықпал етті. Бұл салалардың дамуы мен терең өзен сағаларының болуы [[Нью-Йорк|Нью-Йорк]] және [[Филадельфия]] сияқты маңызды порттардың пайда болуына әкелді. Орталық отарларда өнеркәсіп [[Оңтүстік отарлар]]ға қарағанда әлдеқайда жақсы дамығанымен, [[Жаңа Англия отарлары|Жаңа Англияның]] өнеркәсібімен бәсекелесе алмады. Пенсильванияда [[ағаш тілетін зауыт]]тар мен [[астық диірмені|астық диірмендері]] көп болды, ал [[тоқыма өнеркәсібі]] қарқынды дамыды. Сондай-ақ отар [[шойын]] мен одан жасалатын бұйымдардың, соның ішінде [[Пенсильванияның ұзын ұңғылы мылтығы]] мен [[Конестога арбасы]]ның ірі өндірушісіне айналды. Басқа маңызды өнеркәсіп салаларына баспа ісі, баспа өнімдерін шығару және олармен тығыз байланысты [[қағаз өндірісі]] жатты.&lt;ref name=PHMC/&gt;&lt;ref&gt;Edwin J. Perkins, ''The Economy of Colonial America'' (1988)&lt;/ref&gt;

== Саясаты ==
Орталық отарлардағы саяси топтар бастапқыда нақты әрі шектеулі мақсаттарды көздеген шағын бірлестіктер ретінде қалыптасты. Уақыт өте келе бұл одақтар құрамы алуан түрлі ірі саяси ұйымдарға айналды. Олардың дамуы әсіресе [[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде қарқын алды.&lt;ref name=MIT&gt;Greene (1997), 709.&lt;/ref&gt;

Орталық отарларды негізінен король тағайындаған немесе жеке меншік отарлардың губернаторлары мен сайланбалы отарлық ассамблеялар басқарды. Орталық отарлардың көптеген конституцияларында дін бостандығына кепілдік беріліп, халықтың өкілдігінсіз салық салуға тыйым салынды. Корольдік губернаторлар бірнеше рет тұтқындалды немесе биліктен құлатылды. Мұндай оқиғалардың ең белгілілері Нью-Джерсиде губернатордың тұтқындалуы және Нью-Йорктегі Лейслер көтерілісі кезінде орын алды. Орталық отарлардағы наразылықтың күшеюі ақырында аймақтың [[Континенттік конгресс]]тің жиналыс өткізетін орнына және революциялық қозғалыстың орталығына айналуына ықпал етті.&lt;ref name=Jensen3&gt;Jensen (1968), 461-468.&lt;/ref&gt; Алайда аймақта бейтараптық ұстанғандар мен [[Лоялистер (Америка революциясы)|лоялистер]] шоғырланған көптеген жерлер де болды.&lt;ref name=Albion&gt;Fischer (1992), 972.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>8b9o6eo3rt1may9jupf006b96gq68jc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683702</id>
      <parentid>3683701</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:36:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Саясаты */</comment>
      <origin>3683702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29251" sha1="69ywctkf2bxkb2eum332kl8di2h01tl" xml:space="preserve">[[Сурет:Middle Colonies USA.svg|thumb|[[АҚШ штаттарының тізімі|АҚШ штаттары]]: &lt;ul&gt;&lt;li&gt;[[Делавэр]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Джерси]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Пенсильвания]]&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;]]

'''Ортаңғы отарлар''' — [[Британ Америкасы]]ндағы [[Он үш отар]]дың [[Жаңа Англия отарлары]] мен [[Оңтүстік отарлар]] арасында орналасқан тобы. [[Чесапик отарлары]]мен бірге бұл аймақ қазіргі [[Орта Атлантика штаттары|Орта Атлантика штаттарының]] аумағына шамамен сәйкес келеді.

Аймақтың басым бөлігі британдықтар оған бақылау орнатқанға дейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарының құрамында болды. Шамамен 1664 жылы британдықтар [[Нидерланд|нидерландтармен]] соғыс барысында бұл аумақтың көп бөлігін басып алды. Жаулап алынған жерлердің басым бөлігі [[Нью-Йорк провинциясы]]ның құрамына кірді. Кейін [[Йорк герцогы]] мен [[Англия королі]] болашақ [[Нью-Джерси провинциясы]] мен [[Пенсильвания провинциясы]]ның жерлерін иелену құқығын басқа адамдарға берді. Кейін Делавэр отары Уильям Пенн негізін қалаған Пенсильваниядан бөлініп шықты.

Орталық отарлардың жері өте құнарлы болды, бұл аймақтың бидай мен басқа да астық дақылдарын экспорттайтын ірі орталыққа айналуына мүмкіндік берді. Орман алқаптарының молдығының арқасында Орталық отарларда ағаш өңдеу және кеме жасау өнеркәсібі де табысты дамыды, ал Пенсильванияда тоқыма және темір өндіру өнеркәсібі біршама жетістікке жетті. Орталық отарлар [[Солтүстік Америкадағы британ отарлары]]ның ішінде этникалық және діни құрамы жағынан ең алуан түрлі болды. Мұнда [[Англия]], [[Шотландия]], [[Ирландия]], [[Нидерланд]] және [[Германияның тарихи мемлекеттерінің тізімі|герман мемлекеттерінен]] келген қоныстанушылар өмір сүрді. Ауыл шаруашылығына жарамды жерлер өнімді әрі Еуропамен салыстырғанда әлдеқайда арзан болды. Кейінгі қоныстанушылардың арасында әртүрлі протестанттық конфессиялардың өкілдері болды. Орталық отарларда олардың құқықтары [[дін бостандығы]] туралы жазбаша заңдармен қорғалды. Мұндай діни төзімділік сол кезең үшін өте сирек құбылыс болып, Орталық отарларды басқа британ отарларынан ерекшелендірді.

== Тарихы ==
1609 жылы [[Генри Гудзон]] [[Нидерланд Ост-Үнді компаниясы]]ның тапсырмасымен Орталық отарлар аумағын зерттеді. Ол [[Гудзон өзені]]мен қазіргі [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] қаласына дейін жүзіп барып, сондай-ақ [[Делавэр шығанағы]] бойындағы жерлерді зерттеді. 1610–1616 жылдар аралығында нидерландтар бірнеше экспедиция ұйымдастырып, аймақты одан әрі зерттеп, карталарын жасады. Алғашқы нидерланд қоныстары 1613 жылы салынып, 1614 жылдан бастап карталарда [[Жаңа Нидерланд]] атауы пайда болды. Кейін Швецияның қаржылай қолдауымен [[Петер Минуит|Жаңа Нидерландтың үшінші губернаторы]] 1638 жылы Делавэр шығанағы маңында [[Жаңа Швеция]] отарының негізін қалады. 1655 жылы бұл аумақты [[Нидерланд отарлық империясы|нидерландтар]] қайтадан өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Jaap Jacobs, ''The Colony of New Netherland: A Dutch Settlement in Seventeenth-Century America'' (2nd ed. Cornell University Press; 2009)&lt;/ref&gt; 1664 жылғы қазанда [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның қарсаңында ағылшындар бұл жерлердің басым бөлігін нидерландтардан жаулап алды. 1667 жылы соғыс нидерландтардың жеңісімен аяқталғанына қарамастан, ағылшындар Жаңа Нидерландты өз иелігінде сақтап қалды. Олар отарды [[II Карл (Англия королі)|Англия королінің]] бауыры — [[Йорк герцогы]]ның құрметіне Нью-Йорк деп өзгертті. Йорк герцогы жеке пайдасын көздеп, [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Реставрация|соғыстың басталуына түрткі болғандардың бірі]] әрі [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Англия|Жаңа Нидерландқа жасалған шабуылдың қолбасшысы]] болған еді.&lt;ref name=Turner&gt;Turner (1948), 83.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Kammen&gt;Kammen (1996), 71-72.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jonathan I. Israel, ''The Dutch Republic, Its Rise, Greatness and Fall, 1477–1806'', p. 2.&lt;/ref&gt; 1673 жылы нидерландтар аймақты [[Жаңа Нидерландты қайта жаулап алу|қайтадан жаулап алды]], алайда келесі жылы [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша одан бас тартты. Осы келісім [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның аяқталуына алып келді.

== Нью-Джерси провинциясы ==
{{Толық мақала|Берген (Жаңа Нидерланд)|Нью-Джерси провинциясы}}
[[Сурет:Wpdms east west new jersey.png|thumb|[[Батыс Нью-Джерси]] (сол жақта) мен [[Шығыс Нью-Джерси]]дің (оң жақта) шекаралары көрсетілген карта]]
[[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] Нью-Джерсидегі [[Гудзон өзені]]нің батысындағы жерлердің атауын өзгертіп, Жаңа Англия мен Мэриленд арасындағы аумақты кейін [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] деген атпен король тағына отырған бауыры Йорк герцогына жеке меншік отар ретінде берді.&lt;ref name=Turner/&gt; Кейін II Яков Гудзон өзені мен [[Делавэр өзені]] арасындағы жерлерді [[Англиядағы азамат соғысы]] кезінде өзіне адал болған екі досына — [[сэр Джордж Картерет]] пен [[Джон Беркли, Страттонның 1-бароны|Страттон лорды Берклиге]] сыйға тартты. Осы жер иеліктерінің негізінде Нью-Джерси провинциясы құрылды.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;John&quot;&gt;John E. Pomfret, ''Colonial New Jersey: A History'' (1973)&lt;/ref&gt;

1665 жылы Нью-Джерсиге қоныстанушыларды тарту мақсатында [[Концессия және келісім]] құжаты әзірленді. Бұл құжатта дін бостандығы, отар жиналысының мақұлдауынсыз салық салуға тыйым салу және отар иелері тағайындайтын губернатор лауазымы қарастырылды.&lt;ref&gt;Berkeley and Carteret (1664).&lt;/ref&gt; Осы тәртіппен тағайындалған алғашқы губернатор [[Филип Картерет (губернатор)|Филип Картерет]] болды. Ол [[Элизабет (Нью-Джерси)|Элизабеттаун]] қаласының негізін қалады. Отаршылар жыл сайын [[Квит-рента|жер рентасын]] төлеуге міндеттелді. Салық жинауда қиындықтарға тап болған лорд Беркли 1674 жылғы 18 наурызда отардағы өз үлесін Лондоннан шыққан квакер кәсіпкері [[Эдвард Биллиндж]]ге сатты.&lt;ref&gt;Gerlach (2002), 384.&lt;/ref&gt; Бұл сатылым Нью-Джерсидің [[Шығыс Джерси]] және [[Батыс Джерси]] болып бөлінуіне әкелді. Алайда екі аумақтың арасындағы шекара тек 1676 жылы жасалған [[Бес тарапты келісім]] бойынша белгіленді. 1701–1765 жылдар аралығында отаршылар даулы отарлық шекараларға байланысты [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] барысында бірнеше рет қақтығысты.

1702 жылғы 15 сәуірде [[Анна (Ұлыбритания патшайымы)|Анна патшайым]] Батыс және Шығыс Джерсиді біртұтас [[корольдік отар]] — Нью-Джерси провинциясына біріктірді.&lt;ref name=Elson3&gt;Elson (1904), 148.&lt;/ref&gt; [[Эдвард Хайд, Кларендонның 3-графы]] корольдік отардың алғашқы губернаторы болды. 1708 жылы Хайд қызмет бабын теріс пайдалану, парақорлық және сыбайлас жемқорлық айыптары бойынша Англияға кері шақырылғаннан кейін Нью-Йорк губернаторына Нью-Джерсиді де басқару міндеті жүктелді.&lt;ref name=Elson3/&gt; Ақырында, 1738 жылы [[II Джордж (Ұлыбритания патшасы)|II Георг]] король Нью-Джерсиді басқару үшін жеке губернатор — [[Льюис Моррис (губернатор)|Льюис Морристі]] тағайындады.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;

1776 жылғы қаңтарда отарды басқару үшін сайланған делегаттардан тұратын [[Нью-Джерси провинциялық конгресі]] құрылды. 15 маусымда Конгресс корольдік губернатор [[Уильям Франклин]]ді «осы елдің бостандықтарының жауы» деп жариялап, тұтқындауға бұйрық берді.&lt;ref name=Skemp&gt;Skemp (1990), 192.&lt;/ref&gt; 1776 жылғы 21 маусымда Нью-Джерси өз делегаттарына Континенттік конгресте тәуелсіздік жариялау туралы шешімге қосылу өкілеттігін берді. Көп ұзамай, 2 шілдеде [[Нью-Джерси штатының конституциясы]] қабылданды. [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]] Нью-Джерсидің отарлық мәртебесін жойды.&lt;ref name=&quot;John&quot; /&gt;

== Пенсильвания провинциясы ==
{{Толық мақала|Пенсильвания провинциясы}}
[[Сурет:ChesterCourtHouse.JPG|thumb|upright=1.3|Пенсильваниядағы [[1724 жылғы Честер сот ғимараты|Честер сот ғимараты]] 1724 жылы салынған.]]
1681 жылғы 4 наурызда [[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] корольдік биліктің оның отбасына берешек қарызын өтеу үшін [[Уильям Пенн]]ге Пенсильвания отарын құруға арналған жерлерді берді.&lt;ref name=gov&gt;Pennsylvania Society of Governors (1916), 180-181.&lt;/ref&gt; Отарға аттанар алдында Пенн [[Пенсильванияның басқару тәртібі]] атты құжатты әзірледі. Онда [[Достар діни қоғамы]] мен жергілікті байырғы халықтарды қоса алғанда, көптеген топтарға қатысты діни төзімділік таныту көзделді.&lt;ref name=Penn&gt;Penn (1682).&lt;/ref&gt; Пенсильвания [[жеке меншік отар]] болғандықтан, оны Пенн басқарды, алайда тұрғындары бұрынғысынша ағылшын тәжінің билігіне және заңдарына бағынды.&lt;ref name=Penn/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt; Пенннің немере туысы [[Уильям Маркем (губернатор)|Уильям Маркем]] отардың алғашқы губернатор орынбасары болды.&lt;ref name=gov/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt;

Пенсильванияның шекаралары [[42° солтүстік ендік параллелі]] мен [[39° солтүстік ендік параллелі]] арқылы белгіленді. Провинция [[Делавэр өзені]]мен, сондай-ақ Нью-Йорк, Мэриленд және Нью-Джерси отарларымен шектесті.&lt;ref name=PHMC&gt;Pennsylvania State History.&lt;/ref&gt; 1704 жылы Йорк герцогы Пеннге берген нидерланд жерлері Пенсильваниядан бөлініп, қайтадан Делавэр отарының құрамына кірді.&lt;ref name=Penn/&gt; 1692–1694 жылдары Англиядағы революция салдарынан Пенн өз отарын басқару құқығынан айырылды. Пенсильвания ассамблеясы осы мүмкіндікті пайдаланып, [[Дэвид Ллойд (судья)|Дэвид Ллойд]] бастаған сайланбалы лауазымды тұлғалардың өкілеттіктерін кеңейтуді талап етті. 1669 және 1701 жылдары отарға жасаған сапарларынан кейін Пенн ақырында олардың Артықшылықтар хартиясын конституцияға енгізуге келісім берді.&lt;ref name=PHMC/&gt; 1764 жылы британдықтар батысқа қарай қоныстануға тыйым салғаннан кейін отаршылар арасындағы және олардың жергілікті байырғы халықтармен қақтығыстары күшейді. 1773 жылы [[Артур Сент-Клэр]] Пенсильванияға адал қарулы қоныстанушыларға қарсы әскер басқарған виргиниялық офицерді тұтқындауға бұйрық берді. Пенсильванияда революциялық көңіл күй күшейе түсті, ал Америкадағы ең ірі қала — [[Филадельфия]] көп ұзамай [[Континенттік конгресс]]тің жиналыс өткізетін орнына айналды. Жергілікті халық сайлаған революционерлердің [[1776 жылғы Пенсильвания конституциясы]]н жариялауы отар тарихын аяқтап, [[Пенсильвания|Пенсильвания достастығының]] тарихына бастау болды.

== Нью-Йорк провинциясы ==
{{Толық мақала|Нью-Йорк провинциясы|Жаңа Нидерланд}}
Нью-Йорк аумағындағы алғашқы нидерланд қоныстары шамамен 1613 жылы пайда болды. 1664 жылы ағылшындар [[Жаңа Нидерланд]] отарын нидерландтардан басып алып, оны корольдің бауыры — [[Йорк герцогы]]ның (кейінгі [[II Яков (Англия королі)|II Яков корольдің]]) құрметіне Нью-Йорк провинциясы деп өзгертті.&lt;ref name=Kammen/&gt; 1673 жылғы шілдеде [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]] кезінде нидерландтар отарды қайтадан басып алды, алайда [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша оны [[Суринам]]ның орнына ағылшындарға қайтарды. Йорк герцогы отарды ешқашан өзі басқарған жоқ: оның орнына басқару ісін жүргізу үшін губернаторлар, кеңес мүшелері және басқа да лауазымды тұлғаларды тағайындады. [[Ричард Николлс]] Нью-Йорктің алғашқы губернаторы болды.

1665 жылы Нью-Джерси провинциясы Нью-Йорктен бөлініп шықты. Алайда [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] 1769 жылы түпкілікті шекаралар белгіленгенге дейін жалғасты. Бұл шекараларды 1772 жылы заң шығарушы жиналыстар, ал 1773 жылы король бекітті. 1683 жылғы қазанда отарлық ассамблея шақырылып, Нью-Йорк өз ассамблеясы құрылған ең соңғы отар болды. 1683 жылғы 30 қазанда конституция әзірленіп, қабылданды. Ол отаршыларға көптеген құқықтар, соның ішінде [[өкілдіксіз салық салуға болмайды]] қағидатына негізделген құқық берді. Алайда конституция туралы білген II Яков оны жарамсыз деп жариялады.&lt;ref name=Kammen/&gt;

Йорк герцогы Англия королі II Яков болғаннан кейін Нью-Йорк корольдік провинцияға айналды. 1688 жылғы мамырда провинция қысқа уақытқа [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енді. II Яков тақтан тайдырылған кезде Нью-Йорк тұрғындары [[Лейслер көтерілісі]] барысында корольдік губернаторға қарсы бас көтерді.&lt;ref&gt;Jerome R.  Reich, ''Leisler's Rebellion: A Study of Democracy in New York, 1664-1720'' (1953)&lt;/ref&gt; 1691 жылғы наурызда [[Генри Слоутер]] губернатор болып тағайындалғаннан кейін көтеріліс басылып, оның жетекшісі [[Якоб Лейслер]] тұтқындалды, сотқа тартылды және мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен өлім жазасына кесілді. Көп ұзамай Нью-Йорктің жарғысы мен конституциясы қалпына келтірілді. 1775 жылғы сәуірде [[Патриоттар (Америка революциясы)|америкалық патриоттар]] отарлық ассамблеяның орнына [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]]н құрды. 1775 жылғы 19 қазанда губернатор [[Уильям Трайон]] мен барлық корольдік шенеуніктер отардан қуылды. 1776 жылғы шілдеде [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]]ның қабылдануымен жаңа штаттың отарлық мәртебесі аяқталды.

== Делавэр отары ==
{{Толық мақала|Делавэр отары}}
1631–1655 жылдар аралығында Делавэр аумағы нидерландтар мен шведтердің қолына кезек-кезек өтті. Нидерландтар Делавэрді 1664 жылға дейін өз бақылауында ұстады. Сол жылы сэр Роберт Карр Йорк герцогы үшін [[Жаңа Амстел]]ді басып алып, оны [[Нью-Касл (Делавэр)|Нью-Касл]] деп өзгертті.&lt;ref name=Faragher&gt;Faragher (1990), 106-108&lt;/ref&gt; 1664–1682 жылдары Делавэрді герцогтың орынбасары басқарды.&lt;ref name=Faragher/&gt; 1681 жылы Уильям Пенн Пенсильвания жерлерін иелену құқығын алған кезде, Йорк герцогынан Делавэр аумағын да алды. Ол бұл жерлерді «[[Делавэр өзені]] бойындағы үш төменгі округ» деп атады.&lt;ref name=brief&gt;State of Delaware (A Brief History) (2007).&lt;/ref&gt; 1701 жылы этникалық құрамы алуан түрлі Делавэр аумағын басқаруда қиындықтарға тап болған Пенн оның тұрғындарына жеке [[отарлық ассамблея]] құруға рұқсат беруге келісті.&lt;ref name=Faragher/&gt;

== Географиясы ==
[[Висконсин мұздануы|Ішінара мұз баспаған]] Орталық отарлардың жері құнарлы болды және топырағы негізінен тастақты болған көршілес [[Жаңа Англия отарлары]]нан айтарлықтай ерекшеленді. Астықтың көп мөлшерде экспортталуына байланысты бұл отарлар «Астық қамбасы» аталып кетті. Пенсильвания бидай, жүгері, [[қарабидай]], [[қарасора]] және [[зығыр]] экспорттайтын жетекші аймақтардың біріне айналды.&lt;ref name=PHMC/&gt; Соның нәтижесінде 1725–1840 жылдар аралығында ол отарлар, кейіннен штаттар арасындағы ең ірі азық-түлік өндіруші болды.&lt;ref&gt;Ebeling (1979)&lt;/ref&gt; [[Саскуэханна өзені]], [[Делавэр өзені]] және [[Гудзон өзені]] сияқты ағысы баяу, кеме қатынасына қолайлы кең өзендер әртүрлі кәсіпкерлік салаларының дамуына ықпал етті. Терісі бағалы аңдарды аулаушылар осы өзендерді бойлай жүрді, ал су ағысының жеткілікті болуы [[су дөңгелегі]]нің күшімен диірмендерді іске қосуға мүмкіндік берді.

== Өнеркәсібі ==
Орман алқаптарының молдығы Орталық отарларда ағаш дайындау және кеме жасау өнеркәсібінің дамуына ықпал етті. Бұл салалардың дамуы мен терең өзен сағаларының болуы [[Нью-Йорк|Нью-Йорк]] және [[Филадельфия]] сияқты маңызды порттардың пайда болуына әкелді. Орталық отарларда өнеркәсіп [[Оңтүстік отарлар]]ға қарағанда әлдеқайда жақсы дамығанымен, [[Жаңа Англия отарлары|Жаңа Англияның]] өнеркәсібімен бәсекелесе алмады. Пенсильванияда [[ағаш тілетін зауыт]]тар мен [[астық диірмені|астық диірмендері]] көп болды, ал [[тоқыма өнеркәсібі]] қарқынды дамыды. Сондай-ақ отар [[шойын]] мен одан жасалатын бұйымдардың, соның ішінде [[Пенсильванияның ұзын ұңғылы мылтығы]] мен [[Конестога арбасы]]ның ірі өндірушісіне айналды. Басқа маңызды өнеркәсіп салаларына баспа ісі, баспа өнімдерін шығару және олармен тығыз байланысты [[қағаз өндірісі]] жатты.&lt;ref name=PHMC/&gt;&lt;ref&gt;Edwin J. Perkins, ''The Economy of Colonial America'' (1988)&lt;/ref&gt;

== Саясаты ==
Орталық отарлардағы саяси топтар бастапқыда нақты әрі шектеулі мақсаттарды көздеген шағын бірлестіктер ретінде қалыптасты. Уақыт өте келе бұл одақтар құрамы алуан түрлі ірі саяси ұйымдарға айналды. Олардың дамуы әсіресе [[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде қарқын алды.&lt;ref name=MIT&gt;Greene (1997), 709.&lt;/ref&gt;

Орталық отарларды негізінен король тағайындаған немесе жеке меншік отарлардың губернаторлары мен сайланбалы отарлық ассамблеялар басқарды. Орталық отарлардың көптеген конституцияларында дін бостандығына кепілдік беріліп, халықтың өкілдігінсіз салық салуға тыйым салынды. Корольдік губернаторлар бірнеше рет тұтқындалды немесе биліктен құлатылды. Мұндай оқиғалардың ең белгілілері Нью-Джерсиде губернатордың тұтқындалуы және Нью-Йорктегі Лейслер көтерілісі кезінде орын алды. Орталық отарлардағы наразылықтың күшеюі ақырында аймақтың [[Континенттік конгресс]]тің жиналыс өткізетін орнына және революциялық қозғалыстың орталығына айналуына ықпал етті.&lt;ref name=Jensen3&gt;Jensen (1968), 461-468.&lt;/ref&gt; Алайда аймақта бейтараптық ұстанғандар мен [[Лоялистер (Америка революциясы)|лоялистер]] шоғырланған көптеген жерлер де болды.&lt;ref name=Albion&gt;Fischer (1992), 972.&lt;/ref&gt;

== Демография ==
Орталық отарлар Жаңа Англия мен Оңтүстік отарларға тән ерекшеліктерді ұштастырды. Жер иеліктері негізінен 40–160 акр көлеміндегі фермалардан тұрды және оларды өңдейтін отбасылардың меншігінде болды. Алайда Нью-Йорктегі [[Гудзон аңғары]]нда нидерланд патрондары аса ірі жер иеліктерін басқарып, жерлерін жалға алушы шаруаларға берді.&lt;ref&gt;Sung Bok Kim, &quot;A New Look at the Great Landlords of Eighteenth-Century New York,&quot; ''William and Mary Quarterly'' Vol. 27, No. 4 (Oct., 1970), pp. 581-614 [https://www.jstor.org/stable/1919705 in JSTOR]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>69ywctkf2bxkb2eum332kl8di2h01tl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683704</id>
      <parentid>3683702</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:38:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Демография */</comment>
      <origin>3683704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30525" sha1="b47zsukp8hv98owozirjqp77a47p971" xml:space="preserve">[[Сурет:Middle Colonies USA.svg|thumb|[[АҚШ штаттарының тізімі|АҚШ штаттары]]: &lt;ul&gt;&lt;li&gt;[[Делавэр]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Джерси]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Пенсильвания]]&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;]]

'''Ортаңғы отарлар''' — [[Британ Америкасы]]ндағы [[Он үш отар]]дың [[Жаңа Англия отарлары]] мен [[Оңтүстік отарлар]] арасында орналасқан тобы. [[Чесапик отарлары]]мен бірге бұл аймақ қазіргі [[Орта Атлантика штаттары|Орта Атлантика штаттарының]] аумағына шамамен сәйкес келеді.

Аймақтың басым бөлігі британдықтар оған бақылау орнатқанға дейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарының құрамында болды. Шамамен 1664 жылы британдықтар [[Нидерланд|нидерландтармен]] соғыс барысында бұл аумақтың көп бөлігін басып алды. Жаулап алынған жерлердің басым бөлігі [[Нью-Йорк провинциясы]]ның құрамына кірді. Кейін [[Йорк герцогы]] мен [[Англия королі]] болашақ [[Нью-Джерси провинциясы]] мен [[Пенсильвания провинциясы]]ның жерлерін иелену құқығын басқа адамдарға берді. Кейін Делавэр отары Уильям Пенн негізін қалаған Пенсильваниядан бөлініп шықты.

Орталық отарлардың жері өте құнарлы болды, бұл аймақтың бидай мен басқа да астық дақылдарын экспорттайтын ірі орталыққа айналуына мүмкіндік берді. Орман алқаптарының молдығының арқасында Орталық отарларда ағаш өңдеу және кеме жасау өнеркәсібі де табысты дамыды, ал Пенсильванияда тоқыма және темір өндіру өнеркәсібі біршама жетістікке жетті. Орталық отарлар [[Солтүстік Америкадағы британ отарлары]]ның ішінде этникалық және діни құрамы жағынан ең алуан түрлі болды. Мұнда [[Англия]], [[Шотландия]], [[Ирландия]], [[Нидерланд]] және [[Германияның тарихи мемлекеттерінің тізімі|герман мемлекеттерінен]] келген қоныстанушылар өмір сүрді. Ауыл шаруашылығына жарамды жерлер өнімді әрі Еуропамен салыстырғанда әлдеқайда арзан болды. Кейінгі қоныстанушылардың арасында әртүрлі протестанттық конфессиялардың өкілдері болды. Орталық отарларда олардың құқықтары [[дін бостандығы]] туралы жазбаша заңдармен қорғалды. Мұндай діни төзімділік сол кезең үшін өте сирек құбылыс болып, Орталық отарларды басқа британ отарларынан ерекшелендірді.

== Тарихы ==
1609 жылы [[Генри Гудзон]] [[Нидерланд Ост-Үнді компаниясы]]ның тапсырмасымен Орталық отарлар аумағын зерттеді. Ол [[Гудзон өзені]]мен қазіргі [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] қаласына дейін жүзіп барып, сондай-ақ [[Делавэр шығанағы]] бойындағы жерлерді зерттеді. 1610–1616 жылдар аралығында нидерландтар бірнеше экспедиция ұйымдастырып, аймақты одан әрі зерттеп, карталарын жасады. Алғашқы нидерланд қоныстары 1613 жылы салынып, 1614 жылдан бастап карталарда [[Жаңа Нидерланд]] атауы пайда болды. Кейін Швецияның қаржылай қолдауымен [[Петер Минуит|Жаңа Нидерландтың үшінші губернаторы]] 1638 жылы Делавэр шығанағы маңында [[Жаңа Швеция]] отарының негізін қалады. 1655 жылы бұл аумақты [[Нидерланд отарлық империясы|нидерландтар]] қайтадан өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Jaap Jacobs, ''The Colony of New Netherland: A Dutch Settlement in Seventeenth-Century America'' (2nd ed. Cornell University Press; 2009)&lt;/ref&gt; 1664 жылғы қазанда [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның қарсаңында ағылшындар бұл жерлердің басым бөлігін нидерландтардан жаулап алды. 1667 жылы соғыс нидерландтардың жеңісімен аяқталғанына қарамастан, ағылшындар Жаңа Нидерландты өз иелігінде сақтап қалды. Олар отарды [[II Карл (Англия королі)|Англия королінің]] бауыры — [[Йорк герцогы]]ның құрметіне Нью-Йорк деп өзгертті. Йорк герцогы жеке пайдасын көздеп, [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Реставрация|соғыстың басталуына түрткі болғандардың бірі]] әрі [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Англия|Жаңа Нидерландқа жасалған шабуылдың қолбасшысы]] болған еді.&lt;ref name=Turner&gt;Turner (1948), 83.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Kammen&gt;Kammen (1996), 71-72.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jonathan I. Israel, ''The Dutch Republic, Its Rise, Greatness and Fall, 1477–1806'', p. 2.&lt;/ref&gt; 1673 жылы нидерландтар аймақты [[Жаңа Нидерландты қайта жаулап алу|қайтадан жаулап алды]], алайда келесі жылы [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша одан бас тартты. Осы келісім [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның аяқталуына алып келді.

== Нью-Джерси провинциясы ==
{{Толық мақала|Берген (Жаңа Нидерланд)|Нью-Джерси провинциясы}}
[[Сурет:Wpdms east west new jersey.png|thumb|[[Батыс Нью-Джерси]] (сол жақта) мен [[Шығыс Нью-Джерси]]дің (оң жақта) шекаралары көрсетілген карта]]
[[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] Нью-Джерсидегі [[Гудзон өзені]]нің батысындағы жерлердің атауын өзгертіп, Жаңа Англия мен Мэриленд арасындағы аумақты кейін [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] деген атпен король тағына отырған бауыры Йорк герцогына жеке меншік отар ретінде берді.&lt;ref name=Turner/&gt; Кейін II Яков Гудзон өзені мен [[Делавэр өзені]] арасындағы жерлерді [[Англиядағы азамат соғысы]] кезінде өзіне адал болған екі досына — [[сэр Джордж Картерет]] пен [[Джон Беркли, Страттонның 1-бароны|Страттон лорды Берклиге]] сыйға тартты. Осы жер иеліктерінің негізінде Нью-Джерси провинциясы құрылды.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;John&quot;&gt;John E. Pomfret, ''Colonial New Jersey: A History'' (1973)&lt;/ref&gt;

1665 жылы Нью-Джерсиге қоныстанушыларды тарту мақсатында [[Концессия және келісім]] құжаты әзірленді. Бұл құжатта дін бостандығы, отар жиналысының мақұлдауынсыз салық салуға тыйым салу және отар иелері тағайындайтын губернатор лауазымы қарастырылды.&lt;ref&gt;Berkeley and Carteret (1664).&lt;/ref&gt; Осы тәртіппен тағайындалған алғашқы губернатор [[Филип Картерет (губернатор)|Филип Картерет]] болды. Ол [[Элизабет (Нью-Джерси)|Элизабеттаун]] қаласының негізін қалады. Отаршылар жыл сайын [[Квит-рента|жер рентасын]] төлеуге міндеттелді. Салық жинауда қиындықтарға тап болған лорд Беркли 1674 жылғы 18 наурызда отардағы өз үлесін Лондоннан шыққан квакер кәсіпкері [[Эдвард Биллиндж]]ге сатты.&lt;ref&gt;Gerlach (2002), 384.&lt;/ref&gt; Бұл сатылым Нью-Джерсидің [[Шығыс Джерси]] және [[Батыс Джерси]] болып бөлінуіне әкелді. Алайда екі аумақтың арасындағы шекара тек 1676 жылы жасалған [[Бес тарапты келісім]] бойынша белгіленді. 1701–1765 жылдар аралығында отаршылар даулы отарлық шекараларға байланысты [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] барысында бірнеше рет қақтығысты.

1702 жылғы 15 сәуірде [[Анна (Ұлыбритания патшайымы)|Анна патшайым]] Батыс және Шығыс Джерсиді біртұтас [[корольдік отар]] — Нью-Джерси провинциясына біріктірді.&lt;ref name=Elson3&gt;Elson (1904), 148.&lt;/ref&gt; [[Эдвард Хайд, Кларендонның 3-графы]] корольдік отардың алғашқы губернаторы болды. 1708 жылы Хайд қызмет бабын теріс пайдалану, парақорлық және сыбайлас жемқорлық айыптары бойынша Англияға кері шақырылғаннан кейін Нью-Йорк губернаторына Нью-Джерсиді де басқару міндеті жүктелді.&lt;ref name=Elson3/&gt; Ақырында, 1738 жылы [[II Джордж (Ұлыбритания патшасы)|II Георг]] король Нью-Джерсиді басқару үшін жеке губернатор — [[Льюис Моррис (губернатор)|Льюис Морристі]] тағайындады.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;

1776 жылғы қаңтарда отарды басқару үшін сайланған делегаттардан тұратын [[Нью-Джерси провинциялық конгресі]] құрылды. 15 маусымда Конгресс корольдік губернатор [[Уильям Франклин]]ді «осы елдің бостандықтарының жауы» деп жариялап, тұтқындауға бұйрық берді.&lt;ref name=Skemp&gt;Skemp (1990), 192.&lt;/ref&gt; 1776 жылғы 21 маусымда Нью-Джерси өз делегаттарына Континенттік конгресте тәуелсіздік жариялау туралы шешімге қосылу өкілеттігін берді. Көп ұзамай, 2 шілдеде [[Нью-Джерси штатының конституциясы]] қабылданды. [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]] Нью-Джерсидің отарлық мәртебесін жойды.&lt;ref name=&quot;John&quot; /&gt;

== Пенсильвания провинциясы ==
{{Толық мақала|Пенсильвания провинциясы}}
[[Сурет:ChesterCourtHouse.JPG|thumb|upright=1.3|Пенсильваниядағы [[1724 жылғы Честер сот ғимараты|Честер сот ғимараты]] 1724 жылы салынған.]]
1681 жылғы 4 наурызда [[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] корольдік биліктің оның отбасына берешек қарызын өтеу үшін [[Уильям Пенн]]ге Пенсильвания отарын құруға арналған жерлерді берді.&lt;ref name=gov&gt;Pennsylvania Society of Governors (1916), 180-181.&lt;/ref&gt; Отарға аттанар алдында Пенн [[Пенсильванияның басқару тәртібі]] атты құжатты әзірледі. Онда [[Достар діни қоғамы]] мен жергілікті байырғы халықтарды қоса алғанда, көптеген топтарға қатысты діни төзімділік таныту көзделді.&lt;ref name=Penn&gt;Penn (1682).&lt;/ref&gt; Пенсильвания [[жеке меншік отар]] болғандықтан, оны Пенн басқарды, алайда тұрғындары бұрынғысынша ағылшын тәжінің билігіне және заңдарына бағынды.&lt;ref name=Penn/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt; Пенннің немере туысы [[Уильям Маркем (губернатор)|Уильям Маркем]] отардың алғашқы губернатор орынбасары болды.&lt;ref name=gov/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt;

Пенсильванияның шекаралары [[42° солтүстік ендік параллелі]] мен [[39° солтүстік ендік параллелі]] арқылы белгіленді. Провинция [[Делавэр өзені]]мен, сондай-ақ Нью-Йорк, Мэриленд және Нью-Джерси отарларымен шектесті.&lt;ref name=PHMC&gt;Pennsylvania State History.&lt;/ref&gt; 1704 жылы Йорк герцогы Пеннге берген нидерланд жерлері Пенсильваниядан бөлініп, қайтадан Делавэр отарының құрамына кірді.&lt;ref name=Penn/&gt; 1692–1694 жылдары Англиядағы революция салдарынан Пенн өз отарын басқару құқығынан айырылды. Пенсильвания ассамблеясы осы мүмкіндікті пайдаланып, [[Дэвид Ллойд (судья)|Дэвид Ллойд]] бастаған сайланбалы лауазымды тұлғалардың өкілеттіктерін кеңейтуді талап етті. 1669 және 1701 жылдары отарға жасаған сапарларынан кейін Пенн ақырында олардың Артықшылықтар хартиясын конституцияға енгізуге келісім берді.&lt;ref name=PHMC/&gt; 1764 жылы британдықтар батысқа қарай қоныстануға тыйым салғаннан кейін отаршылар арасындағы және олардың жергілікті байырғы халықтармен қақтығыстары күшейді. 1773 жылы [[Артур Сент-Клэр]] Пенсильванияға адал қарулы қоныстанушыларға қарсы әскер басқарған виргиниялық офицерді тұтқындауға бұйрық берді. Пенсильванияда революциялық көңіл күй күшейе түсті, ал Америкадағы ең ірі қала — [[Филадельфия]] көп ұзамай [[Континенттік конгресс]]тің жиналыс өткізетін орнына айналды. Жергілікті халық сайлаған революционерлердің [[1776 жылғы Пенсильвания конституциясы]]н жариялауы отар тарихын аяқтап, [[Пенсильвания|Пенсильвания достастығының]] тарихына бастау болды.

== Нью-Йорк провинциясы ==
{{Толық мақала|Нью-Йорк провинциясы|Жаңа Нидерланд}}
Нью-Йорк аумағындағы алғашқы нидерланд қоныстары шамамен 1613 жылы пайда болды. 1664 жылы ағылшындар [[Жаңа Нидерланд]] отарын нидерландтардан басып алып, оны корольдің бауыры — [[Йорк герцогы]]ның (кейінгі [[II Яков (Англия королі)|II Яков корольдің]]) құрметіне Нью-Йорк провинциясы деп өзгертті.&lt;ref name=Kammen/&gt; 1673 жылғы шілдеде [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]] кезінде нидерландтар отарды қайтадан басып алды, алайда [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша оны [[Суринам]]ның орнына ағылшындарға қайтарды. Йорк герцогы отарды ешқашан өзі басқарған жоқ: оның орнына басқару ісін жүргізу үшін губернаторлар, кеңес мүшелері және басқа да лауазымды тұлғаларды тағайындады. [[Ричард Николлс]] Нью-Йорктің алғашқы губернаторы болды.

1665 жылы Нью-Джерси провинциясы Нью-Йорктен бөлініп шықты. Алайда [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] 1769 жылы түпкілікті шекаралар белгіленгенге дейін жалғасты. Бұл шекараларды 1772 жылы заң шығарушы жиналыстар, ал 1773 жылы король бекітті. 1683 жылғы қазанда отарлық ассамблея шақырылып, Нью-Йорк өз ассамблеясы құрылған ең соңғы отар болды. 1683 жылғы 30 қазанда конституция әзірленіп, қабылданды. Ол отаршыларға көптеген құқықтар, соның ішінде [[өкілдіксіз салық салуға болмайды]] қағидатына негізделген құқық берді. Алайда конституция туралы білген II Яков оны жарамсыз деп жариялады.&lt;ref name=Kammen/&gt;

Йорк герцогы Англия королі II Яков болғаннан кейін Нью-Йорк корольдік провинцияға айналды. 1688 жылғы мамырда провинция қысқа уақытқа [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енді. II Яков тақтан тайдырылған кезде Нью-Йорк тұрғындары [[Лейслер көтерілісі]] барысында корольдік губернаторға қарсы бас көтерді.&lt;ref&gt;Jerome R.  Reich, ''Leisler's Rebellion: A Study of Democracy in New York, 1664-1720'' (1953)&lt;/ref&gt; 1691 жылғы наурызда [[Генри Слоутер]] губернатор болып тағайындалғаннан кейін көтеріліс басылып, оның жетекшісі [[Якоб Лейслер]] тұтқындалды, сотқа тартылды және мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен өлім жазасына кесілді. Көп ұзамай Нью-Йорктің жарғысы мен конституциясы қалпына келтірілді. 1775 жылғы сәуірде [[Патриоттар (Америка революциясы)|америкалық патриоттар]] отарлық ассамблеяның орнына [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]]н құрды. 1775 жылғы 19 қазанда губернатор [[Уильям Трайон]] мен барлық корольдік шенеуніктер отардан қуылды. 1776 жылғы шілдеде [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]]ның қабылдануымен жаңа штаттың отарлық мәртебесі аяқталды.

== Делавэр отары ==
{{Толық мақала|Делавэр отары}}
1631–1655 жылдар аралығында Делавэр аумағы нидерландтар мен шведтердің қолына кезек-кезек өтті. Нидерландтар Делавэрді 1664 жылға дейін өз бақылауында ұстады. Сол жылы сэр Роберт Карр Йорк герцогы үшін [[Жаңа Амстел]]ді басып алып, оны [[Нью-Касл (Делавэр)|Нью-Касл]] деп өзгертті.&lt;ref name=Faragher&gt;Faragher (1990), 106-108&lt;/ref&gt; 1664–1682 жылдары Делавэрді герцогтың орынбасары басқарды.&lt;ref name=Faragher/&gt; 1681 жылы Уильям Пенн Пенсильвания жерлерін иелену құқығын алған кезде, Йорк герцогынан Делавэр аумағын да алды. Ол бұл жерлерді «[[Делавэр өзені]] бойындағы үш төменгі округ» деп атады.&lt;ref name=brief&gt;State of Delaware (A Brief History) (2007).&lt;/ref&gt; 1701 жылы этникалық құрамы алуан түрлі Делавэр аумағын басқаруда қиындықтарға тап болған Пенн оның тұрғындарына жеке [[отарлық ассамблея]] құруға рұқсат беруге келісті.&lt;ref name=Faragher/&gt;

== Географиясы ==
[[Висконсин мұздануы|Ішінара мұз баспаған]] Орталық отарлардың жері құнарлы болды және топырағы негізінен тастақты болған көршілес [[Жаңа Англия отарлары]]нан айтарлықтай ерекшеленді. Астықтың көп мөлшерде экспортталуына байланысты бұл отарлар «Астық қамбасы» аталып кетті. Пенсильвания бидай, жүгері, [[қарабидай]], [[қарасора]] және [[зығыр]] экспорттайтын жетекші аймақтардың біріне айналды.&lt;ref name=PHMC/&gt; Соның нәтижесінде 1725–1840 жылдар аралығында ол отарлар, кейіннен штаттар арасындағы ең ірі азық-түлік өндіруші болды.&lt;ref&gt;Ebeling (1979)&lt;/ref&gt; [[Саскуэханна өзені]], [[Делавэр өзені]] және [[Гудзон өзені]] сияқты ағысы баяу, кеме қатынасына қолайлы кең өзендер әртүрлі кәсіпкерлік салаларының дамуына ықпал етті. Терісі бағалы аңдарды аулаушылар осы өзендерді бойлай жүрді, ал су ағысының жеткілікті болуы [[су дөңгелегі]]нің күшімен диірмендерді іске қосуға мүмкіндік берді.

== Өнеркәсібі ==
Орман алқаптарының молдығы Орталық отарларда ағаш дайындау және кеме жасау өнеркәсібінің дамуына ықпал етті. Бұл салалардың дамуы мен терең өзен сағаларының болуы [[Нью-Йорк|Нью-Йорк]] және [[Филадельфия]] сияқты маңызды порттардың пайда болуына әкелді. Орталық отарларда өнеркәсіп [[Оңтүстік отарлар]]ға қарағанда әлдеқайда жақсы дамығанымен, [[Жаңа Англия отарлары|Жаңа Англияның]] өнеркәсібімен бәсекелесе алмады. Пенсильванияда [[ағаш тілетін зауыт]]тар мен [[астық диірмені|астық диірмендері]] көп болды, ал [[тоқыма өнеркәсібі]] қарқынды дамыды. Сондай-ақ отар [[шойын]] мен одан жасалатын бұйымдардың, соның ішінде [[Пенсильванияның ұзын ұңғылы мылтығы]] мен [[Конестога арбасы]]ның ірі өндірушісіне айналды. Басқа маңызды өнеркәсіп салаларына баспа ісі, баспа өнімдерін шығару және олармен тығыз байланысты [[қағаз өндірісі]] жатты.&lt;ref name=PHMC/&gt;&lt;ref&gt;Edwin J. Perkins, ''The Economy of Colonial America'' (1988)&lt;/ref&gt;

== Саясаты ==
Орталық отарлардағы саяси топтар бастапқыда нақты әрі шектеулі мақсаттарды көздеген шағын бірлестіктер ретінде қалыптасты. Уақыт өте келе бұл одақтар құрамы алуан түрлі ірі саяси ұйымдарға айналды. Олардың дамуы әсіресе [[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде қарқын алды.&lt;ref name=MIT&gt;Greene (1997), 709.&lt;/ref&gt;

Орталық отарларды негізінен король тағайындаған немесе жеке меншік отарлардың губернаторлары мен сайланбалы отарлық ассамблеялар басқарды. Орталық отарлардың көптеген конституцияларында дін бостандығына кепілдік беріліп, халықтың өкілдігінсіз салық салуға тыйым салынды. Корольдік губернаторлар бірнеше рет тұтқындалды немесе биліктен құлатылды. Мұндай оқиғалардың ең белгілілері Нью-Джерсиде губернатордың тұтқындалуы және Нью-Йорктегі Лейслер көтерілісі кезінде орын алды. Орталық отарлардағы наразылықтың күшеюі ақырында аймақтың [[Континенттік конгресс]]тің жиналыс өткізетін орнына және революциялық қозғалыстың орталығына айналуына ықпал етті.&lt;ref name=Jensen3&gt;Jensen (1968), 461-468.&lt;/ref&gt; Алайда аймақта бейтараптық ұстанғандар мен [[Лоялистер (Америка революциясы)|лоялистер]] шоғырланған көптеген жерлер де болды.&lt;ref name=Albion&gt;Fischer (1992), 972.&lt;/ref&gt;

== Демография ==
Орталық отарлар Жаңа Англия мен Оңтүстік отарларға тән ерекшеліктерді ұштастырды. Жер иеліктері негізінен 40–160 акр көлеміндегі фермалардан тұрды және оларды өңдейтін отбасылардың меншігінде болды. Алайда Нью-Йорктегі [[Гудзон аңғары]]нда нидерланд патрондары аса ірі жер иеліктерін басқарып, жерлерін жалға алушы шаруаларға берді.&lt;ref&gt;Sung Bok Kim, &quot;A New Look at the Great Landlords of Eighteenth-Century New York,&quot; ''William and Mary Quarterly'' Vol. 27, No. 4 (Oct., 1970), pp. 581-614 [https://www.jstor.org/stable/1919705 in JSTOR]&lt;/ref&gt;

Этникалық құрамы жағынан Орталық отарлар Солтүстік Америкадағы басқа британ отарлық аймақтарына қарағанда алуан түрлі болды және әлеуметтік төзімділіктің жоғары деңгейімен ерекшеленді. Мысалы, Нью-Йоркте христиан дінін ұстанатын кез келген шетелдікке азаматтық берілді, бұл халық құрамының әртүрлі болуына ықпал етті. Соның нәтижесінде Америкадағы алғашқы неміс қоныстары негізінен Орталық отарлар аймағында шоғырланды. XVIII ғасырда [[Келісімшарт бойынша міндетті еңбек|келісімшарт негізіндегі міндетті еңбек]] әсіресе Пенсильвания, Нью-Джерси және Нью-Йоркте кең таралды, дегенмен мұндай қызметшілердің салыстырмалы түрде аз бөлігі ауыл шаруашылығында жұмыс істеді.&lt;ref&gt;Westerkamp (1998), 452.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>b47zsukp8hv98owozirjqp77a47p971</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683705</id>
      <parentid>3683704</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:41:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Демография */</comment>
      <origin>3683705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32171" sha1="q9o8w05exq4twkpw0xqyh5eldkiji7j" xml:space="preserve">[[Сурет:Middle Colonies USA.svg|thumb|[[АҚШ штаттарының тізімі|АҚШ штаттары]]: &lt;ul&gt;&lt;li&gt;[[Делавэр]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Джерси]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Пенсильвания]]&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;]]

'''Ортаңғы отарлар''' — [[Британ Америкасы]]ндағы [[Он үш отар]]дың [[Жаңа Англия отарлары]] мен [[Оңтүстік отарлар]] арасында орналасқан тобы. [[Чесапик отарлары]]мен бірге бұл аймақ қазіргі [[Орта Атлантика штаттары|Орта Атлантика штаттарының]] аумағына шамамен сәйкес келеді.

Аймақтың басым бөлігі британдықтар оған бақылау орнатқанға дейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарының құрамында болды. Шамамен 1664 жылы британдықтар [[Нидерланд|нидерландтармен]] соғыс барысында бұл аумақтың көп бөлігін басып алды. Жаулап алынған жерлердің басым бөлігі [[Нью-Йорк провинциясы]]ның құрамына кірді. Кейін [[Йорк герцогы]] мен [[Англия королі]] болашақ [[Нью-Джерси провинциясы]] мен [[Пенсильвания провинциясы]]ның жерлерін иелену құқығын басқа адамдарға берді. Кейін Делавэр отары Уильям Пенн негізін қалаған Пенсильваниядан бөлініп шықты.

Орталық отарлардың жері өте құнарлы болды, бұл аймақтың бидай мен басқа да астық дақылдарын экспорттайтын ірі орталыққа айналуына мүмкіндік берді. Орман алқаптарының молдығының арқасында Орталық отарларда ағаш өңдеу және кеме жасау өнеркәсібі де табысты дамыды, ал Пенсильванияда тоқыма және темір өндіру өнеркәсібі біршама жетістікке жетті. Орталық отарлар [[Солтүстік Америкадағы британ отарлары]]ның ішінде этникалық және діни құрамы жағынан ең алуан түрлі болды. Мұнда [[Англия]], [[Шотландия]], [[Ирландия]], [[Нидерланд]] және [[Германияның тарихи мемлекеттерінің тізімі|герман мемлекеттерінен]] келген қоныстанушылар өмір сүрді. Ауыл шаруашылығына жарамды жерлер өнімді әрі Еуропамен салыстырғанда әлдеқайда арзан болды. Кейінгі қоныстанушылардың арасында әртүрлі протестанттық конфессиялардың өкілдері болды. Орталық отарларда олардың құқықтары [[дін бостандығы]] туралы жазбаша заңдармен қорғалды. Мұндай діни төзімділік сол кезең үшін өте сирек құбылыс болып, Орталық отарларды басқа британ отарларынан ерекшелендірді.

== Тарихы ==
1609 жылы [[Генри Гудзон]] [[Нидерланд Ост-Үнді компаниясы]]ның тапсырмасымен Орталық отарлар аумағын зерттеді. Ол [[Гудзон өзені]]мен қазіргі [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] қаласына дейін жүзіп барып, сондай-ақ [[Делавэр шығанағы]] бойындағы жерлерді зерттеді. 1610–1616 жылдар аралығында нидерландтар бірнеше экспедиция ұйымдастырып, аймақты одан әрі зерттеп, карталарын жасады. Алғашқы нидерланд қоныстары 1613 жылы салынып, 1614 жылдан бастап карталарда [[Жаңа Нидерланд]] атауы пайда болды. Кейін Швецияның қаржылай қолдауымен [[Петер Минуит|Жаңа Нидерландтың үшінші губернаторы]] 1638 жылы Делавэр шығанағы маңында [[Жаңа Швеция]] отарының негізін қалады. 1655 жылы бұл аумақты [[Нидерланд отарлық империясы|нидерландтар]] қайтадан өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Jaap Jacobs, ''The Colony of New Netherland: A Dutch Settlement in Seventeenth-Century America'' (2nd ed. Cornell University Press; 2009)&lt;/ref&gt; 1664 жылғы қазанда [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның қарсаңында ағылшындар бұл жерлердің басым бөлігін нидерландтардан жаулап алды. 1667 жылы соғыс нидерландтардың жеңісімен аяқталғанына қарамастан, ағылшындар Жаңа Нидерландты өз иелігінде сақтап қалды. Олар отарды [[II Карл (Англия королі)|Англия королінің]] бауыры — [[Йорк герцогы]]ның құрметіне Нью-Йорк деп өзгертті. Йорк герцогы жеке пайдасын көздеп, [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Реставрация|соғыстың басталуына түрткі болғандардың бірі]] әрі [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Англия|Жаңа Нидерландқа жасалған шабуылдың қолбасшысы]] болған еді.&lt;ref name=Turner&gt;Turner (1948), 83.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Kammen&gt;Kammen (1996), 71-72.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jonathan I. Israel, ''The Dutch Republic, Its Rise, Greatness and Fall, 1477–1806'', p. 2.&lt;/ref&gt; 1673 жылы нидерландтар аймақты [[Жаңа Нидерландты қайта жаулап алу|қайтадан жаулап алды]], алайда келесі жылы [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша одан бас тартты. Осы келісім [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның аяқталуына алып келді.

== Нью-Джерси провинциясы ==
{{Толық мақала|Берген (Жаңа Нидерланд)|Нью-Джерси провинциясы}}
[[Сурет:Wpdms east west new jersey.png|thumb|[[Батыс Нью-Джерси]] (сол жақта) мен [[Шығыс Нью-Джерси]]дің (оң жақта) шекаралары көрсетілген карта]]
[[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] Нью-Джерсидегі [[Гудзон өзені]]нің батысындағы жерлердің атауын өзгертіп, Жаңа Англия мен Мэриленд арасындағы аумақты кейін [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] деген атпен король тағына отырған бауыры Йорк герцогына жеке меншік отар ретінде берді.&lt;ref name=Turner/&gt; Кейін II Яков Гудзон өзені мен [[Делавэр өзені]] арасындағы жерлерді [[Англиядағы азамат соғысы]] кезінде өзіне адал болған екі досына — [[сэр Джордж Картерет]] пен [[Джон Беркли, Страттонның 1-бароны|Страттон лорды Берклиге]] сыйға тартты. Осы жер иеліктерінің негізінде Нью-Джерси провинциясы құрылды.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;John&quot;&gt;John E. Pomfret, ''Colonial New Jersey: A History'' (1973)&lt;/ref&gt;

1665 жылы Нью-Джерсиге қоныстанушыларды тарту мақсатында [[Концессия және келісім]] құжаты әзірленді. Бұл құжатта дін бостандығы, отар жиналысының мақұлдауынсыз салық салуға тыйым салу және отар иелері тағайындайтын губернатор лауазымы қарастырылды.&lt;ref&gt;Berkeley and Carteret (1664).&lt;/ref&gt; Осы тәртіппен тағайындалған алғашқы губернатор [[Филип Картерет (губернатор)|Филип Картерет]] болды. Ол [[Элизабет (Нью-Джерси)|Элизабеттаун]] қаласының негізін қалады. Отаршылар жыл сайын [[Квит-рента|жер рентасын]] төлеуге міндеттелді. Салық жинауда қиындықтарға тап болған лорд Беркли 1674 жылғы 18 наурызда отардағы өз үлесін Лондоннан шыққан квакер кәсіпкері [[Эдвард Биллиндж]]ге сатты.&lt;ref&gt;Gerlach (2002), 384.&lt;/ref&gt; Бұл сатылым Нью-Джерсидің [[Шығыс Джерси]] және [[Батыс Джерси]] болып бөлінуіне әкелді. Алайда екі аумақтың арасындағы шекара тек 1676 жылы жасалған [[Бес тарапты келісім]] бойынша белгіленді. 1701–1765 жылдар аралығында отаршылар даулы отарлық шекараларға байланысты [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] барысында бірнеше рет қақтығысты.

1702 жылғы 15 сәуірде [[Анна (Ұлыбритания патшайымы)|Анна патшайым]] Батыс және Шығыс Джерсиді біртұтас [[корольдік отар]] — Нью-Джерси провинциясына біріктірді.&lt;ref name=Elson3&gt;Elson (1904), 148.&lt;/ref&gt; [[Эдвард Хайд, Кларендонның 3-графы]] корольдік отардың алғашқы губернаторы болды. 1708 жылы Хайд қызмет бабын теріс пайдалану, парақорлық және сыбайлас жемқорлық айыптары бойынша Англияға кері шақырылғаннан кейін Нью-Йорк губернаторына Нью-Джерсиді де басқару міндеті жүктелді.&lt;ref name=Elson3/&gt; Ақырында, 1738 жылы [[II Джордж (Ұлыбритания патшасы)|II Георг]] король Нью-Джерсиді басқару үшін жеке губернатор — [[Льюис Моррис (губернатор)|Льюис Морристі]] тағайындады.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;

1776 жылғы қаңтарда отарды басқару үшін сайланған делегаттардан тұратын [[Нью-Джерси провинциялық конгресі]] құрылды. 15 маусымда Конгресс корольдік губернатор [[Уильям Франклин]]ді «осы елдің бостандықтарының жауы» деп жариялап, тұтқындауға бұйрық берді.&lt;ref name=Skemp&gt;Skemp (1990), 192.&lt;/ref&gt; 1776 жылғы 21 маусымда Нью-Джерси өз делегаттарына Континенттік конгресте тәуелсіздік жариялау туралы шешімге қосылу өкілеттігін берді. Көп ұзамай, 2 шілдеде [[Нью-Джерси штатының конституциясы]] қабылданды. [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]] Нью-Джерсидің отарлық мәртебесін жойды.&lt;ref name=&quot;John&quot; /&gt;

== Пенсильвания провинциясы ==
{{Толық мақала|Пенсильвания провинциясы}}
[[Сурет:ChesterCourtHouse.JPG|thumb|upright=1.3|Пенсильваниядағы [[1724 жылғы Честер сот ғимараты|Честер сот ғимараты]] 1724 жылы салынған.]]
1681 жылғы 4 наурызда [[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] корольдік биліктің оның отбасына берешек қарызын өтеу үшін [[Уильям Пенн]]ге Пенсильвания отарын құруға арналған жерлерді берді.&lt;ref name=gov&gt;Pennsylvania Society of Governors (1916), 180-181.&lt;/ref&gt; Отарға аттанар алдында Пенн [[Пенсильванияның басқару тәртібі]] атты құжатты әзірледі. Онда [[Достар діни қоғамы]] мен жергілікті байырғы халықтарды қоса алғанда, көптеген топтарға қатысты діни төзімділік таныту көзделді.&lt;ref name=Penn&gt;Penn (1682).&lt;/ref&gt; Пенсильвания [[жеке меншік отар]] болғандықтан, оны Пенн басқарды, алайда тұрғындары бұрынғысынша ағылшын тәжінің билігіне және заңдарына бағынды.&lt;ref name=Penn/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt; Пенннің немере туысы [[Уильям Маркем (губернатор)|Уильям Маркем]] отардың алғашқы губернатор орынбасары болды.&lt;ref name=gov/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt;

Пенсильванияның шекаралары [[42° солтүстік ендік параллелі]] мен [[39° солтүстік ендік параллелі]] арқылы белгіленді. Провинция [[Делавэр өзені]]мен, сондай-ақ Нью-Йорк, Мэриленд және Нью-Джерси отарларымен шектесті.&lt;ref name=PHMC&gt;Pennsylvania State History.&lt;/ref&gt; 1704 жылы Йорк герцогы Пеннге берген нидерланд жерлері Пенсильваниядан бөлініп, қайтадан Делавэр отарының құрамына кірді.&lt;ref name=Penn/&gt; 1692–1694 жылдары Англиядағы революция салдарынан Пенн өз отарын басқару құқығынан айырылды. Пенсильвания ассамблеясы осы мүмкіндікті пайдаланып, [[Дэвид Ллойд (судья)|Дэвид Ллойд]] бастаған сайланбалы лауазымды тұлғалардың өкілеттіктерін кеңейтуді талап етті. 1669 және 1701 жылдары отарға жасаған сапарларынан кейін Пенн ақырында олардың Артықшылықтар хартиясын конституцияға енгізуге келісім берді.&lt;ref name=PHMC/&gt; 1764 жылы британдықтар батысқа қарай қоныстануға тыйым салғаннан кейін отаршылар арасындағы және олардың жергілікті байырғы халықтармен қақтығыстары күшейді. 1773 жылы [[Артур Сент-Клэр]] Пенсильванияға адал қарулы қоныстанушыларға қарсы әскер басқарған виргиниялық офицерді тұтқындауға бұйрық берді. Пенсильванияда революциялық көңіл күй күшейе түсті, ал Америкадағы ең ірі қала — [[Филадельфия]] көп ұзамай [[Континенттік конгресс]]тің жиналыс өткізетін орнына айналды. Жергілікті халық сайлаған революционерлердің [[1776 жылғы Пенсильвания конституциясы]]н жариялауы отар тарихын аяқтап, [[Пенсильвания|Пенсильвания достастығының]] тарихына бастау болды.

== Нью-Йорк провинциясы ==
{{Толық мақала|Нью-Йорк провинциясы|Жаңа Нидерланд}}
Нью-Йорк аумағындағы алғашқы нидерланд қоныстары шамамен 1613 жылы пайда болды. 1664 жылы ағылшындар [[Жаңа Нидерланд]] отарын нидерландтардан басып алып, оны корольдің бауыры — [[Йорк герцогы]]ның (кейінгі [[II Яков (Англия королі)|II Яков корольдің]]) құрметіне Нью-Йорк провинциясы деп өзгертті.&lt;ref name=Kammen/&gt; 1673 жылғы шілдеде [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]] кезінде нидерландтар отарды қайтадан басып алды, алайда [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша оны [[Суринам]]ның орнына ағылшындарға қайтарды. Йорк герцогы отарды ешқашан өзі басқарған жоқ: оның орнына басқару ісін жүргізу үшін губернаторлар, кеңес мүшелері және басқа да лауазымды тұлғаларды тағайындады. [[Ричард Николлс]] Нью-Йорктің алғашқы губернаторы болды.

1665 жылы Нью-Джерси провинциясы Нью-Йорктен бөлініп шықты. Алайда [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] 1769 жылы түпкілікті шекаралар белгіленгенге дейін жалғасты. Бұл шекараларды 1772 жылы заң шығарушы жиналыстар, ал 1773 жылы король бекітті. 1683 жылғы қазанда отарлық ассамблея шақырылып, Нью-Йорк өз ассамблеясы құрылған ең соңғы отар болды. 1683 жылғы 30 қазанда конституция әзірленіп, қабылданды. Ол отаршыларға көптеген құқықтар, соның ішінде [[өкілдіксіз салық салуға болмайды]] қағидатына негізделген құқық берді. Алайда конституция туралы білген II Яков оны жарамсыз деп жариялады.&lt;ref name=Kammen/&gt;

Йорк герцогы Англия королі II Яков болғаннан кейін Нью-Йорк корольдік провинцияға айналды. 1688 жылғы мамырда провинция қысқа уақытқа [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енді. II Яков тақтан тайдырылған кезде Нью-Йорк тұрғындары [[Лейслер көтерілісі]] барысында корольдік губернаторға қарсы бас көтерді.&lt;ref&gt;Jerome R.  Reich, ''Leisler's Rebellion: A Study of Democracy in New York, 1664-1720'' (1953)&lt;/ref&gt; 1691 жылғы наурызда [[Генри Слоутер]] губернатор болып тағайындалғаннан кейін көтеріліс басылып, оның жетекшісі [[Якоб Лейслер]] тұтқындалды, сотқа тартылды және мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен өлім жазасына кесілді. Көп ұзамай Нью-Йорктің жарғысы мен конституциясы қалпына келтірілді. 1775 жылғы сәуірде [[Патриоттар (Америка революциясы)|америкалық патриоттар]] отарлық ассамблеяның орнына [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]]н құрды. 1775 жылғы 19 қазанда губернатор [[Уильям Трайон]] мен барлық корольдік шенеуніктер отардан қуылды. 1776 жылғы шілдеде [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]]ның қабылдануымен жаңа штаттың отарлық мәртебесі аяқталды.

== Делавэр отары ==
{{Толық мақала|Делавэр отары}}
1631–1655 жылдар аралығында Делавэр аумағы нидерландтар мен шведтердің қолына кезек-кезек өтті. Нидерландтар Делавэрді 1664 жылға дейін өз бақылауында ұстады. Сол жылы сэр Роберт Карр Йорк герцогы үшін [[Жаңа Амстел]]ді басып алып, оны [[Нью-Касл (Делавэр)|Нью-Касл]] деп өзгертті.&lt;ref name=Faragher&gt;Faragher (1990), 106-108&lt;/ref&gt; 1664–1682 жылдары Делавэрді герцогтың орынбасары басқарды.&lt;ref name=Faragher/&gt; 1681 жылы Уильям Пенн Пенсильвания жерлерін иелену құқығын алған кезде, Йорк герцогынан Делавэр аумағын да алды. Ол бұл жерлерді «[[Делавэр өзені]] бойындағы үш төменгі округ» деп атады.&lt;ref name=brief&gt;State of Delaware (A Brief History) (2007).&lt;/ref&gt; 1701 жылы этникалық құрамы алуан түрлі Делавэр аумағын басқаруда қиындықтарға тап болған Пенн оның тұрғындарына жеке [[отарлық ассамблея]] құруға рұқсат беруге келісті.&lt;ref name=Faragher/&gt;

== Географиясы ==
[[Висконсин мұздануы|Ішінара мұз баспаған]] Орталық отарлардың жері құнарлы болды және топырағы негізінен тастақты болған көршілес [[Жаңа Англия отарлары]]нан айтарлықтай ерекшеленді. Астықтың көп мөлшерде экспортталуына байланысты бұл отарлар «Астық қамбасы» аталып кетті. Пенсильвания бидай, жүгері, [[қарабидай]], [[қарасора]] және [[зығыр]] экспорттайтын жетекші аймақтардың біріне айналды.&lt;ref name=PHMC/&gt; Соның нәтижесінде 1725–1840 жылдар аралығында ол отарлар, кейіннен штаттар арасындағы ең ірі азық-түлік өндіруші болды.&lt;ref&gt;Ebeling (1979)&lt;/ref&gt; [[Саскуэханна өзені]], [[Делавэр өзені]] және [[Гудзон өзені]] сияқты ағысы баяу, кеме қатынасына қолайлы кең өзендер әртүрлі кәсіпкерлік салаларының дамуына ықпал етті. Терісі бағалы аңдарды аулаушылар осы өзендерді бойлай жүрді, ал су ағысының жеткілікті болуы [[су дөңгелегі]]нің күшімен диірмендерді іске қосуға мүмкіндік берді.

== Өнеркәсібі ==
Орман алқаптарының молдығы Орталық отарларда ағаш дайындау және кеме жасау өнеркәсібінің дамуына ықпал етті. Бұл салалардың дамуы мен терең өзен сағаларының болуы [[Нью-Йорк|Нью-Йорк]] және [[Филадельфия]] сияқты маңызды порттардың пайда болуына әкелді. Орталық отарларда өнеркәсіп [[Оңтүстік отарлар]]ға қарағанда әлдеқайда жақсы дамығанымен, [[Жаңа Англия отарлары|Жаңа Англияның]] өнеркәсібімен бәсекелесе алмады. Пенсильванияда [[ағаш тілетін зауыт]]тар мен [[астық диірмені|астық диірмендері]] көп болды, ал [[тоқыма өнеркәсібі]] қарқынды дамыды. Сондай-ақ отар [[шойын]] мен одан жасалатын бұйымдардың, соның ішінде [[Пенсильванияның ұзын ұңғылы мылтығы]] мен [[Конестога арбасы]]ның ірі өндірушісіне айналды. Басқа маңызды өнеркәсіп салаларына баспа ісі, баспа өнімдерін шығару және олармен тығыз байланысты [[қағаз өндірісі]] жатты.&lt;ref name=PHMC/&gt;&lt;ref&gt;Edwin J. Perkins, ''The Economy of Colonial America'' (1988)&lt;/ref&gt;

== Саясаты ==
Орталық отарлардағы саяси топтар бастапқыда нақты әрі шектеулі мақсаттарды көздеген шағын бірлестіктер ретінде қалыптасты. Уақыт өте келе бұл одақтар құрамы алуан түрлі ірі саяси ұйымдарға айналды. Олардың дамуы әсіресе [[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде қарқын алды.&lt;ref name=MIT&gt;Greene (1997), 709.&lt;/ref&gt;

Орталық отарларды негізінен король тағайындаған немесе жеке меншік отарлардың губернаторлары мен сайланбалы отарлық ассамблеялар басқарды. Орталық отарлардың көптеген конституцияларында дін бостандығына кепілдік беріліп, халықтың өкілдігінсіз салық салуға тыйым салынды. Корольдік губернаторлар бірнеше рет тұтқындалды немесе биліктен құлатылды. Мұндай оқиғалардың ең белгілілері Нью-Джерсиде губернатордың тұтқындалуы және Нью-Йорктегі Лейслер көтерілісі кезінде орын алды. Орталық отарлардағы наразылықтың күшеюі ақырында аймақтың [[Континенттік конгресс]]тің жиналыс өткізетін орнына және революциялық қозғалыстың орталығына айналуына ықпал етті.&lt;ref name=Jensen3&gt;Jensen (1968), 461-468.&lt;/ref&gt; Алайда аймақта бейтараптық ұстанғандар мен [[Лоялистер (Америка революциясы)|лоялистер]] шоғырланған көптеген жерлер де болды.&lt;ref name=Albion&gt;Fischer (1992), 972.&lt;/ref&gt;

== Демография ==
Орталық отарлар Жаңа Англия мен Оңтүстік отарларға тән ерекшеліктерді ұштастырды. Жер иеліктері негізінен 40–160 акр көлеміндегі фермалардан тұрды және оларды өңдейтін отбасылардың меншігінде болды. Алайда Нью-Йорктегі [[Гудзон аңғары]]нда нидерланд патрондары аса ірі жер иеліктерін басқарып, жерлерін жалға алушы шаруаларға берді.&lt;ref&gt;Sung Bok Kim, &quot;A New Look at the Great Landlords of Eighteenth-Century New York,&quot; ''William and Mary Quarterly'' Vol. 27, No. 4 (Oct., 1970), pp. 581-614 [https://www.jstor.org/stable/1919705 in JSTOR]&lt;/ref&gt;

Этникалық құрамы жағынан Орталық отарлар Солтүстік Америкадағы басқа британ отарлық аймақтарына қарағанда алуан түрлі болды және әлеуметтік төзімділіктің жоғары деңгейімен ерекшеленді. Мысалы, Нью-Йоркте христиан дінін ұстанатын кез келген шетелдікке азаматтық берілді, бұл халық құрамының әртүрлі болуына ықпал етті. Соның нәтижесінде Америкадағы алғашқы неміс қоныстары негізінен Орталық отарлар аймағында шоғырланды. XVIII ғасырда [[Келісімшарт бойынша міндетті еңбек|келісімшарт негізіндегі міндетті еңбек]] әсіресе Пенсильвания, Нью-Джерси және Нью-Йоркте кең таралды, дегенмен мұндай қызметшілердің салыстырмалы түрде аз бөлігі ауыл шаруашылығында жұмыс істеді.&lt;ref&gt;Westerkamp (1998), 452.&lt;/ref&gt;

[[Неміс текті америкалықтар|Неміс иммигранттары]] Орталық отарларға қоныстануды көбірек таңдады. Шамамен 1717 жылдан бастап немістердің иммиграциясы айтарлықтай күшейіп, көптеген қоныс аударушылар [[Рейнланд]]тан келе бастады. Оларды қате түрде [[Пенсильвания немістері|«Пенсильвания голландтары»]] (Pennsylvania Dutch) деп атап кеткен (неміс тілінде «неміс» сөзі ''Deutsch'' деп айтылады). Америка революциясы қарсаңында немістер аймақ халқының үштен бірін құрады. Олар өздерімен бірге ала келген өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы дағдылары Орталық отарлардың экономикалық өркендеуін нығайтуға ықпал етті. Неміс қоныстанушылары ұйымшыл діни қауымдарымен ерекшеленді. Олардың көпшілігі лютерандық бағытты ұстанды, алайда арасында [[Моравия шіркеуі|моравиялықтар]], [[меннониттер]] және [[амиштер]] сияқты шағын діни қауымдардың өкілдері де болды.&lt;ref&gt;A. G. Roeber, ''Palatines, Liberty, and Property: German Lutherans in Colonial British America'' (1998)&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>q9o8w05exq4twkpw0xqyh5eldkiji7j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683706</id>
      <parentid>3683705</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:42:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Демография */</comment>
      <origin>3683706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33582" sha1="3hoj7ijz495e1pnui5f4i01gm296ks5" xml:space="preserve">[[Сурет:Middle Colonies USA.svg|thumb|[[АҚШ штаттарының тізімі|АҚШ штаттары]]: &lt;ul&gt;&lt;li&gt;[[Делавэр]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Джерси]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Пенсильвания]]&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;]]

'''Ортаңғы отарлар''' — [[Британ Америкасы]]ндағы [[Он үш отар]]дың [[Жаңа Англия отарлары]] мен [[Оңтүстік отарлар]] арасында орналасқан тобы. [[Чесапик отарлары]]мен бірге бұл аймақ қазіргі [[Орта Атлантика штаттары|Орта Атлантика штаттарының]] аумағына шамамен сәйкес келеді.

Аймақтың басым бөлігі британдықтар оған бақылау орнатқанға дейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарының құрамында болды. Шамамен 1664 жылы британдықтар [[Нидерланд|нидерландтармен]] соғыс барысында бұл аумақтың көп бөлігін басып алды. Жаулап алынған жерлердің басым бөлігі [[Нью-Йорк провинциясы]]ның құрамына кірді. Кейін [[Йорк герцогы]] мен [[Англия королі]] болашақ [[Нью-Джерси провинциясы]] мен [[Пенсильвания провинциясы]]ның жерлерін иелену құқығын басқа адамдарға берді. Кейін Делавэр отары Уильям Пенн негізін қалаған Пенсильваниядан бөлініп шықты.

Орталық отарлардың жері өте құнарлы болды, бұл аймақтың бидай мен басқа да астық дақылдарын экспорттайтын ірі орталыққа айналуына мүмкіндік берді. Орман алқаптарының молдығының арқасында Орталық отарларда ағаш өңдеу және кеме жасау өнеркәсібі де табысты дамыды, ал Пенсильванияда тоқыма және темір өндіру өнеркәсібі біршама жетістікке жетті. Орталық отарлар [[Солтүстік Америкадағы британ отарлары]]ның ішінде этникалық және діни құрамы жағынан ең алуан түрлі болды. Мұнда [[Англия]], [[Шотландия]], [[Ирландия]], [[Нидерланд]] және [[Германияның тарихи мемлекеттерінің тізімі|герман мемлекеттерінен]] келген қоныстанушылар өмір сүрді. Ауыл шаруашылығына жарамды жерлер өнімді әрі Еуропамен салыстырғанда әлдеқайда арзан болды. Кейінгі қоныстанушылардың арасында әртүрлі протестанттық конфессиялардың өкілдері болды. Орталық отарларда олардың құқықтары [[дін бостандығы]] туралы жазбаша заңдармен қорғалды. Мұндай діни төзімділік сол кезең үшін өте сирек құбылыс болып, Орталық отарларды басқа британ отарларынан ерекшелендірді.

== Тарихы ==
1609 жылы [[Генри Гудзон]] [[Нидерланд Ост-Үнді компаниясы]]ның тапсырмасымен Орталық отарлар аумағын зерттеді. Ол [[Гудзон өзені]]мен қазіргі [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] қаласына дейін жүзіп барып, сондай-ақ [[Делавэр шығанағы]] бойындағы жерлерді зерттеді. 1610–1616 жылдар аралығында нидерландтар бірнеше экспедиция ұйымдастырып, аймақты одан әрі зерттеп, карталарын жасады. Алғашқы нидерланд қоныстары 1613 жылы салынып, 1614 жылдан бастап карталарда [[Жаңа Нидерланд]] атауы пайда болды. Кейін Швецияның қаржылай қолдауымен [[Петер Минуит|Жаңа Нидерландтың үшінші губернаторы]] 1638 жылы Делавэр шығанағы маңында [[Жаңа Швеция]] отарының негізін қалады. 1655 жылы бұл аумақты [[Нидерланд отарлық империясы|нидерландтар]] қайтадан өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Jaap Jacobs, ''The Colony of New Netherland: A Dutch Settlement in Seventeenth-Century America'' (2nd ed. Cornell University Press; 2009)&lt;/ref&gt; 1664 жылғы қазанда [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның қарсаңында ағылшындар бұл жерлердің басым бөлігін нидерландтардан жаулап алды. 1667 жылы соғыс нидерландтардың жеңісімен аяқталғанына қарамастан, ағылшындар Жаңа Нидерландты өз иелігінде сақтап қалды. Олар отарды [[II Карл (Англия королі)|Англия королінің]] бауыры — [[Йорк герцогы]]ның құрметіне Нью-Йорк деп өзгертті. Йорк герцогы жеке пайдасын көздеп, [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Реставрация|соғыстың басталуына түрткі болғандардың бірі]] әрі [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Англия|Жаңа Нидерландқа жасалған шабуылдың қолбасшысы]] болған еді.&lt;ref name=Turner&gt;Turner (1948), 83.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Kammen&gt;Kammen (1996), 71-72.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jonathan I. Israel, ''The Dutch Republic, Its Rise, Greatness and Fall, 1477–1806'', p. 2.&lt;/ref&gt; 1673 жылы нидерландтар аймақты [[Жаңа Нидерландты қайта жаулап алу|қайтадан жаулап алды]], алайда келесі жылы [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша одан бас тартты. Осы келісім [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның аяқталуына алып келді.

== Нью-Джерси провинциясы ==
{{Толық мақала|Берген (Жаңа Нидерланд)|Нью-Джерси провинциясы}}
[[Сурет:Wpdms east west new jersey.png|thumb|[[Батыс Нью-Джерси]] (сол жақта) мен [[Шығыс Нью-Джерси]]дің (оң жақта) шекаралары көрсетілген карта]]
[[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] Нью-Джерсидегі [[Гудзон өзені]]нің батысындағы жерлердің атауын өзгертіп, Жаңа Англия мен Мэриленд арасындағы аумақты кейін [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] деген атпен король тағына отырған бауыры Йорк герцогына жеке меншік отар ретінде берді.&lt;ref name=Turner/&gt; Кейін II Яков Гудзон өзені мен [[Делавэр өзені]] арасындағы жерлерді [[Англиядағы азамат соғысы]] кезінде өзіне адал болған екі досына — [[сэр Джордж Картерет]] пен [[Джон Беркли, Страттонның 1-бароны|Страттон лорды Берклиге]] сыйға тартты. Осы жер иеліктерінің негізінде Нью-Джерси провинциясы құрылды.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;John&quot;&gt;John E. Pomfret, ''Colonial New Jersey: A History'' (1973)&lt;/ref&gt;

1665 жылы Нью-Джерсиге қоныстанушыларды тарту мақсатында [[Концессия және келісім]] құжаты әзірленді. Бұл құжатта дін бостандығы, отар жиналысының мақұлдауынсыз салық салуға тыйым салу және отар иелері тағайындайтын губернатор лауазымы қарастырылды.&lt;ref&gt;Berkeley and Carteret (1664).&lt;/ref&gt; Осы тәртіппен тағайындалған алғашқы губернатор [[Филип Картерет (губернатор)|Филип Картерет]] болды. Ол [[Элизабет (Нью-Джерси)|Элизабеттаун]] қаласының негізін қалады. Отаршылар жыл сайын [[Квит-рента|жер рентасын]] төлеуге міндеттелді. Салық жинауда қиындықтарға тап болған лорд Беркли 1674 жылғы 18 наурызда отардағы өз үлесін Лондоннан шыққан квакер кәсіпкері [[Эдвард Биллиндж]]ге сатты.&lt;ref&gt;Gerlach (2002), 384.&lt;/ref&gt; Бұл сатылым Нью-Джерсидің [[Шығыс Джерси]] және [[Батыс Джерси]] болып бөлінуіне әкелді. Алайда екі аумақтың арасындағы шекара тек 1676 жылы жасалған [[Бес тарапты келісім]] бойынша белгіленді. 1701–1765 жылдар аралығында отаршылар даулы отарлық шекараларға байланысты [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] барысында бірнеше рет қақтығысты.

1702 жылғы 15 сәуірде [[Анна (Ұлыбритания патшайымы)|Анна патшайым]] Батыс және Шығыс Джерсиді біртұтас [[корольдік отар]] — Нью-Джерси провинциясына біріктірді.&lt;ref name=Elson3&gt;Elson (1904), 148.&lt;/ref&gt; [[Эдвард Хайд, Кларендонның 3-графы]] корольдік отардың алғашқы губернаторы болды. 1708 жылы Хайд қызмет бабын теріс пайдалану, парақорлық және сыбайлас жемқорлық айыптары бойынша Англияға кері шақырылғаннан кейін Нью-Йорк губернаторына Нью-Джерсиді де басқару міндеті жүктелді.&lt;ref name=Elson3/&gt; Ақырында, 1738 жылы [[II Джордж (Ұлыбритания патшасы)|II Георг]] король Нью-Джерсиді басқару үшін жеке губернатор — [[Льюис Моррис (губернатор)|Льюис Морристі]] тағайындады.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;

1776 жылғы қаңтарда отарды басқару үшін сайланған делегаттардан тұратын [[Нью-Джерси провинциялық конгресі]] құрылды. 15 маусымда Конгресс корольдік губернатор [[Уильям Франклин]]ді «осы елдің бостандықтарының жауы» деп жариялап, тұтқындауға бұйрық берді.&lt;ref name=Skemp&gt;Skemp (1990), 192.&lt;/ref&gt; 1776 жылғы 21 маусымда Нью-Джерси өз делегаттарына Континенттік конгресте тәуелсіздік жариялау туралы шешімге қосылу өкілеттігін берді. Көп ұзамай, 2 шілдеде [[Нью-Джерси штатының конституциясы]] қабылданды. [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]] Нью-Джерсидің отарлық мәртебесін жойды.&lt;ref name=&quot;John&quot; /&gt;

== Пенсильвания провинциясы ==
{{Толық мақала|Пенсильвания провинциясы}}
[[Сурет:ChesterCourtHouse.JPG|thumb|upright=1.3|Пенсильваниядағы [[1724 жылғы Честер сот ғимараты|Честер сот ғимараты]] 1724 жылы салынған.]]
1681 жылғы 4 наурызда [[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] корольдік биліктің оның отбасына берешек қарызын өтеу үшін [[Уильям Пенн]]ге Пенсильвания отарын құруға арналған жерлерді берді.&lt;ref name=gov&gt;Pennsylvania Society of Governors (1916), 180-181.&lt;/ref&gt; Отарға аттанар алдында Пенн [[Пенсильванияның басқару тәртібі]] атты құжатты әзірледі. Онда [[Достар діни қоғамы]] мен жергілікті байырғы халықтарды қоса алғанда, көптеген топтарға қатысты діни төзімділік таныту көзделді.&lt;ref name=Penn&gt;Penn (1682).&lt;/ref&gt; Пенсильвания [[жеке меншік отар]] болғандықтан, оны Пенн басқарды, алайда тұрғындары бұрынғысынша ағылшын тәжінің билігіне және заңдарына бағынды.&lt;ref name=Penn/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt; Пенннің немере туысы [[Уильям Маркем (губернатор)|Уильям Маркем]] отардың алғашқы губернатор орынбасары болды.&lt;ref name=gov/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt;

Пенсильванияның шекаралары [[42° солтүстік ендік параллелі]] мен [[39° солтүстік ендік параллелі]] арқылы белгіленді. Провинция [[Делавэр өзені]]мен, сондай-ақ Нью-Йорк, Мэриленд және Нью-Джерси отарларымен шектесті.&lt;ref name=PHMC&gt;Pennsylvania State History.&lt;/ref&gt; 1704 жылы Йорк герцогы Пеннге берген нидерланд жерлері Пенсильваниядан бөлініп, қайтадан Делавэр отарының құрамына кірді.&lt;ref name=Penn/&gt; 1692–1694 жылдары Англиядағы революция салдарынан Пенн өз отарын басқару құқығынан айырылды. Пенсильвания ассамблеясы осы мүмкіндікті пайдаланып, [[Дэвид Ллойд (судья)|Дэвид Ллойд]] бастаған сайланбалы лауазымды тұлғалардың өкілеттіктерін кеңейтуді талап етті. 1669 және 1701 жылдары отарға жасаған сапарларынан кейін Пенн ақырында олардың Артықшылықтар хартиясын конституцияға енгізуге келісім берді.&lt;ref name=PHMC/&gt; 1764 жылы британдықтар батысқа қарай қоныстануға тыйым салғаннан кейін отаршылар арасындағы және олардың жергілікті байырғы халықтармен қақтығыстары күшейді. 1773 жылы [[Артур Сент-Клэр]] Пенсильванияға адал қарулы қоныстанушыларға қарсы әскер басқарған виргиниялық офицерді тұтқындауға бұйрық берді. Пенсильванияда революциялық көңіл күй күшейе түсті, ал Америкадағы ең ірі қала — [[Филадельфия]] көп ұзамай [[Континенттік конгресс]]тің жиналыс өткізетін орнына айналды. Жергілікті халық сайлаған революционерлердің [[1776 жылғы Пенсильвания конституциясы]]н жариялауы отар тарихын аяқтап, [[Пенсильвания|Пенсильвания достастығының]] тарихына бастау болды.

== Нью-Йорк провинциясы ==
{{Толық мақала|Нью-Йорк провинциясы|Жаңа Нидерланд}}
Нью-Йорк аумағындағы алғашқы нидерланд қоныстары шамамен 1613 жылы пайда болды. 1664 жылы ағылшындар [[Жаңа Нидерланд]] отарын нидерландтардан басып алып, оны корольдің бауыры — [[Йорк герцогы]]ның (кейінгі [[II Яков (Англия королі)|II Яков корольдің]]) құрметіне Нью-Йорк провинциясы деп өзгертті.&lt;ref name=Kammen/&gt; 1673 жылғы шілдеде [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]] кезінде нидерландтар отарды қайтадан басып алды, алайда [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша оны [[Суринам]]ның орнына ағылшындарға қайтарды. Йорк герцогы отарды ешқашан өзі басқарған жоқ: оның орнына басқару ісін жүргізу үшін губернаторлар, кеңес мүшелері және басқа да лауазымды тұлғаларды тағайындады. [[Ричард Николлс]] Нью-Йорктің алғашқы губернаторы болды.

1665 жылы Нью-Джерси провинциясы Нью-Йорктен бөлініп шықты. Алайда [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] 1769 жылы түпкілікті шекаралар белгіленгенге дейін жалғасты. Бұл шекараларды 1772 жылы заң шығарушы жиналыстар, ал 1773 жылы король бекітті. 1683 жылғы қазанда отарлық ассамблея шақырылып, Нью-Йорк өз ассамблеясы құрылған ең соңғы отар болды. 1683 жылғы 30 қазанда конституция әзірленіп, қабылданды. Ол отаршыларға көптеген құқықтар, соның ішінде [[өкілдіксіз салық салуға болмайды]] қағидатына негізделген құқық берді. Алайда конституция туралы білген II Яков оны жарамсыз деп жариялады.&lt;ref name=Kammen/&gt;

Йорк герцогы Англия королі II Яков болғаннан кейін Нью-Йорк корольдік провинцияға айналды. 1688 жылғы мамырда провинция қысқа уақытқа [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енді. II Яков тақтан тайдырылған кезде Нью-Йорк тұрғындары [[Лейслер көтерілісі]] барысында корольдік губернаторға қарсы бас көтерді.&lt;ref&gt;Jerome R.  Reich, ''Leisler's Rebellion: A Study of Democracy in New York, 1664-1720'' (1953)&lt;/ref&gt; 1691 жылғы наурызда [[Генри Слоутер]] губернатор болып тағайындалғаннан кейін көтеріліс басылып, оның жетекшісі [[Якоб Лейслер]] тұтқындалды, сотқа тартылды және мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен өлім жазасына кесілді. Көп ұзамай Нью-Йорктің жарғысы мен конституциясы қалпына келтірілді. 1775 жылғы сәуірде [[Патриоттар (Америка революциясы)|америкалық патриоттар]] отарлық ассамблеяның орнына [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]]н құрды. 1775 жылғы 19 қазанда губернатор [[Уильям Трайон]] мен барлық корольдік шенеуніктер отардан қуылды. 1776 жылғы шілдеде [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]]ның қабылдануымен жаңа штаттың отарлық мәртебесі аяқталды.

== Делавэр отары ==
{{Толық мақала|Делавэр отары}}
1631–1655 жылдар аралығында Делавэр аумағы нидерландтар мен шведтердің қолына кезек-кезек өтті. Нидерландтар Делавэрді 1664 жылға дейін өз бақылауында ұстады. Сол жылы сэр Роберт Карр Йорк герцогы үшін [[Жаңа Амстел]]ді басып алып, оны [[Нью-Касл (Делавэр)|Нью-Касл]] деп өзгертті.&lt;ref name=Faragher&gt;Faragher (1990), 106-108&lt;/ref&gt; 1664–1682 жылдары Делавэрді герцогтың орынбасары басқарды.&lt;ref name=Faragher/&gt; 1681 жылы Уильям Пенн Пенсильвания жерлерін иелену құқығын алған кезде, Йорк герцогынан Делавэр аумағын да алды. Ол бұл жерлерді «[[Делавэр өзені]] бойындағы үш төменгі округ» деп атады.&lt;ref name=brief&gt;State of Delaware (A Brief History) (2007).&lt;/ref&gt; 1701 жылы этникалық құрамы алуан түрлі Делавэр аумағын басқаруда қиындықтарға тап болған Пенн оның тұрғындарына жеке [[отарлық ассамблея]] құруға рұқсат беруге келісті.&lt;ref name=Faragher/&gt;

== Географиясы ==
[[Висконсин мұздануы|Ішінара мұз баспаған]] Орталық отарлардың жері құнарлы болды және топырағы негізінен тастақты болған көршілес [[Жаңа Англия отарлары]]нан айтарлықтай ерекшеленді. Астықтың көп мөлшерде экспортталуына байланысты бұл отарлар «Астық қамбасы» аталып кетті. Пенсильвания бидай, жүгері, [[қарабидай]], [[қарасора]] және [[зығыр]] экспорттайтын жетекші аймақтардың біріне айналды.&lt;ref name=PHMC/&gt; Соның нәтижесінде 1725–1840 жылдар аралығында ол отарлар, кейіннен штаттар арасындағы ең ірі азық-түлік өндіруші болды.&lt;ref&gt;Ebeling (1979)&lt;/ref&gt; [[Саскуэханна өзені]], [[Делавэр өзені]] және [[Гудзон өзені]] сияқты ағысы баяу, кеме қатынасына қолайлы кең өзендер әртүрлі кәсіпкерлік салаларының дамуына ықпал етті. Терісі бағалы аңдарды аулаушылар осы өзендерді бойлай жүрді, ал су ағысының жеткілікті болуы [[су дөңгелегі]]нің күшімен диірмендерді іске қосуға мүмкіндік берді.

== Өнеркәсібі ==
Орман алқаптарының молдығы Орталық отарларда ағаш дайындау және кеме жасау өнеркәсібінің дамуына ықпал етті. Бұл салалардың дамуы мен терең өзен сағаларының болуы [[Нью-Йорк|Нью-Йорк]] және [[Филадельфия]] сияқты маңызды порттардың пайда болуына әкелді. Орталық отарларда өнеркәсіп [[Оңтүстік отарлар]]ға қарағанда әлдеқайда жақсы дамығанымен, [[Жаңа Англия отарлары|Жаңа Англияның]] өнеркәсібімен бәсекелесе алмады. Пенсильванияда [[ағаш тілетін зауыт]]тар мен [[астық диірмені|астық диірмендері]] көп болды, ал [[тоқыма өнеркәсібі]] қарқынды дамыды. Сондай-ақ отар [[шойын]] мен одан жасалатын бұйымдардың, соның ішінде [[Пенсильванияның ұзын ұңғылы мылтығы]] мен [[Конестога арбасы]]ның ірі өндірушісіне айналды. Басқа маңызды өнеркәсіп салаларына баспа ісі, баспа өнімдерін шығару және олармен тығыз байланысты [[қағаз өндірісі]] жатты.&lt;ref name=PHMC/&gt;&lt;ref&gt;Edwin J. Perkins, ''The Economy of Colonial America'' (1988)&lt;/ref&gt;

== Саясаты ==
Орталық отарлардағы саяси топтар бастапқыда нақты әрі шектеулі мақсаттарды көздеген шағын бірлестіктер ретінде қалыптасты. Уақыт өте келе бұл одақтар құрамы алуан түрлі ірі саяси ұйымдарға айналды. Олардың дамуы әсіресе [[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде қарқын алды.&lt;ref name=MIT&gt;Greene (1997), 709.&lt;/ref&gt;

Орталық отарларды негізінен король тағайындаған немесе жеке меншік отарлардың губернаторлары мен сайланбалы отарлық ассамблеялар басқарды. Орталық отарлардың көптеген конституцияларында дін бостандығына кепілдік беріліп, халықтың өкілдігінсіз салық салуға тыйым салынды. Корольдік губернаторлар бірнеше рет тұтқындалды немесе биліктен құлатылды. Мұндай оқиғалардың ең белгілілері Нью-Джерсиде губернатордың тұтқындалуы және Нью-Йорктегі Лейслер көтерілісі кезінде орын алды. Орталық отарлардағы наразылықтың күшеюі ақырында аймақтың [[Континенттік конгресс]]тің жиналыс өткізетін орнына және революциялық қозғалыстың орталығына айналуына ықпал етті.&lt;ref name=Jensen3&gt;Jensen (1968), 461-468.&lt;/ref&gt; Алайда аймақта бейтараптық ұстанғандар мен [[Лоялистер (Америка революциясы)|лоялистер]] шоғырланған көптеген жерлер де болды.&lt;ref name=Albion&gt;Fischer (1992), 972.&lt;/ref&gt;

== Демография ==
Орталық отарлар Жаңа Англия мен Оңтүстік отарларға тән ерекшеліктерді ұштастырды. Жер иеліктері негізінен 40–160 акр көлеміндегі фермалардан тұрды және оларды өңдейтін отбасылардың меншігінде болды. Алайда Нью-Йорктегі [[Гудзон аңғары]]нда нидерланд патрондары аса ірі жер иеліктерін басқарып, жерлерін жалға алушы шаруаларға берді.&lt;ref&gt;Sung Bok Kim, &quot;A New Look at the Great Landlords of Eighteenth-Century New York,&quot; ''William and Mary Quarterly'' Vol. 27, No. 4 (Oct., 1970), pp. 581-614 [https://www.jstor.org/stable/1919705 in JSTOR]&lt;/ref&gt;

Этникалық құрамы жағынан Орталық отарлар Солтүстік Америкадағы басқа британ отарлық аймақтарына қарағанда алуан түрлі болды және әлеуметтік төзімділіктің жоғары деңгейімен ерекшеленді. Мысалы, Нью-Йоркте христиан дінін ұстанатын кез келген шетелдікке азаматтық берілді, бұл халық құрамының әртүрлі болуына ықпал етті. Соның нәтижесінде Америкадағы алғашқы неміс қоныстары негізінен Орталық отарлар аймағында шоғырланды. XVIII ғасырда [[Келісімшарт бойынша міндетті еңбек|келісімшарт негізіндегі міндетті еңбек]] әсіресе Пенсильвания, Нью-Джерси және Нью-Йоркте кең таралды, дегенмен мұндай қызметшілердің салыстырмалы түрде аз бөлігі ауыл шаруашылығында жұмыс істеді.&lt;ref&gt;Westerkamp (1998), 452.&lt;/ref&gt;

[[Неміс текті америкалықтар|Неміс иммигранттары]] Орталық отарларға қоныстануды көбірек таңдады. Шамамен 1717 жылдан бастап немістердің иммиграциясы айтарлықтай күшейіп, көптеген қоныс аударушылар [[Рейнланд]]тан келе бастады. Оларды қате түрде [[Пенсильвания немістері|«Пенсильвания голландтары»]] (Pennsylvania Dutch) деп атап кеткен (неміс тілінде «неміс» сөзі ''Deutsch'' деп айтылады). Америка революциясы қарсаңында немістер аймақ халқының үштен бірін құрады. Олар өздерімен бірге ала келген өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы дағдылары Орталық отарлардың экономикалық өркендеуін нығайтуға ықпал етті. Неміс қоныстанушылары ұйымшыл діни қауымдарымен ерекшеленді. Олардың көпшілігі лютерандық бағытты ұстанды, алайда арасында [[Моравия шіркеуі|моравиялықтар]], [[меннониттер]] және [[амиштер]] сияқты шағын діни қауымдардың өкілдері де болды.&lt;ref&gt;A. G. Roeber, ''Palatines, Liberty, and Property: German Lutherans in Colonial British America'' (1998)&lt;/ref&gt;

[[Ольстер шотландтары|Шотланд-ирландтар]] 1717 жылдан кейін Орталық отарларға бірнеше толқынмен қоныс аудара бастады. Олар негізінен отарлардың батысындағы шекаралық аймақтарға қарай жылжып, сол жерлерде үндістермен бірнеше рет қақтығысты.&lt;ref&gt;James Graham Leyburn, ''The Scotch-Irish: A Social History'' (1989)&lt;/ref&gt; Басқа қоныстанушылардың арасында [[Француз гугеноттары|француз гугеноттары]], [[Уэльс|уэльстіктер]], [[Нидерландтар|нидерландтар]], [[Швед текті америкалықтар|шведтер]], [[Швейцария|швейцариялықтар]] және Шотландияның таулы аймақтарынан шыққан тұрғындар болды.&lt;ref name=&quot;HEAEG1980&quot;&gt;{{cite encyclopedia|editor-last=Thernstrom|editor-first=Stephan|editor-link=Stephan Thernstrom|editor-last2=Orlov|editor-first2=Ann|editor-last3=Handlin|editor-first3=Oscar|editor-link3=Oscar Handlin|title=Harvard Encyclopedia of American Ethnic Groups|url=https://archive.org/details/harvardencyclope00ther|year=1980|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=0674375122|oclc=1038430174}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>3hoj7ijz495e1pnui5f4i01gm296ks5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683707</id>
      <parentid>3683706</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:42:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Демография */</comment>
      <origin>3683707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33578" sha1="8k7uzxb3zxscgpklmdmig2f7vt4t5y8" xml:space="preserve">[[Сурет:Middle Colonies USA.svg|thumb|[[АҚШ штаттарының тізімі|АҚШ штаттары]]: &lt;ul&gt;&lt;li&gt;[[Делавэр]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Джерси]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Пенсильвания]]&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;]]

'''Ортаңғы отарлар''' — [[Британ Америкасы]]ндағы [[Он үш отар]]дың [[Жаңа Англия отарлары]] мен [[Оңтүстік отарлар]] арасында орналасқан тобы. [[Чесапик отарлары]]мен бірге бұл аймақ қазіргі [[Орта Атлантика штаттары|Орта Атлантика штаттарының]] аумағына шамамен сәйкес келеді.

Аймақтың басым бөлігі британдықтар оған бақылау орнатқанға дейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарының құрамында болды. Шамамен 1664 жылы британдықтар [[Нидерланд|нидерландтармен]] соғыс барысында бұл аумақтың көп бөлігін басып алды. Жаулап алынған жерлердің басым бөлігі [[Нью-Йорк провинциясы]]ның құрамына кірді. Кейін [[Йорк герцогы]] мен [[Англия королі]] болашақ [[Нью-Джерси провинциясы]] мен [[Пенсильвания провинциясы]]ның жерлерін иелену құқығын басқа адамдарға берді. Кейін Делавэр отары Уильям Пенн негізін қалаған Пенсильваниядан бөлініп шықты.

Орталық отарлардың жері өте құнарлы болды, бұл аймақтың бидай мен басқа да астық дақылдарын экспорттайтын ірі орталыққа айналуына мүмкіндік берді. Орман алқаптарының молдығының арқасында Орталық отарларда ағаш өңдеу және кеме жасау өнеркәсібі де табысты дамыды, ал Пенсильванияда тоқыма және темір өндіру өнеркәсібі біршама жетістікке жетті. Орталық отарлар [[Солтүстік Америкадағы британ отарлары]]ның ішінде этникалық және діни құрамы жағынан ең алуан түрлі болды. Мұнда [[Англия]], [[Шотландия]], [[Ирландия]], [[Нидерланд]] және [[Германияның тарихи мемлекеттерінің тізімі|герман мемлекеттерінен]] келген қоныстанушылар өмір сүрді. Ауыл шаруашылығына жарамды жерлер өнімді әрі Еуропамен салыстырғанда әлдеқайда арзан болды. Кейінгі қоныстанушылардың арасында әртүрлі протестанттық конфессиялардың өкілдері болды. Орталық отарларда олардың құқықтары [[дін бостандығы]] туралы жазбаша заңдармен қорғалды. Мұндай діни төзімділік сол кезең үшін өте сирек құбылыс болып, Орталық отарларды басқа британ отарларынан ерекшелендірді.

== Тарихы ==
1609 жылы [[Генри Гудзон]] [[Нидерланд Ост-Үнді компаниясы]]ның тапсырмасымен Орталық отарлар аумағын зерттеді. Ол [[Гудзон өзені]]мен қазіргі [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] қаласына дейін жүзіп барып, сондай-ақ [[Делавэр шығанағы]] бойындағы жерлерді зерттеді. 1610–1616 жылдар аралығында нидерландтар бірнеше экспедиция ұйымдастырып, аймақты одан әрі зерттеп, карталарын жасады. Алғашқы нидерланд қоныстары 1613 жылы салынып, 1614 жылдан бастап карталарда [[Жаңа Нидерланд]] атауы пайда болды. Кейін Швецияның қаржылай қолдауымен [[Петер Минуит|Жаңа Нидерландтың үшінші губернаторы]] 1638 жылы Делавэр шығанағы маңында [[Жаңа Швеция]] отарының негізін қалады. 1655 жылы бұл аумақты [[Нидерланд отарлық империясы|нидерландтар]] қайтадан өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Jaap Jacobs, ''The Colony of New Netherland: A Dutch Settlement in Seventeenth-Century America'' (2nd ed. Cornell University Press; 2009)&lt;/ref&gt; 1664 жылғы қазанда [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның қарсаңында ағылшындар бұл жерлердің басым бөлігін нидерландтардан жаулап алды. 1667 жылы соғыс нидерландтардың жеңісімен аяқталғанына қарамастан, ағылшындар Жаңа Нидерландты өз иелігінде сақтап қалды. Олар отарды [[II Карл (Англия королі)|Англия королінің]] бауыры — [[Йорк герцогы]]ның құрметіне Нью-Йорк деп өзгертті. Йорк герцогы жеке пайдасын көздеп, [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Реставрация|соғыстың басталуына түрткі болғандардың бірі]] әрі [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Англия|Жаңа Нидерландқа жасалған шабуылдың қолбасшысы]] болған еді.&lt;ref name=Turner&gt;Turner (1948), 83.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Kammen&gt;Kammen (1996), 71-72.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jonathan I. Israel, ''The Dutch Republic, Its Rise, Greatness and Fall, 1477–1806'', p. 2.&lt;/ref&gt; 1673 жылы нидерландтар аймақты [[Жаңа Нидерландты қайта жаулап алу|қайтадан жаулап алды]], алайда келесі жылы [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша одан бас тартты. Осы келісім [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның аяқталуына алып келді.

== Нью-Джерси провинциясы ==
{{Толық мақала|Берген (Жаңа Нидерланд)|Нью-Джерси провинциясы}}
[[Сурет:Wpdms east west new jersey.png|thumb|[[Батыс Нью-Джерси]] (сол жақта) мен [[Шығыс Нью-Джерси]]дің (оң жақта) шекаралары көрсетілген карта]]
[[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] Нью-Джерсидегі [[Гудзон өзені]]нің батысындағы жерлердің атауын өзгертіп, Жаңа Англия мен Мэриленд арасындағы аумақты кейін [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] деген атпен король тағына отырған бауыры Йорк герцогына жеке меншік отар ретінде берді.&lt;ref name=Turner/&gt; Кейін II Яков Гудзон өзені мен [[Делавэр өзені]] арасындағы жерлерді [[Англиядағы азамат соғысы]] кезінде өзіне адал болған екі досына — [[сэр Джордж Картерет]] пен [[Джон Беркли, Страттонның 1-бароны|Страттон лорды Берклиге]] сыйға тартты. Осы жер иеліктерінің негізінде Нью-Джерси провинциясы құрылды.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;John&quot;&gt;John E. Pomfret, ''Colonial New Jersey: A History'' (1973)&lt;/ref&gt;

1665 жылы Нью-Джерсиге қоныстанушыларды тарту мақсатында [[Концессия және келісім]] құжаты әзірленді. Бұл құжатта дін бостандығы, отар жиналысының мақұлдауынсыз салық салуға тыйым салу және отар иелері тағайындайтын губернатор лауазымы қарастырылды.&lt;ref&gt;Berkeley and Carteret (1664).&lt;/ref&gt; Осы тәртіппен тағайындалған алғашқы губернатор [[Филип Картерет (губернатор)|Филип Картерет]] болды. Ол [[Элизабет (Нью-Джерси)|Элизабеттаун]] қаласының негізін қалады. Отаршылар жыл сайын [[Квит-рента|жер рентасын]] төлеуге міндеттелді. Салық жинауда қиындықтарға тап болған лорд Беркли 1674 жылғы 18 наурызда отардағы өз үлесін Лондоннан шыққан квакер кәсіпкері [[Эдвард Биллиндж]]ге сатты.&lt;ref&gt;Gerlach (2002), 384.&lt;/ref&gt; Бұл сатылым Нью-Джерсидің [[Шығыс Джерси]] және [[Батыс Джерси]] болып бөлінуіне әкелді. Алайда екі аумақтың арасындағы шекара тек 1676 жылы жасалған [[Бес тарапты келісім]] бойынша белгіленді. 1701–1765 жылдар аралығында отаршылар даулы отарлық шекараларға байланысты [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] барысында бірнеше рет қақтығысты.

1702 жылғы 15 сәуірде [[Анна (Ұлыбритания патшайымы)|Анна патшайым]] Батыс және Шығыс Джерсиді біртұтас [[корольдік отар]] — Нью-Джерси провинциясына біріктірді.&lt;ref name=Elson3&gt;Elson (1904), 148.&lt;/ref&gt; [[Эдвард Хайд, Кларендонның 3-графы]] корольдік отардың алғашқы губернаторы болды. 1708 жылы Хайд қызмет бабын теріс пайдалану, парақорлық және сыбайлас жемқорлық айыптары бойынша Англияға кері шақырылғаннан кейін Нью-Йорк губернаторына Нью-Джерсиді де басқару міндеті жүктелді.&lt;ref name=Elson3/&gt; Ақырында, 1738 жылы [[II Джордж (Ұлыбритания патшасы)|II Георг]] король Нью-Джерсиді басқару үшін жеке губернатор — [[Льюис Моррис (губернатор)|Льюис Морристі]] тағайындады.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;

1776 жылғы қаңтарда отарды басқару үшін сайланған делегаттардан тұратын [[Нью-Джерси провинциялық конгресі]] құрылды. 15 маусымда Конгресс корольдік губернатор [[Уильям Франклин]]ді «осы елдің бостандықтарының жауы» деп жариялап, тұтқындауға бұйрық берді.&lt;ref name=Skemp&gt;Skemp (1990), 192.&lt;/ref&gt; 1776 жылғы 21 маусымда Нью-Джерси өз делегаттарына Континенттік конгресте тәуелсіздік жариялау туралы шешімге қосылу өкілеттігін берді. Көп ұзамай, 2 шілдеде [[Нью-Джерси штатының конституциясы]] қабылданды. [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]] Нью-Джерсидің отарлық мәртебесін жойды.&lt;ref name=&quot;John&quot; /&gt;

== Пенсильвания провинциясы ==
{{Толық мақала|Пенсильвания провинциясы}}
[[Сурет:ChesterCourtHouse.JPG|thumb|upright=1.3|Пенсильваниядағы [[1724 жылғы Честер сот ғимараты|Честер сот ғимараты]] 1724 жылы салынған.]]
1681 жылғы 4 наурызда [[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] корольдік биліктің оның отбасына берешек қарызын өтеу үшін [[Уильям Пенн]]ге Пенсильвания отарын құруға арналған жерлерді берді.&lt;ref name=gov&gt;Pennsylvania Society of Governors (1916), 180-181.&lt;/ref&gt; Отарға аттанар алдында Пенн [[Пенсильванияның басқару тәртібі]] атты құжатты әзірледі. Онда [[Достар діни қоғамы]] мен жергілікті байырғы халықтарды қоса алғанда, көптеген топтарға қатысты діни төзімділік таныту көзделді.&lt;ref name=Penn&gt;Penn (1682).&lt;/ref&gt; Пенсильвания [[жеке меншік отар]] болғандықтан, оны Пенн басқарды, алайда тұрғындары бұрынғысынша ағылшын тәжінің билігіне және заңдарына бағынды.&lt;ref name=Penn/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt; Пенннің немере туысы [[Уильям Маркем (губернатор)|Уильям Маркем]] отардың алғашқы губернатор орынбасары болды.&lt;ref name=gov/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt;

Пенсильванияның шекаралары [[42° солтүстік ендік параллелі]] мен [[39° солтүстік ендік параллелі]] арқылы белгіленді. Провинция [[Делавэр өзені]]мен, сондай-ақ Нью-Йорк, Мэриленд және Нью-Джерси отарларымен шектесті.&lt;ref name=PHMC&gt;Pennsylvania State History.&lt;/ref&gt; 1704 жылы Йорк герцогы Пеннге берген нидерланд жерлері Пенсильваниядан бөлініп, қайтадан Делавэр отарының құрамына кірді.&lt;ref name=Penn/&gt; 1692–1694 жылдары Англиядағы революция салдарынан Пенн өз отарын басқару құқығынан айырылды. Пенсильвания ассамблеясы осы мүмкіндікті пайдаланып, [[Дэвид Ллойд (судья)|Дэвид Ллойд]] бастаған сайланбалы лауазымды тұлғалардың өкілеттіктерін кеңейтуді талап етті. 1669 және 1701 жылдары отарға жасаған сапарларынан кейін Пенн ақырында олардың Артықшылықтар хартиясын конституцияға енгізуге келісім берді.&lt;ref name=PHMC/&gt; 1764 жылы британдықтар батысқа қарай қоныстануға тыйым салғаннан кейін отаршылар арасындағы және олардың жергілікті байырғы халықтармен қақтығыстары күшейді. 1773 жылы [[Артур Сент-Клэр]] Пенсильванияға адал қарулы қоныстанушыларға қарсы әскер басқарған виргиниялық офицерді тұтқындауға бұйрық берді. Пенсильванияда революциялық көңіл күй күшейе түсті, ал Америкадағы ең ірі қала — [[Филадельфия]] көп ұзамай [[Континенттік конгресс]]тің жиналыс өткізетін орнына айналды. Жергілікті халық сайлаған революционерлердің [[1776 жылғы Пенсильвания конституциясы]]н жариялауы отар тарихын аяқтап, [[Пенсильвания|Пенсильвания достастығының]] тарихына бастау болды.

== Нью-Йорк провинциясы ==
{{Толық мақала|Нью-Йорк провинциясы|Жаңа Нидерланд}}
Нью-Йорк аумағындағы алғашқы нидерланд қоныстары шамамен 1613 жылы пайда болды. 1664 жылы ағылшындар [[Жаңа Нидерланд]] отарын нидерландтардан басып алып, оны корольдің бауыры — [[Йорк герцогы]]ның (кейінгі [[II Яков (Англия королі)|II Яков корольдің]]) құрметіне Нью-Йорк провинциясы деп өзгертті.&lt;ref name=Kammen/&gt; 1673 жылғы шілдеде [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]] кезінде нидерландтар отарды қайтадан басып алды, алайда [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша оны [[Суринам]]ның орнына ағылшындарға қайтарды. Йорк герцогы отарды ешқашан өзі басқарған жоқ: оның орнына басқару ісін жүргізу үшін губернаторлар, кеңес мүшелері және басқа да лауазымды тұлғаларды тағайындады. [[Ричард Николлс]] Нью-Йорктің алғашқы губернаторы болды.

1665 жылы Нью-Джерси провинциясы Нью-Йорктен бөлініп шықты. Алайда [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] 1769 жылы түпкілікті шекаралар белгіленгенге дейін жалғасты. Бұл шекараларды 1772 жылы заң шығарушы жиналыстар, ал 1773 жылы король бекітті. 1683 жылғы қазанда отарлық ассамблея шақырылып, Нью-Йорк өз ассамблеясы құрылған ең соңғы отар болды. 1683 жылғы 30 қазанда конституция әзірленіп, қабылданды. Ол отаршыларға көптеген құқықтар, соның ішінде [[өкілдіксіз салық салуға болмайды]] қағидатына негізделген құқық берді. Алайда конституция туралы білген II Яков оны жарамсыз деп жариялады.&lt;ref name=Kammen/&gt;

Йорк герцогы Англия королі II Яков болғаннан кейін Нью-Йорк корольдік провинцияға айналды. 1688 жылғы мамырда провинция қысқа уақытқа [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енді. II Яков тақтан тайдырылған кезде Нью-Йорк тұрғындары [[Лейслер көтерілісі]] барысында корольдік губернаторға қарсы бас көтерді.&lt;ref&gt;Jerome R.  Reich, ''Leisler's Rebellion: A Study of Democracy in New York, 1664-1720'' (1953)&lt;/ref&gt; 1691 жылғы наурызда [[Генри Слоутер]] губернатор болып тағайындалғаннан кейін көтеріліс басылып, оның жетекшісі [[Якоб Лейслер]] тұтқындалды, сотқа тартылды және мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен өлім жазасына кесілді. Көп ұзамай Нью-Йорктің жарғысы мен конституциясы қалпына келтірілді. 1775 жылғы сәуірде [[Патриоттар (Америка революциясы)|америкалық патриоттар]] отарлық ассамблеяның орнына [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]]н құрды. 1775 жылғы 19 қазанда губернатор [[Уильям Трайон]] мен барлық корольдік шенеуніктер отардан қуылды. 1776 жылғы шілдеде [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]]ның қабылдануымен жаңа штаттың отарлық мәртебесі аяқталды.

== Делавэр отары ==
{{Толық мақала|Делавэр отары}}
1631–1655 жылдар аралығында Делавэр аумағы нидерландтар мен шведтердің қолына кезек-кезек өтті. Нидерландтар Делавэрді 1664 жылға дейін өз бақылауында ұстады. Сол жылы сэр Роберт Карр Йорк герцогы үшін [[Жаңа Амстел]]ді басып алып, оны [[Нью-Касл (Делавэр)|Нью-Касл]] деп өзгертті.&lt;ref name=Faragher&gt;Faragher (1990), 106-108&lt;/ref&gt; 1664–1682 жылдары Делавэрді герцогтың орынбасары басқарды.&lt;ref name=Faragher/&gt; 1681 жылы Уильям Пенн Пенсильвания жерлерін иелену құқығын алған кезде, Йорк герцогынан Делавэр аумағын да алды. Ол бұл жерлерді «[[Делавэр өзені]] бойындағы үш төменгі округ» деп атады.&lt;ref name=brief&gt;State of Delaware (A Brief History) (2007).&lt;/ref&gt; 1701 жылы этникалық құрамы алуан түрлі Делавэр аумағын басқаруда қиындықтарға тап болған Пенн оның тұрғындарына жеке [[отарлық ассамблея]] құруға рұқсат беруге келісті.&lt;ref name=Faragher/&gt;

== Географиясы ==
[[Висконсин мұздануы|Ішінара мұз баспаған]] Орталық отарлардың жері құнарлы болды және топырағы негізінен тастақты болған көршілес [[Жаңа Англия отарлары]]нан айтарлықтай ерекшеленді. Астықтың көп мөлшерде экспортталуына байланысты бұл отарлар «Астық қамбасы» аталып кетті. Пенсильвания бидай, жүгері, [[қарабидай]], [[қарасора]] және [[зығыр]] экспорттайтын жетекші аймақтардың біріне айналды.&lt;ref name=PHMC/&gt; Соның нәтижесінде 1725–1840 жылдар аралығында ол отарлар, кейіннен штаттар арасындағы ең ірі азық-түлік өндіруші болды.&lt;ref&gt;Ebeling (1979)&lt;/ref&gt; [[Саскуэханна өзені]], [[Делавэр өзені]] және [[Гудзон өзені]] сияқты ағысы баяу, кеме қатынасына қолайлы кең өзендер әртүрлі кәсіпкерлік салаларының дамуына ықпал етті. Терісі бағалы аңдарды аулаушылар осы өзендерді бойлай жүрді, ал су ағысының жеткілікті болуы [[су дөңгелегі]]нің күшімен диірмендерді іске қосуға мүмкіндік берді.

== Өнеркәсібі ==
Орман алқаптарының молдығы Орталық отарларда ағаш дайындау және кеме жасау өнеркәсібінің дамуына ықпал етті. Бұл салалардың дамуы мен терең өзен сағаларының болуы [[Нью-Йорк|Нью-Йорк]] және [[Филадельфия]] сияқты маңызды порттардың пайда болуына әкелді. Орталық отарларда өнеркәсіп [[Оңтүстік отарлар]]ға қарағанда әлдеқайда жақсы дамығанымен, [[Жаңа Англия отарлары|Жаңа Англияның]] өнеркәсібімен бәсекелесе алмады. Пенсильванияда [[ағаш тілетін зауыт]]тар мен [[астық диірмені|астық диірмендері]] көп болды, ал [[тоқыма өнеркәсібі]] қарқынды дамыды. Сондай-ақ отар [[шойын]] мен одан жасалатын бұйымдардың, соның ішінде [[Пенсильванияның ұзын ұңғылы мылтығы]] мен [[Конестога арбасы]]ның ірі өндірушісіне айналды. Басқа маңызды өнеркәсіп салаларына баспа ісі, баспа өнімдерін шығару және олармен тығыз байланысты [[қағаз өндірісі]] жатты.&lt;ref name=PHMC/&gt;&lt;ref&gt;Edwin J. Perkins, ''The Economy of Colonial America'' (1988)&lt;/ref&gt;

== Саясаты ==
Орталық отарлардағы саяси топтар бастапқыда нақты әрі шектеулі мақсаттарды көздеген шағын бірлестіктер ретінде қалыптасты. Уақыт өте келе бұл одақтар құрамы алуан түрлі ірі саяси ұйымдарға айналды. Олардың дамуы әсіресе [[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде қарқын алды.&lt;ref name=MIT&gt;Greene (1997), 709.&lt;/ref&gt;

Орталық отарларды негізінен король тағайындаған немесе жеке меншік отарлардың губернаторлары мен сайланбалы отарлық ассамблеялар басқарды. Орталық отарлардың көптеген конституцияларында дін бостандығына кепілдік беріліп, халықтың өкілдігінсіз салық салуға тыйым салынды. Корольдік губернаторлар бірнеше рет тұтқындалды немесе биліктен құлатылды. Мұндай оқиғалардың ең белгілілері Нью-Джерсиде губернатордың тұтқындалуы және Нью-Йорктегі Лейслер көтерілісі кезінде орын алды. Орталық отарлардағы наразылықтың күшеюі ақырында аймақтың [[Континенттік конгресс]]тің жиналыс өткізетін орнына және революциялық қозғалыстың орталығына айналуына ықпал етті.&lt;ref name=Jensen3&gt;Jensen (1968), 461-468.&lt;/ref&gt; Алайда аймақта бейтараптық ұстанғандар мен [[Лоялистер (Америка революциясы)|лоялистер]] шоғырланған көптеген жерлер де болды.&lt;ref name=Albion&gt;Fischer (1992), 972.&lt;/ref&gt;

== Демография ==
Орталық отарлар Жаңа Англия мен Оңтүстік отарларға тән ерекшеліктерді ұштастырды. Жер иеліктері негізінен 40–160 акр көлеміндегі фермалардан тұрды және оларды өңдейтін отбасылардың меншігінде болды. Алайда Нью-Йорктегі [[Гудзон аңғары]]нда нидерланд патрондары аса ірі жер иеліктерін басқарып, жерлерін жалға алушы шаруаларға берді.&lt;ref&gt;Sung Bok Kim, &quot;A New Look at the Great Landlords of Eighteenth-Century New York,&quot; ''William and Mary Quarterly'' Vol. 27, No. 4 (Oct., 1970), pp. 581-614 [https://www.jstor.org/stable/1919705 in JSTOR]&lt;/ref&gt;

Этникалық құрамы жағынан Орталық отарлар Солтүстік Америкадағы басқа британ отарлық аймақтарына қарағанда алуан түрлі болды және әлеуметтік төзімділіктің жоғары деңгейімен ерекшеленді. Мысалы, Нью-Йоркте христиан дінін ұстанатын кез келген шетелдікке азаматтық берілді, бұл халық құрамының әртүрлі болуына ықпал етті. Соның нәтижесінде Америкадағы алғашқы неміс қоныстары негізінен Орталық отарлар аймағында шоғырланды. XVIII ғасырда [[Келісімшарт бойынша міндетті еңбек|келісімшарт негізіндегі міндетті еңбек]] әсіресе Пенсильвания, Нью-Джерси және Нью-Йоркте кең таралды, дегенмен мұндай қызметшілердің салыстырмалы түрде аз бөлігі ауыл шаруашылығында жұмыс істеді.&lt;ref&gt;Westerkamp (1998), 452.&lt;/ref&gt;

[[Неміс текті америкалықтар|Неміс иммигранттары]] Орталық отарларға қоныстануды көбірек таңдады. Шамамен 1717 жылдан бастап немістердің иммиграциясы айтарлықтай күшейіп, көптеген қоныс аударушылар [[Рейнланд]]тан келе бастады. Оларды қате түрде [[Пенсильвания немістері|«Пенсильвания голландтары»]] (Pennsylvania Dutch) деп атап кеткен (неміс тілінде «неміс» сөзі ''Deutsch'' деп айтылады). Америка революциясы қарсаңында немістер аймақ халқының үштен бірін құрады. Олар өздерімен бірге ала келген өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы дағдылары Орталық отарлардың экономикалық өркендеуін нығайтуға ықпал етті. Неміс қоныстанушылары ұйымшыл діни қауымдарымен ерекшеленді. Олардың көпшілігі лютерандық бағытты ұстанды, алайда арасында [[Моравия шіркеуі|моравиялықтар]], [[меннониттер]] және [[амиштер]] сияқты шағын діни қауымдардың өкілдері де болды.&lt;ref&gt;A. G. Roeber, ''Palatines, Liberty, and Property: German Lutherans in Colonial British America'' (1998)&lt;/ref&gt;

[[Ольстер шотландтары|Шотланд-ирландтар]] 1717 жылдан кейін Орталық отарларға бірнеше толқынмен қоныс аудара бастады. Олар негізінен отарлардың батысындағы шекаралық аймақтарға қарай жылжып, сол жерлерде үндістермен бірнеше рет қақтығысты.&lt;ref&gt;James Graham Leyburn, ''The Scotch-Irish: A Social History'' (1989)&lt;/ref&gt; Басқа қоныстанушылардың арасында [[Француз гугеноттары|француз гугеноттары]], [[Уэльс|уэльстіктер]], [[Голландтар|нидерландтар]], [[Швед текті америкалықтар|шведтер]], [[Швейцария|швейцариялықтар]] және Шотландияның таулы аймақтарынан шыққан тұрғындар болды.&lt;ref name=&quot;HEAEG1980&quot;&gt;{{cite encyclopedia|editor-last=Thernstrom|editor-first=Stephan|editor-link=Stephan Thernstrom|editor-last2=Orlov|editor-first2=Ann|editor-last3=Handlin|editor-first3=Oscar|editor-link3=Oscar Handlin|title=Harvard Encyclopedia of American Ethnic Groups|url=https://archive.org/details/harvardencyclope00ther|year=1980|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=0674375122|oclc=1038430174}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>8k7uzxb3zxscgpklmdmig2f7vt4t5y8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683708</id>
      <parentid>3683707</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:44:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Демография */</comment>
      <origin>3683708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34161" sha1="r8tsh5mzada3yjk9ck48oxeq0mxvarj" xml:space="preserve">[[Сурет:Middle Colonies USA.svg|thumb|[[АҚШ штаттарының тізімі|АҚШ штаттары]]: &lt;ul&gt;&lt;li&gt;[[Делавэр]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Джерси]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Пенсильвания]]&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;]]

'''Ортаңғы отарлар''' — [[Британ Америкасы]]ндағы [[Он үш отар]]дың [[Жаңа Англия отарлары]] мен [[Оңтүстік отарлар]] арасында орналасқан тобы. [[Чесапик отарлары]]мен бірге бұл аймақ қазіргі [[Орта Атлантика штаттары|Орта Атлантика штаттарының]] аумағына шамамен сәйкес келеді.

Аймақтың басым бөлігі британдықтар оған бақылау орнатқанға дейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарының құрамында болды. Шамамен 1664 жылы британдықтар [[Нидерланд|нидерландтармен]] соғыс барысында бұл аумақтың көп бөлігін басып алды. Жаулап алынған жерлердің басым бөлігі [[Нью-Йорк провинциясы]]ның құрамына кірді. Кейін [[Йорк герцогы]] мен [[Англия королі]] болашақ [[Нью-Джерси провинциясы]] мен [[Пенсильвания провинциясы]]ның жерлерін иелену құқығын басқа адамдарға берді. Кейін Делавэр отары Уильям Пенн негізін қалаған Пенсильваниядан бөлініп шықты.

Орталық отарлардың жері өте құнарлы болды, бұл аймақтың бидай мен басқа да астық дақылдарын экспорттайтын ірі орталыққа айналуына мүмкіндік берді. Орман алқаптарының молдығының арқасында Орталық отарларда ағаш өңдеу және кеме жасау өнеркәсібі де табысты дамыды, ал Пенсильванияда тоқыма және темір өндіру өнеркәсібі біршама жетістікке жетті. Орталық отарлар [[Солтүстік Америкадағы британ отарлары]]ның ішінде этникалық және діни құрамы жағынан ең алуан түрлі болды. Мұнда [[Англия]], [[Шотландия]], [[Ирландия]], [[Нидерланд]] және [[Германияның тарихи мемлекеттерінің тізімі|герман мемлекеттерінен]] келген қоныстанушылар өмір сүрді. Ауыл шаруашылығына жарамды жерлер өнімді әрі Еуропамен салыстырғанда әлдеқайда арзан болды. Кейінгі қоныстанушылардың арасында әртүрлі протестанттық конфессиялардың өкілдері болды. Орталық отарларда олардың құқықтары [[дін бостандығы]] туралы жазбаша заңдармен қорғалды. Мұндай діни төзімділік сол кезең үшін өте сирек құбылыс болып, Орталық отарларды басқа британ отарларынан ерекшелендірді.

== Тарихы ==
1609 жылы [[Генри Гудзон]] [[Нидерланд Ост-Үнді компаниясы]]ның тапсырмасымен Орталық отарлар аумағын зерттеді. Ол [[Гудзон өзені]]мен қазіргі [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] қаласына дейін жүзіп барып, сондай-ақ [[Делавэр шығанағы]] бойындағы жерлерді зерттеді. 1610–1616 жылдар аралығында нидерландтар бірнеше экспедиция ұйымдастырып, аймақты одан әрі зерттеп, карталарын жасады. Алғашқы нидерланд қоныстары 1613 жылы салынып, 1614 жылдан бастап карталарда [[Жаңа Нидерланд]] атауы пайда болды. Кейін Швецияның қаржылай қолдауымен [[Петер Минуит|Жаңа Нидерландтың үшінші губернаторы]] 1638 жылы Делавэр шығанағы маңында [[Жаңа Швеция]] отарының негізін қалады. 1655 жылы бұл аумақты [[Нидерланд отарлық империясы|нидерландтар]] қайтадан өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Jaap Jacobs, ''The Colony of New Netherland: A Dutch Settlement in Seventeenth-Century America'' (2nd ed. Cornell University Press; 2009)&lt;/ref&gt; 1664 жылғы қазанда [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның қарсаңында ағылшындар бұл жерлердің басым бөлігін нидерландтардан жаулап алды. 1667 жылы соғыс нидерландтардың жеңісімен аяқталғанына қарамастан, ағылшындар Жаңа Нидерландты өз иелігінде сақтап қалды. Олар отарды [[II Карл (Англия королі)|Англия королінің]] бауыры — [[Йорк герцогы]]ның құрметіне Нью-Йорк деп өзгертті. Йорк герцогы жеке пайдасын көздеп, [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Реставрация|соғыстың басталуына түрткі болғандардың бірі]] әрі [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Англия|Жаңа Нидерландқа жасалған шабуылдың қолбасшысы]] болған еді.&lt;ref name=Turner&gt;Turner (1948), 83.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Kammen&gt;Kammen (1996), 71-72.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jonathan I. Israel, ''The Dutch Republic, Its Rise, Greatness and Fall, 1477–1806'', p. 2.&lt;/ref&gt; 1673 жылы нидерландтар аймақты [[Жаңа Нидерландты қайта жаулап алу|қайтадан жаулап алды]], алайда келесі жылы [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша одан бас тартты. Осы келісім [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның аяқталуына алып келді.

== Нью-Джерси провинциясы ==
{{Толық мақала|Берген (Жаңа Нидерланд)|Нью-Джерси провинциясы}}
[[Сурет:Wpdms east west new jersey.png|thumb|[[Батыс Нью-Джерси]] (сол жақта) мен [[Шығыс Нью-Джерси]]дің (оң жақта) шекаралары көрсетілген карта]]
[[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] Нью-Джерсидегі [[Гудзон өзені]]нің батысындағы жерлердің атауын өзгертіп, Жаңа Англия мен Мэриленд арасындағы аумақты кейін [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] деген атпен король тағына отырған бауыры Йорк герцогына жеке меншік отар ретінде берді.&lt;ref name=Turner/&gt; Кейін II Яков Гудзон өзені мен [[Делавэр өзені]] арасындағы жерлерді [[Англиядағы азамат соғысы]] кезінде өзіне адал болған екі досына — [[сэр Джордж Картерет]] пен [[Джон Беркли, Страттонның 1-бароны|Страттон лорды Берклиге]] сыйға тартты. Осы жер иеліктерінің негізінде Нью-Джерси провинциясы құрылды.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;John&quot;&gt;John E. Pomfret, ''Colonial New Jersey: A History'' (1973)&lt;/ref&gt;

1665 жылы Нью-Джерсиге қоныстанушыларды тарту мақсатында [[Концессия және келісім]] құжаты әзірленді. Бұл құжатта дін бостандығы, отар жиналысының мақұлдауынсыз салық салуға тыйым салу және отар иелері тағайындайтын губернатор лауазымы қарастырылды.&lt;ref&gt;Berkeley and Carteret (1664).&lt;/ref&gt; Осы тәртіппен тағайындалған алғашқы губернатор [[Филип Картерет (губернатор)|Филип Картерет]] болды. Ол [[Элизабет (Нью-Джерси)|Элизабеттаун]] қаласының негізін қалады. Отаршылар жыл сайын [[Квит-рента|жер рентасын]] төлеуге міндеттелді. Салық жинауда қиындықтарға тап болған лорд Беркли 1674 жылғы 18 наурызда отардағы өз үлесін Лондоннан шыққан квакер кәсіпкері [[Эдвард Биллиндж]]ге сатты.&lt;ref&gt;Gerlach (2002), 384.&lt;/ref&gt; Бұл сатылым Нью-Джерсидің [[Шығыс Джерси]] және [[Батыс Джерси]] болып бөлінуіне әкелді. Алайда екі аумақтың арасындағы шекара тек 1676 жылы жасалған [[Бес тарапты келісім]] бойынша белгіленді. 1701–1765 жылдар аралығында отаршылар даулы отарлық шекараларға байланысты [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] барысында бірнеше рет қақтығысты.

1702 жылғы 15 сәуірде [[Анна (Ұлыбритания патшайымы)|Анна патшайым]] Батыс және Шығыс Джерсиді біртұтас [[корольдік отар]] — Нью-Джерси провинциясына біріктірді.&lt;ref name=Elson3&gt;Elson (1904), 148.&lt;/ref&gt; [[Эдвард Хайд, Кларендонның 3-графы]] корольдік отардың алғашқы губернаторы болды. 1708 жылы Хайд қызмет бабын теріс пайдалану, парақорлық және сыбайлас жемқорлық айыптары бойынша Англияға кері шақырылғаннан кейін Нью-Йорк губернаторына Нью-Джерсиді де басқару міндеті жүктелді.&lt;ref name=Elson3/&gt; Ақырында, 1738 жылы [[II Джордж (Ұлыбритания патшасы)|II Георг]] король Нью-Джерсиді басқару үшін жеке губернатор — [[Льюис Моррис (губернатор)|Льюис Морристі]] тағайындады.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;

1776 жылғы қаңтарда отарды басқару үшін сайланған делегаттардан тұратын [[Нью-Джерси провинциялық конгресі]] құрылды. 15 маусымда Конгресс корольдік губернатор [[Уильям Франклин]]ді «осы елдің бостандықтарының жауы» деп жариялап, тұтқындауға бұйрық берді.&lt;ref name=Skemp&gt;Skemp (1990), 192.&lt;/ref&gt; 1776 жылғы 21 маусымда Нью-Джерси өз делегаттарына Континенттік конгресте тәуелсіздік жариялау туралы шешімге қосылу өкілеттігін берді. Көп ұзамай, 2 шілдеде [[Нью-Джерси штатының конституциясы]] қабылданды. [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]] Нью-Джерсидің отарлық мәртебесін жойды.&lt;ref name=&quot;John&quot; /&gt;

== Пенсильвания провинциясы ==
{{Толық мақала|Пенсильвания провинциясы}}
[[Сурет:ChesterCourtHouse.JPG|thumb|upright=1.3|Пенсильваниядағы [[1724 жылғы Честер сот ғимараты|Честер сот ғимараты]] 1724 жылы салынған.]]
1681 жылғы 4 наурызда [[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] корольдік биліктің оның отбасына берешек қарызын өтеу үшін [[Уильям Пенн]]ге Пенсильвания отарын құруға арналған жерлерді берді.&lt;ref name=gov&gt;Pennsylvania Society of Governors (1916), 180-181.&lt;/ref&gt; Отарға аттанар алдында Пенн [[Пенсильванияның басқару тәртібі]] атты құжатты әзірледі. Онда [[Достар діни қоғамы]] мен жергілікті байырғы халықтарды қоса алғанда, көптеген топтарға қатысты діни төзімділік таныту көзделді.&lt;ref name=Penn&gt;Penn (1682).&lt;/ref&gt; Пенсильвания [[жеке меншік отар]] болғандықтан, оны Пенн басқарды, алайда тұрғындары бұрынғысынша ағылшын тәжінің билігіне және заңдарына бағынды.&lt;ref name=Penn/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt; Пенннің немере туысы [[Уильям Маркем (губернатор)|Уильям Маркем]] отардың алғашқы губернатор орынбасары болды.&lt;ref name=gov/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt;

Пенсильванияның шекаралары [[42° солтүстік ендік параллелі]] мен [[39° солтүстік ендік параллелі]] арқылы белгіленді. Провинция [[Делавэр өзені]]мен, сондай-ақ Нью-Йорк, Мэриленд және Нью-Джерси отарларымен шектесті.&lt;ref name=PHMC&gt;Pennsylvania State History.&lt;/ref&gt; 1704 жылы Йорк герцогы Пеннге берген нидерланд жерлері Пенсильваниядан бөлініп, қайтадан Делавэр отарының құрамына кірді.&lt;ref name=Penn/&gt; 1692–1694 жылдары Англиядағы революция салдарынан Пенн өз отарын басқару құқығынан айырылды. Пенсильвания ассамблеясы осы мүмкіндікті пайдаланып, [[Дэвид Ллойд (судья)|Дэвид Ллойд]] бастаған сайланбалы лауазымды тұлғалардың өкілеттіктерін кеңейтуді талап етті. 1669 және 1701 жылдары отарға жасаған сапарларынан кейін Пенн ақырында олардың Артықшылықтар хартиясын конституцияға енгізуге келісім берді.&lt;ref name=PHMC/&gt; 1764 жылы британдықтар батысқа қарай қоныстануға тыйым салғаннан кейін отаршылар арасындағы және олардың жергілікті байырғы халықтармен қақтығыстары күшейді. 1773 жылы [[Артур Сент-Клэр]] Пенсильванияға адал қарулы қоныстанушыларға қарсы әскер басқарған виргиниялық офицерді тұтқындауға бұйрық берді. Пенсильванияда революциялық көңіл күй күшейе түсті, ал Америкадағы ең ірі қала — [[Филадельфия]] көп ұзамай [[Континенттік конгресс]]тің жиналыс өткізетін орнына айналды. Жергілікті халық сайлаған революционерлердің [[1776 жылғы Пенсильвания конституциясы]]н жариялауы отар тарихын аяқтап, [[Пенсильвания|Пенсильвания достастығының]] тарихына бастау болды.

== Нью-Йорк провинциясы ==
{{Толық мақала|Нью-Йорк провинциясы|Жаңа Нидерланд}}
Нью-Йорк аумағындағы алғашқы нидерланд қоныстары шамамен 1613 жылы пайда болды. 1664 жылы ағылшындар [[Жаңа Нидерланд]] отарын нидерландтардан басып алып, оны корольдің бауыры — [[Йорк герцогы]]ның (кейінгі [[II Яков (Англия королі)|II Яков корольдің]]) құрметіне Нью-Йорк провинциясы деп өзгертті.&lt;ref name=Kammen/&gt; 1673 жылғы шілдеде [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]] кезінде нидерландтар отарды қайтадан басып алды, алайда [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша оны [[Суринам]]ның орнына ағылшындарға қайтарды. Йорк герцогы отарды ешқашан өзі басқарған жоқ: оның орнына басқару ісін жүргізу үшін губернаторлар, кеңес мүшелері және басқа да лауазымды тұлғаларды тағайындады. [[Ричард Николлс]] Нью-Йорктің алғашқы губернаторы болды.

1665 жылы Нью-Джерси провинциясы Нью-Йорктен бөлініп шықты. Алайда [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] 1769 жылы түпкілікті шекаралар белгіленгенге дейін жалғасты. Бұл шекараларды 1772 жылы заң шығарушы жиналыстар, ал 1773 жылы король бекітті. 1683 жылғы қазанда отарлық ассамблея шақырылып, Нью-Йорк өз ассамблеясы құрылған ең соңғы отар болды. 1683 жылғы 30 қазанда конституция әзірленіп, қабылданды. Ол отаршыларға көптеген құқықтар, соның ішінде [[өкілдіксіз салық салуға болмайды]] қағидатына негізделген құқық берді. Алайда конституция туралы білген II Яков оны жарамсыз деп жариялады.&lt;ref name=Kammen/&gt;

Йорк герцогы Англия королі II Яков болғаннан кейін Нью-Йорк корольдік провинцияға айналды. 1688 жылғы мамырда провинция қысқа уақытқа [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енді. II Яков тақтан тайдырылған кезде Нью-Йорк тұрғындары [[Лейслер көтерілісі]] барысында корольдік губернаторға қарсы бас көтерді.&lt;ref&gt;Jerome R.  Reich, ''Leisler's Rebellion: A Study of Democracy in New York, 1664-1720'' (1953)&lt;/ref&gt; 1691 жылғы наурызда [[Генри Слоутер]] губернатор болып тағайындалғаннан кейін көтеріліс басылып, оның жетекшісі [[Якоб Лейслер]] тұтқындалды, сотқа тартылды және мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен өлім жазасына кесілді. Көп ұзамай Нью-Йорктің жарғысы мен конституциясы қалпына келтірілді. 1775 жылғы сәуірде [[Патриоттар (Америка революциясы)|америкалық патриоттар]] отарлық ассамблеяның орнына [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]]н құрды. 1775 жылғы 19 қазанда губернатор [[Уильям Трайон]] мен барлық корольдік шенеуніктер отардан қуылды. 1776 жылғы шілдеде [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]]ның қабылдануымен жаңа штаттың отарлық мәртебесі аяқталды.

== Делавэр отары ==
{{Толық мақала|Делавэр отары}}
1631–1655 жылдар аралығында Делавэр аумағы нидерландтар мен шведтердің қолына кезек-кезек өтті. Нидерландтар Делавэрді 1664 жылға дейін өз бақылауында ұстады. Сол жылы сэр Роберт Карр Йорк герцогы үшін [[Жаңа Амстел]]ді басып алып, оны [[Нью-Касл (Делавэр)|Нью-Касл]] деп өзгертті.&lt;ref name=Faragher&gt;Faragher (1990), 106-108&lt;/ref&gt; 1664–1682 жылдары Делавэрді герцогтың орынбасары басқарды.&lt;ref name=Faragher/&gt; 1681 жылы Уильям Пенн Пенсильвания жерлерін иелену құқығын алған кезде, Йорк герцогынан Делавэр аумағын да алды. Ол бұл жерлерді «[[Делавэр өзені]] бойындағы үш төменгі округ» деп атады.&lt;ref name=brief&gt;State of Delaware (A Brief History) (2007).&lt;/ref&gt; 1701 жылы этникалық құрамы алуан түрлі Делавэр аумағын басқаруда қиындықтарға тап болған Пенн оның тұрғындарына жеке [[отарлық ассамблея]] құруға рұқсат беруге келісті.&lt;ref name=Faragher/&gt;

== Географиясы ==
[[Висконсин мұздануы|Ішінара мұз баспаған]] Орталық отарлардың жері құнарлы болды және топырағы негізінен тастақты болған көршілес [[Жаңа Англия отарлары]]нан айтарлықтай ерекшеленді. Астықтың көп мөлшерде экспортталуына байланысты бұл отарлар «Астық қамбасы» аталып кетті. Пенсильвания бидай, жүгері, [[қарабидай]], [[қарасора]] және [[зығыр]] экспорттайтын жетекші аймақтардың біріне айналды.&lt;ref name=PHMC/&gt; Соның нәтижесінде 1725–1840 жылдар аралығында ол отарлар, кейіннен штаттар арасындағы ең ірі азық-түлік өндіруші болды.&lt;ref&gt;Ebeling (1979)&lt;/ref&gt; [[Саскуэханна өзені]], [[Делавэр өзені]] және [[Гудзон өзені]] сияқты ағысы баяу, кеме қатынасына қолайлы кең өзендер әртүрлі кәсіпкерлік салаларының дамуына ықпал етті. Терісі бағалы аңдарды аулаушылар осы өзендерді бойлай жүрді, ал су ағысының жеткілікті болуы [[су дөңгелегі]]нің күшімен диірмендерді іске қосуға мүмкіндік берді.

== Өнеркәсібі ==
Орман алқаптарының молдығы Орталық отарларда ағаш дайындау және кеме жасау өнеркәсібінің дамуына ықпал етті. Бұл салалардың дамуы мен терең өзен сағаларының болуы [[Нью-Йорк|Нью-Йорк]] және [[Филадельфия]] сияқты маңызды порттардың пайда болуына әкелді. Орталық отарларда өнеркәсіп [[Оңтүстік отарлар]]ға қарағанда әлдеқайда жақсы дамығанымен, [[Жаңа Англия отарлары|Жаңа Англияның]] өнеркәсібімен бәсекелесе алмады. Пенсильванияда [[ағаш тілетін зауыт]]тар мен [[астық диірмені|астық диірмендері]] көп болды, ал [[тоқыма өнеркәсібі]] қарқынды дамыды. Сондай-ақ отар [[шойын]] мен одан жасалатын бұйымдардың, соның ішінде [[Пенсильванияның ұзын ұңғылы мылтығы]] мен [[Конестога арбасы]]ның ірі өндірушісіне айналды. Басқа маңызды өнеркәсіп салаларына баспа ісі, баспа өнімдерін шығару және олармен тығыз байланысты [[қағаз өндірісі]] жатты.&lt;ref name=PHMC/&gt;&lt;ref&gt;Edwin J. Perkins, ''The Economy of Colonial America'' (1988)&lt;/ref&gt;

== Саясаты ==
Орталық отарлардағы саяси топтар бастапқыда нақты әрі шектеулі мақсаттарды көздеген шағын бірлестіктер ретінде қалыптасты. Уақыт өте келе бұл одақтар құрамы алуан түрлі ірі саяси ұйымдарға айналды. Олардың дамуы әсіресе [[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде қарқын алды.&lt;ref name=MIT&gt;Greene (1997), 709.&lt;/ref&gt;

Орталық отарларды негізінен король тағайындаған немесе жеке меншік отарлардың губернаторлары мен сайланбалы отарлық ассамблеялар басқарды. Орталық отарлардың көптеген конституцияларында дін бостандығына кепілдік беріліп, халықтың өкілдігінсіз салық салуға тыйым салынды. Корольдік губернаторлар бірнеше рет тұтқындалды немесе биліктен құлатылды. Мұндай оқиғалардың ең белгілілері Нью-Джерсиде губернатордың тұтқындалуы және Нью-Йорктегі Лейслер көтерілісі кезінде орын алды. Орталық отарлардағы наразылықтың күшеюі ақырында аймақтың [[Континенттік конгресс]]тің жиналыс өткізетін орнына және революциялық қозғалыстың орталығына айналуына ықпал етті.&lt;ref name=Jensen3&gt;Jensen (1968), 461-468.&lt;/ref&gt; Алайда аймақта бейтараптық ұстанғандар мен [[Лоялистер (Америка революциясы)|лоялистер]] шоғырланған көптеген жерлер де болды.&lt;ref name=Albion&gt;Fischer (1992), 972.&lt;/ref&gt;

== Демография ==
Орталық отарлар Жаңа Англия мен Оңтүстік отарларға тән ерекшеліктерді ұштастырды. Жер иеліктері негізінен 40–160 акр көлеміндегі фермалардан тұрды және оларды өңдейтін отбасылардың меншігінде болды. Алайда Нью-Йорктегі [[Гудзон аңғары]]нда нидерланд патрондары аса ірі жер иеліктерін басқарып, жерлерін жалға алушы шаруаларға берді.&lt;ref&gt;Sung Bok Kim, &quot;A New Look at the Great Landlords of Eighteenth-Century New York,&quot; ''William and Mary Quarterly'' Vol. 27, No. 4 (Oct., 1970), pp. 581-614 [https://www.jstor.org/stable/1919705 in JSTOR]&lt;/ref&gt;

Этникалық құрамы жағынан Орталық отарлар Солтүстік Америкадағы басқа британ отарлық аймақтарына қарағанда алуан түрлі болды және әлеуметтік төзімділіктің жоғары деңгейімен ерекшеленді. Мысалы, Нью-Йоркте христиан дінін ұстанатын кез келген шетелдікке азаматтық берілді, бұл халық құрамының әртүрлі болуына ықпал етті. Соның нәтижесінде Америкадағы алғашқы неміс қоныстары негізінен Орталық отарлар аймағында шоғырланды. XVIII ғасырда [[Келісімшарт бойынша міндетті еңбек|келісімшарт негізіндегі міндетті еңбек]] әсіресе Пенсильвания, Нью-Джерси және Нью-Йоркте кең таралды, дегенмен мұндай қызметшілердің салыстырмалы түрде аз бөлігі ауыл шаруашылығында жұмыс істеді.&lt;ref&gt;Westerkamp (1998), 452.&lt;/ref&gt;

[[Неміс текті америкалықтар|Неміс иммигранттары]] Орталық отарларға қоныстануды көбірек таңдады. Шамамен 1717 жылдан бастап немістердің иммиграциясы айтарлықтай күшейіп, көптеген қоныс аударушылар [[Рейнланд]]тан келе бастады. Оларды қате түрде [[Пенсильвания немістері|«Пенсильвания голландтары»]] (Pennsylvania Dutch) деп атап кеткен (неміс тілінде «неміс» сөзі ''Deutsch'' деп айтылады). Америка революциясы қарсаңында немістер аймақ халқының үштен бірін құрады. Олар өздерімен бірге ала келген өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы дағдылары Орталық отарлардың экономикалық өркендеуін нығайтуға ықпал етті. Неміс қоныстанушылары ұйымшыл діни қауымдарымен ерекшеленді. Олардың көпшілігі лютерандық бағытты ұстанды, алайда арасында [[Моравия шіркеуі|моравиялықтар]], [[меннониттер]] және [[амиштер]] сияқты шағын діни қауымдардың өкілдері де болды.&lt;ref&gt;A. G. Roeber, ''Palatines, Liberty, and Property: German Lutherans in Colonial British America'' (1998)&lt;/ref&gt;

[[Ольстер шотландтары|Шотланд-ирландтар]] 1717 жылдан кейін Орталық отарларға бірнеше толқынмен қоныс аудара бастады. Олар негізінен отарлардың батысындағы шекаралық аймақтарға қарай жылжып, сол жерлерде үндістермен бірнеше рет қақтығысты.&lt;ref&gt;James Graham Leyburn, ''The Scotch-Irish: A Social History'' (1989)&lt;/ref&gt; Басқа қоныстанушылардың арасында [[Француз гугеноттары|француз гугеноттары]], [[Уэльс|уэльстіктер]], [[Голландтар|нидерландтар]], [[Швед текті америкалықтар|шведтер]], [[Швейцария|швейцариялықтар]] және Шотландияның таулы аймақтарынан шыққан тұрғындар болды.&lt;ref name=&quot;HEAEG1980&quot;&gt;{{cite encyclopedia|editor-last=Thernstrom|editor-first=Stephan|editor-link=Stephan Thernstrom|editor-last2=Orlov|editor-first2=Ann|editor-last3=Handlin|editor-first3=Oscar|editor-link3=Oscar Handlin|title=Harvard Encyclopedia of American Ethnic Groups|url=https://archive.org/details/harvardencyclope00ther|year=1980|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=0674375122|oclc=1038430174}}&lt;/ref&gt;

=== Ағылшын отаршылары ===
Шамамен 1664 жылы ағылшындар Орталық отарларды тікелей өз бақылауына алған кезде, [[квакерлер]]дің көпшілігі пуритандардың қысымымен Род-Айлендтен осы аймаққа қоныс аударуға мәжбүр болған еді. Ал епископалдық шіркеуді ұстанатын кәсіпкерлер [[Филадельфия]] мен [[Нью-Йорк]] қалаларына қоныстанды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>r8tsh5mzada3yjk9ck48oxeq0mxvarj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683709</id>
      <parentid>3683708</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:47:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ағылшын отаршылары */</comment>
      <origin>3683709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35794" sha1="kogivevfbhmefwtape5vdd45lwu3ce0" xml:space="preserve">[[Сурет:Middle Colonies USA.svg|thumb|[[АҚШ штаттарының тізімі|АҚШ штаттары]]: &lt;ul&gt;&lt;li&gt;[[Делавэр]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Джерси]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Пенсильвания]]&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;]]

'''Ортаңғы отарлар''' — [[Британ Америкасы]]ндағы [[Он үш отар]]дың [[Жаңа Англия отарлары]] мен [[Оңтүстік отарлар]] арасында орналасқан тобы. [[Чесапик отарлары]]мен бірге бұл аймақ қазіргі [[Орта Атлантика штаттары|Орта Атлантика штаттарының]] аумағына шамамен сәйкес келеді.

Аймақтың басым бөлігі британдықтар оған бақылау орнатқанға дейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарының құрамында болды. Шамамен 1664 жылы британдықтар [[Нидерланд|нидерландтармен]] соғыс барысында бұл аумақтың көп бөлігін басып алды. Жаулап алынған жерлердің басым бөлігі [[Нью-Йорк провинциясы]]ның құрамына кірді. Кейін [[Йорк герцогы]] мен [[Англия королі]] болашақ [[Нью-Джерси провинциясы]] мен [[Пенсильвания провинциясы]]ның жерлерін иелену құқығын басқа адамдарға берді. Кейін Делавэр отары Уильям Пенн негізін қалаған Пенсильваниядан бөлініп шықты.

Орталық отарлардың жері өте құнарлы болды, бұл аймақтың бидай мен басқа да астық дақылдарын экспорттайтын ірі орталыққа айналуына мүмкіндік берді. Орман алқаптарының молдығының арқасында Орталық отарларда ағаш өңдеу және кеме жасау өнеркәсібі де табысты дамыды, ал Пенсильванияда тоқыма және темір өндіру өнеркәсібі біршама жетістікке жетті. Орталық отарлар [[Солтүстік Америкадағы британ отарлары]]ның ішінде этникалық және діни құрамы жағынан ең алуан түрлі болды. Мұнда [[Англия]], [[Шотландия]], [[Ирландия]], [[Нидерланд]] және [[Германияның тарихи мемлекеттерінің тізімі|герман мемлекеттерінен]] келген қоныстанушылар өмір сүрді. Ауыл шаруашылығына жарамды жерлер өнімді әрі Еуропамен салыстырғанда әлдеқайда арзан болды. Кейінгі қоныстанушылардың арасында әртүрлі протестанттық конфессиялардың өкілдері болды. Орталық отарларда олардың құқықтары [[дін бостандығы]] туралы жазбаша заңдармен қорғалды. Мұндай діни төзімділік сол кезең үшін өте сирек құбылыс болып, Орталық отарларды басқа британ отарларынан ерекшелендірді.

== Тарихы ==
1609 жылы [[Генри Гудзон]] [[Нидерланд Ост-Үнді компаниясы]]ның тапсырмасымен Орталық отарлар аумағын зерттеді. Ол [[Гудзон өзені]]мен қазіргі [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] қаласына дейін жүзіп барып, сондай-ақ [[Делавэр шығанағы]] бойындағы жерлерді зерттеді. 1610–1616 жылдар аралығында нидерландтар бірнеше экспедиция ұйымдастырып, аймақты одан әрі зерттеп, карталарын жасады. Алғашқы нидерланд қоныстары 1613 жылы салынып, 1614 жылдан бастап карталарда [[Жаңа Нидерланд]] атауы пайда болды. Кейін Швецияның қаржылай қолдауымен [[Петер Минуит|Жаңа Нидерландтың үшінші губернаторы]] 1638 жылы Делавэр шығанағы маңында [[Жаңа Швеция]] отарының негізін қалады. 1655 жылы бұл аумақты [[Нидерланд отарлық империясы|нидерландтар]] қайтадан өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Jaap Jacobs, ''The Colony of New Netherland: A Dutch Settlement in Seventeenth-Century America'' (2nd ed. Cornell University Press; 2009)&lt;/ref&gt; 1664 жылғы қазанда [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның қарсаңында ағылшындар бұл жерлердің басым бөлігін нидерландтардан жаулап алды. 1667 жылы соғыс нидерландтардың жеңісімен аяқталғанына қарамастан, ағылшындар Жаңа Нидерландты өз иелігінде сақтап қалды. Олар отарды [[II Карл (Англия королі)|Англия королінің]] бауыры — [[Йорк герцогы]]ның құрметіне Нью-Йорк деп өзгертті. Йорк герцогы жеке пайдасын көздеп, [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Реставрация|соғыстың басталуына түрткі болғандардың бірі]] әрі [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Англия|Жаңа Нидерландқа жасалған шабуылдың қолбасшысы]] болған еді.&lt;ref name=Turner&gt;Turner (1948), 83.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Kammen&gt;Kammen (1996), 71-72.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jonathan I. Israel, ''The Dutch Republic, Its Rise, Greatness and Fall, 1477–1806'', p. 2.&lt;/ref&gt; 1673 жылы нидерландтар аймақты [[Жаңа Нидерландты қайта жаулап алу|қайтадан жаулап алды]], алайда келесі жылы [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша одан бас тартты. Осы келісім [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның аяқталуына алып келді.

== Нью-Джерси провинциясы ==
{{Толық мақала|Берген (Жаңа Нидерланд)|Нью-Джерси провинциясы}}
[[Сурет:Wpdms east west new jersey.png|thumb|[[Батыс Нью-Джерси]] (сол жақта) мен [[Шығыс Нью-Джерси]]дің (оң жақта) шекаралары көрсетілген карта]]
[[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] Нью-Джерсидегі [[Гудзон өзені]]нің батысындағы жерлердің атауын өзгертіп, Жаңа Англия мен Мэриленд арасындағы аумақты кейін [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] деген атпен король тағына отырған бауыры Йорк герцогына жеке меншік отар ретінде берді.&lt;ref name=Turner/&gt; Кейін II Яков Гудзон өзені мен [[Делавэр өзені]] арасындағы жерлерді [[Англиядағы азамат соғысы]] кезінде өзіне адал болған екі досына — [[сэр Джордж Картерет]] пен [[Джон Беркли, Страттонның 1-бароны|Страттон лорды Берклиге]] сыйға тартты. Осы жер иеліктерінің негізінде Нью-Джерси провинциясы құрылды.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;John&quot;&gt;John E. Pomfret, ''Colonial New Jersey: A History'' (1973)&lt;/ref&gt;

1665 жылы Нью-Джерсиге қоныстанушыларды тарту мақсатында [[Концессия және келісім]] құжаты әзірленді. Бұл құжатта дін бостандығы, отар жиналысының мақұлдауынсыз салық салуға тыйым салу және отар иелері тағайындайтын губернатор лауазымы қарастырылды.&lt;ref&gt;Berkeley and Carteret (1664).&lt;/ref&gt; Осы тәртіппен тағайындалған алғашқы губернатор [[Филип Картерет (губернатор)|Филип Картерет]] болды. Ол [[Элизабет (Нью-Джерси)|Элизабеттаун]] қаласының негізін қалады. Отаршылар жыл сайын [[Квит-рента|жер рентасын]] төлеуге міндеттелді. Салық жинауда қиындықтарға тап болған лорд Беркли 1674 жылғы 18 наурызда отардағы өз үлесін Лондоннан шыққан квакер кәсіпкері [[Эдвард Биллиндж]]ге сатты.&lt;ref&gt;Gerlach (2002), 384.&lt;/ref&gt; Бұл сатылым Нью-Джерсидің [[Шығыс Джерси]] және [[Батыс Джерси]] болып бөлінуіне әкелді. Алайда екі аумақтың арасындағы шекара тек 1676 жылы жасалған [[Бес тарапты келісім]] бойынша белгіленді. 1701–1765 жылдар аралығында отаршылар даулы отарлық шекараларға байланысты [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] барысында бірнеше рет қақтығысты.

1702 жылғы 15 сәуірде [[Анна (Ұлыбритания патшайымы)|Анна патшайым]] Батыс және Шығыс Джерсиді біртұтас [[корольдік отар]] — Нью-Джерси провинциясына біріктірді.&lt;ref name=Elson3&gt;Elson (1904), 148.&lt;/ref&gt; [[Эдвард Хайд, Кларендонның 3-графы]] корольдік отардың алғашқы губернаторы болды. 1708 жылы Хайд қызмет бабын теріс пайдалану, парақорлық және сыбайлас жемқорлық айыптары бойынша Англияға кері шақырылғаннан кейін Нью-Йорк губернаторына Нью-Джерсиді де басқару міндеті жүктелді.&lt;ref name=Elson3/&gt; Ақырында, 1738 жылы [[II Джордж (Ұлыбритания патшасы)|II Георг]] король Нью-Джерсиді басқару үшін жеке губернатор — [[Льюис Моррис (губернатор)|Льюис Морристі]] тағайындады.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;

1776 жылғы қаңтарда отарды басқару үшін сайланған делегаттардан тұратын [[Нью-Джерси провинциялық конгресі]] құрылды. 15 маусымда Конгресс корольдік губернатор [[Уильям Франклин]]ді «осы елдің бостандықтарының жауы» деп жариялап, тұтқындауға бұйрық берді.&lt;ref name=Skemp&gt;Skemp (1990), 192.&lt;/ref&gt; 1776 жылғы 21 маусымда Нью-Джерси өз делегаттарына Континенттік конгресте тәуелсіздік жариялау туралы шешімге қосылу өкілеттігін берді. Көп ұзамай, 2 шілдеде [[Нью-Джерси штатының конституциясы]] қабылданды. [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]] Нью-Джерсидің отарлық мәртебесін жойды.&lt;ref name=&quot;John&quot; /&gt;

== Пенсильвания провинциясы ==
{{Толық мақала|Пенсильвания провинциясы}}
[[Сурет:ChesterCourtHouse.JPG|thumb|upright=1.3|Пенсильваниядағы [[1724 жылғы Честер сот ғимараты|Честер сот ғимараты]] 1724 жылы салынған.]]
1681 жылғы 4 наурызда [[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] корольдік биліктің оның отбасына берешек қарызын өтеу үшін [[Уильям Пенн]]ге Пенсильвания отарын құруға арналған жерлерді берді.&lt;ref name=gov&gt;Pennsylvania Society of Governors (1916), 180-181.&lt;/ref&gt; Отарға аттанар алдында Пенн [[Пенсильванияның басқару тәртібі]] атты құжатты әзірледі. Онда [[Достар діни қоғамы]] мен жергілікті байырғы халықтарды қоса алғанда, көптеген топтарға қатысты діни төзімділік таныту көзделді.&lt;ref name=Penn&gt;Penn (1682).&lt;/ref&gt; Пенсильвания [[жеке меншік отар]] болғандықтан, оны Пенн басқарды, алайда тұрғындары бұрынғысынша ағылшын тәжінің билігіне және заңдарына бағынды.&lt;ref name=Penn/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt; Пенннің немере туысы [[Уильям Маркем (губернатор)|Уильям Маркем]] отардың алғашқы губернатор орынбасары болды.&lt;ref name=gov/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt;

Пенсильванияның шекаралары [[42° солтүстік ендік параллелі]] мен [[39° солтүстік ендік параллелі]] арқылы белгіленді. Провинция [[Делавэр өзені]]мен, сондай-ақ Нью-Йорк, Мэриленд және Нью-Джерси отарларымен шектесті.&lt;ref name=PHMC&gt;Pennsylvania State History.&lt;/ref&gt; 1704 жылы Йорк герцогы Пеннге берген нидерланд жерлері Пенсильваниядан бөлініп, қайтадан Делавэр отарының құрамына кірді.&lt;ref name=Penn/&gt; 1692–1694 жылдары Англиядағы революция салдарынан Пенн өз отарын басқару құқығынан айырылды. Пенсильвания ассамблеясы осы мүмкіндікті пайдаланып, [[Дэвид Ллойд (судья)|Дэвид Ллойд]] бастаған сайланбалы лауазымды тұлғалардың өкілеттіктерін кеңейтуді талап етті. 1669 және 1701 жылдары отарға жасаған сапарларынан кейін Пенн ақырында олардың Артықшылықтар хартиясын конституцияға енгізуге келісім берді.&lt;ref name=PHMC/&gt; 1764 жылы британдықтар батысқа қарай қоныстануға тыйым салғаннан кейін отаршылар арасындағы және олардың жергілікті байырғы халықтармен қақтығыстары күшейді. 1773 жылы [[Артур Сент-Клэр]] Пенсильванияға адал қарулы қоныстанушыларға қарсы әскер басқарған виргиниялық офицерді тұтқындауға бұйрық берді. Пенсильванияда революциялық көңіл күй күшейе түсті, ал Америкадағы ең ірі қала — [[Филадельфия]] көп ұзамай [[Континенттік конгресс]]тің жиналыс өткізетін орнына айналды. Жергілікті халық сайлаған революционерлердің [[1776 жылғы Пенсильвания конституциясы]]н жариялауы отар тарихын аяқтап, [[Пенсильвания|Пенсильвания достастығының]] тарихына бастау болды.

== Нью-Йорк провинциясы ==
{{Толық мақала|Нью-Йорк провинциясы|Жаңа Нидерланд}}
Нью-Йорк аумағындағы алғашқы нидерланд қоныстары шамамен 1613 жылы пайда болды. 1664 жылы ағылшындар [[Жаңа Нидерланд]] отарын нидерландтардан басып алып, оны корольдің бауыры — [[Йорк герцогы]]ның (кейінгі [[II Яков (Англия королі)|II Яков корольдің]]) құрметіне Нью-Йорк провинциясы деп өзгертті.&lt;ref name=Kammen/&gt; 1673 жылғы шілдеде [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]] кезінде нидерландтар отарды қайтадан басып алды, алайда [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша оны [[Суринам]]ның орнына ағылшындарға қайтарды. Йорк герцогы отарды ешқашан өзі басқарған жоқ: оның орнына басқару ісін жүргізу үшін губернаторлар, кеңес мүшелері және басқа да лауазымды тұлғаларды тағайындады. [[Ричард Николлс]] Нью-Йорктің алғашқы губернаторы болды.

1665 жылы Нью-Джерси провинциясы Нью-Йорктен бөлініп шықты. Алайда [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] 1769 жылы түпкілікті шекаралар белгіленгенге дейін жалғасты. Бұл шекараларды 1772 жылы заң шығарушы жиналыстар, ал 1773 жылы король бекітті. 1683 жылғы қазанда отарлық ассамблея шақырылып, Нью-Йорк өз ассамблеясы құрылған ең соңғы отар болды. 1683 жылғы 30 қазанда конституция әзірленіп, қабылданды. Ол отаршыларға көптеген құқықтар, соның ішінде [[өкілдіксіз салық салуға болмайды]] қағидатына негізделген құқық берді. Алайда конституция туралы білген II Яков оны жарамсыз деп жариялады.&lt;ref name=Kammen/&gt;

Йорк герцогы Англия королі II Яков болғаннан кейін Нью-Йорк корольдік провинцияға айналды. 1688 жылғы мамырда провинция қысқа уақытқа [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енді. II Яков тақтан тайдырылған кезде Нью-Йорк тұрғындары [[Лейслер көтерілісі]] барысында корольдік губернаторға қарсы бас көтерді.&lt;ref&gt;Jerome R.  Reich, ''Leisler's Rebellion: A Study of Democracy in New York, 1664-1720'' (1953)&lt;/ref&gt; 1691 жылғы наурызда [[Генри Слоутер]] губернатор болып тағайындалғаннан кейін көтеріліс басылып, оның жетекшісі [[Якоб Лейслер]] тұтқындалды, сотқа тартылды және мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен өлім жазасына кесілді. Көп ұзамай Нью-Йорктің жарғысы мен конституциясы қалпына келтірілді. 1775 жылғы сәуірде [[Патриоттар (Америка революциясы)|америкалық патриоттар]] отарлық ассамблеяның орнына [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]]н құрды. 1775 жылғы 19 қазанда губернатор [[Уильям Трайон]] мен барлық корольдік шенеуніктер отардан қуылды. 1776 жылғы шілдеде [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]]ның қабылдануымен жаңа штаттың отарлық мәртебесі аяқталды.

== Делавэр отары ==
{{Толық мақала|Делавэр отары}}
1631–1655 жылдар аралығында Делавэр аумағы нидерландтар мен шведтердің қолына кезек-кезек өтті. Нидерландтар Делавэрді 1664 жылға дейін өз бақылауында ұстады. Сол жылы сэр Роберт Карр Йорк герцогы үшін [[Жаңа Амстел]]ді басып алып, оны [[Нью-Касл (Делавэр)|Нью-Касл]] деп өзгертті.&lt;ref name=Faragher&gt;Faragher (1990), 106-108&lt;/ref&gt; 1664–1682 жылдары Делавэрді герцогтың орынбасары басқарды.&lt;ref name=Faragher/&gt; 1681 жылы Уильям Пенн Пенсильвания жерлерін иелену құқығын алған кезде, Йорк герцогынан Делавэр аумағын да алды. Ол бұл жерлерді «[[Делавэр өзені]] бойындағы үш төменгі округ» деп атады.&lt;ref name=brief&gt;State of Delaware (A Brief History) (2007).&lt;/ref&gt; 1701 жылы этникалық құрамы алуан түрлі Делавэр аумағын басқаруда қиындықтарға тап болған Пенн оның тұрғындарына жеке [[отарлық ассамблея]] құруға рұқсат беруге келісті.&lt;ref name=Faragher/&gt;

== Географиясы ==
[[Висконсин мұздануы|Ішінара мұз баспаған]] Орталық отарлардың жері құнарлы болды және топырағы негізінен тастақты болған көршілес [[Жаңа Англия отарлары]]нан айтарлықтай ерекшеленді. Астықтың көп мөлшерде экспортталуына байланысты бұл отарлар «Астық қамбасы» аталып кетті. Пенсильвания бидай, жүгері, [[қарабидай]], [[қарасора]] және [[зығыр]] экспорттайтын жетекші аймақтардың біріне айналды.&lt;ref name=PHMC/&gt; Соның нәтижесінде 1725–1840 жылдар аралығында ол отарлар, кейіннен штаттар арасындағы ең ірі азық-түлік өндіруші болды.&lt;ref&gt;Ebeling (1979)&lt;/ref&gt; [[Саскуэханна өзені]], [[Делавэр өзені]] және [[Гудзон өзені]] сияқты ағысы баяу, кеме қатынасына қолайлы кең өзендер әртүрлі кәсіпкерлік салаларының дамуына ықпал етті. Терісі бағалы аңдарды аулаушылар осы өзендерді бойлай жүрді, ал су ағысының жеткілікті болуы [[су дөңгелегі]]нің күшімен диірмендерді іске қосуға мүмкіндік берді.

== Өнеркәсібі ==
Орман алқаптарының молдығы Орталық отарларда ағаш дайындау және кеме жасау өнеркәсібінің дамуына ықпал етті. Бұл салалардың дамуы мен терең өзен сағаларының болуы [[Нью-Йорк|Нью-Йорк]] және [[Филадельфия]] сияқты маңызды порттардың пайда болуына әкелді. Орталық отарларда өнеркәсіп [[Оңтүстік отарлар]]ға қарағанда әлдеқайда жақсы дамығанымен, [[Жаңа Англия отарлары|Жаңа Англияның]] өнеркәсібімен бәсекелесе алмады. Пенсильванияда [[ағаш тілетін зауыт]]тар мен [[астық диірмені|астық диірмендері]] көп болды, ал [[тоқыма өнеркәсібі]] қарқынды дамыды. Сондай-ақ отар [[шойын]] мен одан жасалатын бұйымдардың, соның ішінде [[Пенсильванияның ұзын ұңғылы мылтығы]] мен [[Конестога арбасы]]ның ірі өндірушісіне айналды. Басқа маңызды өнеркәсіп салаларына баспа ісі, баспа өнімдерін шығару және олармен тығыз байланысты [[қағаз өндірісі]] жатты.&lt;ref name=PHMC/&gt;&lt;ref&gt;Edwin J. Perkins, ''The Economy of Colonial America'' (1988)&lt;/ref&gt;

== Саясаты ==
Орталық отарлардағы саяси топтар бастапқыда нақты әрі шектеулі мақсаттарды көздеген шағын бірлестіктер ретінде қалыптасты. Уақыт өте келе бұл одақтар құрамы алуан түрлі ірі саяси ұйымдарға айналды. Олардың дамуы әсіресе [[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде қарқын алды.&lt;ref name=MIT&gt;Greene (1997), 709.&lt;/ref&gt;

Орталық отарларды негізінен король тағайындаған немесе жеке меншік отарлардың губернаторлары мен сайланбалы отарлық ассамблеялар басқарды. Орталық отарлардың көптеген конституцияларында дін бостандығына кепілдік беріліп, халықтың өкілдігінсіз салық салуға тыйым салынды. Корольдік губернаторлар бірнеше рет тұтқындалды немесе биліктен құлатылды. Мұндай оқиғалардың ең белгілілері Нью-Джерсиде губернатордың тұтқындалуы және Нью-Йорктегі Лейслер көтерілісі кезінде орын алды. Орталық отарлардағы наразылықтың күшеюі ақырында аймақтың [[Континенттік конгресс]]тің жиналыс өткізетін орнына және революциялық қозғалыстың орталығына айналуына ықпал етті.&lt;ref name=Jensen3&gt;Jensen (1968), 461-468.&lt;/ref&gt; Алайда аймақта бейтараптық ұстанғандар мен [[Лоялистер (Америка революциясы)|лоялистер]] шоғырланған көптеген жерлер де болды.&lt;ref name=Albion&gt;Fischer (1992), 972.&lt;/ref&gt;

== Демография ==
Орталық отарлар Жаңа Англия мен Оңтүстік отарларға тән ерекшеліктерді ұштастырды. Жер иеліктері негізінен 40–160 акр көлеміндегі фермалардан тұрды және оларды өңдейтін отбасылардың меншігінде болды. Алайда Нью-Йорктегі [[Гудзон аңғары]]нда нидерланд патрондары аса ірі жер иеліктерін басқарып, жерлерін жалға алушы шаруаларға берді.&lt;ref&gt;Sung Bok Kim, &quot;A New Look at the Great Landlords of Eighteenth-Century New York,&quot; ''William and Mary Quarterly'' Vol. 27, No. 4 (Oct., 1970), pp. 581-614 [https://www.jstor.org/stable/1919705 in JSTOR]&lt;/ref&gt;

Этникалық құрамы жағынан Орталық отарлар Солтүстік Америкадағы басқа британ отарлық аймақтарына қарағанда алуан түрлі болды және әлеуметтік төзімділіктің жоғары деңгейімен ерекшеленді. Мысалы, Нью-Йоркте христиан дінін ұстанатын кез келген шетелдікке азаматтық берілді, бұл халық құрамының әртүрлі болуына ықпал етті. Соның нәтижесінде Америкадағы алғашқы неміс қоныстары негізінен Орталық отарлар аймағында шоғырланды. XVIII ғасырда [[Келісімшарт бойынша міндетті еңбек|келісімшарт негізіндегі міндетті еңбек]] әсіресе Пенсильвания, Нью-Джерси және Нью-Йоркте кең таралды, дегенмен мұндай қызметшілердің салыстырмалы түрде аз бөлігі ауыл шаруашылығында жұмыс істеді.&lt;ref&gt;Westerkamp (1998), 452.&lt;/ref&gt;

[[Неміс текті америкалықтар|Неміс иммигранттары]] Орталық отарларға қоныстануды көбірек таңдады. Шамамен 1717 жылдан бастап немістердің иммиграциясы айтарлықтай күшейіп, көптеген қоныс аударушылар [[Рейнланд]]тан келе бастады. Оларды қате түрде [[Пенсильвания немістері|«Пенсильвания голландтары»]] (Pennsylvania Dutch) деп атап кеткен (неміс тілінде «неміс» сөзі ''Deutsch'' деп айтылады). Америка революциясы қарсаңында немістер аймақ халқының үштен бірін құрады. Олар өздерімен бірге ала келген өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы дағдылары Орталық отарлардың экономикалық өркендеуін нығайтуға ықпал етті. Неміс қоныстанушылары ұйымшыл діни қауымдарымен ерекшеленді. Олардың көпшілігі лютерандық бағытты ұстанды, алайда арасында [[Моравия шіркеуі|моравиялықтар]], [[меннониттер]] және [[амиштер]] сияқты шағын діни қауымдардың өкілдері де болды.&lt;ref&gt;A. G. Roeber, ''Palatines, Liberty, and Property: German Lutherans in Colonial British America'' (1998)&lt;/ref&gt;

[[Ольстер шотландтары|Шотланд-ирландтар]] 1717 жылдан кейін Орталық отарларға бірнеше толқынмен қоныс аудара бастады. Олар негізінен отарлардың батысындағы шекаралық аймақтарға қарай жылжып, сол жерлерде үндістермен бірнеше рет қақтығысты.&lt;ref&gt;James Graham Leyburn, ''The Scotch-Irish: A Social History'' (1989)&lt;/ref&gt; Басқа қоныстанушылардың арасында [[Француз гугеноттары|француз гугеноттары]], [[Уэльс|уэльстіктер]], [[Голландтар|нидерландтар]], [[Швед текті америкалықтар|шведтер]], [[Швейцария|швейцариялықтар]] және Шотландияның таулы аймақтарынан шыққан тұрғындар болды.&lt;ref name=&quot;HEAEG1980&quot;&gt;{{cite encyclopedia|editor-last=Thernstrom|editor-first=Stephan|editor-link=Stephan Thernstrom|editor-last2=Orlov|editor-first2=Ann|editor-last3=Handlin|editor-first3=Oscar|editor-link3=Oscar Handlin|title=Harvard Encyclopedia of American Ethnic Groups|url=https://archive.org/details/harvardencyclope00ther|year=1980|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=0674375122|oclc=1038430174}}&lt;/ref&gt;

=== Ағылшын отаршылары ===
Шамамен 1664 жылы ағылшындар Орталық отарларды тікелей өз бақылауына алған кезде, [[квакерлер]]дің көпшілігі пуритандардың қысымымен Род-Айлендтен осы аймаққа қоныс аударуға мәжбүр болған еді. Ал епископалдық шіркеуді ұстанатын кәсіпкерлер [[Филадельфия]] мен [[Нью-Йорк]] қалаларына қоныстанды.

Уэльстік квакерлер, [[баптистер]] мен [[методизм|методистер]] Пенсильваниядағы [[Уэльстік қоныстану аймағы]]на қоныстанды. [[Роджер Уильямс]] сияқты кейбір уэльстік отаршылар Род-Айлендтің негізін қалау үшін көшіп кетсе, [[Энн Хатчинсон]] Нью-Йоркте алғашқы қоныстың негізін қалады. Бастапқыда Род-Айленд [[Жаңа Англия конфедерациясы]]ның құрамына қабылданбағандықтан, Жаңа Англияның бір бөлігі болып саналмады, алайда кейін [[Жаңа Англия доминионы]]на қосылды. Осылайша, Орталық отарлар ұғымының анықтамасы кейде өзгеріп, Род-Айленд отарының шекараларын да қамтыды. Алайда Жаңа Англия доминионына қосылғаннан кейін Род-Айленд біржола Жаңа Англия отары ретінде қарастырыла бастады. Нью-Йорктің бастапқыда Мэннің кейбір бөліктерін иеленуі оның Вермонт сияқты басқа Жаңа Англия отарларымен тығыз байланыста болуына және Жаңа Англияның бұл отарға ықпалының сақталуына жағдай жасады.&lt;ref name=Albion/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>kogivevfbhmefwtape5vdd45lwu3ce0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683710</id>
      <parentid>3683709</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:50:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ағылшын отаршылары */</comment>
      <origin>3683710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36487" sha1="k80lek39b93vgb2vxzfrpb7trkxun3m" xml:space="preserve">[[Сурет:Middle Colonies USA.svg|thumb|[[АҚШ штаттарының тізімі|АҚШ штаттары]]: &lt;ul&gt;&lt;li&gt;[[Делавэр]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Джерси]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Пенсильвания]]&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;]]

'''Ортаңғы отарлар''' — [[Британ Америкасы]]ндағы [[Он үш отар]]дың [[Жаңа Англия отарлары]] мен [[Оңтүстік отарлар]] арасында орналасқан тобы. [[Чесапик отарлары]]мен бірге бұл аймақ қазіргі [[Орта Атлантика штаттары|Орта Атлантика штаттарының]] аумағына шамамен сәйкес келеді.

Аймақтың басым бөлігі британдықтар оған бақылау орнатқанға дейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарының құрамында болды. Шамамен 1664 жылы британдықтар [[Нидерланд|нидерландтармен]] соғыс барысында бұл аумақтың көп бөлігін басып алды. Жаулап алынған жерлердің басым бөлігі [[Нью-Йорк провинциясы]]ның құрамына кірді. Кейін [[Йорк герцогы]] мен [[Англия королі]] болашақ [[Нью-Джерси провинциясы]] мен [[Пенсильвания провинциясы]]ның жерлерін иелену құқығын басқа адамдарға берді. Кейін Делавэр отары Уильям Пенн негізін қалаған Пенсильваниядан бөлініп шықты.

Орталық отарлардың жері өте құнарлы болды, бұл аймақтың бидай мен басқа да астық дақылдарын экспорттайтын ірі орталыққа айналуына мүмкіндік берді. Орман алқаптарының молдығының арқасында Орталық отарларда ағаш өңдеу және кеме жасау өнеркәсібі де табысты дамыды, ал Пенсильванияда тоқыма және темір өндіру өнеркәсібі біршама жетістікке жетті. Орталық отарлар [[Солтүстік Америкадағы британ отарлары]]ның ішінде этникалық және діни құрамы жағынан ең алуан түрлі болды. Мұнда [[Англия]], [[Шотландия]], [[Ирландия]], [[Нидерланд]] және [[Германияның тарихи мемлекеттерінің тізімі|герман мемлекеттерінен]] келген қоныстанушылар өмір сүрді. Ауыл шаруашылығына жарамды жерлер өнімді әрі Еуропамен салыстырғанда әлдеқайда арзан болды. Кейінгі қоныстанушылардың арасында әртүрлі протестанттық конфессиялардың өкілдері болды. Орталық отарларда олардың құқықтары [[дін бостандығы]] туралы жазбаша заңдармен қорғалды. Мұндай діни төзімділік сол кезең үшін өте сирек құбылыс болып, Орталық отарларды басқа британ отарларынан ерекшелендірді.

== Тарихы ==
1609 жылы [[Генри Гудзон]] [[Нидерланд Ост-Үнді компаниясы]]ның тапсырмасымен Орталық отарлар аумағын зерттеді. Ол [[Гудзон өзені]]мен қазіргі [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] қаласына дейін жүзіп барып, сондай-ақ [[Делавэр шығанағы]] бойындағы жерлерді зерттеді. 1610–1616 жылдар аралығында нидерландтар бірнеше экспедиция ұйымдастырып, аймақты одан әрі зерттеп, карталарын жасады. Алғашқы нидерланд қоныстары 1613 жылы салынып, 1614 жылдан бастап карталарда [[Жаңа Нидерланд]] атауы пайда болды. Кейін Швецияның қаржылай қолдауымен [[Петер Минуит|Жаңа Нидерландтың үшінші губернаторы]] 1638 жылы Делавэр шығанағы маңында [[Жаңа Швеция]] отарының негізін қалады. 1655 жылы бұл аумақты [[Нидерланд отарлық империясы|нидерландтар]] қайтадан өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Jaap Jacobs, ''The Colony of New Netherland: A Dutch Settlement in Seventeenth-Century America'' (2nd ed. Cornell University Press; 2009)&lt;/ref&gt; 1664 жылғы қазанда [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның қарсаңында ағылшындар бұл жерлердің басым бөлігін нидерландтардан жаулап алды. 1667 жылы соғыс нидерландтардың жеңісімен аяқталғанына қарамастан, ағылшындар Жаңа Нидерландты өз иелігінде сақтап қалды. Олар отарды [[II Карл (Англия королі)|Англия королінің]] бауыры — [[Йорк герцогы]]ның құрметіне Нью-Йорк деп өзгертті. Йорк герцогы жеке пайдасын көздеп, [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Реставрация|соғыстың басталуына түрткі болғандардың бірі]] әрі [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Англия|Жаңа Нидерландқа жасалған шабуылдың қолбасшысы]] болған еді.&lt;ref name=Turner&gt;Turner (1948), 83.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Kammen&gt;Kammen (1996), 71-72.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jonathan I. Israel, ''The Dutch Republic, Its Rise, Greatness and Fall, 1477–1806'', p. 2.&lt;/ref&gt; 1673 жылы нидерландтар аймақты [[Жаңа Нидерландты қайта жаулап алу|қайтадан жаулап алды]], алайда келесі жылы [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша одан бас тартты. Осы келісім [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның аяқталуына алып келді.

== Нью-Джерси провинциясы ==
{{Толық мақала|Берген (Жаңа Нидерланд)|Нью-Джерси провинциясы}}
[[Сурет:Wpdms east west new jersey.png|thumb|[[Батыс Нью-Джерси]] (сол жақта) мен [[Шығыс Нью-Джерси]]дің (оң жақта) шекаралары көрсетілген карта]]
[[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] Нью-Джерсидегі [[Гудзон өзені]]нің батысындағы жерлердің атауын өзгертіп, Жаңа Англия мен Мэриленд арасындағы аумақты кейін [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] деген атпен король тағына отырған бауыры Йорк герцогына жеке меншік отар ретінде берді.&lt;ref name=Turner/&gt; Кейін II Яков Гудзон өзені мен [[Делавэр өзені]] арасындағы жерлерді [[Англиядағы азамат соғысы]] кезінде өзіне адал болған екі досына — [[сэр Джордж Картерет]] пен [[Джон Беркли, Страттонның 1-бароны|Страттон лорды Берклиге]] сыйға тартты. Осы жер иеліктерінің негізінде Нью-Джерси провинциясы құрылды.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;John&quot;&gt;John E. Pomfret, ''Colonial New Jersey: A History'' (1973)&lt;/ref&gt;

1665 жылы Нью-Джерсиге қоныстанушыларды тарту мақсатында [[Концессия және келісім]] құжаты әзірленді. Бұл құжатта дін бостандығы, отар жиналысының мақұлдауынсыз салық салуға тыйым салу және отар иелері тағайындайтын губернатор лауазымы қарастырылды.&lt;ref&gt;Berkeley and Carteret (1664).&lt;/ref&gt; Осы тәртіппен тағайындалған алғашқы губернатор [[Филип Картерет (губернатор)|Филип Картерет]] болды. Ол [[Элизабет (Нью-Джерси)|Элизабеттаун]] қаласының негізін қалады. Отаршылар жыл сайын [[Квит-рента|жер рентасын]] төлеуге міндеттелді. Салық жинауда қиындықтарға тап болған лорд Беркли 1674 жылғы 18 наурызда отардағы өз үлесін Лондоннан шыққан квакер кәсіпкері [[Эдвард Биллиндж]]ге сатты.&lt;ref&gt;Gerlach (2002), 384.&lt;/ref&gt; Бұл сатылым Нью-Джерсидің [[Шығыс Джерси]] және [[Батыс Джерси]] болып бөлінуіне әкелді. Алайда екі аумақтың арасындағы шекара тек 1676 жылы жасалған [[Бес тарапты келісім]] бойынша белгіленді. 1701–1765 жылдар аралығында отаршылар даулы отарлық шекараларға байланысты [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] барысында бірнеше рет қақтығысты.

1702 жылғы 15 сәуірде [[Анна (Ұлыбритания патшайымы)|Анна патшайым]] Батыс және Шығыс Джерсиді біртұтас [[корольдік отар]] — Нью-Джерси провинциясына біріктірді.&lt;ref name=Elson3&gt;Elson (1904), 148.&lt;/ref&gt; [[Эдвард Хайд, Кларендонның 3-графы]] корольдік отардың алғашқы губернаторы болды. 1708 жылы Хайд қызмет бабын теріс пайдалану, парақорлық және сыбайлас жемқорлық айыптары бойынша Англияға кері шақырылғаннан кейін Нью-Йорк губернаторына Нью-Джерсиді де басқару міндеті жүктелді.&lt;ref name=Elson3/&gt; Ақырында, 1738 жылы [[II Джордж (Ұлыбритания патшасы)|II Георг]] король Нью-Джерсиді басқару үшін жеке губернатор — [[Льюис Моррис (губернатор)|Льюис Морристі]] тағайындады.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;

1776 жылғы қаңтарда отарды басқару үшін сайланған делегаттардан тұратын [[Нью-Джерси провинциялық конгресі]] құрылды. 15 маусымда Конгресс корольдік губернатор [[Уильям Франклин]]ді «осы елдің бостандықтарының жауы» деп жариялап, тұтқындауға бұйрық берді.&lt;ref name=Skemp&gt;Skemp (1990), 192.&lt;/ref&gt; 1776 жылғы 21 маусымда Нью-Джерси өз делегаттарына Континенттік конгресте тәуелсіздік жариялау туралы шешімге қосылу өкілеттігін берді. Көп ұзамай, 2 шілдеде [[Нью-Джерси штатының конституциясы]] қабылданды. [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]] Нью-Джерсидің отарлық мәртебесін жойды.&lt;ref name=&quot;John&quot; /&gt;

== Пенсильвания провинциясы ==
{{Толық мақала|Пенсильвания провинциясы}}
[[Сурет:ChesterCourtHouse.JPG|thumb|upright=1.3|Пенсильваниядағы [[1724 жылғы Честер сот ғимараты|Честер сот ғимараты]] 1724 жылы салынған.]]
1681 жылғы 4 наурызда [[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] корольдік биліктің оның отбасына берешек қарызын өтеу үшін [[Уильям Пенн]]ге Пенсильвания отарын құруға арналған жерлерді берді.&lt;ref name=gov&gt;Pennsylvania Society of Governors (1916), 180-181.&lt;/ref&gt; Отарға аттанар алдында Пенн [[Пенсильванияның басқару тәртібі]] атты құжатты әзірледі. Онда [[Достар діни қоғамы]] мен жергілікті байырғы халықтарды қоса алғанда, көптеген топтарға қатысты діни төзімділік таныту көзделді.&lt;ref name=Penn&gt;Penn (1682).&lt;/ref&gt; Пенсильвания [[жеке меншік отар]] болғандықтан, оны Пенн басқарды, алайда тұрғындары бұрынғысынша ағылшын тәжінің билігіне және заңдарына бағынды.&lt;ref name=Penn/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt; Пенннің немере туысы [[Уильям Маркем (губернатор)|Уильям Маркем]] отардың алғашқы губернатор орынбасары болды.&lt;ref name=gov/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt;

Пенсильванияның шекаралары [[42° солтүстік ендік параллелі]] мен [[39° солтүстік ендік параллелі]] арқылы белгіленді. Провинция [[Делавэр өзені]]мен, сондай-ақ Нью-Йорк, Мэриленд және Нью-Джерси отарларымен шектесті.&lt;ref name=PHMC&gt;Pennsylvania State History.&lt;/ref&gt; 1704 жылы Йорк герцогы Пеннге берген нидерланд жерлері Пенсильваниядан бөлініп, қайтадан Делавэр отарының құрамына кірді.&lt;ref name=Penn/&gt; 1692–1694 жылдары Англиядағы революция салдарынан Пенн өз отарын басқару құқығынан айырылды. Пенсильвания ассамблеясы осы мүмкіндікті пайдаланып, [[Дэвид Ллойд (судья)|Дэвид Ллойд]] бастаған сайланбалы лауазымды тұлғалардың өкілеттіктерін кеңейтуді талап етті. 1669 және 1701 жылдары отарға жасаған сапарларынан кейін Пенн ақырында олардың Артықшылықтар хартиясын конституцияға енгізуге келісім берді.&lt;ref name=PHMC/&gt; 1764 жылы британдықтар батысқа қарай қоныстануға тыйым салғаннан кейін отаршылар арасындағы және олардың жергілікті байырғы халықтармен қақтығыстары күшейді. 1773 жылы [[Артур Сент-Клэр]] Пенсильванияға адал қарулы қоныстанушыларға қарсы әскер басқарған виргиниялық офицерді тұтқындауға бұйрық берді. Пенсильванияда революциялық көңіл күй күшейе түсті, ал Америкадағы ең ірі қала — [[Филадельфия]] көп ұзамай [[Континенттік конгресс]]тің жиналыс өткізетін орнына айналды. Жергілікті халық сайлаған революционерлердің [[1776 жылғы Пенсильвания конституциясы]]н жариялауы отар тарихын аяқтап, [[Пенсильвания|Пенсильвания достастығының]] тарихына бастау болды.

== Нью-Йорк провинциясы ==
{{Толық мақала|Нью-Йорк провинциясы|Жаңа Нидерланд}}
Нью-Йорк аумағындағы алғашқы нидерланд қоныстары шамамен 1613 жылы пайда болды. 1664 жылы ағылшындар [[Жаңа Нидерланд]] отарын нидерландтардан басып алып, оны корольдің бауыры — [[Йорк герцогы]]ның (кейінгі [[II Яков (Англия королі)|II Яков корольдің]]) құрметіне Нью-Йорк провинциясы деп өзгертті.&lt;ref name=Kammen/&gt; 1673 жылғы шілдеде [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]] кезінде нидерландтар отарды қайтадан басып алды, алайда [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша оны [[Суринам]]ның орнына ағылшындарға қайтарды. Йорк герцогы отарды ешқашан өзі басқарған жоқ: оның орнына басқару ісін жүргізу үшін губернаторлар, кеңес мүшелері және басқа да лауазымды тұлғаларды тағайындады. [[Ричард Николлс]] Нью-Йорктің алғашқы губернаторы болды.

1665 жылы Нью-Джерси провинциясы Нью-Йорктен бөлініп шықты. Алайда [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] 1769 жылы түпкілікті шекаралар белгіленгенге дейін жалғасты. Бұл шекараларды 1772 жылы заң шығарушы жиналыстар, ал 1773 жылы король бекітті. 1683 жылғы қазанда отарлық ассамблея шақырылып, Нью-Йорк өз ассамблеясы құрылған ең соңғы отар болды. 1683 жылғы 30 қазанда конституция әзірленіп, қабылданды. Ол отаршыларға көптеген құқықтар, соның ішінде [[өкілдіксіз салық салуға болмайды]] қағидатына негізделген құқық берді. Алайда конституция туралы білген II Яков оны жарамсыз деп жариялады.&lt;ref name=Kammen/&gt;

Йорк герцогы Англия королі II Яков болғаннан кейін Нью-Йорк корольдік провинцияға айналды. 1688 жылғы мамырда провинция қысқа уақытқа [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енді. II Яков тақтан тайдырылған кезде Нью-Йорк тұрғындары [[Лейслер көтерілісі]] барысында корольдік губернаторға қарсы бас көтерді.&lt;ref&gt;Jerome R.  Reich, ''Leisler's Rebellion: A Study of Democracy in New York, 1664-1720'' (1953)&lt;/ref&gt; 1691 жылғы наурызда [[Генри Слоутер]] губернатор болып тағайындалғаннан кейін көтеріліс басылып, оның жетекшісі [[Якоб Лейслер]] тұтқындалды, сотқа тартылды және мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен өлім жазасына кесілді. Көп ұзамай Нью-Йорктің жарғысы мен конституциясы қалпына келтірілді. 1775 жылғы сәуірде [[Патриоттар (Америка революциясы)|америкалық патриоттар]] отарлық ассамблеяның орнына [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]]н құрды. 1775 жылғы 19 қазанда губернатор [[Уильям Трайон]] мен барлық корольдік шенеуніктер отардан қуылды. 1776 жылғы шілдеде [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]]ның қабылдануымен жаңа штаттың отарлық мәртебесі аяқталды.

== Делавэр отары ==
{{Толық мақала|Делавэр отары}}
1631–1655 жылдар аралығында Делавэр аумағы нидерландтар мен шведтердің қолына кезек-кезек өтті. Нидерландтар Делавэрді 1664 жылға дейін өз бақылауында ұстады. Сол жылы сэр Роберт Карр Йорк герцогы үшін [[Жаңа Амстел]]ді басып алып, оны [[Нью-Касл (Делавэр)|Нью-Касл]] деп өзгертті.&lt;ref name=Faragher&gt;Faragher (1990), 106-108&lt;/ref&gt; 1664–1682 жылдары Делавэрді герцогтың орынбасары басқарды.&lt;ref name=Faragher/&gt; 1681 жылы Уильям Пенн Пенсильвания жерлерін иелену құқығын алған кезде, Йорк герцогынан Делавэр аумағын да алды. Ол бұл жерлерді «[[Делавэр өзені]] бойындағы үш төменгі округ» деп атады.&lt;ref name=brief&gt;State of Delaware (A Brief History) (2007).&lt;/ref&gt; 1701 жылы этникалық құрамы алуан түрлі Делавэр аумағын басқаруда қиындықтарға тап болған Пенн оның тұрғындарына жеке [[отарлық ассамблея]] құруға рұқсат беруге келісті.&lt;ref name=Faragher/&gt;

== Географиясы ==
[[Висконсин мұздануы|Ішінара мұз баспаған]] Орталық отарлардың жері құнарлы болды және топырағы негізінен тастақты болған көршілес [[Жаңа Англия отарлары]]нан айтарлықтай ерекшеленді. Астықтың көп мөлшерде экспортталуына байланысты бұл отарлар «Астық қамбасы» аталып кетті. Пенсильвания бидай, жүгері, [[қарабидай]], [[қарасора]] және [[зығыр]] экспорттайтын жетекші аймақтардың біріне айналды.&lt;ref name=PHMC/&gt; Соның нәтижесінде 1725–1840 жылдар аралығында ол отарлар, кейіннен штаттар арасындағы ең ірі азық-түлік өндіруші болды.&lt;ref&gt;Ebeling (1979)&lt;/ref&gt; [[Саскуэханна өзені]], [[Делавэр өзені]] және [[Гудзон өзені]] сияқты ағысы баяу, кеме қатынасына қолайлы кең өзендер әртүрлі кәсіпкерлік салаларының дамуына ықпал етті. Терісі бағалы аңдарды аулаушылар осы өзендерді бойлай жүрді, ал су ағысының жеткілікті болуы [[су дөңгелегі]]нің күшімен диірмендерді іске қосуға мүмкіндік берді.

== Өнеркәсібі ==
Орман алқаптарының молдығы Орталық отарларда ағаш дайындау және кеме жасау өнеркәсібінің дамуына ықпал етті. Бұл салалардың дамуы мен терең өзен сағаларының болуы [[Нью-Йорк|Нью-Йорк]] және [[Филадельфия]] сияқты маңызды порттардың пайда болуына әкелді. Орталық отарларда өнеркәсіп [[Оңтүстік отарлар]]ға қарағанда әлдеқайда жақсы дамығанымен, [[Жаңа Англия отарлары|Жаңа Англияның]] өнеркәсібімен бәсекелесе алмады. Пенсильванияда [[ағаш тілетін зауыт]]тар мен [[астық диірмені|астық диірмендері]] көп болды, ал [[тоқыма өнеркәсібі]] қарқынды дамыды. Сондай-ақ отар [[шойын]] мен одан жасалатын бұйымдардың, соның ішінде [[Пенсильванияның ұзын ұңғылы мылтығы]] мен [[Конестога арбасы]]ның ірі өндірушісіне айналды. Басқа маңызды өнеркәсіп салаларына баспа ісі, баспа өнімдерін шығару және олармен тығыз байланысты [[қағаз өндірісі]] жатты.&lt;ref name=PHMC/&gt;&lt;ref&gt;Edwin J. Perkins, ''The Economy of Colonial America'' (1988)&lt;/ref&gt;

== Саясаты ==
Орталық отарлардағы саяси топтар бастапқыда нақты әрі шектеулі мақсаттарды көздеген шағын бірлестіктер ретінде қалыптасты. Уақыт өте келе бұл одақтар құрамы алуан түрлі ірі саяси ұйымдарға айналды. Олардың дамуы әсіресе [[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде қарқын алды.&lt;ref name=MIT&gt;Greene (1997), 709.&lt;/ref&gt;

Орталық отарларды негізінен король тағайындаған немесе жеке меншік отарлардың губернаторлары мен сайланбалы отарлық ассамблеялар басқарды. Орталық отарлардың көптеген конституцияларында дін бостандығына кепілдік беріліп, халықтың өкілдігінсіз салық салуға тыйым салынды. Корольдік губернаторлар бірнеше рет тұтқындалды немесе биліктен құлатылды. Мұндай оқиғалардың ең белгілілері Нью-Джерсиде губернатордың тұтқындалуы және Нью-Йорктегі Лейслер көтерілісі кезінде орын алды. Орталық отарлардағы наразылықтың күшеюі ақырында аймақтың [[Континенттік конгресс]]тің жиналыс өткізетін орнына және революциялық қозғалыстың орталығына айналуына ықпал етті.&lt;ref name=Jensen3&gt;Jensen (1968), 461-468.&lt;/ref&gt; Алайда аймақта бейтараптық ұстанғандар мен [[Лоялистер (Америка революциясы)|лоялистер]] шоғырланған көптеген жерлер де болды.&lt;ref name=Albion&gt;Fischer (1992), 972.&lt;/ref&gt;

== Демография ==
Орталық отарлар Жаңа Англия мен Оңтүстік отарларға тән ерекшеліктерді ұштастырды. Жер иеліктері негізінен 40–160 акр көлеміндегі фермалардан тұрды және оларды өңдейтін отбасылардың меншігінде болды. Алайда Нью-Йорктегі [[Гудзон аңғары]]нда нидерланд патрондары аса ірі жер иеліктерін басқарып, жерлерін жалға алушы шаруаларға берді.&lt;ref&gt;Sung Bok Kim, &quot;A New Look at the Great Landlords of Eighteenth-Century New York,&quot; ''William and Mary Quarterly'' Vol. 27, No. 4 (Oct., 1970), pp. 581-614 [https://www.jstor.org/stable/1919705 in JSTOR]&lt;/ref&gt;

Этникалық құрамы жағынан Орталық отарлар Солтүстік Америкадағы басқа британ отарлық аймақтарына қарағанда алуан түрлі болды және әлеуметтік төзімділіктің жоғары деңгейімен ерекшеленді. Мысалы, Нью-Йоркте христиан дінін ұстанатын кез келген шетелдікке азаматтық берілді, бұл халық құрамының әртүрлі болуына ықпал етті. Соның нәтижесінде Америкадағы алғашқы неміс қоныстары негізінен Орталық отарлар аймағында шоғырланды. XVIII ғасырда [[Келісімшарт бойынша міндетті еңбек|келісімшарт негізіндегі міндетті еңбек]] әсіресе Пенсильвания, Нью-Джерси және Нью-Йоркте кең таралды, дегенмен мұндай қызметшілердің салыстырмалы түрде аз бөлігі ауыл шаруашылығында жұмыс істеді.&lt;ref&gt;Westerkamp (1998), 452.&lt;/ref&gt;

[[Неміс текті америкалықтар|Неміс иммигранттары]] Орталық отарларға қоныстануды көбірек таңдады. Шамамен 1717 жылдан бастап немістердің иммиграциясы айтарлықтай күшейіп, көптеген қоныс аударушылар [[Рейнланд]]тан келе бастады. Оларды қате түрде [[Пенсильвания немістері|«Пенсильвания голландтары»]] (Pennsylvania Dutch) деп атап кеткен (неміс тілінде «неміс» сөзі ''Deutsch'' деп айтылады). Америка революциясы қарсаңында немістер аймақ халқының үштен бірін құрады. Олар өздерімен бірге ала келген өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы дағдылары Орталық отарлардың экономикалық өркендеуін нығайтуға ықпал етті. Неміс қоныстанушылары ұйымшыл діни қауымдарымен ерекшеленді. Олардың көпшілігі лютерандық бағытты ұстанды, алайда арасында [[Моравия шіркеуі|моравиялықтар]], [[меннониттер]] және [[амиштер]] сияқты шағын діни қауымдардың өкілдері де болды.&lt;ref&gt;A. G. Roeber, ''Palatines, Liberty, and Property: German Lutherans in Colonial British America'' (1998)&lt;/ref&gt;

[[Ольстер шотландтары|Шотланд-ирландтар]] 1717 жылдан кейін Орталық отарларға бірнеше толқынмен қоныс аудара бастады. Олар негізінен отарлардың батысындағы шекаралық аймақтарға қарай жылжып, сол жерлерде үндістермен бірнеше рет қақтығысты.&lt;ref&gt;James Graham Leyburn, ''The Scotch-Irish: A Social History'' (1989)&lt;/ref&gt; Басқа қоныстанушылардың арасында [[Француз гугеноттары|француз гугеноттары]], [[Уэльс|уэльстіктер]], [[Голландтар|нидерландтар]], [[Швед текті америкалықтар|шведтер]], [[Швейцария|швейцариялықтар]] және Шотландияның таулы аймақтарынан шыққан тұрғындар болды.&lt;ref name=&quot;HEAEG1980&quot;&gt;{{cite encyclopedia|editor-last=Thernstrom|editor-first=Stephan|editor-link=Stephan Thernstrom|editor-last2=Orlov|editor-first2=Ann|editor-last3=Handlin|editor-first3=Oscar|editor-link3=Oscar Handlin|title=Harvard Encyclopedia of American Ethnic Groups|url=https://archive.org/details/harvardencyclope00ther|year=1980|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=0674375122|oclc=1038430174}}&lt;/ref&gt;

=== Ағылшын отаршылары ===
Шамамен 1664 жылы ағылшындар Орталық отарларды тікелей өз бақылауына алған кезде, [[квакерлер]]дің көпшілігі пуритандардың қысымымен Род-Айлендтен осы аймаққа қоныс аударуға мәжбүр болған еді. Ал епископалдық шіркеуді ұстанатын кәсіпкерлер [[Филадельфия]] мен [[Нью-Йорк]] қалаларына қоныстанды.

Уэльстік квакерлер, [[баптистер]] мен [[методизм|методистер]] Пенсильваниядағы [[Уэльстік қоныстану аймағы]]на қоныстанды. [[Роджер Уильямс]] сияқты кейбір уэльстік отаршылар Род-Айлендтің негізін қалау үшін көшіп кетсе, [[Энн Хатчинсон]] Нью-Йоркте алғашқы қоныстың негізін қалады. Бастапқыда Род-Айленд [[Жаңа Англия конфедерациясы]]ның құрамына қабылданбағандықтан, Жаңа Англияның бір бөлігі болып саналмады, алайда кейін [[Жаңа Англия доминионы]]на қосылды. Осылайша, Орталық отарлар ұғымының анықтамасы кейде өзгеріп, Род-Айленд отарының шекараларын да қамтыды. Алайда Жаңа Англия доминионына қосылғаннан кейін Род-Айленд біржола Жаңа Англия отары ретінде қарастырыла бастады. Нью-Йорктің бастапқыда Мэннің кейбір бөліктерін иеленуі оның Вермонт сияқты басқа Жаңа Англия отарларымен тығыз байланыста болуына және Жаңа Англияның бұл отарға ықпалының сақталуына жағдай жасады.&lt;ref name=Albion/&gt;

[[Уильям Пенн]] де, [[Балтимор бароны|Балтимор лордтары]] да ирланд протестанттарының қоныс аударуын ынталандырды. Олар өздерінің жер иеліктерінде жұмыс істейтін және отарларды дамытуға қатысатын келісімшарт бойынша міндетті еңбек етуші қызметшілерді тартуға үміттенді.&lt;ref name=Albion/&gt; Орталық отарлардың көптеген аймақтарында ирланд мәдениетінің ықпалы айқын байқалды.&lt;ref name=Albion/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>k80lek39b93vgb2vxzfrpb7trkxun3m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683711</id>
      <parentid>3683710</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:52:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ағылшын отаршылары */</comment>
      <origin>3683711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37963" sha1="rwldzbqvbouh0jg87lntmrpetwg6c81" xml:space="preserve">[[Сурет:Middle Colonies USA.svg|thumb|[[АҚШ штаттарының тізімі|АҚШ штаттары]]: &lt;ul&gt;&lt;li&gt;[[Делавэр]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Джерси]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Пенсильвания]]&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;]]

'''Ортаңғы отарлар''' — [[Британ Америкасы]]ндағы [[Он үш отар]]дың [[Жаңа Англия отарлары]] мен [[Оңтүстік отарлар]] арасында орналасқан тобы. [[Чесапик отарлары]]мен бірге бұл аймақ қазіргі [[Орта Атлантика штаттары|Орта Атлантика штаттарының]] аумағына шамамен сәйкес келеді.

Аймақтың басым бөлігі британдықтар оған бақылау орнатқанға дейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарының құрамында болды. Шамамен 1664 жылы британдықтар [[Нидерланд|нидерландтармен]] соғыс барысында бұл аумақтың көп бөлігін басып алды. Жаулап алынған жерлердің басым бөлігі [[Нью-Йорк провинциясы]]ның құрамына кірді. Кейін [[Йорк герцогы]] мен [[Англия королі]] болашақ [[Нью-Джерси провинциясы]] мен [[Пенсильвания провинциясы]]ның жерлерін иелену құқығын басқа адамдарға берді. Кейін Делавэр отары Уильям Пенн негізін қалаған Пенсильваниядан бөлініп шықты.

Орталық отарлардың жері өте құнарлы болды, бұл аймақтың бидай мен басқа да астық дақылдарын экспорттайтын ірі орталыққа айналуына мүмкіндік берді. Орман алқаптарының молдығының арқасында Орталық отарларда ағаш өңдеу және кеме жасау өнеркәсібі де табысты дамыды, ал Пенсильванияда тоқыма және темір өндіру өнеркәсібі біршама жетістікке жетті. Орталық отарлар [[Солтүстік Америкадағы британ отарлары]]ның ішінде этникалық және діни құрамы жағынан ең алуан түрлі болды. Мұнда [[Англия]], [[Шотландия]], [[Ирландия]], [[Нидерланд]] және [[Германияның тарихи мемлекеттерінің тізімі|герман мемлекеттерінен]] келген қоныстанушылар өмір сүрді. Ауыл шаруашылығына жарамды жерлер өнімді әрі Еуропамен салыстырғанда әлдеқайда арзан болды. Кейінгі қоныстанушылардың арасында әртүрлі протестанттық конфессиялардың өкілдері болды. Орталық отарларда олардың құқықтары [[дін бостандығы]] туралы жазбаша заңдармен қорғалды. Мұндай діни төзімділік сол кезең үшін өте сирек құбылыс болып, Орталық отарларды басқа британ отарларынан ерекшелендірді.

== Тарихы ==
1609 жылы [[Генри Гудзон]] [[Нидерланд Ост-Үнді компаниясы]]ның тапсырмасымен Орталық отарлар аумағын зерттеді. Ол [[Гудзон өзені]]мен қазіргі [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] қаласына дейін жүзіп барып, сондай-ақ [[Делавэр шығанағы]] бойындағы жерлерді зерттеді. 1610–1616 жылдар аралығында нидерландтар бірнеше экспедиция ұйымдастырып, аймақты одан әрі зерттеп, карталарын жасады. Алғашқы нидерланд қоныстары 1613 жылы салынып, 1614 жылдан бастап карталарда [[Жаңа Нидерланд]] атауы пайда болды. Кейін Швецияның қаржылай қолдауымен [[Петер Минуит|Жаңа Нидерландтың үшінші губернаторы]] 1638 жылы Делавэр шығанағы маңында [[Жаңа Швеция]] отарының негізін қалады. 1655 жылы бұл аумақты [[Нидерланд отарлық империясы|нидерландтар]] қайтадан өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Jaap Jacobs, ''The Colony of New Netherland: A Dutch Settlement in Seventeenth-Century America'' (2nd ed. Cornell University Press; 2009)&lt;/ref&gt; 1664 жылғы қазанда [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның қарсаңында ағылшындар бұл жерлердің басым бөлігін нидерландтардан жаулап алды. 1667 жылы соғыс нидерландтардың жеңісімен аяқталғанына қарамастан, ағылшындар Жаңа Нидерландты өз иелігінде сақтап қалды. Олар отарды [[II Карл (Англия королі)|Англия королінің]] бауыры — [[Йорк герцогы]]ның құрметіне Нью-Йорк деп өзгертті. Йорк герцогы жеке пайдасын көздеп, [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Реставрация|соғыстың басталуына түрткі болғандардың бірі]] әрі [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Англия|Жаңа Нидерландқа жасалған шабуылдың қолбасшысы]] болған еді.&lt;ref name=Turner&gt;Turner (1948), 83.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Kammen&gt;Kammen (1996), 71-72.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jonathan I. Israel, ''The Dutch Republic, Its Rise, Greatness and Fall, 1477–1806'', p. 2.&lt;/ref&gt; 1673 жылы нидерландтар аймақты [[Жаңа Нидерландты қайта жаулап алу|қайтадан жаулап алды]], алайда келесі жылы [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша одан бас тартты. Осы келісім [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның аяқталуына алып келді.

== Нью-Джерси провинциясы ==
{{Толық мақала|Берген (Жаңа Нидерланд)|Нью-Джерси провинциясы}}
[[Сурет:Wpdms east west new jersey.png|thumb|[[Батыс Нью-Джерси]] (сол жақта) мен [[Шығыс Нью-Джерси]]дің (оң жақта) шекаралары көрсетілген карта]]
[[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] Нью-Джерсидегі [[Гудзон өзені]]нің батысындағы жерлердің атауын өзгертіп, Жаңа Англия мен Мэриленд арасындағы аумақты кейін [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] деген атпен король тағына отырған бауыры Йорк герцогына жеке меншік отар ретінде берді.&lt;ref name=Turner/&gt; Кейін II Яков Гудзон өзені мен [[Делавэр өзені]] арасындағы жерлерді [[Англиядағы азамат соғысы]] кезінде өзіне адал болған екі досына — [[сэр Джордж Картерет]] пен [[Джон Беркли, Страттонның 1-бароны|Страттон лорды Берклиге]] сыйға тартты. Осы жер иеліктерінің негізінде Нью-Джерси провинциясы құрылды.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;John&quot;&gt;John E. Pomfret, ''Colonial New Jersey: A History'' (1973)&lt;/ref&gt;

1665 жылы Нью-Джерсиге қоныстанушыларды тарту мақсатында [[Концессия және келісім]] құжаты әзірленді. Бұл құжатта дін бостандығы, отар жиналысының мақұлдауынсыз салық салуға тыйым салу және отар иелері тағайындайтын губернатор лауазымы қарастырылды.&lt;ref&gt;Berkeley and Carteret (1664).&lt;/ref&gt; Осы тәртіппен тағайындалған алғашқы губернатор [[Филип Картерет (губернатор)|Филип Картерет]] болды. Ол [[Элизабет (Нью-Джерси)|Элизабеттаун]] қаласының негізін қалады. Отаршылар жыл сайын [[Квит-рента|жер рентасын]] төлеуге міндеттелді. Салық жинауда қиындықтарға тап болған лорд Беркли 1674 жылғы 18 наурызда отардағы өз үлесін Лондоннан шыққан квакер кәсіпкері [[Эдвард Биллиндж]]ге сатты.&lt;ref&gt;Gerlach (2002), 384.&lt;/ref&gt; Бұл сатылым Нью-Джерсидің [[Шығыс Джерси]] және [[Батыс Джерси]] болып бөлінуіне әкелді. Алайда екі аумақтың арасындағы шекара тек 1676 жылы жасалған [[Бес тарапты келісім]] бойынша белгіленді. 1701–1765 жылдар аралығында отаршылар даулы отарлық шекараларға байланысты [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] барысында бірнеше рет қақтығысты.

1702 жылғы 15 сәуірде [[Анна (Ұлыбритания патшайымы)|Анна патшайым]] Батыс және Шығыс Джерсиді біртұтас [[корольдік отар]] — Нью-Джерси провинциясына біріктірді.&lt;ref name=Elson3&gt;Elson (1904), 148.&lt;/ref&gt; [[Эдвард Хайд, Кларендонның 3-графы]] корольдік отардың алғашқы губернаторы болды. 1708 жылы Хайд қызмет бабын теріс пайдалану, парақорлық және сыбайлас жемқорлық айыптары бойынша Англияға кері шақырылғаннан кейін Нью-Йорк губернаторына Нью-Джерсиді де басқару міндеті жүктелді.&lt;ref name=Elson3/&gt; Ақырында, 1738 жылы [[II Джордж (Ұлыбритания патшасы)|II Георг]] король Нью-Джерсиді басқару үшін жеке губернатор — [[Льюис Моррис (губернатор)|Льюис Морристі]] тағайындады.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;

1776 жылғы қаңтарда отарды басқару үшін сайланған делегаттардан тұратын [[Нью-Джерси провинциялық конгресі]] құрылды. 15 маусымда Конгресс корольдік губернатор [[Уильям Франклин]]ді «осы елдің бостандықтарының жауы» деп жариялап, тұтқындауға бұйрық берді.&lt;ref name=Skemp&gt;Skemp (1990), 192.&lt;/ref&gt; 1776 жылғы 21 маусымда Нью-Джерси өз делегаттарына Континенттік конгресте тәуелсіздік жариялау туралы шешімге қосылу өкілеттігін берді. Көп ұзамай, 2 шілдеде [[Нью-Джерси штатының конституциясы]] қабылданды. [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]] Нью-Джерсидің отарлық мәртебесін жойды.&lt;ref name=&quot;John&quot; /&gt;

== Пенсильвания провинциясы ==
{{Толық мақала|Пенсильвания провинциясы}}
[[Сурет:ChesterCourtHouse.JPG|thumb|upright=1.3|Пенсильваниядағы [[1724 жылғы Честер сот ғимараты|Честер сот ғимараты]] 1724 жылы салынған.]]
1681 жылғы 4 наурызда [[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] корольдік биліктің оның отбасына берешек қарызын өтеу үшін [[Уильям Пенн]]ге Пенсильвания отарын құруға арналған жерлерді берді.&lt;ref name=gov&gt;Pennsylvania Society of Governors (1916), 180-181.&lt;/ref&gt; Отарға аттанар алдында Пенн [[Пенсильванияның басқару тәртібі]] атты құжатты әзірледі. Онда [[Достар діни қоғамы]] мен жергілікті байырғы халықтарды қоса алғанда, көптеген топтарға қатысты діни төзімділік таныту көзделді.&lt;ref name=Penn&gt;Penn (1682).&lt;/ref&gt; Пенсильвания [[жеке меншік отар]] болғандықтан, оны Пенн басқарды, алайда тұрғындары бұрынғысынша ағылшын тәжінің билігіне және заңдарына бағынды.&lt;ref name=Penn/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt; Пенннің немере туысы [[Уильям Маркем (губернатор)|Уильям Маркем]] отардың алғашқы губернатор орынбасары болды.&lt;ref name=gov/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt;

Пенсильванияның шекаралары [[42° солтүстік ендік параллелі]] мен [[39° солтүстік ендік параллелі]] арқылы белгіленді. Провинция [[Делавэр өзені]]мен, сондай-ақ Нью-Йорк, Мэриленд және Нью-Джерси отарларымен шектесті.&lt;ref name=PHMC&gt;Pennsylvania State History.&lt;/ref&gt; 1704 жылы Йорк герцогы Пеннге берген нидерланд жерлері Пенсильваниядан бөлініп, қайтадан Делавэр отарының құрамына кірді.&lt;ref name=Penn/&gt; 1692–1694 жылдары Англиядағы революция салдарынан Пенн өз отарын басқару құқығынан айырылды. Пенсильвания ассамблеясы осы мүмкіндікті пайдаланып, [[Дэвид Ллойд (судья)|Дэвид Ллойд]] бастаған сайланбалы лауазымды тұлғалардың өкілеттіктерін кеңейтуді талап етті. 1669 және 1701 жылдары отарға жасаған сапарларынан кейін Пенн ақырында олардың Артықшылықтар хартиясын конституцияға енгізуге келісім берді.&lt;ref name=PHMC/&gt; 1764 жылы британдықтар батысқа қарай қоныстануға тыйым салғаннан кейін отаршылар арасындағы және олардың жергілікті байырғы халықтармен қақтығыстары күшейді. 1773 жылы [[Артур Сент-Клэр]] Пенсильванияға адал қарулы қоныстанушыларға қарсы әскер басқарған виргиниялық офицерді тұтқындауға бұйрық берді. Пенсильванияда революциялық көңіл күй күшейе түсті, ал Америкадағы ең ірі қала — [[Филадельфия]] көп ұзамай [[Континенттік конгресс]]тің жиналыс өткізетін орнына айналды. Жергілікті халық сайлаған революционерлердің [[1776 жылғы Пенсильвания конституциясы]]н жариялауы отар тарихын аяқтап, [[Пенсильвания|Пенсильвания достастығының]] тарихына бастау болды.

== Нью-Йорк провинциясы ==
{{Толық мақала|Нью-Йорк провинциясы|Жаңа Нидерланд}}
Нью-Йорк аумағындағы алғашқы нидерланд қоныстары шамамен 1613 жылы пайда болды. 1664 жылы ағылшындар [[Жаңа Нидерланд]] отарын нидерландтардан басып алып, оны корольдің бауыры — [[Йорк герцогы]]ның (кейінгі [[II Яков (Англия королі)|II Яков корольдің]]) құрметіне Нью-Йорк провинциясы деп өзгертті.&lt;ref name=Kammen/&gt; 1673 жылғы шілдеде [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]] кезінде нидерландтар отарды қайтадан басып алды, алайда [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша оны [[Суринам]]ның орнына ағылшындарға қайтарды. Йорк герцогы отарды ешқашан өзі басқарған жоқ: оның орнына басқару ісін жүргізу үшін губернаторлар, кеңес мүшелері және басқа да лауазымды тұлғаларды тағайындады. [[Ричард Николлс]] Нью-Йорктің алғашқы губернаторы болды.

1665 жылы Нью-Джерси провинциясы Нью-Йорктен бөлініп шықты. Алайда [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] 1769 жылы түпкілікті шекаралар белгіленгенге дейін жалғасты. Бұл шекараларды 1772 жылы заң шығарушы жиналыстар, ал 1773 жылы король бекітті. 1683 жылғы қазанда отарлық ассамблея шақырылып, Нью-Йорк өз ассамблеясы құрылған ең соңғы отар болды. 1683 жылғы 30 қазанда конституция әзірленіп, қабылданды. Ол отаршыларға көптеген құқықтар, соның ішінде [[өкілдіксіз салық салуға болмайды]] қағидатына негізделген құқық берді. Алайда конституция туралы білген II Яков оны жарамсыз деп жариялады.&lt;ref name=Kammen/&gt;

Йорк герцогы Англия королі II Яков болғаннан кейін Нью-Йорк корольдік провинцияға айналды. 1688 жылғы мамырда провинция қысқа уақытқа [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енді. II Яков тақтан тайдырылған кезде Нью-Йорк тұрғындары [[Лейслер көтерілісі]] барысында корольдік губернаторға қарсы бас көтерді.&lt;ref&gt;Jerome R.  Reich, ''Leisler's Rebellion: A Study of Democracy in New York, 1664-1720'' (1953)&lt;/ref&gt; 1691 жылғы наурызда [[Генри Слоутер]] губернатор болып тағайындалғаннан кейін көтеріліс басылып, оның жетекшісі [[Якоб Лейслер]] тұтқындалды, сотқа тартылды және мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен өлім жазасына кесілді. Көп ұзамай Нью-Йорктің жарғысы мен конституциясы қалпына келтірілді. 1775 жылғы сәуірде [[Патриоттар (Америка революциясы)|америкалық патриоттар]] отарлық ассамблеяның орнына [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]]н құрды. 1775 жылғы 19 қазанда губернатор [[Уильям Трайон]] мен барлық корольдік шенеуніктер отардан қуылды. 1776 жылғы шілдеде [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]]ның қабылдануымен жаңа штаттың отарлық мәртебесі аяқталды.

== Делавэр отары ==
{{Толық мақала|Делавэр отары}}
1631–1655 жылдар аралығында Делавэр аумағы нидерландтар мен шведтердің қолына кезек-кезек өтті. Нидерландтар Делавэрді 1664 жылға дейін өз бақылауында ұстады. Сол жылы сэр Роберт Карр Йорк герцогы үшін [[Жаңа Амстел]]ді басып алып, оны [[Нью-Касл (Делавэр)|Нью-Касл]] деп өзгертті.&lt;ref name=Faragher&gt;Faragher (1990), 106-108&lt;/ref&gt; 1664–1682 жылдары Делавэрді герцогтың орынбасары басқарды.&lt;ref name=Faragher/&gt; 1681 жылы Уильям Пенн Пенсильвания жерлерін иелену құқығын алған кезде, Йорк герцогынан Делавэр аумағын да алды. Ол бұл жерлерді «[[Делавэр өзені]] бойындағы үш төменгі округ» деп атады.&lt;ref name=brief&gt;State of Delaware (A Brief History) (2007).&lt;/ref&gt; 1701 жылы этникалық құрамы алуан түрлі Делавэр аумағын басқаруда қиындықтарға тап болған Пенн оның тұрғындарына жеке [[отарлық ассамблея]] құруға рұқсат беруге келісті.&lt;ref name=Faragher/&gt;

== Географиясы ==
[[Висконсин мұздануы|Ішінара мұз баспаған]] Орталық отарлардың жері құнарлы болды және топырағы негізінен тастақты болған көршілес [[Жаңа Англия отарлары]]нан айтарлықтай ерекшеленді. Астықтың көп мөлшерде экспортталуына байланысты бұл отарлар «Астық қамбасы» аталып кетті. Пенсильвания бидай, жүгері, [[қарабидай]], [[қарасора]] және [[зығыр]] экспорттайтын жетекші аймақтардың біріне айналды.&lt;ref name=PHMC/&gt; Соның нәтижесінде 1725–1840 жылдар аралығында ол отарлар, кейіннен штаттар арасындағы ең ірі азық-түлік өндіруші болды.&lt;ref&gt;Ebeling (1979)&lt;/ref&gt; [[Саскуэханна өзені]], [[Делавэр өзені]] және [[Гудзон өзені]] сияқты ағысы баяу, кеме қатынасына қолайлы кең өзендер әртүрлі кәсіпкерлік салаларының дамуына ықпал етті. Терісі бағалы аңдарды аулаушылар осы өзендерді бойлай жүрді, ал су ағысының жеткілікті болуы [[су дөңгелегі]]нің күшімен диірмендерді іске қосуға мүмкіндік берді.

== Өнеркәсібі ==
Орман алқаптарының молдығы Орталық отарларда ағаш дайындау және кеме жасау өнеркәсібінің дамуына ықпал етті. Бұл салалардың дамуы мен терең өзен сағаларының болуы [[Нью-Йорк|Нью-Йорк]] және [[Филадельфия]] сияқты маңызды порттардың пайда болуына әкелді. Орталық отарларда өнеркәсіп [[Оңтүстік отарлар]]ға қарағанда әлдеқайда жақсы дамығанымен, [[Жаңа Англия отарлары|Жаңа Англияның]] өнеркәсібімен бәсекелесе алмады. Пенсильванияда [[ағаш тілетін зауыт]]тар мен [[астық диірмені|астық диірмендері]] көп болды, ал [[тоқыма өнеркәсібі]] қарқынды дамыды. Сондай-ақ отар [[шойын]] мен одан жасалатын бұйымдардың, соның ішінде [[Пенсильванияның ұзын ұңғылы мылтығы]] мен [[Конестога арбасы]]ның ірі өндірушісіне айналды. Басқа маңызды өнеркәсіп салаларына баспа ісі, баспа өнімдерін шығару және олармен тығыз байланысты [[қағаз өндірісі]] жатты.&lt;ref name=PHMC/&gt;&lt;ref&gt;Edwin J. Perkins, ''The Economy of Colonial America'' (1988)&lt;/ref&gt;

== Саясаты ==
Орталық отарлардағы саяси топтар бастапқыда нақты әрі шектеулі мақсаттарды көздеген шағын бірлестіктер ретінде қалыптасты. Уақыт өте келе бұл одақтар құрамы алуан түрлі ірі саяси ұйымдарға айналды. Олардың дамуы әсіресе [[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде қарқын алды.&lt;ref name=MIT&gt;Greene (1997), 709.&lt;/ref&gt;

Орталық отарларды негізінен король тағайындаған немесе жеке меншік отарлардың губернаторлары мен сайланбалы отарлық ассамблеялар басқарды. Орталық отарлардың көптеген конституцияларында дін бостандығына кепілдік беріліп, халықтың өкілдігінсіз салық салуға тыйым салынды. Корольдік губернаторлар бірнеше рет тұтқындалды немесе биліктен құлатылды. Мұндай оқиғалардың ең белгілілері Нью-Джерсиде губернатордың тұтқындалуы және Нью-Йорктегі Лейслер көтерілісі кезінде орын алды. Орталық отарлардағы наразылықтың күшеюі ақырында аймақтың [[Континенттік конгресс]]тің жиналыс өткізетін орнына және революциялық қозғалыстың орталығына айналуына ықпал етті.&lt;ref name=Jensen3&gt;Jensen (1968), 461-468.&lt;/ref&gt; Алайда аймақта бейтараптық ұстанғандар мен [[Лоялистер (Америка революциясы)|лоялистер]] шоғырланған көптеген жерлер де болды.&lt;ref name=Albion&gt;Fischer (1992), 972.&lt;/ref&gt;

== Демография ==
Орталық отарлар Жаңа Англия мен Оңтүстік отарларға тән ерекшеліктерді ұштастырды. Жер иеліктері негізінен 40–160 акр көлеміндегі фермалардан тұрды және оларды өңдейтін отбасылардың меншігінде болды. Алайда Нью-Йорктегі [[Гудзон аңғары]]нда нидерланд патрондары аса ірі жер иеліктерін басқарып, жерлерін жалға алушы шаруаларға берді.&lt;ref&gt;Sung Bok Kim, &quot;A New Look at the Great Landlords of Eighteenth-Century New York,&quot; ''William and Mary Quarterly'' Vol. 27, No. 4 (Oct., 1970), pp. 581-614 [https://www.jstor.org/stable/1919705 in JSTOR]&lt;/ref&gt;

Этникалық құрамы жағынан Орталық отарлар Солтүстік Америкадағы басқа британ отарлық аймақтарына қарағанда алуан түрлі болды және әлеуметтік төзімділіктің жоғары деңгейімен ерекшеленді. Мысалы, Нью-Йоркте христиан дінін ұстанатын кез келген шетелдікке азаматтық берілді, бұл халық құрамының әртүрлі болуына ықпал етті. Соның нәтижесінде Америкадағы алғашқы неміс қоныстары негізінен Орталық отарлар аймағында шоғырланды. XVIII ғасырда [[Келісімшарт бойынша міндетті еңбек|келісімшарт негізіндегі міндетті еңбек]] әсіресе Пенсильвания, Нью-Джерси және Нью-Йоркте кең таралды, дегенмен мұндай қызметшілердің салыстырмалы түрде аз бөлігі ауыл шаруашылығында жұмыс істеді.&lt;ref&gt;Westerkamp (1998), 452.&lt;/ref&gt;

[[Неміс текті америкалықтар|Неміс иммигранттары]] Орталық отарларға қоныстануды көбірек таңдады. Шамамен 1717 жылдан бастап немістердің иммиграциясы айтарлықтай күшейіп, көптеген қоныс аударушылар [[Рейнланд]]тан келе бастады. Оларды қате түрде [[Пенсильвания немістері|«Пенсильвания голландтары»]] (Pennsylvania Dutch) деп атап кеткен (неміс тілінде «неміс» сөзі ''Deutsch'' деп айтылады). Америка революциясы қарсаңында немістер аймақ халқының үштен бірін құрады. Олар өздерімен бірге ала келген өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы дағдылары Орталық отарлардың экономикалық өркендеуін нығайтуға ықпал етті. Неміс қоныстанушылары ұйымшыл діни қауымдарымен ерекшеленді. Олардың көпшілігі лютерандық бағытты ұстанды, алайда арасында [[Моравия шіркеуі|моравиялықтар]], [[меннониттер]] және [[амиштер]] сияқты шағын діни қауымдардың өкілдері де болды.&lt;ref&gt;A. G. Roeber, ''Palatines, Liberty, and Property: German Lutherans in Colonial British America'' (1998)&lt;/ref&gt;

[[Ольстер шотландтары|Шотланд-ирландтар]] 1717 жылдан кейін Орталық отарларға бірнеше толқынмен қоныс аудара бастады. Олар негізінен отарлардың батысындағы шекаралық аймақтарға қарай жылжып, сол жерлерде үндістермен бірнеше рет қақтығысты.&lt;ref&gt;James Graham Leyburn, ''The Scotch-Irish: A Social History'' (1989)&lt;/ref&gt; Басқа қоныстанушылардың арасында [[Француз гугеноттары|француз гугеноттары]], [[Уэльс|уэльстіктер]], [[Голландтар|нидерландтар]], [[Швед текті америкалықтар|шведтер]], [[Швейцария|швейцариялықтар]] және Шотландияның таулы аймақтарынан шыққан тұрғындар болды.&lt;ref name=&quot;HEAEG1980&quot;&gt;{{cite encyclopedia|editor-last=Thernstrom|editor-first=Stephan|editor-link=Stephan Thernstrom|editor-last2=Orlov|editor-first2=Ann|editor-last3=Handlin|editor-first3=Oscar|editor-link3=Oscar Handlin|title=Harvard Encyclopedia of American Ethnic Groups|url=https://archive.org/details/harvardencyclope00ther|year=1980|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=0674375122|oclc=1038430174}}&lt;/ref&gt;

=== Ағылшын отаршылары ===
Шамамен 1664 жылы ағылшындар Орталық отарларды тікелей өз бақылауына алған кезде, [[квакерлер]]дің көпшілігі пуритандардың қысымымен Род-Айлендтен осы аймаққа қоныс аударуға мәжбүр болған еді. Ал епископалдық шіркеуді ұстанатын кәсіпкерлер [[Филадельфия]] мен [[Нью-Йорк]] қалаларына қоныстанды.

Уэльстік квакерлер, [[баптистер]] мен [[методизм|методистер]] Пенсильваниядағы [[Уэльстік қоныстану аймағы]]на қоныстанды. [[Роджер Уильямс]] сияқты кейбір уэльстік отаршылар Род-Айлендтің негізін қалау үшін көшіп кетсе, [[Энн Хатчинсон]] Нью-Йоркте алғашқы қоныстың негізін қалады. Бастапқыда Род-Айленд [[Жаңа Англия конфедерациясы]]ның құрамына қабылданбағандықтан, Жаңа Англияның бір бөлігі болып саналмады, алайда кейін [[Жаңа Англия доминионы]]на қосылды. Осылайша, Орталық отарлар ұғымының анықтамасы кейде өзгеріп, Род-Айленд отарының шекараларын да қамтыды. Алайда Жаңа Англия доминионына қосылғаннан кейін Род-Айленд біржола Жаңа Англия отары ретінде қарастырыла бастады. Нью-Йорктің бастапқыда Мэннің кейбір бөліктерін иеленуі оның Вермонт сияқты басқа Жаңа Англия отарларымен тығыз байланыста болуына және Жаңа Англияның бұл отарға ықпалының сақталуына жағдай жасады.&lt;ref name=Albion/&gt;

[[Уильям Пенн]] де, [[Балтимор бароны|Балтимор лордтары]] да ирланд протестанттарының қоныс аударуын ынталандырды. Олар өздерінің жер иеліктерінде жұмыс істейтін және отарларды дамытуға қатысатын келісімшарт бойынша міндетті еңбек етуші қызметшілерді тартуға үміттенді.&lt;ref name=Albion/&gt; Орталық отарлардың көптеген аймақтарында ирланд мәдениетінің ықпалы айқын байқалды.&lt;ref name=Albion/&gt;

=== Еңбек күші ===
Еңбек күші үнемі жетіспеді. Бұл мәселені шешудің ең кең тараған жолы жас ақ нәсілділерді [[Келісімшарт бойынша міндетті еңбек|келісімшарт негізінде міндетті еңбекке]] тарту болды. Олар Ұлыбритания немесе Германиядан келген жасөспірімдер еді. Ата-аналары мұхит арқылы жол жүру шығындарын өтеудің орнына олардың 21 жасқа толғанға дейін отарлардағы отбасыларда жұмыс істеуіне келісетін. Олардың басым көпшілігі кейін фермер немесе фермерлердің жұбайлары болды.&lt;ref&gt;Marcus Jernegan, ''Laboring and Dependent Classes in Colonial America, 1607-1783'' (1931)&lt;/ref&gt; XVIII ғасырдың ортасына қарай афроамерикалық құлдар Нью-Йорк халқының 12%-ын құрады. Олардың көпшілігі Манхэттенде үй қызметшісі немесе нидерландтардың жер иеліктерінде ауыл шаруашылығы жұмысшысы болып еңбек етті.&lt;ref&gt;Ira Berlin and Leslie Harris, ''Slavery in New York'' Some work in the fields of plantations.(2005)&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>rwldzbqvbouh0jg87lntmrpetwg6c81</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683712</id>
      <parentid>3683711</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:54:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Еңбек күші */</comment>
      <origin>3683712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40271" sha1="owfpstytotc2xgtswhi1u0okmqbvgrn" xml:space="preserve">[[Сурет:Middle Colonies USA.svg|thumb|[[АҚШ штаттарының тізімі|АҚШ штаттары]]: &lt;ul&gt;&lt;li&gt;[[Делавэр]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Джерси]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Пенсильвания]]&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;]]

'''Ортаңғы отарлар''' — [[Британ Америкасы]]ндағы [[Он үш отар]]дың [[Жаңа Англия отарлары]] мен [[Оңтүстік отарлар]] арасында орналасқан тобы. [[Чесапик отарлары]]мен бірге бұл аймақ қазіргі [[Орта Атлантика штаттары|Орта Атлантика штаттарының]] аумағына шамамен сәйкес келеді.

Аймақтың басым бөлігі британдықтар оған бақылау орнатқанға дейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарының құрамында болды. Шамамен 1664 жылы британдықтар [[Нидерланд|нидерландтармен]] соғыс барысында бұл аумақтың көп бөлігін басып алды. Жаулап алынған жерлердің басым бөлігі [[Нью-Йорк провинциясы]]ның құрамына кірді. Кейін [[Йорк герцогы]] мен [[Англия королі]] болашақ [[Нью-Джерси провинциясы]] мен [[Пенсильвания провинциясы]]ның жерлерін иелену құқығын басқа адамдарға берді. Кейін Делавэр отары Уильям Пенн негізін қалаған Пенсильваниядан бөлініп шықты.

Орталық отарлардың жері өте құнарлы болды, бұл аймақтың бидай мен басқа да астық дақылдарын экспорттайтын ірі орталыққа айналуына мүмкіндік берді. Орман алқаптарының молдығының арқасында Орталық отарларда ағаш өңдеу және кеме жасау өнеркәсібі де табысты дамыды, ал Пенсильванияда тоқыма және темір өндіру өнеркәсібі біршама жетістікке жетті. Орталық отарлар [[Солтүстік Америкадағы британ отарлары]]ның ішінде этникалық және діни құрамы жағынан ең алуан түрлі болды. Мұнда [[Англия]], [[Шотландия]], [[Ирландия]], [[Нидерланд]] және [[Германияның тарихи мемлекеттерінің тізімі|герман мемлекеттерінен]] келген қоныстанушылар өмір сүрді. Ауыл шаруашылығына жарамды жерлер өнімді әрі Еуропамен салыстырғанда әлдеқайда арзан болды. Кейінгі қоныстанушылардың арасында әртүрлі протестанттық конфессиялардың өкілдері болды. Орталық отарларда олардың құқықтары [[дін бостандығы]] туралы жазбаша заңдармен қорғалды. Мұндай діни төзімділік сол кезең үшін өте сирек құбылыс болып, Орталық отарларды басқа британ отарларынан ерекшелендірді.

== Тарихы ==
1609 жылы [[Генри Гудзон]] [[Нидерланд Ост-Үнді компаниясы]]ның тапсырмасымен Орталық отарлар аумағын зерттеді. Ол [[Гудзон өзені]]мен қазіргі [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] қаласына дейін жүзіп барып, сондай-ақ [[Делавэр шығанағы]] бойындағы жерлерді зерттеді. 1610–1616 жылдар аралығында нидерландтар бірнеше экспедиция ұйымдастырып, аймақты одан әрі зерттеп, карталарын жасады. Алғашқы нидерланд қоныстары 1613 жылы салынып, 1614 жылдан бастап карталарда [[Жаңа Нидерланд]] атауы пайда болды. Кейін Швецияның қаржылай қолдауымен [[Петер Минуит|Жаңа Нидерландтың үшінші губернаторы]] 1638 жылы Делавэр шығанағы маңында [[Жаңа Швеция]] отарының негізін қалады. 1655 жылы бұл аумақты [[Нидерланд отарлық империясы|нидерландтар]] қайтадан өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Jaap Jacobs, ''The Colony of New Netherland: A Dutch Settlement in Seventeenth-Century America'' (2nd ed. Cornell University Press; 2009)&lt;/ref&gt; 1664 жылғы қазанда [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның қарсаңында ағылшындар бұл жерлердің басым бөлігін нидерландтардан жаулап алды. 1667 жылы соғыс нидерландтардың жеңісімен аяқталғанына қарамастан, ағылшындар Жаңа Нидерландты өз иелігінде сақтап қалды. Олар отарды [[II Карл (Англия королі)|Англия королінің]] бауыры — [[Йорк герцогы]]ның құрметіне Нью-Йорк деп өзгертті. Йорк герцогы жеке пайдасын көздеп, [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Реставрация|соғыстың басталуына түрткі болғандардың бірі]] әрі [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Англия|Жаңа Нидерландқа жасалған шабуылдың қолбасшысы]] болған еді.&lt;ref name=Turner&gt;Turner (1948), 83.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Kammen&gt;Kammen (1996), 71-72.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jonathan I. Israel, ''The Dutch Republic, Its Rise, Greatness and Fall, 1477–1806'', p. 2.&lt;/ref&gt; 1673 жылы нидерландтар аймақты [[Жаңа Нидерландты қайта жаулап алу|қайтадан жаулап алды]], алайда келесі жылы [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша одан бас тартты. Осы келісім [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның аяқталуына алып келді.

== Нью-Джерси провинциясы ==
{{Толық мақала|Берген (Жаңа Нидерланд)|Нью-Джерси провинциясы}}
[[Сурет:Wpdms east west new jersey.png|thumb|[[Батыс Нью-Джерси]] (сол жақта) мен [[Шығыс Нью-Джерси]]дің (оң жақта) шекаралары көрсетілген карта]]
[[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] Нью-Джерсидегі [[Гудзон өзені]]нің батысындағы жерлердің атауын өзгертіп, Жаңа Англия мен Мэриленд арасындағы аумақты кейін [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] деген атпен король тағына отырған бауыры Йорк герцогына жеке меншік отар ретінде берді.&lt;ref name=Turner/&gt; Кейін II Яков Гудзон өзені мен [[Делавэр өзені]] арасындағы жерлерді [[Англиядағы азамат соғысы]] кезінде өзіне адал болған екі досына — [[сэр Джордж Картерет]] пен [[Джон Беркли, Страттонның 1-бароны|Страттон лорды Берклиге]] сыйға тартты. Осы жер иеліктерінің негізінде Нью-Джерси провинциясы құрылды.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;John&quot;&gt;John E. Pomfret, ''Colonial New Jersey: A History'' (1973)&lt;/ref&gt;

1665 жылы Нью-Джерсиге қоныстанушыларды тарту мақсатында [[Концессия және келісім]] құжаты әзірленді. Бұл құжатта дін бостандығы, отар жиналысының мақұлдауынсыз салық салуға тыйым салу және отар иелері тағайындайтын губернатор лауазымы қарастырылды.&lt;ref&gt;Berkeley and Carteret (1664).&lt;/ref&gt; Осы тәртіппен тағайындалған алғашқы губернатор [[Филип Картерет (губернатор)|Филип Картерет]] болды. Ол [[Элизабет (Нью-Джерси)|Элизабеттаун]] қаласының негізін қалады. Отаршылар жыл сайын [[Квит-рента|жер рентасын]] төлеуге міндеттелді. Салық жинауда қиындықтарға тап болған лорд Беркли 1674 жылғы 18 наурызда отардағы өз үлесін Лондоннан шыққан квакер кәсіпкері [[Эдвард Биллиндж]]ге сатты.&lt;ref&gt;Gerlach (2002), 384.&lt;/ref&gt; Бұл сатылым Нью-Джерсидің [[Шығыс Джерси]] және [[Батыс Джерси]] болып бөлінуіне әкелді. Алайда екі аумақтың арасындағы шекара тек 1676 жылы жасалған [[Бес тарапты келісім]] бойынша белгіленді. 1701–1765 жылдар аралығында отаршылар даулы отарлық шекараларға байланысты [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] барысында бірнеше рет қақтығысты.

1702 жылғы 15 сәуірде [[Анна (Ұлыбритания патшайымы)|Анна патшайым]] Батыс және Шығыс Джерсиді біртұтас [[корольдік отар]] — Нью-Джерси провинциясына біріктірді.&lt;ref name=Elson3&gt;Elson (1904), 148.&lt;/ref&gt; [[Эдвард Хайд, Кларендонның 3-графы]] корольдік отардың алғашқы губернаторы болды. 1708 жылы Хайд қызмет бабын теріс пайдалану, парақорлық және сыбайлас жемқорлық айыптары бойынша Англияға кері шақырылғаннан кейін Нью-Йорк губернаторына Нью-Джерсиді де басқару міндеті жүктелді.&lt;ref name=Elson3/&gt; Ақырында, 1738 жылы [[II Джордж (Ұлыбритания патшасы)|II Георг]] король Нью-Джерсиді басқару үшін жеке губернатор — [[Льюис Моррис (губернатор)|Льюис Морристі]] тағайындады.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;

1776 жылғы қаңтарда отарды басқару үшін сайланған делегаттардан тұратын [[Нью-Джерси провинциялық конгресі]] құрылды. 15 маусымда Конгресс корольдік губернатор [[Уильям Франклин]]ді «осы елдің бостандықтарының жауы» деп жариялап, тұтқындауға бұйрық берді.&lt;ref name=Skemp&gt;Skemp (1990), 192.&lt;/ref&gt; 1776 жылғы 21 маусымда Нью-Джерси өз делегаттарына Континенттік конгресте тәуелсіздік жариялау туралы шешімге қосылу өкілеттігін берді. Көп ұзамай, 2 шілдеде [[Нью-Джерси штатының конституциясы]] қабылданды. [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]] Нью-Джерсидің отарлық мәртебесін жойды.&lt;ref name=&quot;John&quot; /&gt;

== Пенсильвания провинциясы ==
{{Толық мақала|Пенсильвания провинциясы}}
[[Сурет:ChesterCourtHouse.JPG|thumb|upright=1.3|Пенсильваниядағы [[1724 жылғы Честер сот ғимараты|Честер сот ғимараты]] 1724 жылы салынған.]]
1681 жылғы 4 наурызда [[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] корольдік биліктің оның отбасына берешек қарызын өтеу үшін [[Уильям Пенн]]ге Пенсильвания отарын құруға арналған жерлерді берді.&lt;ref name=gov&gt;Pennsylvania Society of Governors (1916), 180-181.&lt;/ref&gt; Отарға аттанар алдында Пенн [[Пенсильванияның басқару тәртібі]] атты құжатты әзірледі. Онда [[Достар діни қоғамы]] мен жергілікті байырғы халықтарды қоса алғанда, көптеген топтарға қатысты діни төзімділік таныту көзделді.&lt;ref name=Penn&gt;Penn (1682).&lt;/ref&gt; Пенсильвания [[жеке меншік отар]] болғандықтан, оны Пенн басқарды, алайда тұрғындары бұрынғысынша ағылшын тәжінің билігіне және заңдарына бағынды.&lt;ref name=Penn/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt; Пенннің немере туысы [[Уильям Маркем (губернатор)|Уильям Маркем]] отардың алғашқы губернатор орынбасары болды.&lt;ref name=gov/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt;

Пенсильванияның шекаралары [[42° солтүстік ендік параллелі]] мен [[39° солтүстік ендік параллелі]] арқылы белгіленді. Провинция [[Делавэр өзені]]мен, сондай-ақ Нью-Йорк, Мэриленд және Нью-Джерси отарларымен шектесті.&lt;ref name=PHMC&gt;Pennsylvania State History.&lt;/ref&gt; 1704 жылы Йорк герцогы Пеннге берген нидерланд жерлері Пенсильваниядан бөлініп, қайтадан Делавэр отарының құрамына кірді.&lt;ref name=Penn/&gt; 1692–1694 жылдары Англиядағы революция салдарынан Пенн өз отарын басқару құқығынан айырылды. Пенсильвания ассамблеясы осы мүмкіндікті пайдаланып, [[Дэвид Ллойд (судья)|Дэвид Ллойд]] бастаған сайланбалы лауазымды тұлғалардың өкілеттіктерін кеңейтуді талап етті. 1669 және 1701 жылдары отарға жасаған сапарларынан кейін Пенн ақырында олардың Артықшылықтар хартиясын конституцияға енгізуге келісім берді.&lt;ref name=PHMC/&gt; 1764 жылы британдықтар батысқа қарай қоныстануға тыйым салғаннан кейін отаршылар арасындағы және олардың жергілікті байырғы халықтармен қақтығыстары күшейді. 1773 жылы [[Артур Сент-Клэр]] Пенсильванияға адал қарулы қоныстанушыларға қарсы әскер басқарған виргиниялық офицерді тұтқындауға бұйрық берді. Пенсильванияда революциялық көңіл күй күшейе түсті, ал Америкадағы ең ірі қала — [[Филадельфия]] көп ұзамай [[Континенттік конгресс]]тің жиналыс өткізетін орнына айналды. Жергілікті халық сайлаған революционерлердің [[1776 жылғы Пенсильвания конституциясы]]н жариялауы отар тарихын аяқтап, [[Пенсильвания|Пенсильвания достастығының]] тарихына бастау болды.

== Нью-Йорк провинциясы ==
{{Толық мақала|Нью-Йорк провинциясы|Жаңа Нидерланд}}
Нью-Йорк аумағындағы алғашқы нидерланд қоныстары шамамен 1613 жылы пайда болды. 1664 жылы ағылшындар [[Жаңа Нидерланд]] отарын нидерландтардан басып алып, оны корольдің бауыры — [[Йорк герцогы]]ның (кейінгі [[II Яков (Англия королі)|II Яков корольдің]]) құрметіне Нью-Йорк провинциясы деп өзгертті.&lt;ref name=Kammen/&gt; 1673 жылғы шілдеде [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]] кезінде нидерландтар отарды қайтадан басып алды, алайда [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша оны [[Суринам]]ның орнына ағылшындарға қайтарды. Йорк герцогы отарды ешқашан өзі басқарған жоқ: оның орнына басқару ісін жүргізу үшін губернаторлар, кеңес мүшелері және басқа да лауазымды тұлғаларды тағайындады. [[Ричард Николлс]] Нью-Йорктің алғашқы губернаторы болды.

1665 жылы Нью-Джерси провинциясы Нью-Йорктен бөлініп шықты. Алайда [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] 1769 жылы түпкілікті шекаралар белгіленгенге дейін жалғасты. Бұл шекараларды 1772 жылы заң шығарушы жиналыстар, ал 1773 жылы король бекітті. 1683 жылғы қазанда отарлық ассамблея шақырылып, Нью-Йорк өз ассамблеясы құрылған ең соңғы отар болды. 1683 жылғы 30 қазанда конституция әзірленіп, қабылданды. Ол отаршыларға көптеген құқықтар, соның ішінде [[өкілдіксіз салық салуға болмайды]] қағидатына негізделген құқық берді. Алайда конституция туралы білген II Яков оны жарамсыз деп жариялады.&lt;ref name=Kammen/&gt;

Йорк герцогы Англия королі II Яков болғаннан кейін Нью-Йорк корольдік провинцияға айналды. 1688 жылғы мамырда провинция қысқа уақытқа [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енді. II Яков тақтан тайдырылған кезде Нью-Йорк тұрғындары [[Лейслер көтерілісі]] барысында корольдік губернаторға қарсы бас көтерді.&lt;ref&gt;Jerome R.  Reich, ''Leisler's Rebellion: A Study of Democracy in New York, 1664-1720'' (1953)&lt;/ref&gt; 1691 жылғы наурызда [[Генри Слоутер]] губернатор болып тағайындалғаннан кейін көтеріліс басылып, оның жетекшісі [[Якоб Лейслер]] тұтқындалды, сотқа тартылды және мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен өлім жазасына кесілді. Көп ұзамай Нью-Йорктің жарғысы мен конституциясы қалпына келтірілді. 1775 жылғы сәуірде [[Патриоттар (Америка революциясы)|америкалық патриоттар]] отарлық ассамблеяның орнына [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]]н құрды. 1775 жылғы 19 қазанда губернатор [[Уильям Трайон]] мен барлық корольдік шенеуніктер отардан қуылды. 1776 жылғы шілдеде [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]]ның қабылдануымен жаңа штаттың отарлық мәртебесі аяқталды.

== Делавэр отары ==
{{Толық мақала|Делавэр отары}}
1631–1655 жылдар аралығында Делавэр аумағы нидерландтар мен шведтердің қолына кезек-кезек өтті. Нидерландтар Делавэрді 1664 жылға дейін өз бақылауында ұстады. Сол жылы сэр Роберт Карр Йорк герцогы үшін [[Жаңа Амстел]]ді басып алып, оны [[Нью-Касл (Делавэр)|Нью-Касл]] деп өзгертті.&lt;ref name=Faragher&gt;Faragher (1990), 106-108&lt;/ref&gt; 1664–1682 жылдары Делавэрді герцогтың орынбасары басқарды.&lt;ref name=Faragher/&gt; 1681 жылы Уильям Пенн Пенсильвания жерлерін иелену құқығын алған кезде, Йорк герцогынан Делавэр аумағын да алды. Ол бұл жерлерді «[[Делавэр өзені]] бойындағы үш төменгі округ» деп атады.&lt;ref name=brief&gt;State of Delaware (A Brief History) (2007).&lt;/ref&gt; 1701 жылы этникалық құрамы алуан түрлі Делавэр аумағын басқаруда қиындықтарға тап болған Пенн оның тұрғындарына жеке [[отарлық ассамблея]] құруға рұқсат беруге келісті.&lt;ref name=Faragher/&gt;

== Географиясы ==
[[Висконсин мұздануы|Ішінара мұз баспаған]] Орталық отарлардың жері құнарлы болды және топырағы негізінен тастақты болған көршілес [[Жаңа Англия отарлары]]нан айтарлықтай ерекшеленді. Астықтың көп мөлшерде экспортталуына байланысты бұл отарлар «Астық қамбасы» аталып кетті. Пенсильвания бидай, жүгері, [[қарабидай]], [[қарасора]] және [[зығыр]] экспорттайтын жетекші аймақтардың біріне айналды.&lt;ref name=PHMC/&gt; Соның нәтижесінде 1725–1840 жылдар аралығында ол отарлар, кейіннен штаттар арасындағы ең ірі азық-түлік өндіруші болды.&lt;ref&gt;Ebeling (1979)&lt;/ref&gt; [[Саскуэханна өзені]], [[Делавэр өзені]] және [[Гудзон өзені]] сияқты ағысы баяу, кеме қатынасына қолайлы кең өзендер әртүрлі кәсіпкерлік салаларының дамуына ықпал етті. Терісі бағалы аңдарды аулаушылар осы өзендерді бойлай жүрді, ал су ағысының жеткілікті болуы [[су дөңгелегі]]нің күшімен диірмендерді іске қосуға мүмкіндік берді.

== Өнеркәсібі ==
Орман алқаптарының молдығы Орталық отарларда ағаш дайындау және кеме жасау өнеркәсібінің дамуына ықпал етті. Бұл салалардың дамуы мен терең өзен сағаларының болуы [[Нью-Йорк|Нью-Йорк]] және [[Филадельфия]] сияқты маңызды порттардың пайда болуына әкелді. Орталық отарларда өнеркәсіп [[Оңтүстік отарлар]]ға қарағанда әлдеқайда жақсы дамығанымен, [[Жаңа Англия отарлары|Жаңа Англияның]] өнеркәсібімен бәсекелесе алмады. Пенсильванияда [[ағаш тілетін зауыт]]тар мен [[астық диірмені|астық диірмендері]] көп болды, ал [[тоқыма өнеркәсібі]] қарқынды дамыды. Сондай-ақ отар [[шойын]] мен одан жасалатын бұйымдардың, соның ішінде [[Пенсильванияның ұзын ұңғылы мылтығы]] мен [[Конестога арбасы]]ның ірі өндірушісіне айналды. Басқа маңызды өнеркәсіп салаларына баспа ісі, баспа өнімдерін шығару және олармен тығыз байланысты [[қағаз өндірісі]] жатты.&lt;ref name=PHMC/&gt;&lt;ref&gt;Edwin J. Perkins, ''The Economy of Colonial America'' (1988)&lt;/ref&gt;

== Саясаты ==
Орталық отарлардағы саяси топтар бастапқыда нақты әрі шектеулі мақсаттарды көздеген шағын бірлестіктер ретінде қалыптасты. Уақыт өте келе бұл одақтар құрамы алуан түрлі ірі саяси ұйымдарға айналды. Олардың дамуы әсіресе [[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде қарқын алды.&lt;ref name=MIT&gt;Greene (1997), 709.&lt;/ref&gt;

Орталық отарларды негізінен король тағайындаған немесе жеке меншік отарлардың губернаторлары мен сайланбалы отарлық ассамблеялар басқарды. Орталық отарлардың көптеген конституцияларында дін бостандығына кепілдік беріліп, халықтың өкілдігінсіз салық салуға тыйым салынды. Корольдік губернаторлар бірнеше рет тұтқындалды немесе биліктен құлатылды. Мұндай оқиғалардың ең белгілілері Нью-Джерсиде губернатордың тұтқындалуы және Нью-Йорктегі Лейслер көтерілісі кезінде орын алды. Орталық отарлардағы наразылықтың күшеюі ақырында аймақтың [[Континенттік конгресс]]тің жиналыс өткізетін орнына және революциялық қозғалыстың орталығына айналуына ықпал етті.&lt;ref name=Jensen3&gt;Jensen (1968), 461-468.&lt;/ref&gt; Алайда аймақта бейтараптық ұстанғандар мен [[Лоялистер (Америка революциясы)|лоялистер]] шоғырланған көптеген жерлер де болды.&lt;ref name=Albion&gt;Fischer (1992), 972.&lt;/ref&gt;

== Демография ==
Орталық отарлар Жаңа Англия мен Оңтүстік отарларға тән ерекшеліктерді ұштастырды. Жер иеліктері негізінен 40–160 акр көлеміндегі фермалардан тұрды және оларды өңдейтін отбасылардың меншігінде болды. Алайда Нью-Йорктегі [[Гудзон аңғары]]нда нидерланд патрондары аса ірі жер иеліктерін басқарып, жерлерін жалға алушы шаруаларға берді.&lt;ref&gt;Sung Bok Kim, &quot;A New Look at the Great Landlords of Eighteenth-Century New York,&quot; ''William and Mary Quarterly'' Vol. 27, No. 4 (Oct., 1970), pp. 581-614 [https://www.jstor.org/stable/1919705 in JSTOR]&lt;/ref&gt;

Этникалық құрамы жағынан Орталық отарлар Солтүстік Америкадағы басқа британ отарлық аймақтарына қарағанда алуан түрлі болды және әлеуметтік төзімділіктің жоғары деңгейімен ерекшеленді. Мысалы, Нью-Йоркте христиан дінін ұстанатын кез келген шетелдікке азаматтық берілді, бұл халық құрамының әртүрлі болуына ықпал етті. Соның нәтижесінде Америкадағы алғашқы неміс қоныстары негізінен Орталық отарлар аймағында шоғырланды. XVIII ғасырда [[Келісімшарт бойынша міндетті еңбек|келісімшарт негізіндегі міндетті еңбек]] әсіресе Пенсильвания, Нью-Джерси және Нью-Йоркте кең таралды, дегенмен мұндай қызметшілердің салыстырмалы түрде аз бөлігі ауыл шаруашылығында жұмыс істеді.&lt;ref&gt;Westerkamp (1998), 452.&lt;/ref&gt;

[[Неміс текті америкалықтар|Неміс иммигранттары]] Орталық отарларға қоныстануды көбірек таңдады. Шамамен 1717 жылдан бастап немістердің иммиграциясы айтарлықтай күшейіп, көптеген қоныс аударушылар [[Рейнланд]]тан келе бастады. Оларды қате түрде [[Пенсильвания немістері|«Пенсильвания голландтары»]] (Pennsylvania Dutch) деп атап кеткен (неміс тілінде «неміс» сөзі ''Deutsch'' деп айтылады). Америка революциясы қарсаңында немістер аймақ халқының үштен бірін құрады. Олар өздерімен бірге ала келген өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы дағдылары Орталық отарлардың экономикалық өркендеуін нығайтуға ықпал етті. Неміс қоныстанушылары ұйымшыл діни қауымдарымен ерекшеленді. Олардың көпшілігі лютерандық бағытты ұстанды, алайда арасында [[Моравия шіркеуі|моравиялықтар]], [[меннониттер]] және [[амиштер]] сияқты шағын діни қауымдардың өкілдері де болды.&lt;ref&gt;A. G. Roeber, ''Palatines, Liberty, and Property: German Lutherans in Colonial British America'' (1998)&lt;/ref&gt;

[[Ольстер шотландтары|Шотланд-ирландтар]] 1717 жылдан кейін Орталық отарларға бірнеше толқынмен қоныс аудара бастады. Олар негізінен отарлардың батысындағы шекаралық аймақтарға қарай жылжып, сол жерлерде үндістермен бірнеше рет қақтығысты.&lt;ref&gt;James Graham Leyburn, ''The Scotch-Irish: A Social History'' (1989)&lt;/ref&gt; Басқа қоныстанушылардың арасында [[Француз гугеноттары|француз гугеноттары]], [[Уэльс|уэльстіктер]], [[Голландтар|нидерландтар]], [[Швед текті америкалықтар|шведтер]], [[Швейцария|швейцариялықтар]] және Шотландияның таулы аймақтарынан шыққан тұрғындар болды.&lt;ref name=&quot;HEAEG1980&quot;&gt;{{cite encyclopedia|editor-last=Thernstrom|editor-first=Stephan|editor-link=Stephan Thernstrom|editor-last2=Orlov|editor-first2=Ann|editor-last3=Handlin|editor-first3=Oscar|editor-link3=Oscar Handlin|title=Harvard Encyclopedia of American Ethnic Groups|url=https://archive.org/details/harvardencyclope00ther|year=1980|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=0674375122|oclc=1038430174}}&lt;/ref&gt;

=== Ағылшын отаршылары ===
Шамамен 1664 жылы ағылшындар Орталық отарларды тікелей өз бақылауына алған кезде, [[квакерлер]]дің көпшілігі пуритандардың қысымымен Род-Айлендтен осы аймаққа қоныс аударуға мәжбүр болған еді. Ал епископалдық шіркеуді ұстанатын кәсіпкерлер [[Филадельфия]] мен [[Нью-Йорк]] қалаларына қоныстанды.

Уэльстік квакерлер, [[баптистер]] мен [[методизм|методистер]] Пенсильваниядағы [[Уэльстік қоныстану аймағы]]на қоныстанды. [[Роджер Уильямс]] сияқты кейбір уэльстік отаршылар Род-Айлендтің негізін қалау үшін көшіп кетсе, [[Энн Хатчинсон]] Нью-Йоркте алғашқы қоныстың негізін қалады. Бастапқыда Род-Айленд [[Жаңа Англия конфедерациясы]]ның құрамына қабылданбағандықтан, Жаңа Англияның бір бөлігі болып саналмады, алайда кейін [[Жаңа Англия доминионы]]на қосылды. Осылайша, Орталық отарлар ұғымының анықтамасы кейде өзгеріп, Род-Айленд отарының шекараларын да қамтыды. Алайда Жаңа Англия доминионына қосылғаннан кейін Род-Айленд біржола Жаңа Англия отары ретінде қарастырыла бастады. Нью-Йорктің бастапқыда Мэннің кейбір бөліктерін иеленуі оның Вермонт сияқты басқа Жаңа Англия отарларымен тығыз байланыста болуына және Жаңа Англияның бұл отарға ықпалының сақталуына жағдай жасады.&lt;ref name=Albion/&gt;

[[Уильям Пенн]] де, [[Балтимор бароны|Балтимор лордтары]] да ирланд протестанттарының қоныс аударуын ынталандырды. Олар өздерінің жер иеліктерінде жұмыс істейтін және отарларды дамытуға қатысатын келісімшарт бойынша міндетті еңбек етуші қызметшілерді тартуға үміттенді.&lt;ref name=Albion/&gt; Орталық отарлардың көптеген аймақтарында ирланд мәдениетінің ықпалы айқын байқалды.&lt;ref name=Albion/&gt;

=== Еңбек күші ===
Еңбек күші үнемі жетіспеді. Бұл мәселені шешудің ең кең тараған жолы жас ақ нәсілділерді [[Келісімшарт бойынша міндетті еңбек|келісімшарт негізінде міндетті еңбекке]] тарту болды. Олар Ұлыбритания немесе Германиядан келген жасөспірімдер еді. Ата-аналары мұхит арқылы жол жүру шығындарын өтеудің орнына олардың 21 жасқа толғанға дейін отарлардағы отбасыларда жұмыс істеуіне келісетін. Олардың басым көпшілігі кейін фермер немесе фермерлердің жұбайлары болды.&lt;ref&gt;Marcus Jernegan, ''Laboring and Dependent Classes in Colonial America, 1607-1783'' (1931)&lt;/ref&gt; XVIII ғасырдың ортасына қарай афроамерикалық құлдар Нью-Йорк халқының 12%-ын құрады. Олардың көпшілігі Манхэттенде үй қызметшісі немесе нидерландтардың жер иеліктерінде ауыл шаруашылығы жұмысшысы болып еңбек етті.&lt;ref&gt;Ira Berlin and Leslie Harris, ''Slavery in New York'' Some work in the fields of plantations.(2005)&lt;/ref&gt;

=== Діні ===

Орталық отарлар Британ империясының діни құрамы алуан түрлі әрі діни төзімділік деңгейі жоғары аймақтарының бірі болды. Пенн отбасы [[квакерлер]] қауымына жатты, ал отар осы діни топтың, сондай-ақ неміс [[лютерандық|лютерандықтары]], неміс реформаттары және [[меннониттер]], [[амиштер]] мен [[Моравия шіркеуі|моравиялықтар]] сияқты көптеген шағын діни қауымдардың қоныстануына қолайлы аймаққа айналды. Сонымен қатар мұнда шотланд-ирланд [[пресвитериандық|пресвитериандары]] да қоныстанды. Нью-Йорк штатының солтүстік бөлігінде және Нью-Джерсиде Нидерланд реформат шіркеуінің ықпалы күшті болды, ал Лонг-Айлендте конгрегационалистер маңызды рөл атқарды. [[Бірінші ұлы ояну]] қозғалысы діни өмірді жандандырып, [[Конгрегационалдық шіркеу|конгрегационалдық]], [[методизм|методистік]] және [[баптистер|баптистік]] шіркеулердің дамуына ықпал етті. Британдық емес отаршылардың арасында нидерланд [[кальвинизм|кальвинистері]], швед лютерандықтары, [[Пфальц]]тан шыққан меннониттер және амиштер болды.&lt;ref&gt;Patricia U. Bonomi, ''Under the Cope of Heaven: Religion, Society, and Politics in Colonial America'' (2003)&lt;/ref&gt; Нью-Йоркте 1654 жылдан бастап (қала әлі Жаңа Амстердам деп аталған кезде) еврей қауымы қалыптасқан болатын, ал 1655 жылдан бастап еврейлер кейін Пенсильванияға айналған аумаққа да қоныстана бастады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>owfpstytotc2xgtswhi1u0okmqbvgrn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683713</id>
      <parentid>3683712</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:54:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3683713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40270" sha1="e7h0kw9c0fcw22rpct7y8aidz4s7sy8" xml:space="preserve">[[Сурет:Middle Colonies USA.svg|thumb|[[АҚШ штаттарының тізімі|АҚШ штаттары]]: &lt;ul&gt;&lt;li&gt;[[Делавэр]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Джерси]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Пенсильвания]]&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;]]

'''Ортаңғы отарлар''' — [[Британ Америкасы]]ндағы [[Он үш отар]]дың [[Жаңа Англия отарлары]] мен [[Оңтүстік отарлар]] арасында орналасқан тобы. [[Чесапик отарлары]]мен бірге бұл аймақ қазіргі [[Орта Атлантика штаттары|Орта Атлантика штаттарының]] аумағына шамамен сәйкес келеді.

Аймақтың басым бөлігі британдықтар оған бақылау орнатқанға дейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарының құрамында болды. Шамамен 1664 жылы британдықтар [[Нидерланд|нидерландтармен]] соғыс барысында бұл аумақтың көп бөлігін басып алды. Жаулап алынған жерлердің басым бөлігі [[Нью-Йорк провинциясы]]ның құрамына кірді. Кейін [[Йорк герцогы]] мен [[Англия королі]] болашақ [[Нью-Джерси провинциясы]] мен [[Пенсильвания провинциясы]]ның жерлерін иелену құқығын басқа адамдарға берді. Кейін Делавэр отары Уильям Пенн негізін қалаған Пенсильваниядан бөлініп шықты.

Орталық отарлардың жері өте құнарлы болды, бұл аймақтың бидай мен басқа да астық дақылдарын экспорттайтын ірі орталыққа айналуына мүмкіндік берді. Орман алқаптарының молдығының арқасында Орталық отарларда ағаш өңдеу және кеме жасау өнеркәсібі де табысты дамыды, ал Пенсильванияда тоқыма және темір өндіру өнеркәсібі біршама жетістікке жетті. Орталық отарлар [[Солтүстік Америкадағы британ отарлары]]ның ішінде этникалық және діни құрамы жағынан ең алуан түрлі болды. Мұнда [[Англия]], [[Шотландия]], [[Ирландия]], [[Нидерланд]] және [[Германияның тарихи мемлекеттерінің тізімі|герман мемлекеттерінен]] келген қоныстанушылар өмір сүрді. Ауыл шаруашылығына жарамды жерлер өнімді әрі Еуропамен салыстырғанда әлдеқайда арзан болды. Кейінгі қоныстанушылардың арасында әртүрлі протестанттық конфессиялардың өкілдері болды. Орталық отарларда олардың құқықтары [[дін бостандығы]] туралы жазбаша заңдармен қорғалды. Мұндай діни төзімділік сол кезең үшін өте сирек құбылыс болып, Орталық отарларды басқа британ отарларынан ерекшелендірді.

== Тарихы ==
1609 жылы [[Генри Гудзон]] [[Нидерланд Ост-Үнді компаниясы]]ның тапсырмасымен Орталық отарлар аумағын зерттеді. Ол [[Гудзон өзені]]мен қазіргі [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] қаласына дейін жүзіп барып, сондай-ақ [[Делавэр шығанағы]] бойындағы жерлерді зерттеді. 1610–1616 жылдар аралығында нидерландтар бірнеше экспедиция ұйымдастырып, аймақты одан әрі зерттеп, карталарын жасады. Алғашқы нидерланд қоныстары 1613 жылы салынып, 1614 жылдан бастап карталарда [[Жаңа Нидерланд]] атауы пайда болды. Кейін Швецияның қаржылай қолдауымен [[Петер Минуит|Жаңа Нидерландтың үшінші губернаторы]] 1638 жылы Делавэр шығанағы маңында [[Жаңа Швеция]] отарының негізін қалады. 1655 жылы бұл аумақты [[Нидерланд отарлық империясы|нидерландтар]] қайтадан өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Jaap Jacobs, ''The Colony of New Netherland: A Dutch Settlement in Seventeenth-Century America'' (2nd ed. Cornell University Press; 2009)&lt;/ref&gt; 1664 жылғы қазанда [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның қарсаңында ағылшындар бұл жерлердің басым бөлігін нидерландтардан жаулап алды. 1667 жылы соғыс нидерландтардың жеңісімен аяқталғанына қарамастан, ағылшындар Жаңа Нидерландты өз иелігінде сақтап қалды. Олар отарды [[II Карл (Англия королі)|Англия королінің]] бауыры — [[Йорк герцогы]]ның құрметіне Нью-Йорк деп өзгертті. Йорк герцогы жеке пайдасын көздеп, [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Реставрация|соғыстың басталуына түрткі болғандардың бірі]] әрі [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Англия|Жаңа Нидерландқа жасалған шабуылдың қолбасшысы]] болған еді.&lt;ref name=Turner&gt;Turner (1948), 83.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Kammen&gt;Kammen (1996), 71-72.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jonathan I. Israel, ''The Dutch Republic, Its Rise, Greatness and Fall, 1477–1806'', p. 2.&lt;/ref&gt; 1673 жылы нидерландтар аймақты [[Жаңа Нидерландты қайта жаулап алу|қайтадан жаулап алды]], алайда келесі жылы [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша одан бас тартты. Осы келісім [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның аяқталуына алып келді.

== Нью-Джерси провинциясы ==
{{Толық мақала|Берген (Жаңа Нидерланд)|Нью-Джерси провинциясы}}
[[Сурет:Wpdms east west new jersey.png|thumb|[[Батыс Нью-Джерси]] (сол жақта) мен [[Шығыс Нью-Джерси]]дің (оң жақта) шекаралары көрсетілген карта]]
[[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] Нью-Джерсидегі [[Гудзон өзені]]нің батысындағы жерлердің атауын өзгертіп, Жаңа Англия мен Мэриленд арасындағы аумақты кейін [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] деген атпен король тағына отырған бауыры Йорк герцогына жеке меншік отар ретінде берді.&lt;ref name=Turner/&gt; Кейін II Яков Гудзон өзені мен [[Делавэр өзені]] арасындағы жерлерді [[Англиядағы азамат соғысы]] кезінде өзіне адал болған екі досына — [[сэр Джордж Картерет]] пен [[Джон Беркли, Страттонның 1-бароны|Страттон лорды Берклиге]] сыйға тартты. Осы жер иеліктерінің негізінде Нью-Джерси провинциясы құрылды.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;John&quot;&gt;John E. Pomfret, ''Colonial New Jersey: A History'' (1973)&lt;/ref&gt;

1665 жылы Нью-Джерсиге қоныстанушыларды тарту мақсатында [[Концессия және келісім]] құжаты әзірленді. Бұл құжатта дін бостандығы, отар жиналысының мақұлдауынсыз салық салуға тыйым салу және отар иелері тағайындайтын губернатор лауазымы қарастырылды.&lt;ref&gt;Berkeley and Carteret (1664).&lt;/ref&gt; Осы тәртіппен тағайындалған алғашқы губернатор [[Филип Картерет (губернатор)|Филип Картерет]] болды. Ол [[Элизабет (Нью-Джерси)|Элизабеттаун]] қаласының негізін қалады. Отаршылар жыл сайын [[Квит-рента|жер рентасын]] төлеуге міндеттелді. Салық жинауда қиындықтарға тап болған лорд Беркли 1674 жылғы 18 наурызда отардағы өз үлесін Лондоннан шыққан квакер кәсіпкері [[Эдвард Биллиндж]]ге сатты.&lt;ref&gt;Gerlach (2002), 384.&lt;/ref&gt; Бұл сатылым Нью-Джерсидің [[Шығыс Джерси]] және [[Батыс Джерси]] болып бөлінуіне әкелді. Алайда екі аумақтың арасындағы шекара тек 1676 жылы жасалған [[Бес тарапты келісім]] бойынша белгіленді. 1701–1765 жылдар аралығында отаршылар даулы отарлық шекараларға байланысты [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] барысында бірнеше рет қақтығысты.

1702 жылғы 15 сәуірде [[Анна (Ұлыбритания патшайымы)|Анна патшайым]] Батыс және Шығыс Джерсиді біртұтас [[корольдік отар]] — Нью-Джерси провинциясына біріктірді.&lt;ref name=Elson3&gt;Elson (1904), 148.&lt;/ref&gt; [[Эдвард Хайд, Кларендонның 3-графы]] корольдік отардың алғашқы губернаторы болды. 1708 жылы Хайд қызмет бабын теріс пайдалану, парақорлық және сыбайлас жемқорлық айыптары бойынша Англияға кері шақырылғаннан кейін Нью-Йорк губернаторына Нью-Джерсиді де басқару міндеті жүктелді.&lt;ref name=Elson3/&gt; Ақырында, 1738 жылы [[II Джордж (Ұлыбритания патшасы)|II Георг]] король Нью-Джерсиді басқару үшін жеке губернатор — [[Льюис Моррис (губернатор)|Льюис Морристі]] тағайындады.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;

1776 жылғы қаңтарда отарды басқару үшін сайланған делегаттардан тұратын [[Нью-Джерси провинциялық конгресі]] құрылды. 15 маусымда Конгресс корольдік губернатор [[Уильям Франклин]]ді «осы елдің бостандықтарының жауы» деп жариялап, тұтқындауға бұйрық берді.&lt;ref name=Skemp&gt;Skemp (1990), 192.&lt;/ref&gt; 1776 жылғы 21 маусымда Нью-Джерси өз делегаттарына Континенттік конгресте тәуелсіздік жариялау туралы шешімге қосылу өкілеттігін берді. Көп ұзамай, 2 шілдеде [[Нью-Джерси штатының конституциясы]] қабылданды. [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]] Нью-Джерсидің отарлық мәртебесін жойды.&lt;ref name=&quot;John&quot; /&gt;

== Пенсильвания провинциясы ==
{{Толық мақала|Пенсильвания провинциясы}}
[[Сурет:ChesterCourtHouse.JPG|thumb|upright=1.3|Пенсильваниядағы [[1724 жылғы Честер сот ғимараты|Честер сот ғимараты]] 1724 жылы салынған.]]
1681 жылғы 4 наурызда [[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] корольдік биліктің оның отбасына берешек қарызын өтеу үшін [[Уильям Пенн]]ге Пенсильвания отарын құруға арналған жерлерді берді.&lt;ref name=gov&gt;Pennsylvania Society of Governors (1916), 180-181.&lt;/ref&gt; Отарға аттанар алдында Пенн [[Пенсильванияның басқару тәртібі]] атты құжатты әзірледі. Онда [[Достар діни қоғамы]] мен жергілікті байырғы халықтарды қоса алғанда, көптеген топтарға қатысты діни төзімділік таныту көзделді.&lt;ref name=Penn&gt;Penn (1682).&lt;/ref&gt; Пенсильвания [[жеке меншік отар]] болғандықтан, оны Пенн басқарды, алайда тұрғындары бұрынғысынша ағылшын тәжінің билігіне және заңдарына бағынды.&lt;ref name=Penn/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt; Пенннің немере туысы [[Уильям Маркем (губернатор)|Уильям Маркем]] отардың алғашқы губернатор орынбасары болды.&lt;ref name=gov/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt;

Пенсильванияның шекаралары [[42° солтүстік ендік параллелі]] мен [[39° солтүстік ендік параллелі]] арқылы белгіленді. Провинция [[Делавэр өзені]]мен, сондай-ақ Нью-Йорк, Мэриленд және Нью-Джерси отарларымен шектесті.&lt;ref name=PHMC&gt;Pennsylvania State History.&lt;/ref&gt; 1704 жылы Йорк герцогы Пеннге берген нидерланд жерлері Пенсильваниядан бөлініп, қайтадан Делавэр отарының құрамына кірді.&lt;ref name=Penn/&gt; 1692–1694 жылдары Англиядағы революция салдарынан Пенн өз отарын басқару құқығынан айырылды. Пенсильвания ассамблеясы осы мүмкіндікті пайдаланып, [[Дэвид Ллойд (судья)|Дэвид Ллойд]] бастаған сайланбалы лауазымды тұлғалардың өкілеттіктерін кеңейтуді талап етті. 1669 және 1701 жылдары отарға жасаған сапарларынан кейін Пенн ақырында олардың Артықшылықтар хартиясын конституцияға енгізуге келісім берді.&lt;ref name=PHMC/&gt; 1764 жылы британдықтар батысқа қарай қоныстануға тыйым салғаннан кейін отаршылар арасындағы және олардың жергілікті байырғы халықтармен қақтығыстары күшейді. 1773 жылы [[Артур Сент-Клэр]] Пенсильванияға адал қарулы қоныстанушыларға қарсы әскер басқарған виргиниялық офицерді тұтқындауға бұйрық берді. Пенсильванияда революциялық көңіл күй күшейе түсті, ал Америкадағы ең ірі қала — [[Филадельфия]] көп ұзамай [[Континенттік конгресс]]тің жиналыс өткізетін орнына айналды. Жергілікті халық сайлаған революционерлердің [[1776 жылғы Пенсильвания конституциясы]]н жариялауы отар тарихын аяқтап, [[Пенсильвания|Пенсильвания достастығының]] тарихына бастау болды.

== Нью-Йорк провинциясы ==
{{Толық мақала|Нью-Йорк провинциясы|Жаңа Нидерланд}}
Нью-Йорк аумағындағы алғашқы нидерланд қоныстары шамамен 1613 жылы пайда болды. 1664 жылы ағылшындар [[Жаңа Нидерланд]] отарын нидерландтардан басып алып, оны корольдің бауыры — [[Йорк герцогы]]ның (кейінгі [[II Яков (Англия королі)|II Яков корольдің]]) құрметіне Нью-Йорк провинциясы деп өзгертті.&lt;ref name=Kammen/&gt; 1673 жылғы шілдеде [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]] кезінде нидерландтар отарды қайтадан басып алды, алайда [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша оны [[Суринам]]ның орнына ағылшындарға қайтарды. Йорк герцогы отарды ешқашан өзі басқарған жоқ: оның орнына басқару ісін жүргізу үшін губернаторлар, кеңес мүшелері және басқа да лауазымды тұлғаларды тағайындады. [[Ричард Николлс]] Нью-Йорктің алғашқы губернаторы болды.

1665 жылы Нью-Джерси провинциясы Нью-Йорктен бөлініп шықты. Алайда [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] 1769 жылы түпкілікті шекаралар белгіленгенге дейін жалғасты. Бұл шекараларды 1772 жылы заң шығарушы жиналыстар, ал 1773 жылы король бекітті. 1683 жылғы қазанда отарлық ассамблея шақырылып, Нью-Йорк өз ассамблеясы құрылған ең соңғы отар болды. 1683 жылғы 30 қазанда конституция әзірленіп, қабылданды. Ол отаршыларға көптеген құқықтар, соның ішінде [[өкілдіксіз салық салуға болмайды]] қағидатына негізделген құқық берді. Алайда конституция туралы білген II Яков оны жарамсыз деп жариялады.&lt;ref name=Kammen/&gt;

Йорк герцогы Англия королі II Яков болғаннан кейін Нью-Йорк корольдік провинцияға айналды. 1688 жылғы мамырда провинция қысқа уақытқа [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енді. II Яков тақтан тайдырылған кезде Нью-Йорк тұрғындары [[Лейслер көтерілісі]] барысында корольдік губернаторға қарсы бас көтерді.&lt;ref&gt;Jerome R.  Reich, ''Leisler's Rebellion: A Study of Democracy in New York, 1664-1720'' (1953)&lt;/ref&gt; 1691 жылғы наурызда [[Генри Слоутер]] губернатор болып тағайындалғаннан кейін көтеріліс басылып, оның жетекшісі [[Якоб Лейслер]] тұтқындалды, сотқа тартылды және мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен өлім жазасына кесілді. Көп ұзамай Нью-Йорктің жарғысы мен конституциясы қалпына келтірілді. 1775 жылғы сәуірде [[Патриоттар (Америка революциясы)|америкалық патриоттар]] отарлық ассамблеяның орнына [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]]н құрды. 1775 жылғы 19 қазанда губернатор [[Уильям Трайон]] мен барлық корольдік шенеуніктер отардан қуылды. 1776 жылғы шілдеде [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]]ның қабылдануымен жаңа штаттың отарлық мәртебесі аяқталды.

== Делавэр отары ==
{{Толық мақала|Делавэр отары}}
1631–1655 жылдар аралығында Делавэр аумағы нидерландтар мен шведтердің қолына кезек-кезек өтті. Нидерландтар Делавэрді 1664 жылға дейін өз бақылауында ұстады. Сол жылы сэр Роберт Карр Йорк герцогы үшін [[Жаңа Амстел]]ді басып алып, оны [[Нью-Касл (Делавэр)|Нью-Касл]] деп өзгертті.&lt;ref name=Faragher&gt;Faragher (1990), 106-108&lt;/ref&gt; 1664–1682 жылдары Делавэрді герцогтың орынбасары басқарды.&lt;ref name=Faragher/&gt; 1681 жылы Уильям Пенн Пенсильвания жерлерін иелену құқығын алған кезде, Йорк герцогынан Делавэр аумағын да алды. Ол бұл жерлерді «[[Делавэр өзені]] бойындағы үш төменгі округ» деп атады.&lt;ref name=brief&gt;State of Delaware (A Brief History) (2007).&lt;/ref&gt; 1701 жылы этникалық құрамы алуан түрлі Делавэр аумағын басқаруда қиындықтарға тап болған Пенн оның тұрғындарына жеке [[отарлық ассамблея]] құруға рұқсат беруге келісті.&lt;ref name=Faragher/&gt;

== Географиясы ==
[[Висконсин мұздануы|Ішінара мұз баспаған]] Орталық отарлардың жері құнарлы болды және топырағы негізінен тастақты болған көршілес [[Жаңа Англия отарлары]]нан айтарлықтай ерекшеленді. Астықтың көп мөлшерде экспортталуына байланысты бұл отарлар «Астық қамбасы» аталып кетті. Пенсильвания бидай, жүгері, [[қарабидай]], [[қарасора]] және [[зығыр]] экспорттайтын жетекші аймақтардың біріне айналды.&lt;ref name=PHMC/&gt; Соның нәтижесінде 1725–1840 жылдар аралығында ол отарлар, кейіннен штаттар арасындағы ең ірі азық-түлік өндіруші болды.&lt;ref&gt;Ebeling (1979)&lt;/ref&gt; [[Саскуэханна өзені]], [[Делавэр өзені]] және [[Гудзон өзені]] сияқты ағысы баяу, кеме қатынасына қолайлы кең өзендер әртүрлі кәсіпкерлік салаларының дамуына ықпал етті. Терісі бағалы аңдарды аулаушылар осы өзендерді бойлай жүрді, ал су ағысының жеткілікті болуы [[су дөңгелегі]]нің күшімен диірмендерді іске қосуға мүмкіндік берді.

== Өнеркәсібі ==
Орман алқаптарының молдығы Орталық отарларда ағаш дайындау және кеме жасау өнеркәсібінің дамуына ықпал етті. Бұл салалардың дамуы мен терең өзен сағаларының болуы [[Нью-Йорк|Нью-Йорк]] және [[Филадельфия]] сияқты маңызды порттардың пайда болуына әкелді. Орталық отарларда өнеркәсіп [[Оңтүстік отарлар]]ға қарағанда әлдеқайда жақсы дамығанымен, [[Жаңа Англия отарлары|Жаңа Англияның]] өнеркәсібімен бәсекелесе алмады. Пенсильванияда [[ағаш тілетін зауыт]]тар мен [[астық диірмені|астық диірмендері]] көп болды, ал [[тоқыма өнеркәсібі]] қарқынды дамыды. Сондай-ақ отар [[шойын]] мен одан жасалатын бұйымдардың, соның ішінде [[Пенсильванияның ұзын ұңғылы мылтығы]] мен [[Конестога арбасы]]ның ірі өндірушісіне айналды. Басқа маңызды өнеркәсіп салаларына баспа ісі, баспа өнімдерін шығару және олармен тығыз байланысты [[қағаз өндірісі]] жатты.&lt;ref name=PHMC/&gt;&lt;ref&gt;Edwin J. Perkins, ''The Economy of Colonial America'' (1988)&lt;/ref&gt;

== Саясаты ==
Орталық отарлардағы саяси топтар бастапқыда нақты әрі шектеулі мақсаттарды көздеген шағын бірлестіктер ретінде қалыптасты. Уақыт өте келе бұл одақтар құрамы алуан түрлі ірі саяси ұйымдарға айналды. Олардың дамуы әсіресе [[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде қарқын алды.&lt;ref name=MIT&gt;Greene (1997), 709.&lt;/ref&gt;

Орталық отарларды негізінен король тағайындаған немесе жеке меншік отарлардың губернаторлары мен сайланбалы отарлық ассамблеялар басқарды. Орталық отарлардың көптеген конституцияларында дін бостандығына кепілдік беріліп, халықтың өкілдігінсіз салық салуға тыйым салынды. Корольдік губернаторлар бірнеше рет тұтқындалды немесе биліктен құлатылды. Мұндай оқиғалардың ең белгілілері Нью-Джерсиде губернатордың тұтқындалуы және Нью-Йорктегі Лейслер көтерілісі кезінде орын алды. Орталық отарлардағы наразылықтың күшеюі ақырында аймақтың [[Континенттік конгресс]]тің жиналыс өткізетін орнына және революциялық қозғалыстың орталығына айналуына ықпал етті.&lt;ref name=Jensen3&gt;Jensen (1968), 461-468.&lt;/ref&gt; Алайда аймақта бейтараптық ұстанғандар мен [[Лоялистер (Америка революциясы)|лоялистер]] шоғырланған көптеген жерлер де болды.&lt;ref name=Albion&gt;Fischer (1992), 972.&lt;/ref&gt;

== Демография ==
Орталық отарлар Жаңа Англия мен Оңтүстік отарларға тән ерекшеліктерді ұштастырды. Жер иеліктері негізінен 40–160 акр көлеміндегі фермалардан тұрды және оларды өңдейтін отбасылардың меншігінде болды. Алайда Нью-Йорктегі [[Гудзон аңғары]]нда нидерланд патрондары аса ірі жер иеліктерін басқарып, жерлерін жалға алушы шаруаларға берді.&lt;ref&gt;Sung Bok Kim, &quot;A New Look at the Great Landlords of Eighteenth-Century New York,&quot; ''William and Mary Quarterly'' Vol. 27, No. 4 (Oct., 1970), pp. 581-614 [https://www.jstor.org/stable/1919705 in JSTOR]&lt;/ref&gt;

Этникалық құрамы жағынан Орталық отарлар Солтүстік Америкадағы басқа британ отарлық аймақтарына қарағанда алуан түрлі болды және әлеуметтік төзімділіктің жоғары деңгейімен ерекшеленді. Мысалы, Нью-Йоркте христиан дінін ұстанатын кез келген шетелдікке азаматтық берілді, бұл халық құрамының әртүрлі болуына ықпал етті. Соның нәтижесінде Америкадағы алғашқы неміс қоныстары негізінен Орталық отарлар аймағында шоғырланды. XVIII ғасырда [[Келісімшарт бойынша міндетті еңбек|келісімшарт негізіндегі міндетті еңбек]] әсіресе Пенсильвания, Нью-Джерси және Нью-Йоркте кең таралды, дегенмен мұндай қызметшілердің салыстырмалы түрде аз бөлігі ауыл шаруашылығында жұмыс істеді.&lt;ref&gt;Westerkamp (1998), 452.&lt;/ref&gt;

[[Неміс текті америкалықтар|Неміс иммигранттары]] Орталық отарларға қоныстануды көбірек таңдады. Шамамен 1717 жылдан бастап немістердің иммиграциясы айтарлықтай күшейіп, көптеген қоныс аударушылар [[Рейнланд]]тан келе бастады. Оларды қате түрде [[Пенсильвания немістері|«Пенсильвания голландтары»]] (Pennsylvania Dutch) деп атап кеткен (неміс тілінде «неміс» сөзі ''Deutsch'' деп айтылады). Америка революциясы қарсаңында немістер аймақ халқының үштен бірін құрады. Олар өздерімен бірге ала келген өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы дағдылары Орталық отарлардың экономикалық өркендеуін нығайтуға ықпал етті. Неміс қоныстанушылары ұйымшыл діни қауымдарымен ерекшеленді. Олардың көпшілігі лютерандық бағытты ұстанды, алайда арасында [[Моравия шіркеуі|моравиялықтар]], [[меннониттер]] және [[амиштер]] сияқты шағын діни қауымдардың өкілдері де болды.&lt;ref&gt;A. G. Roeber, ''Palatines, Liberty, and Property: German Lutherans in Colonial British America'' (1998)&lt;/ref&gt;

[[Ольстер шотландтары|Шотланд-ирландтар]] 1717 жылдан кейін Орталық отарларға бірнеше толқынмен қоныс аудара бастады. Олар негізінен отарлардың батысындағы шекаралық аймақтарға қарай жылжып, сол жерлерде үндістермен бірнеше рет қақтығысты.&lt;ref&gt;James Graham Leyburn, ''The Scotch-Irish: A Social History'' (1989)&lt;/ref&gt; Басқа қоныстанушылардың арасында [[Француз гугеноттары|француз гугеноттары]], [[Уэльс|уэльстіктер]], [[Голландтар|нидерландтар]], [[Швед текті америкалықтар|шведтер]], [[Швейцария|швейцариялықтар]] және Шотландияның таулы аймақтарынан шыққан тұрғындар болды.&lt;ref name=&quot;HEAEG1980&quot;&gt;{{cite encyclopedia|editor-last=Thernstrom|editor-first=Stephan|editor-link=Stephan Thernstrom|editor-last2=Orlov|editor-first2=Ann|editor-last3=Handlin|editor-first3=Oscar|editor-link3=Oscar Handlin|title=Harvard Encyclopedia of American Ethnic Groups|url=https://archive.org/details/harvardencyclope00ther|year=1980|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=0674375122|oclc=1038430174}}&lt;/ref&gt;

=== Ағылшын отаршылары ===
Шамамен 1664 жылы ағылшындар Орталық отарларды тікелей өз бақылауына алған кезде, [[квакерлер]]дің көпшілігі пуритандардың қысымымен Род-Айлендтен осы аймаққа қоныс аударуға мәжбүр болған еді. Ал епископалдық шіркеуді ұстанатын кәсіпкерлер [[Филадельфия]] мен [[Нью-Йорк]] қалаларына қоныстанды.

Уэльстік квакерлер, [[баптистер]] мен [[методизм|методистер]] Пенсильваниядағы [[Уэльстік қоныстану аймағы]]на қоныстанды. [[Роджер Уильямс]] сияқты кейбір уэльстік отаршылар Род-Айлендтің негізін қалау үшін көшіп кетсе, [[Энн Хатчинсон]] Нью-Йоркте алғашқы қоныстың негізін қалады. Бастапқыда Род-Айленд [[Жаңа Англия конфедерациясы]]ның құрамына қабылданбағандықтан, Жаңа Англияның бір бөлігі болып саналмады, алайда кейін [[Жаңа Англия доминионы]]на қосылды. Осылайша, Орталық отарлар ұғымының анықтамасы кейде өзгеріп, Род-Айленд отарының шекараларын да қамтыды. Алайда Жаңа Англия доминионына қосылғаннан кейін Род-Айленд біржола Жаңа Англия отары ретінде қарастырыла бастады. Нью-Йорктің бастапқыда Мэннің кейбір бөліктерін иеленуі оның Вермонт сияқты басқа Жаңа Англия отарларымен тығыз байланыста болуына және Жаңа Англияның бұл отарға ықпалының сақталуына жағдай жасады.&lt;ref name=Albion/&gt;

[[Уильям Пенн]] де, [[Балтимор бароны|Балтимор лордтары]] да ирланд протестанттарының қоныс аударуын ынталандырды. Олар өздерінің жер иеліктерінде жұмыс істейтін және отарларды дамытуға қатысатын келісімшарт бойынша міндетті еңбек етуші қызметшілерді тартуға үміттенді.&lt;ref name=Albion/&gt; Орталық отарлардың көптеген аймақтарында ирланд мәдениетінің ықпалы айқын байқалды.&lt;ref name=Albion/&gt;

=== Еңбек күші ===
Еңбек күші үнемі жетіспеді. Бұл мәселені шешудің ең кең тараған жолы жас ақ нәсілділерді [[Келісімшарт бойынша міндетті еңбек|келісімшарт негізінде міндетті еңбекке]] тарту болды. Олар Ұлыбритания немесе Германиядан келген жасөспірімдер еді. Ата-аналары мұхит арқылы жол жүру шығындарын өтеудің орнына олардың 21 жасқа толғанға дейін отарлардағы отбасыларда жұмыс істеуіне келісетін. Олардың басым көпшілігі кейін фермер немесе фермерлердің жұбайлары болды.&lt;ref&gt;Marcus Jernegan, ''Laboring and Dependent Classes in Colonial America, 1607-1783'' (1931)&lt;/ref&gt; XVIII ғасырдың ортасына қарай афроамерикалық құлдар Нью-Йорк халқының 12%-ын құрады. Олардың көпшілігі Манхэттенде үй қызметшісі немесе нидерландтардың жер иеліктерінде ауыл шаруашылығы жұмысшысы болып еңбек етті.&lt;ref&gt;Ira Berlin and Leslie Harris, ''Slavery in New York'' Some work in the fields of plantations.(2005)&lt;/ref&gt;

=== Діні ===
Орталық отарлар Британ империясының діни құрамы алуан түрлі әрі діни төзімділік деңгейі жоғары аймақтарының бірі болды. Пенн отбасы [[квакерлер]] қауымына жатты, ал отар осы діни топтың, сондай-ақ неміс [[лютерандық|лютерандықтары]], неміс реформаттары және [[меннониттер]], [[амиштер]] мен [[Моравия шіркеуі|моравиялықтар]] сияқты көптеген шағын діни қауымдардың қоныстануына қолайлы аймаққа айналды. Сонымен қатар мұнда шотланд-ирланд [[пресвитериандық|пресвитериандары]] да қоныстанды. Нью-Йорк штатының солтүстік бөлігінде және Нью-Джерсиде Нидерланд реформат шіркеуінің ықпалы күшті болды, ал Лонг-Айлендте конгрегационалистер маңызды рөл атқарды. [[Бірінші ұлы ояну]] қозғалысы діни өмірді жандандырып, [[Конгрегационалдық шіркеу|конгрегационалдық]], [[методизм|методистік]] және [[баптистер|баптистік]] шіркеулердің дамуына ықпал етті. Британдық емес отаршылардың арасында нидерланд [[кальвинизм|кальвинистері]], швед лютерандықтары, [[Пфальц]]тан шыққан меннониттер және амиштер болды.&lt;ref&gt;Patricia U. Bonomi, ''Under the Cope of Heaven: Religion, Society, and Politics in Colonial America'' (2003)&lt;/ref&gt; Нью-Йоркте 1654 жылдан бастап (қала әлі Жаңа Амстердам деп аталған кезде) еврей қауымы қалыптасқан болатын, ал 1655 жылдан бастап еврейлер кейін Пенсильванияға айналған аумаққа да қоныстана бастады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>e7h0kw9c0fcw22rpct7y8aidz4s7sy8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683714</id>
      <parentid>3683713</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:55:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3683714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40346" sha1="6tenzqf4zthl9ylvumcyll9mhscaab5" xml:space="preserve">[[Сурет:Middle Colonies USA.svg|thumb|[[АҚШ штаттарының тізімі|АҚШ штаттары]]: &lt;ul&gt;&lt;li&gt;[[Делавэр]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Джерси]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Пенсильвания]]&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;]]

'''Ортаңғы отарлар''' — [[Британ Америкасы]]ндағы [[Он үш отар]]дың [[Жаңа Англия отарлары]] мен [[Оңтүстік отарлар]] арасында орналасқан тобы. [[Чесапик отарлары]]мен бірге бұл аймақ қазіргі [[Орта Атлантика штаттары|Орта Атлантика штаттарының]] аумағына шамамен сәйкес келеді.

Аймақтың басым бөлігі британдықтар оған бақылау орнатқанға дейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарының құрамында болды. Шамамен 1664 жылы британдықтар [[Нидерланд|нидерландтармен]] соғыс барысында бұл аумақтың көп бөлігін басып алды. Жаулап алынған жерлердің басым бөлігі [[Нью-Йорк провинциясы]]ның құрамына кірді. Кейін [[Йорк герцогы]] мен [[Англия королі]] болашақ [[Нью-Джерси провинциясы]] мен [[Пенсильвания провинциясы]]ның жерлерін иелену құқығын басқа адамдарға берді. Кейін Делавэр отары Уильям Пенн негізін қалаған Пенсильваниядан бөлініп шықты.

Орталық отарлардың жері өте құнарлы болды, бұл аймақтың бидай мен басқа да астық дақылдарын экспорттайтын ірі орталыққа айналуына мүмкіндік берді. Орман алқаптарының молдығының арқасында Орталық отарларда ағаш өңдеу және кеме жасау өнеркәсібі де табысты дамыды, ал Пенсильванияда тоқыма және темір өндіру өнеркәсібі біршама жетістікке жетті. Орталық отарлар [[Солтүстік Америкадағы британ отарлары]]ның ішінде этникалық және діни құрамы жағынан ең алуан түрлі болды. Мұнда [[Англия]], [[Шотландия]], [[Ирландия]], [[Нидерланд]] және [[Германияның тарихи мемлекеттерінің тізімі|герман мемлекеттерінен]] келген қоныстанушылар өмір сүрді. Ауыл шаруашылығына жарамды жерлер өнімді әрі Еуропамен салыстырғанда әлдеқайда арзан болды. Кейінгі қоныстанушылардың арасында әртүрлі протестанттық конфессиялардың өкілдері болды. Орталық отарларда олардың құқықтары [[дін бостандығы]] туралы жазбаша заңдармен қорғалды. Мұндай діни төзімділік сол кезең үшін өте сирек құбылыс болып, Орталық отарларды басқа британ отарларынан ерекшелендірді.

== Тарихы ==
1609 жылы [[Генри Гудзон]] [[Нидерланд Ост-Үнді компаниясы]]ның тапсырмасымен Орталық отарлар аумағын зерттеді. Ол [[Гудзон өзені]]мен қазіргі [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] қаласына дейін жүзіп барып, сондай-ақ [[Делавэр шығанағы]] бойындағы жерлерді зерттеді. 1610–1616 жылдар аралығында нидерландтар бірнеше экспедиция ұйымдастырып, аймақты одан әрі зерттеп, карталарын жасады. Алғашқы нидерланд қоныстары 1613 жылы салынып, 1614 жылдан бастап карталарда [[Жаңа Нидерланд]] атауы пайда болды. Кейін Швецияның қаржылай қолдауымен [[Петер Минуит|Жаңа Нидерландтың үшінші губернаторы]] 1638 жылы Делавэр шығанағы маңында [[Жаңа Швеция]] отарының негізін қалады. 1655 жылы бұл аумақты [[Нидерланд отарлық империясы|нидерландтар]] қайтадан өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Jaap Jacobs, ''The Colony of New Netherland: A Dutch Settlement in Seventeenth-Century America'' (2nd ed. Cornell University Press; 2009)&lt;/ref&gt; 1664 жылғы қазанда [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның қарсаңында ағылшындар бұл жерлердің басым бөлігін нидерландтардан жаулап алды. 1667 жылы соғыс нидерландтардың жеңісімен аяқталғанына қарамастан, ағылшындар Жаңа Нидерландты өз иелігінде сақтап қалды. Олар отарды [[II Карл (Англия королі)|Англия королінің]] бауыры — [[Йорк герцогы]]ның құрметіне Нью-Йорк деп өзгертті. Йорк герцогы жеке пайдасын көздеп, [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Реставрация|соғыстың басталуына түрткі болғандардың бірі]] әрі [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Англия|Жаңа Нидерландқа жасалған шабуылдың қолбасшысы]] болған еді.&lt;ref name=Turner&gt;Turner (1948), 83.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Kammen&gt;Kammen (1996), 71-72.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jonathan I. Israel, ''The Dutch Republic, Its Rise, Greatness and Fall, 1477–1806'', p. 2.&lt;/ref&gt; 1673 жылы нидерландтар аймақты [[Жаңа Нидерландты қайта жаулап алу|қайтадан жаулап алды]], алайда келесі жылы [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша одан бас тартты. Осы келісім [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның аяқталуына алып келді.

== Нью-Джерси провинциясы ==
{{Толық мақала|Берген (Жаңа Нидерланд)|Нью-Джерси провинциясы}}
[[Сурет:Wpdms east west new jersey.png|thumb|[[Батыс Нью-Джерси]] (сол жақта) мен [[Шығыс Нью-Джерси]]дің (оң жақта) шекаралары көрсетілген карта]]
[[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] Нью-Джерсидегі [[Гудзон өзені]]нің батысындағы жерлердің атауын өзгертіп, Жаңа Англия мен Мэриленд арасындағы аумақты кейін [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] деген атпен король тағына отырған бауыры Йорк герцогына жеке меншік отар ретінде берді.&lt;ref name=Turner/&gt; Кейін II Яков Гудзон өзені мен [[Делавэр өзені]] арасындағы жерлерді [[Англиядағы азамат соғысы]] кезінде өзіне адал болған екі досына — [[сэр Джордж Картерет]] пен [[Джон Беркли, Страттонның 1-бароны|Страттон лорды Берклиге]] сыйға тартты. Осы жер иеліктерінің негізінде Нью-Джерси провинциясы құрылды.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;John&quot;&gt;John E. Pomfret, ''Colonial New Jersey: A History'' (1973)&lt;/ref&gt;

1665 жылы Нью-Джерсиге қоныстанушыларды тарту мақсатында [[Концессия және келісім]] құжаты әзірленді. Бұл құжатта дін бостандығы, отар жиналысының мақұлдауынсыз салық салуға тыйым салу және отар иелері тағайындайтын губернатор лауазымы қарастырылды.&lt;ref&gt;Berkeley and Carteret (1664).&lt;/ref&gt; Осы тәртіппен тағайындалған алғашқы губернатор [[Филип Картерет (губернатор)|Филип Картерет]] болды. Ол [[Элизабет (Нью-Джерси)|Элизабеттаун]] қаласының негізін қалады. Отаршылар жыл сайын [[Квит-рента|жер рентасын]] төлеуге міндеттелді. Салық жинауда қиындықтарға тап болған лорд Беркли 1674 жылғы 18 наурызда отардағы өз үлесін Лондоннан шыққан квакер кәсіпкері [[Эдвард Биллиндж]]ге сатты.&lt;ref&gt;Gerlach (2002), 384.&lt;/ref&gt; Бұл сатылым Нью-Джерсидің [[Шығыс Джерси]] және [[Батыс Джерси]] болып бөлінуіне әкелді. Алайда екі аумақтың арасындағы шекара тек 1676 жылы жасалған [[Бес тарапты келісім]] бойынша белгіленді. 1701–1765 жылдар аралығында отаршылар даулы отарлық шекараларға байланысты [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] барысында бірнеше рет қақтығысты.

1702 жылғы 15 сәуірде [[Анна (Ұлыбритания патшайымы)|Анна патшайым]] Батыс және Шығыс Джерсиді біртұтас [[корольдік отар]] — Нью-Джерси провинциясына біріктірді.&lt;ref name=Elson3&gt;Elson (1904), 148.&lt;/ref&gt; [[Эдвард Хайд, Кларендонның 3-графы]] корольдік отардың алғашқы губернаторы болды. 1708 жылы Хайд қызмет бабын теріс пайдалану, парақорлық және сыбайлас жемқорлық айыптары бойынша Англияға кері шақырылғаннан кейін Нью-Йорк губернаторына Нью-Джерсиді де басқару міндеті жүктелді.&lt;ref name=Elson3/&gt; Ақырында, 1738 жылы [[II Джордж (Ұлыбритания патшасы)|II Георг]] король Нью-Джерсиді басқару үшін жеке губернатор — [[Льюис Моррис (губернатор)|Льюис Морристі]] тағайындады.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;

1776 жылғы қаңтарда отарды басқару үшін сайланған делегаттардан тұратын [[Нью-Джерси провинциялық конгресі]] құрылды. 15 маусымда Конгресс корольдік губернатор [[Уильям Франклин]]ді «осы елдің бостандықтарының жауы» деп жариялап, тұтқындауға бұйрық берді.&lt;ref name=Skemp&gt;Skemp (1990), 192.&lt;/ref&gt; 1776 жылғы 21 маусымда Нью-Джерси өз делегаттарына Континенттік конгресте тәуелсіздік жариялау туралы шешімге қосылу өкілеттігін берді. Көп ұзамай, 2 шілдеде [[Нью-Джерси штатының конституциясы]] қабылданды. [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]] Нью-Джерсидің отарлық мәртебесін жойды.&lt;ref name=&quot;John&quot; /&gt;

== Пенсильвания провинциясы ==
{{Толық мақала|Пенсильвания провинциясы}}
[[Сурет:ChesterCourtHouse.JPG|thumb|upright=1.3|Пенсильваниядағы [[1724 жылғы Честер сот ғимараты|Честер сот ғимараты]] 1724 жылы салынған.]]
1681 жылғы 4 наурызда [[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] корольдік биліктің оның отбасына берешек қарызын өтеу үшін [[Уильям Пенн]]ге Пенсильвания отарын құруға арналған жерлерді берді.&lt;ref name=gov&gt;Pennsylvania Society of Governors (1916), 180-181.&lt;/ref&gt; Отарға аттанар алдында Пенн [[Пенсильванияның басқару тәртібі]] атты құжатты әзірледі. Онда [[Достар діни қоғамы]] мен жергілікті байырғы халықтарды қоса алғанда, көптеген топтарға қатысты діни төзімділік таныту көзделді.&lt;ref name=Penn&gt;Penn (1682).&lt;/ref&gt; Пенсильвания [[жеке меншік отар]] болғандықтан, оны Пенн басқарды, алайда тұрғындары бұрынғысынша ағылшын тәжінің билігіне және заңдарына бағынды.&lt;ref name=Penn/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt; Пенннің немере туысы [[Уильям Маркем (губернатор)|Уильям Маркем]] отардың алғашқы губернатор орынбасары болды.&lt;ref name=gov/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt;

Пенсильванияның шекаралары [[42° солтүстік ендік параллелі]] мен [[39° солтүстік ендік параллелі]] арқылы белгіленді. Провинция [[Делавэр өзені]]мен, сондай-ақ Нью-Йорк, Мэриленд және Нью-Джерси отарларымен шектесті.&lt;ref name=PHMC&gt;Pennsylvania State History.&lt;/ref&gt; 1704 жылы Йорк герцогы Пеннге берген нидерланд жерлері Пенсильваниядан бөлініп, қайтадан Делавэр отарының құрамына кірді.&lt;ref name=Penn/&gt; 1692–1694 жылдары Англиядағы революция салдарынан Пенн өз отарын басқару құқығынан айырылды. Пенсильвания ассамблеясы осы мүмкіндікті пайдаланып, [[Дэвид Ллойд (судья)|Дэвид Ллойд]] бастаған сайланбалы лауазымды тұлғалардың өкілеттіктерін кеңейтуді талап етті. 1669 және 1701 жылдары отарға жасаған сапарларынан кейін Пенн ақырында олардың Артықшылықтар хартиясын конституцияға енгізуге келісім берді.&lt;ref name=PHMC/&gt; 1764 жылы британдықтар батысқа қарай қоныстануға тыйым салғаннан кейін отаршылар арасындағы және олардың жергілікті байырғы халықтармен қақтығыстары күшейді. 1773 жылы [[Артур Сент-Клэр]] Пенсильванияға адал қарулы қоныстанушыларға қарсы әскер басқарған виргиниялық офицерді тұтқындауға бұйрық берді. Пенсильванияда революциялық көңіл күй күшейе түсті, ал Америкадағы ең ірі қала — [[Филадельфия]] көп ұзамай [[Континенттік конгресс]]тің жиналыс өткізетін орнына айналды. Жергілікті халық сайлаған революционерлердің [[1776 жылғы Пенсильвания конституциясы]]н жариялауы отар тарихын аяқтап, [[Пенсильвания|Пенсильвания достастығының]] тарихына бастау болды.

== Нью-Йорк провинциясы ==
{{Толық мақала|Нью-Йорк провинциясы|Жаңа Нидерланд}}
Нью-Йорк аумағындағы алғашқы нидерланд қоныстары шамамен 1613 жылы пайда болды. 1664 жылы ағылшындар [[Жаңа Нидерланд]] отарын нидерландтардан басып алып, оны корольдің бауыры — [[Йорк герцогы]]ның (кейінгі [[II Яков (Англия королі)|II Яков корольдің]]) құрметіне Нью-Йорк провинциясы деп өзгертті.&lt;ref name=Kammen/&gt; 1673 жылғы шілдеде [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]] кезінде нидерландтар отарды қайтадан басып алды, алайда [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша оны [[Суринам]]ның орнына ағылшындарға қайтарды. Йорк герцогы отарды ешқашан өзі басқарған жоқ: оның орнына басқару ісін жүргізу үшін губернаторлар, кеңес мүшелері және басқа да лауазымды тұлғаларды тағайындады. [[Ричард Николлс]] Нью-Йорктің алғашқы губернаторы болды.

1665 жылы Нью-Джерси провинциясы Нью-Йорктен бөлініп шықты. Алайда [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] 1769 жылы түпкілікті шекаралар белгіленгенге дейін жалғасты. Бұл шекараларды 1772 жылы заң шығарушы жиналыстар, ал 1773 жылы король бекітті. 1683 жылғы қазанда отарлық ассамблея шақырылып, Нью-Йорк өз ассамблеясы құрылған ең соңғы отар болды. 1683 жылғы 30 қазанда конституция әзірленіп, қабылданды. Ол отаршыларға көптеген құқықтар, соның ішінде [[өкілдіксіз салық салуға болмайды]] қағидатына негізделген құқық берді. Алайда конституция туралы білген II Яков оны жарамсыз деп жариялады.&lt;ref name=Kammen/&gt;

Йорк герцогы Англия королі II Яков болғаннан кейін Нью-Йорк корольдік провинцияға айналды. 1688 жылғы мамырда провинция қысқа уақытқа [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енді. II Яков тақтан тайдырылған кезде Нью-Йорк тұрғындары [[Лейслер көтерілісі]] барысында корольдік губернаторға қарсы бас көтерді.&lt;ref&gt;Jerome R.  Reich, ''Leisler's Rebellion: A Study of Democracy in New York, 1664-1720'' (1953)&lt;/ref&gt; 1691 жылғы наурызда [[Генри Слоутер]] губернатор болып тағайындалғаннан кейін көтеріліс басылып, оның жетекшісі [[Якоб Лейслер]] тұтқындалды, сотқа тартылды және мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен өлім жазасына кесілді. Көп ұзамай Нью-Йорктің жарғысы мен конституциясы қалпына келтірілді. 1775 жылғы сәуірде [[Патриоттар (Америка революциясы)|америкалық патриоттар]] отарлық ассамблеяның орнына [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]]н құрды. 1775 жылғы 19 қазанда губернатор [[Уильям Трайон]] мен барлық корольдік шенеуніктер отардан қуылды. 1776 жылғы шілдеде [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]]ның қабылдануымен жаңа штаттың отарлық мәртебесі аяқталды.

== Делавэр отары ==
{{Толық мақала|Делавэр отары}}
1631–1655 жылдар аралығында Делавэр аумағы нидерландтар мен шведтердің қолына кезек-кезек өтті. Нидерландтар Делавэрді 1664 жылға дейін өз бақылауында ұстады. Сол жылы сэр Роберт Карр Йорк герцогы үшін [[Жаңа Амстел]]ді басып алып, оны [[Нью-Касл (Делавэр)|Нью-Касл]] деп өзгертті.&lt;ref name=Faragher&gt;Faragher (1990), 106-108&lt;/ref&gt; 1664–1682 жылдары Делавэрді герцогтың орынбасары басқарды.&lt;ref name=Faragher/&gt; 1681 жылы Уильям Пенн Пенсильвания жерлерін иелену құқығын алған кезде, Йорк герцогынан Делавэр аумағын да алды. Ол бұл жерлерді «[[Делавэр өзені]] бойындағы үш төменгі округ» деп атады.&lt;ref name=brief&gt;State of Delaware (A Brief History) (2007).&lt;/ref&gt; 1701 жылы этникалық құрамы алуан түрлі Делавэр аумағын басқаруда қиындықтарға тап болған Пенн оның тұрғындарына жеке [[отарлық ассамблея]] құруға рұқсат беруге келісті.&lt;ref name=Faragher/&gt;

== Географиясы ==
[[Висконсин мұздануы|Ішінара мұз баспаған]] Орталық отарлардың жері құнарлы болды және топырағы негізінен тастақты болған көршілес [[Жаңа Англия отарлары]]нан айтарлықтай ерекшеленді. Астықтың көп мөлшерде экспортталуына байланысты бұл отарлар «Астық қамбасы» аталып кетті. Пенсильвания бидай, жүгері, [[қарабидай]], [[қарасора]] және [[зығыр]] экспорттайтын жетекші аймақтардың біріне айналды.&lt;ref name=PHMC/&gt; Соның нәтижесінде 1725–1840 жылдар аралығында ол отарлар, кейіннен штаттар арасындағы ең ірі азық-түлік өндіруші болды.&lt;ref&gt;Ebeling (1979)&lt;/ref&gt; [[Саскуэханна өзені]], [[Делавэр өзені]] және [[Гудзон өзені]] сияқты ағысы баяу, кеме қатынасына қолайлы кең өзендер әртүрлі кәсіпкерлік салаларының дамуына ықпал етті. Терісі бағалы аңдарды аулаушылар осы өзендерді бойлай жүрді, ал су ағысының жеткілікті болуы [[су дөңгелегі]]нің күшімен диірмендерді іске қосуға мүмкіндік берді.

== Өнеркәсібі ==
Орман алқаптарының молдығы Орталық отарларда ағаш дайындау және кеме жасау өнеркәсібінің дамуына ықпал етті. Бұл салалардың дамуы мен терең өзен сағаларының болуы [[Нью-Йорк|Нью-Йорк]] және [[Филадельфия]] сияқты маңызды порттардың пайда болуына әкелді. Орталық отарларда өнеркәсіп [[Оңтүстік отарлар]]ға қарағанда әлдеқайда жақсы дамығанымен, [[Жаңа Англия отарлары|Жаңа Англияның]] өнеркәсібімен бәсекелесе алмады. Пенсильванияда [[ағаш тілетін зауыт]]тар мен [[астық диірмені|астық диірмендері]] көп болды, ал [[тоқыма өнеркәсібі]] қарқынды дамыды. Сондай-ақ отар [[шойын]] мен одан жасалатын бұйымдардың, соның ішінде [[Пенсильванияның ұзын ұңғылы мылтығы]] мен [[Конестога арбасы]]ның ірі өндірушісіне айналды. Басқа маңызды өнеркәсіп салаларына баспа ісі, баспа өнімдерін шығару және олармен тығыз байланысты [[қағаз өндірісі]] жатты.&lt;ref name=PHMC/&gt;&lt;ref&gt;Edwin J. Perkins, ''The Economy of Colonial America'' (1988)&lt;/ref&gt;

== Саясаты ==
Орталық отарлардағы саяси топтар бастапқыда нақты әрі шектеулі мақсаттарды көздеген шағын бірлестіктер ретінде қалыптасты. Уақыт өте келе бұл одақтар құрамы алуан түрлі ірі саяси ұйымдарға айналды. Олардың дамуы әсіресе [[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде қарқын алды.&lt;ref name=MIT&gt;Greene (1997), 709.&lt;/ref&gt;

Орталық отарларды негізінен король тағайындаған немесе жеке меншік отарлардың губернаторлары мен сайланбалы отарлық ассамблеялар басқарды. Орталық отарлардың көптеген конституцияларында дін бостандығына кепілдік беріліп, халықтың өкілдігінсіз салық салуға тыйым салынды. Корольдік губернаторлар бірнеше рет тұтқындалды немесе биліктен құлатылды. Мұндай оқиғалардың ең белгілілері Нью-Джерсиде губернатордың тұтқындалуы және Нью-Йорктегі Лейслер көтерілісі кезінде орын алды. Орталық отарлардағы наразылықтың күшеюі ақырында аймақтың [[Континенттік конгресс]]тің жиналыс өткізетін орнына және революциялық қозғалыстың орталығына айналуына ықпал етті.&lt;ref name=Jensen3&gt;Jensen (1968), 461-468.&lt;/ref&gt; Алайда аймақта бейтараптық ұстанғандар мен [[Лоялистер (Америка революциясы)|лоялистер]] шоғырланған көптеген жерлер де болды.&lt;ref name=Albion&gt;Fischer (1992), 972.&lt;/ref&gt;

== Демография ==
Орталық отарлар Жаңа Англия мен Оңтүстік отарларға тән ерекшеліктерді ұштастырды. Жер иеліктері негізінен 40–160 акр көлеміндегі фермалардан тұрды және оларды өңдейтін отбасылардың меншігінде болды. Алайда Нью-Йорктегі [[Гудзон аңғары]]нда нидерланд патрондары аса ірі жер иеліктерін басқарып, жерлерін жалға алушы шаруаларға берді.&lt;ref&gt;Sung Bok Kim, &quot;A New Look at the Great Landlords of Eighteenth-Century New York,&quot; ''William and Mary Quarterly'' Vol. 27, No. 4 (Oct., 1970), pp. 581-614 [https://www.jstor.org/stable/1919705 in JSTOR]&lt;/ref&gt;

Этникалық құрамы жағынан Орталық отарлар Солтүстік Америкадағы басқа британ отарлық аймақтарына қарағанда алуан түрлі болды және әлеуметтік төзімділіктің жоғары деңгейімен ерекшеленді. Мысалы, Нью-Йоркте христиан дінін ұстанатын кез келген шетелдікке азаматтық берілді, бұл халық құрамының әртүрлі болуына ықпал етті. Соның нәтижесінде Америкадағы алғашқы неміс қоныстары негізінен Орталық отарлар аймағында шоғырланды. XVIII ғасырда [[Келісімшарт бойынша міндетті еңбек|келісімшарт негізіндегі міндетті еңбек]] әсіресе Пенсильвания, Нью-Джерси және Нью-Йоркте кең таралды, дегенмен мұндай қызметшілердің салыстырмалы түрде аз бөлігі ауыл шаруашылығында жұмыс істеді.&lt;ref&gt;Westerkamp (1998), 452.&lt;/ref&gt;

[[Неміс текті америкалықтар|Неміс иммигранттары]] Орталық отарларға қоныстануды көбірек таңдады. Шамамен 1717 жылдан бастап немістердің иммиграциясы айтарлықтай күшейіп, көптеген қоныс аударушылар [[Рейнланд]]тан келе бастады. Оларды қате түрде [[Пенсильвания немістері|«Пенсильвания голландтары»]] (Pennsylvania Dutch) деп атап кеткен (неміс тілінде «неміс» сөзі ''Deutsch'' деп айтылады). Америка революциясы қарсаңында немістер аймақ халқының үштен бірін құрады. Олар өздерімен бірге ала келген өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы дағдылары Орталық отарлардың экономикалық өркендеуін нығайтуға ықпал етті. Неміс қоныстанушылары ұйымшыл діни қауымдарымен ерекшеленді. Олардың көпшілігі лютерандық бағытты ұстанды, алайда арасында [[Моравия шіркеуі|моравиялықтар]], [[меннониттер]] және [[амиштер]] сияқты шағын діни қауымдардың өкілдері де болды.&lt;ref&gt;A. G. Roeber, ''Palatines, Liberty, and Property: German Lutherans in Colonial British America'' (1998)&lt;/ref&gt;

[[Ольстер шотландтары|Шотланд-ирландтар]] 1717 жылдан кейін Орталық отарларға бірнеше толқынмен қоныс аудара бастады. Олар негізінен отарлардың батысындағы шекаралық аймақтарға қарай жылжып, сол жерлерде үндістермен бірнеше рет қақтығысты.&lt;ref&gt;James Graham Leyburn, ''The Scotch-Irish: A Social History'' (1989)&lt;/ref&gt; Басқа қоныстанушылардың арасында [[Француз гугеноттары|француз гугеноттары]], [[Уэльс|уэльстіктер]], [[Голландтар|нидерландтар]], [[Швед текті америкалықтар|шведтер]], [[Швейцария|швейцариялықтар]] және Шотландияның таулы аймақтарынан шыққан тұрғындар болды.&lt;ref name=&quot;HEAEG1980&quot;&gt;{{cite encyclopedia|editor-last=Thernstrom|editor-first=Stephan|editor-link=Stephan Thernstrom|editor-last2=Orlov|editor-first2=Ann|editor-last3=Handlin|editor-first3=Oscar|editor-link3=Oscar Handlin|title=Harvard Encyclopedia of American Ethnic Groups|url=https://archive.org/details/harvardencyclope00ther|year=1980|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=0674375122|oclc=1038430174}}&lt;/ref&gt;

=== Ағылшын отаршылары ===
Шамамен 1664 жылы ағылшындар Орталық отарларды тікелей өз бақылауына алған кезде, [[квакерлер]]дің көпшілігі пуритандардың қысымымен Род-Айлендтен осы аймаққа қоныс аударуға мәжбүр болған еді. Ал епископалдық шіркеуді ұстанатын кәсіпкерлер [[Филадельфия]] мен [[Нью-Йорк]] қалаларына қоныстанды.

Уэльстік квакерлер, [[баптистер]] мен [[методизм|методистер]] Пенсильваниядағы [[Уэльстік қоныстану аймағы]]на қоныстанды. [[Роджер Уильямс]] сияқты кейбір уэльстік отаршылар Род-Айлендтің негізін қалау үшін көшіп кетсе, [[Энн Хатчинсон]] Нью-Йоркте алғашқы қоныстың негізін қалады. Бастапқыда Род-Айленд [[Жаңа Англия конфедерациясы]]ның құрамына қабылданбағандықтан, Жаңа Англияның бір бөлігі болып саналмады, алайда кейін [[Жаңа Англия доминионы]]на қосылды. Осылайша, Орталық отарлар ұғымының анықтамасы кейде өзгеріп, Род-Айленд отарының шекараларын да қамтыды. Алайда Жаңа Англия доминионына қосылғаннан кейін Род-Айленд біржола Жаңа Англия отары ретінде қарастырыла бастады. Нью-Йорктің бастапқыда Мэннің кейбір бөліктерін иеленуі оның Вермонт сияқты басқа Жаңа Англия отарларымен тығыз байланыста болуына және Жаңа Англияның бұл отарға ықпалының сақталуына жағдай жасады.&lt;ref name=Albion/&gt;

[[Уильям Пенн]] де, [[Балтимор бароны|Балтимор лордтары]] да ирланд протестанттарының қоныс аударуын ынталандырды. Олар өздерінің жер иеліктерінде жұмыс істейтін және отарларды дамытуға қатысатын келісімшарт бойынша міндетті еңбек етуші қызметшілерді тартуға үміттенді.&lt;ref name=Albion/&gt; Орталық отарлардың көптеген аймақтарында ирланд мәдениетінің ықпалы айқын байқалды.&lt;ref name=Albion/&gt;

=== Еңбек күші ===
Еңбек күші үнемі жетіспеді. Бұл мәселені шешудің ең кең тараған жолы жас ақ нәсілділерді [[Келісімшарт бойынша міндетті еңбек|келісімшарт негізінде міндетті еңбекке]] тарту болды. Олар Ұлыбритания немесе Германиядан келген жасөспірімдер еді. Ата-аналары мұхит арқылы жол жүру шығындарын өтеудің орнына олардың 21 жасқа толғанға дейін отарлардағы отбасыларда жұмыс істеуіне келісетін. Олардың басым көпшілігі кейін фермер немесе фермерлердің жұбайлары болды.&lt;ref&gt;Marcus Jernegan, ''Laboring and Dependent Classes in Colonial America, 1607-1783'' (1931)&lt;/ref&gt; XVIII ғасырдың ортасына қарай афроамерикалық құлдар Нью-Йорк халқының 12%-ын құрады. Олардың көпшілігі Манхэттенде үй қызметшісі немесе нидерландтардың жер иеліктерінде ауыл шаруашылығы жұмысшысы болып еңбек етті.&lt;ref&gt;Ira Berlin and Leslie Harris, ''Slavery in New York'' Some work in the fields of plantations.(2005)&lt;/ref&gt;

=== Діні ===
Орталық отарлар Британ империясының діни құрамы алуан түрлі әрі діни төзімділік деңгейі жоғары аймақтарының бірі болды. Пенн отбасы [[квакерлер]] қауымына жатты, ал отар осы діни топтың, сондай-ақ неміс [[лютерандық|лютерандықтары]], неміс реформаттары және [[меннониттер]], [[амиштер]] мен [[Моравия шіркеуі|моравиялықтар]] сияқты көптеген шағын діни қауымдардың қоныстануына қолайлы аймаққа айналды. Сонымен қатар мұнда шотланд-ирланд [[пресвитериандық|пресвитериандары]] да қоныстанды. Нью-Йорк штатының солтүстік бөлігінде және Нью-Джерсиде Нидерланд реформат шіркеуінің ықпалы күшті болды, ал Лонг-Айлендте конгрегационалистер маңызды рөл атқарды. [[Бірінші ұлы ояну]] қозғалысы діни өмірді жандандырып, [[Конгрегационалдық шіркеу|конгрегационалдық]], [[методизм|методистік]] және [[баптистер|баптистік]] шіркеулердің дамуына ықпал етті. Британдық емес отаршылардың арасында нидерланд [[кальвинизм|кальвинистері]], швед лютерандықтары, [[Пфальц]]тан шыққан меннониттер және амиштер болды.&lt;ref&gt;Patricia U. Bonomi, ''Under the Cope of Heaven: Religion, Society, and Politics in Colonial America'' (2003)&lt;/ref&gt; Нью-Йоркте 1654 жылдан бастап (қала әлі Жаңа Амстердам деп аталған кезде) еврей қауымы қалыптасқан болатын, ал 1655 жылдан бастап еврейлер кейін Пенсильванияға айналған аумаққа да қоныстана бастады.

== Тағы қараңыз ==
* [[Жаңа Англия отарлары]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>6tenzqf4zthl9ylvumcyll9mhscaab5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683715</id>
      <parentid>3683714</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:56:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3683715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40555" sha1="287sd2ndd2jhwy1vs642uyf2z22u8cn" xml:space="preserve">[[Сурет:Middle Colonies USA.svg|thumb|[[АҚШ штаттарының тізімі|АҚШ штаттары]]: &lt;ul&gt;&lt;li&gt;[[Делавэр]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Джерси]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]]&lt;/li&gt;&lt;li&gt;[[Пенсильвания]]&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;]]

'''Ортаңғы отарлар''' — [[Британ Америкасы]]ндағы [[Он үш отар]]дың [[Жаңа Англия отарлары]] мен [[Оңтүстік отарлар]] арасында орналасқан тобы. [[Чесапик отарлары]]мен бірге бұл аймақ қазіргі [[Орта Атлантика штаттары|Орта Атлантика штаттарының]] аумағына шамамен сәйкес келеді.

Аймақтың басым бөлігі британдықтар оған бақылау орнатқанға дейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарының құрамында болды. Шамамен 1664 жылы британдықтар [[Нидерланд|нидерландтармен]] соғыс барысында бұл аумақтың көп бөлігін басып алды. Жаулап алынған жерлердің басым бөлігі [[Нью-Йорк провинциясы]]ның құрамына кірді. Кейін [[Йорк герцогы]] мен [[Англия королі]] болашақ [[Нью-Джерси провинциясы]] мен [[Пенсильвания провинциясы]]ның жерлерін иелену құқығын басқа адамдарға берді. Кейін Делавэр отары Уильям Пенн негізін қалаған Пенсильваниядан бөлініп шықты.

Орталық отарлардың жері өте құнарлы болды, бұл аймақтың бидай мен басқа да астық дақылдарын экспорттайтын ірі орталыққа айналуына мүмкіндік берді. Орман алқаптарының молдығының арқасында Орталық отарларда ағаш өңдеу және кеме жасау өнеркәсібі де табысты дамыды, ал Пенсильванияда тоқыма және темір өндіру өнеркәсібі біршама жетістікке жетті. Орталық отарлар [[Солтүстік Америкадағы британ отарлары]]ның ішінде этникалық және діни құрамы жағынан ең алуан түрлі болды. Мұнда [[Англия]], [[Шотландия]], [[Ирландия]], [[Нидерланд]] және [[Германияның тарихи мемлекеттерінің тізімі|герман мемлекеттерінен]] келген қоныстанушылар өмір сүрді. Ауыл шаруашылығына жарамды жерлер өнімді әрі Еуропамен салыстырғанда әлдеқайда арзан болды. Кейінгі қоныстанушылардың арасында әртүрлі протестанттық конфессиялардың өкілдері болды. Орталық отарларда олардың құқықтары [[дін бостандығы]] туралы жазбаша заңдармен қорғалды. Мұндай діни төзімділік сол кезең үшін өте сирек құбылыс болып, Орталық отарларды басқа британ отарларынан ерекшелендірді.

== Тарихы ==
1609 жылы [[Генри Гудзон]] [[Нидерланд Ост-Үнді компаниясы]]ның тапсырмасымен Орталық отарлар аумағын зерттеді. Ол [[Гудзон өзені]]мен қазіргі [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] қаласына дейін жүзіп барып, сондай-ақ [[Делавэр шығанағы]] бойындағы жерлерді зерттеді. 1610–1616 жылдар аралығында нидерландтар бірнеше экспедиция ұйымдастырып, аймақты одан әрі зерттеп, карталарын жасады. Алғашқы нидерланд қоныстары 1613 жылы салынып, 1614 жылдан бастап карталарда [[Жаңа Нидерланд]] атауы пайда болды. Кейін Швецияның қаржылай қолдауымен [[Петер Минуит|Жаңа Нидерландтың үшінші губернаторы]] 1638 жылы Делавэр шығанағы маңында [[Жаңа Швеция]] отарының негізін қалады. 1655 жылы бұл аумақты [[Нидерланд отарлық империясы|нидерландтар]] қайтадан өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Jaap Jacobs, ''The Colony of New Netherland: A Dutch Settlement in Seventeenth-Century America'' (2nd ed. Cornell University Press; 2009)&lt;/ref&gt; 1664 жылғы қазанда [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның қарсаңында ағылшындар бұл жерлердің басым бөлігін нидерландтардан жаулап алды. 1667 жылы соғыс нидерландтардың жеңісімен аяқталғанына қарамастан, ағылшындар Жаңа Нидерландты өз иелігінде сақтап қалды. Олар отарды [[II Карл (Англия королі)|Англия королінің]] бауыры — [[Йорк герцогы]]ның құрметіне Нью-Йорк деп өзгертті. Йорк герцогы жеке пайдасын көздеп, [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Реставрация|соғыстың басталуына түрткі болғандардың бірі]] әрі [[Екінші ағылшын-нидерланд соғысы#Англия|Жаңа Нидерландқа жасалған шабуылдың қолбасшысы]] болған еді.&lt;ref name=Turner&gt;Turner (1948), 83.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Kammen&gt;Kammen (1996), 71-72.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jonathan I. Israel, ''The Dutch Republic, Its Rise, Greatness and Fall, 1477–1806'', p. 2.&lt;/ref&gt; 1673 жылы нидерландтар аймақты [[Жаңа Нидерландты қайта жаулап алу|қайтадан жаулап алды]], алайда келесі жылы [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша одан бас тартты. Осы келісім [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]]ның аяқталуына алып келді.

== Нью-Джерси провинциясы ==
{{Толық мақала|Берген (Жаңа Нидерланд)|Нью-Джерси провинциясы}}
[[Сурет:Wpdms east west new jersey.png|thumb|[[Батыс Нью-Джерси]] (сол жақта) мен [[Шығыс Нью-Джерси]]дің (оң жақта) шекаралары көрсетілген карта]]
[[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] Нью-Джерсидегі [[Гудзон өзені]]нің батысындағы жерлердің атауын өзгертіп, Жаңа Англия мен Мэриленд арасындағы аумақты кейін [[II Яков (Англия королі)|II Яков]] деген атпен король тағына отырған бауыры Йорк герцогына жеке меншік отар ретінде берді.&lt;ref name=Turner/&gt; Кейін II Яков Гудзон өзені мен [[Делавэр өзені]] арасындағы жерлерді [[Англиядағы азамат соғысы]] кезінде өзіне адал болған екі досына — [[сэр Джордж Картерет]] пен [[Джон Беркли, Страттонның 1-бароны|Страттон лорды Берклиге]] сыйға тартты. Осы жер иеліктерінің негізінде Нью-Джерси провинциясы құрылды.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;John&quot;&gt;John E. Pomfret, ''Colonial New Jersey: A History'' (1973)&lt;/ref&gt;

1665 жылы Нью-Джерсиге қоныстанушыларды тарту мақсатында [[Концессия және келісім]] құжаты әзірленді. Бұл құжатта дін бостандығы, отар жиналысының мақұлдауынсыз салық салуға тыйым салу және отар иелері тағайындайтын губернатор лауазымы қарастырылды.&lt;ref&gt;Berkeley and Carteret (1664).&lt;/ref&gt; Осы тәртіппен тағайындалған алғашқы губернатор [[Филип Картерет (губернатор)|Филип Картерет]] болды. Ол [[Элизабет (Нью-Джерси)|Элизабеттаун]] қаласының негізін қалады. Отаршылар жыл сайын [[Квит-рента|жер рентасын]] төлеуге міндеттелді. Салық жинауда қиындықтарға тап болған лорд Беркли 1674 жылғы 18 наурызда отардағы өз үлесін Лондоннан шыққан квакер кәсіпкері [[Эдвард Биллиндж]]ге сатты.&lt;ref&gt;Gerlach (2002), 384.&lt;/ref&gt; Бұл сатылым Нью-Джерсидің [[Шығыс Джерси]] және [[Батыс Джерси]] болып бөлінуіне әкелді. Алайда екі аумақтың арасындағы шекара тек 1676 жылы жасалған [[Бес тарапты келісім]] бойынша белгіленді. 1701–1765 жылдар аралығында отаршылар даулы отарлық шекараларға байланысты [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] барысында бірнеше рет қақтығысты.

1702 жылғы 15 сәуірде [[Анна (Ұлыбритания патшайымы)|Анна патшайым]] Батыс және Шығыс Джерсиді біртұтас [[корольдік отар]] — Нью-Джерси провинциясына біріктірді.&lt;ref name=Elson3&gt;Elson (1904), 148.&lt;/ref&gt; [[Эдвард Хайд, Кларендонның 3-графы]] корольдік отардың алғашқы губернаторы болды. 1708 жылы Хайд қызмет бабын теріс пайдалану, парақорлық және сыбайлас жемқорлық айыптары бойынша Англияға кері шақырылғаннан кейін Нью-Йорк губернаторына Нью-Джерсиді де басқару міндеті жүктелді.&lt;ref name=Elson3/&gt; Ақырында, 1738 жылы [[II Джордж (Ұлыбритания патшасы)|II Георг]] король Нью-Джерсиді басқару үшін жеке губернатор — [[Льюис Моррис (губернатор)|Льюис Морристі]] тағайындады.&lt;ref name=Streissguth&gt;Streissguth (2001), 96.&lt;/ref&gt;

1776 жылғы қаңтарда отарды басқару үшін сайланған делегаттардан тұратын [[Нью-Джерси провинциялық конгресі]] құрылды. 15 маусымда Конгресс корольдік губернатор [[Уильям Франклин]]ді «осы елдің бостандықтарының жауы» деп жариялап, тұтқындауға бұйрық берді.&lt;ref name=Skemp&gt;Skemp (1990), 192.&lt;/ref&gt; 1776 жылғы 21 маусымда Нью-Джерси өз делегаттарына Континенттік конгресте тәуелсіздік жариялау туралы шешімге қосылу өкілеттігін берді. Көп ұзамай, 2 шілдеде [[Нью-Джерси штатының конституциясы]] қабылданды. [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]] Нью-Джерсидің отарлық мәртебесін жойды.&lt;ref name=&quot;John&quot; /&gt;

== Пенсильвания провинциясы ==
{{Толық мақала|Пенсильвания провинциясы}}
[[Сурет:ChesterCourtHouse.JPG|thumb|upright=1.3|Пенсильваниядағы [[1724 жылғы Честер сот ғимараты|Честер сот ғимараты]] 1724 жылы салынған.]]
1681 жылғы 4 наурызда [[II Карл (Англия королі)|II Карл король]] корольдік биліктің оның отбасына берешек қарызын өтеу үшін [[Уильям Пенн]]ге Пенсильвания отарын құруға арналған жерлерді берді.&lt;ref name=gov&gt;Pennsylvania Society of Governors (1916), 180-181.&lt;/ref&gt; Отарға аттанар алдында Пенн [[Пенсильванияның басқару тәртібі]] атты құжатты әзірледі. Онда [[Достар діни қоғамы]] мен жергілікті байырғы халықтарды қоса алғанда, көптеген топтарға қатысты діни төзімділік таныту көзделді.&lt;ref name=Penn&gt;Penn (1682).&lt;/ref&gt; Пенсильвания [[жеке меншік отар]] болғандықтан, оны Пенн басқарды, алайда тұрғындары бұрынғысынша ағылшын тәжінің билігіне және заңдарына бағынды.&lt;ref name=Penn/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt; Пенннің немере туысы [[Уильям Маркем (губернатор)|Уильям Маркем]] отардың алғашқы губернатор орынбасары болды.&lt;ref name=gov/&gt;&lt;ref name=PHMC/&gt;

Пенсильванияның шекаралары [[42° солтүстік ендік параллелі]] мен [[39° солтүстік ендік параллелі]] арқылы белгіленді. Провинция [[Делавэр өзені]]мен, сондай-ақ Нью-Йорк, Мэриленд және Нью-Джерси отарларымен шектесті.&lt;ref name=PHMC&gt;Pennsylvania State History.&lt;/ref&gt; 1704 жылы Йорк герцогы Пеннге берген нидерланд жерлері Пенсильваниядан бөлініп, қайтадан Делавэр отарының құрамына кірді.&lt;ref name=Penn/&gt; 1692–1694 жылдары Англиядағы революция салдарынан Пенн өз отарын басқару құқығынан айырылды. Пенсильвания ассамблеясы осы мүмкіндікті пайдаланып, [[Дэвид Ллойд (судья)|Дэвид Ллойд]] бастаған сайланбалы лауазымды тұлғалардың өкілеттіктерін кеңейтуді талап етті. 1669 және 1701 жылдары отарға жасаған сапарларынан кейін Пенн ақырында олардың Артықшылықтар хартиясын конституцияға енгізуге келісім берді.&lt;ref name=PHMC/&gt; 1764 жылы британдықтар батысқа қарай қоныстануға тыйым салғаннан кейін отаршылар арасындағы және олардың жергілікті байырғы халықтармен қақтығыстары күшейді. 1773 жылы [[Артур Сент-Клэр]] Пенсильванияға адал қарулы қоныстанушыларға қарсы әскер басқарған виргиниялық офицерді тұтқындауға бұйрық берді. Пенсильванияда революциялық көңіл күй күшейе түсті, ал Америкадағы ең ірі қала — [[Филадельфия]] көп ұзамай [[Континенттік конгресс]]тің жиналыс өткізетін орнына айналды. Жергілікті халық сайлаған революционерлердің [[1776 жылғы Пенсильвания конституциясы]]н жариялауы отар тарихын аяқтап, [[Пенсильвания|Пенсильвания достастығының]] тарихына бастау болды.

== Нью-Йорк провинциясы ==
{{Толық мақала|Нью-Йорк провинциясы|Жаңа Нидерланд}}
Нью-Йорк аумағындағы алғашқы нидерланд қоныстары шамамен 1613 жылы пайда болды. 1664 жылы ағылшындар [[Жаңа Нидерланд]] отарын нидерландтардан басып алып, оны корольдің бауыры — [[Йорк герцогы]]ның (кейінгі [[II Яков (Англия королі)|II Яков корольдің]]) құрметіне Нью-Йорк провинциясы деп өзгертті.&lt;ref name=Kammen/&gt; 1673 жылғы шілдеде [[Үшінші ағылшын-нидерланд соғысы]] кезінде нидерландтар отарды қайтадан басып алды, алайда [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша оны [[Суринам]]ның орнына ағылшындарға қайтарды. Йорк герцогы отарды ешқашан өзі басқарған жоқ: оның орнына басқару ісін жүргізу үшін губернаторлар, кеңес мүшелері және басқа да лауазымды тұлғаларды тағайындады. [[Ричард Николлс]] Нью-Йорктің алғашқы губернаторы болды.

1665 жылы Нью-Джерси провинциясы Нью-Йорктен бөлініп шықты. Алайда [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы шекаралық соғыс]] 1769 жылы түпкілікті шекаралар белгіленгенге дейін жалғасты. Бұл шекараларды 1772 жылы заң шығарушы жиналыстар, ал 1773 жылы король бекітті. 1683 жылғы қазанда отарлық ассамблея шақырылып, Нью-Йорк өз ассамблеясы құрылған ең соңғы отар болды. 1683 жылғы 30 қазанда конституция әзірленіп, қабылданды. Ол отаршыларға көптеген құқықтар, соның ішінде [[өкілдіксіз салық салуға болмайды]] қағидатына негізделген құқық берді. Алайда конституция туралы білген II Яков оны жарамсыз деп жариялады.&lt;ref name=Kammen/&gt;

Йорк герцогы Англия королі II Яков болғаннан кейін Нью-Йорк корольдік провинцияға айналды. 1688 жылғы мамырда провинция қысқа уақытқа [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енді. II Яков тақтан тайдырылған кезде Нью-Йорк тұрғындары [[Лейслер көтерілісі]] барысында корольдік губернаторға қарсы бас көтерді.&lt;ref&gt;Jerome R.  Reich, ''Leisler's Rebellion: A Study of Democracy in New York, 1664-1720'' (1953)&lt;/ref&gt; 1691 жылғы наурызда [[Генри Слоутер]] губернатор болып тағайындалғаннан кейін көтеріліс басылып, оның жетекшісі [[Якоб Лейслер]] тұтқындалды, сотқа тартылды және мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен өлім жазасына кесілді. Көп ұзамай Нью-Йорктің жарғысы мен конституциясы қалпына келтірілді. 1775 жылғы сәуірде [[Патриоттар (Америка революциясы)|америкалық патриоттар]] отарлық ассамблеяның орнына [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]]н құрды. 1775 жылғы 19 қазанда губернатор [[Уильям Трайон]] мен барлық корольдік шенеуніктер отардан қуылды. 1776 жылғы шілдеде [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]]ның қабылдануымен жаңа штаттың отарлық мәртебесі аяқталды.

== Делавэр отары ==
{{Толық мақала|Делавэр отары}}
1631–1655 жылдар аралығында Делавэр аумағы нидерландтар мен шведтердің қолына кезек-кезек өтті. Нидерландтар Делавэрді 1664 жылға дейін өз бақылауында ұстады. Сол жылы сэр Роберт Карр Йорк герцогы үшін [[Жаңа Амстел]]ді басып алып, оны [[Нью-Касл (Делавэр)|Нью-Касл]] деп өзгертті.&lt;ref name=Faragher&gt;Faragher (1990), 106-108&lt;/ref&gt; 1664–1682 жылдары Делавэрді герцогтың орынбасары басқарды.&lt;ref name=Faragher/&gt; 1681 жылы Уильям Пенн Пенсильвания жерлерін иелену құқығын алған кезде, Йорк герцогынан Делавэр аумағын да алды. Ол бұл жерлерді «[[Делавэр өзені]] бойындағы үш төменгі округ» деп атады.&lt;ref name=brief&gt;State of Delaware (A Brief History) (2007).&lt;/ref&gt; 1701 жылы этникалық құрамы алуан түрлі Делавэр аумағын басқаруда қиындықтарға тап болған Пенн оның тұрғындарына жеке [[отарлық ассамблея]] құруға рұқсат беруге келісті.&lt;ref name=Faragher/&gt;

== Географиясы ==
[[Висконсин мұздануы|Ішінара мұз баспаған]] Орталық отарлардың жері құнарлы болды және топырағы негізінен тастақты болған көршілес [[Жаңа Англия отарлары]]нан айтарлықтай ерекшеленді. Астықтың көп мөлшерде экспортталуына байланысты бұл отарлар «Астық қамбасы» аталып кетті. Пенсильвания бидай, жүгері, [[қарабидай]], [[қарасора]] және [[зығыр]] экспорттайтын жетекші аймақтардың біріне айналды.&lt;ref name=PHMC/&gt; Соның нәтижесінде 1725–1840 жылдар аралығында ол отарлар, кейіннен штаттар арасындағы ең ірі азық-түлік өндіруші болды.&lt;ref&gt;Ebeling (1979)&lt;/ref&gt; [[Саскуэханна өзені]], [[Делавэр өзені]] және [[Гудзон өзені]] сияқты ағысы баяу, кеме қатынасына қолайлы кең өзендер әртүрлі кәсіпкерлік салаларының дамуына ықпал етті. Терісі бағалы аңдарды аулаушылар осы өзендерді бойлай жүрді, ал су ағысының жеткілікті болуы [[су дөңгелегі]]нің күшімен диірмендерді іске қосуға мүмкіндік берді.

== Өнеркәсібі ==
Орман алқаптарының молдығы Орталық отарларда ағаш дайындау және кеме жасау өнеркәсібінің дамуына ықпал етті. Бұл салалардың дамуы мен терең өзен сағаларының болуы [[Нью-Йорк|Нью-Йорк]] және [[Филадельфия]] сияқты маңызды порттардың пайда болуына әкелді. Орталық отарларда өнеркәсіп [[Оңтүстік отарлар]]ға қарағанда әлдеқайда жақсы дамығанымен, [[Жаңа Англия отарлары|Жаңа Англияның]] өнеркәсібімен бәсекелесе алмады. Пенсильванияда [[ағаш тілетін зауыт]]тар мен [[астық диірмені|астық диірмендері]] көп болды, ал [[тоқыма өнеркәсібі]] қарқынды дамыды. Сондай-ақ отар [[шойын]] мен одан жасалатын бұйымдардың, соның ішінде [[Пенсильванияның ұзын ұңғылы мылтығы]] мен [[Конестога арбасы]]ның ірі өндірушісіне айналды. Басқа маңызды өнеркәсіп салаларына баспа ісі, баспа өнімдерін шығару және олармен тығыз байланысты [[қағаз өндірісі]] жатты.&lt;ref name=PHMC/&gt;&lt;ref&gt;Edwin J. Perkins, ''The Economy of Colonial America'' (1988)&lt;/ref&gt;

== Саясаты ==
Орталық отарлардағы саяси топтар бастапқыда нақты әрі шектеулі мақсаттарды көздеген шағын бірлестіктер ретінде қалыптасты. Уақыт өте келе бұл одақтар құрамы алуан түрлі ірі саяси ұйымдарға айналды. Олардың дамуы әсіресе [[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде қарқын алды.&lt;ref name=MIT&gt;Greene (1997), 709.&lt;/ref&gt;

Орталық отарларды негізінен король тағайындаған немесе жеке меншік отарлардың губернаторлары мен сайланбалы отарлық ассамблеялар басқарды. Орталық отарлардың көптеген конституцияларында дін бостандығына кепілдік беріліп, халықтың өкілдігінсіз салық салуға тыйым салынды. Корольдік губернаторлар бірнеше рет тұтқындалды немесе биліктен құлатылды. Мұндай оқиғалардың ең белгілілері Нью-Джерсиде губернатордың тұтқындалуы және Нью-Йорктегі Лейслер көтерілісі кезінде орын алды. Орталық отарлардағы наразылықтың күшеюі ақырында аймақтың [[Континенттік конгресс]]тің жиналыс өткізетін орнына және революциялық қозғалыстың орталығына айналуына ықпал етті.&lt;ref name=Jensen3&gt;Jensen (1968), 461-468.&lt;/ref&gt; Алайда аймақта бейтараптық ұстанғандар мен [[Лоялистер (Америка революциясы)|лоялистер]] шоғырланған көптеген жерлер де болды.&lt;ref name=Albion&gt;Fischer (1992), 972.&lt;/ref&gt;

== Демография ==
Орталық отарлар Жаңа Англия мен Оңтүстік отарларға тән ерекшеліктерді ұштастырды. Жер иеліктері негізінен 40–160 акр көлеміндегі фермалардан тұрды және оларды өңдейтін отбасылардың меншігінде болды. Алайда Нью-Йорктегі [[Гудзон аңғары]]нда нидерланд патрондары аса ірі жер иеліктерін басқарып, жерлерін жалға алушы шаруаларға берді.&lt;ref&gt;Sung Bok Kim, &quot;A New Look at the Great Landlords of Eighteenth-Century New York,&quot; ''William and Mary Quarterly'' Vol. 27, No. 4 (Oct., 1970), pp. 581-614 [https://www.jstor.org/stable/1919705 in JSTOR]&lt;/ref&gt;

Этникалық құрамы жағынан Орталық отарлар Солтүстік Америкадағы басқа британ отарлық аймақтарына қарағанда алуан түрлі болды және әлеуметтік төзімділіктің жоғары деңгейімен ерекшеленді. Мысалы, Нью-Йоркте христиан дінін ұстанатын кез келген шетелдікке азаматтық берілді, бұл халық құрамының әртүрлі болуына ықпал етті. Соның нәтижесінде Америкадағы алғашқы неміс қоныстары негізінен Орталық отарлар аймағында шоғырланды. XVIII ғасырда [[Келісімшарт бойынша міндетті еңбек|келісімшарт негізіндегі міндетті еңбек]] әсіресе Пенсильвания, Нью-Джерси және Нью-Йоркте кең таралды, дегенмен мұндай қызметшілердің салыстырмалы түрде аз бөлігі ауыл шаруашылығында жұмыс істеді.&lt;ref&gt;Westerkamp (1998), 452.&lt;/ref&gt;

[[Неміс текті америкалықтар|Неміс иммигранттары]] Орталық отарларға қоныстануды көбірек таңдады. Шамамен 1717 жылдан бастап немістердің иммиграциясы айтарлықтай күшейіп, көптеген қоныс аударушылар [[Рейнланд]]тан келе бастады. Оларды қате түрде [[Пенсильвания немістері|«Пенсильвания голландтары»]] (Pennsylvania Dutch) деп атап кеткен (неміс тілінде «неміс» сөзі ''Deutsch'' деп айтылады). Америка революциясы қарсаңында немістер аймақ халқының үштен бірін құрады. Олар өздерімен бірге ала келген өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы дағдылары Орталық отарлардың экономикалық өркендеуін нығайтуға ықпал етті. Неміс қоныстанушылары ұйымшыл діни қауымдарымен ерекшеленді. Олардың көпшілігі лютерандық бағытты ұстанды, алайда арасында [[Моравия шіркеуі|моравиялықтар]], [[меннониттер]] және [[амиштер]] сияқты шағын діни қауымдардың өкілдері де болды.&lt;ref&gt;A. G. Roeber, ''Palatines, Liberty, and Property: German Lutherans in Colonial British America'' (1998)&lt;/ref&gt;

[[Ольстер шотландтары|Шотланд-ирландтар]] 1717 жылдан кейін Орталық отарларға бірнеше толқынмен қоныс аудара бастады. Олар негізінен отарлардың батысындағы шекаралық аймақтарға қарай жылжып, сол жерлерде үндістермен бірнеше рет қақтығысты.&lt;ref&gt;James Graham Leyburn, ''The Scotch-Irish: A Social History'' (1989)&lt;/ref&gt; Басқа қоныстанушылардың арасында [[Француз гугеноттары|француз гугеноттары]], [[Уэльс|уэльстіктер]], [[Голландтар|нидерландтар]], [[Швед текті америкалықтар|шведтер]], [[Швейцария|швейцариялықтар]] және Шотландияның таулы аймақтарынан шыққан тұрғындар болды.&lt;ref name=&quot;HEAEG1980&quot;&gt;{{cite encyclopedia|editor-last=Thernstrom|editor-first=Stephan|editor-link=Stephan Thernstrom|editor-last2=Orlov|editor-first2=Ann|editor-last3=Handlin|editor-first3=Oscar|editor-link3=Oscar Handlin|title=Harvard Encyclopedia of American Ethnic Groups|url=https://archive.org/details/harvardencyclope00ther|year=1980|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=0674375122|oclc=1038430174}}&lt;/ref&gt;

=== Ағылшын отаршылары ===
Шамамен 1664 жылы ағылшындар Орталық отарларды тікелей өз бақылауына алған кезде, [[квакерлер]]дің көпшілігі пуритандардың қысымымен Род-Айлендтен осы аймаққа қоныс аударуға мәжбүр болған еді. Ал епископалдық шіркеуді ұстанатын кәсіпкерлер [[Филадельфия]] мен [[Нью-Йорк]] қалаларына қоныстанды.

Уэльстік квакерлер, [[баптистер]] мен [[методизм|методистер]] Пенсильваниядағы [[Уэльстік қоныстану аймағы]]на қоныстанды. [[Роджер Уильямс]] сияқты кейбір уэльстік отаршылар Род-Айлендтің негізін қалау үшін көшіп кетсе, [[Энн Хатчинсон]] Нью-Йоркте алғашқы қоныстың негізін қалады. Бастапқыда Род-Айленд [[Жаңа Англия конфедерациясы]]ның құрамына қабылданбағандықтан, Жаңа Англияның бір бөлігі болып саналмады, алайда кейін [[Жаңа Англия доминионы]]на қосылды. Осылайша, Орталық отарлар ұғымының анықтамасы кейде өзгеріп, Род-Айленд отарының шекараларын да қамтыды. Алайда Жаңа Англия доминионына қосылғаннан кейін Род-Айленд біржола Жаңа Англия отары ретінде қарастырыла бастады. Нью-Йорктің бастапқыда Мэннің кейбір бөліктерін иеленуі оның Вермонт сияқты басқа Жаңа Англия отарларымен тығыз байланыста болуына және Жаңа Англияның бұл отарға ықпалының сақталуына жағдай жасады.&lt;ref name=Albion/&gt;

[[Уильям Пенн]] де, [[Балтимор бароны|Балтимор лордтары]] да ирланд протестанттарының қоныс аударуын ынталандырды. Олар өздерінің жер иеліктерінде жұмыс істейтін және отарларды дамытуға қатысатын келісімшарт бойынша міндетті еңбек етуші қызметшілерді тартуға үміттенді.&lt;ref name=Albion/&gt; Орталық отарлардың көптеген аймақтарында ирланд мәдениетінің ықпалы айқын байқалды.&lt;ref name=Albion/&gt;

=== Еңбек күші ===
Еңбек күші үнемі жетіспеді. Бұл мәселені шешудің ең кең тараған жолы жас ақ нәсілділерді [[Келісімшарт бойынша міндетті еңбек|келісімшарт негізінде міндетті еңбекке]] тарту болды. Олар Ұлыбритания немесе Германиядан келген жасөспірімдер еді. Ата-аналары мұхит арқылы жол жүру шығындарын өтеудің орнына олардың 21 жасқа толғанға дейін отарлардағы отбасыларда жұмыс істеуіне келісетін. Олардың басым көпшілігі кейін фермер немесе фермерлердің жұбайлары болды.&lt;ref&gt;Marcus Jernegan, ''Laboring and Dependent Classes in Colonial America, 1607-1783'' (1931)&lt;/ref&gt; XVIII ғасырдың ортасына қарай афроамерикалық құлдар Нью-Йорк халқының 12%-ын құрады. Олардың көпшілігі Манхэттенде үй қызметшісі немесе нидерландтардың жер иеліктерінде ауыл шаруашылығы жұмысшысы болып еңбек етті.&lt;ref&gt;Ira Berlin and Leslie Harris, ''Slavery in New York'' Some work in the fields of plantations.(2005)&lt;/ref&gt;

=== Діні ===
Орталық отарлар Британ империясының діни құрамы алуан түрлі әрі діни төзімділік деңгейі жоғары аймақтарының бірі болды. Пенн отбасы [[квакерлер]] қауымына жатты, ал отар осы діни топтың, сондай-ақ неміс [[лютерандық|лютерандықтары]], неміс реформаттары және [[меннониттер]], [[амиштер]] мен [[Моравия шіркеуі|моравиялықтар]] сияқты көптеген шағын діни қауымдардың қоныстануына қолайлы аймаққа айналды. Сонымен қатар мұнда шотланд-ирланд [[пресвитериандық|пресвитериандары]] да қоныстанды. Нью-Йорк штатының солтүстік бөлігінде және Нью-Джерсиде Нидерланд реформат шіркеуінің ықпалы күшті болды, ал Лонг-Айлендте конгрегационалистер маңызды рөл атқарды. [[Бірінші ұлы ояну]] қозғалысы діни өмірді жандандырып, [[Конгрегационалдық шіркеу|конгрегационалдық]], [[методизм|методистік]] және [[баптистер|баптистік]] шіркеулердің дамуына ықпал етті. Британдық емес отаршылардың арасында нидерланд [[кальвинизм|кальвинистері]], швед лютерандықтары, [[Пфальц]]тан шыққан меннониттер және амиштер болды.&lt;ref&gt;Patricia U. Bonomi, ''Under the Cope of Heaven: Religion, Society, and Politics in Colonial America'' (2003)&lt;/ref&gt; Нью-Йоркте 1654 жылдан бастап (қала әлі Жаңа Амстердам деп аталған кезде) еврей қауымы қалыптасқан болатын, ал 1655 жылдан бастап еврейлер кейін Пенсильванияға айналған аумаққа да қоныстана бастады.

== Тағы қараңыз ==
* [[Жаңа Англия отарлары]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Орталық отарлар]]
[[Санат:Он үш классика]]
[[Санат:Америкадағы бұрынғы британ отарлары мен протектораттары]]</text>
      <sha1>287sd2ndd2jhwy1vs642uyf2z22u8cn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сурет:Жаңаталап ауылы.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>788786</id>
    <revision>
      <id>3683613</id>
      <timestamp>2026-10-19T12:26:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = 1956 жылғы Жаңаталап ауылының көрінісі
| қайнары         = Атырау мұрағаты
| жасалған уақыты = 18.10.2026
| авторы          = Мағыпар Қуанов
}}

[[Санат:Атырау облысы]]</comment>
      <origin>3683613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="387" sha1="hf1l8kft822oxpnbkwb5gq1cw86wns9" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = 1956 жылғы Жаңаталап ауылының көрінісі
| қайнары         = Атырау мұрағаты
| жасалған уақыты = 18.10.2026
| авторы          = Мағыпар Қуанов
}}

[[Санат:Атырау облысы]]
== Лицензиялау ==
{{self|CC-Zero}}</text>
      <sha1>hf1l8kft822oxpnbkwb5gq1cw86wns9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сурет:Төкенов Доспай.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>788787</id>
    <revision>
      <id>3683620</id>
      <timestamp>2026-10-19T12:36:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = Төкенов Доспай
| қайнары         = Дамбы мәдениет үйі мұрағаты
| жасалған уақыты = 18.10.2026
| авторы          = Мағыпар Қуанов
}}</comment>
      <origin>3683620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="326" sha1="3n553f85e183yo5zi1o3ggd16spdhx0" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = Төкенов Доспай
| қайнары         = Дамбы мәдениет үйі мұрағаты
| жасалған уақыты = 18.10.2026
| авторы          = Мағыпар Қуанов
}}
== Лицензиялау ==
{{self|CC-Zero}}</text>
      <sha1>3n553f85e183yo5zi1o3ggd16spdhx0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Шығыс 91</title>
    <ns>3</ns>
    <id>788788</id>
    <revision>
      <id>3683622</id>
      <timestamp>2026-10-19T12:54:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3683622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="201" sha1="px37hnhqlqkajgoeudebwa1fslh6dwj" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Шығыс 91}}

-- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 17:54, 2026 ж. қазанның 19 (+05)</text>
      <sha1>px37hnhqlqkajgoeudebwa1fslh6dwj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:Шығыс 91</title>
    <ns>2</ns>
    <id>788790</id>
    <revision>
      <id>3683633</id>
      <timestamp>2026-10-19T13:13:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шығыс 91</username>
        <id>187264</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: Қатысушы — [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Глубокое ауданы]]ның тумасы. {{User:Box/Windows XP қолданушысы}}</comment>
      <origin>3683633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="174" sha1="l0t63ij4ev6r48wtxk2rmacu918i1j9" xml:space="preserve">Қатысушы — [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Глубокое ауданы]]ның тумасы.
{{User:Box/Windows XP қолданушысы}}</text>
      <sha1>l0t63ij4ev6r48wtxk2rmacu918i1j9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683662</id>
      <parentid>3683633</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T15:49:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шығыс 91</username>
        <id>187264</id>
      </contributor>
      <origin>3683662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="225" sha1="36updfcaiks0699kx8vp19aca9oj3hc" xml:space="preserve">Қатысушы — [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Глубокое ауданы]]ның тумасы.
{{User:Box/Андроидты қолданады}}
{{User:Box/Windows XP қолданушысы}}</text>
      <sha1>36updfcaiks0699kx8vp19aca9oj3hc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683665</id>
      <parentid>3683662</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T15:55:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шығыс 91</username>
        <id>187264</id>
      </contributor>
      <origin>3683665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="265" sha1="ffj18ruefvlvb7e9npp9qxugpgbsx61" xml:space="preserve">Қатысушы — [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Глубокое ауданы]]ның тумасы.
{{User:Box/Туған жері:ШҚО}}
{{User:Box/Андроидты қолданады}}
{{User:Box/Windows XP қолданушысы}}</text>
      <sha1>ffj18ruefvlvb7e9npp9qxugpgbsx61</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Aluarahymbai</title>
    <ns>3</ns>
    <id>788792</id>
    <revision>
      <id>3683656</id>
      <timestamp>2026-10-19T15:24:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3683656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="221" sha1="jabe0wvzihy3sfo9s5azyjkw7jp9uyq" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Aluarahymbai}}

-- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 20:24, 2026 ж. қазанның 19 (+05)</text>
      <sha1>jabe0wvzihy3sfo9s5azyjkw7jp9uyq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Sherhan daurenbay</title>
    <ns>3</ns>
    <id>788793</id>
    <revision>
      <id>3683660</id>
      <timestamp>2026-10-19T15:36:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3683660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="226" sha1="nrxdbv0fm2ft3gft9zej5zld41gmbhc" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Sherhan daurenbay}}

-- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 20:36, 2026 ж. қазанның 19 (+05)</text>
      <sha1>nrxdbv0fm2ft3gft9zej5zld41gmbhc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Odinammzh</title>
    <ns>3</ns>
    <id>788794</id>
    <revision>
      <id>3683663</id>
      <timestamp>2026-10-19T15:50:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3683663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="293" sha1="cisfowosscmb5fc35ux1ib8yg5qo0bm" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Odinammzh}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 20:50, 2026 ж. қазанның 19 (+05)</text>
      <sha1>cisfowosscmb5fc35ux1ib8yg5qo0bm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вянта</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788795</id>
    <revision>
      <id>3683716</id>
      <timestamp>2026-10-19T16:57:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Вянта''' ({{lang-lt|Venta}}) — [[Литва]]ның [[Шяуляй уезі]]ндегі қала, Вента староствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады.  == Дереккөздер == {{дереккөздер}}  [[Санат:Литва қалалары]]</comment>
      <origin>3683716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="319" sha1="9ork6e9cmb7hkssxzo4atlwyidbjyfy" xml:space="preserve">'''Вянта''' ({{lang-lt|Venta}}) — [[Литва]]ның [[Шяуляй уезі]]ндегі қала, Вента староствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>9ork6e9cmb7hkssxzo4atlwyidbjyfy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683718</id>
      <parentid>3683716</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T17:02:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3683718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="353" sha1="oj0mhwtal0h9e2r7mn5xtmyy5w8igk2" xml:space="preserve">'''Вянта''' ({{lang-lt|Venta}}) — [[Литва]]ның [[Шяуляй уезі]]ндегі қала, Вента староствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>oj0mhwtal0h9e2r7mn5xtmyy5w8igk2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683720</id>
      <parentid>3683718</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T17:05:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3683720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="616" sha1="qqmx48ap11trjuck9ky19tk3dskw7id" xml:space="preserve">'''Вянта''' ({{lang-lt|Venta}}) — [[Литва]]ның [[Шяуляй уезі]]ндегі қала, Вянта староствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Вента қаласының халқы 2 867 адамды құрады. Вента — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 66-шы орында тұр.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>qqmx48ap11trjuck9ky19tk3dskw7id</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683721</id>
      <parentid>3683720</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T17:09:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3683721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="802" sha1="0nvsshgl92d27fw62kp7airys8uogo3" xml:space="preserve">'''Вянта''' ({{lang-lt|Venta}}) — [[Литва]]ның [[Шяуляй уезі]]ндегі қала, Вянта староствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Вента қаласының халқы 2 867 адамды құрады. Вента — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 66-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-venta-11175.html|title=Население Вянта|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-19|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>0nvsshgl92d27fw62kp7airys8uogo3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683723</id>
      <parentid>3683721</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T17:12:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3683723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1073" sha1="ry9b24s0o63tkvfxv5tydegrpur131u" xml:space="preserve">'''Вянта''' ({{lang-lt|Venta}}) — [[Литва]]ның [[Шяуляй уезі]]ндегі қала, Вянта староствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Вента қаласының халқы 2 867 адамды құрады. Вента — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 66-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-venta-11175.html|title=Население Вянта|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-19|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала Вента өзенінің оң жағалауында, өзеннің иректелген тұсында, Эглесис өзенінің сағасынан алыс емес жерде орналасқан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>ry9b24s0o63tkvfxv5tydegrpur131u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683725</id>
      <parentid>3683723</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T17:14:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиялық орналасуы */</comment>
      <origin>3683725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1141" sha1="shc3nwubbkkbktzrfgjo82a8j08hwww" xml:space="preserve">'''Вянта''' ({{lang-lt|Venta}}) — [[Литва]]ның [[Шяуляй уезі]]ндегі қала, Вянта староствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Вента қаласының халқы 2 867 адамды құрады. Вента — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 66-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-venta-11175.html|title=Население Вянта|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-19|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала Вента өзенінің оң жағалауында, өзеннің иректелген тұсында, Эглесис өзенінің сағасынан алыс емес жерде орналасқан.
[[Векшняй]] қаласынан 12 км қашықтықта.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>shc3nwubbkkbktzrfgjo82a8j08hwww</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683726</id>
      <parentid>3683725</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T17:20:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3683726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1446" sha1="ef7aprgas4yzuesuq9o8v4a1i6fj6im" xml:space="preserve">'''Вянта''' ({{lang-lt|Venta}}) — [[Литва]]ның [[Шяуляй уезі]]ндегі қала, Вянта староствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Вента қаласының халқы 2 867 адамды құрады. Вента — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 66-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-venta-11175.html|title=Население Вянта|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-19|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала Вента өзенінің оң жағалауында, өзеннің иректелген тұсында, Эглесис өзенінің сағасынан алыс емес жерде орналасқан.
[[Векшняй]] қаласынан 12 км қашықтықта.

== Тарихы ==
1871 жылы Кайшядорис – Лиепая теміржолы салынғаннан кейін, Дабикине теміржол стансасы тұрғызылды. Уақыт өте келе, оның маңында шағын елді мекен пайда болды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>ef7aprgas4yzuesuq9o8v4a1i6fj6im</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683727</id>
      <parentid>3683726</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T17:24:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3683727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2149" sha1="puzaqj6l82s0z64k84l8hsc2o1h81a6" xml:space="preserve">'''Вянта''' ({{lang-lt|Venta}}) — [[Литва]]ның [[Шяуляй уезі]]ндегі қала, Вянта староствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Вента қаласының халқы 2 867 адамды құрады. Вента — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 66-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-venta-11175.html|title=Население Вянта|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-19|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала Вента өзенінің оң жағалауында, өзеннің иректелген тұсында, Эглесис өзенінің сағасынан алыс емес жерде орналасқан.
[[Векшняй]] қаласынан 12 км қашықтықта.

== Тарихы ==
1871 жылы Кайшядорис – Лиепая теміржолы салынғаннан кейін, Дабикине теміржол стансасы тұрғызылды. Уақыт өте келе, оның маңында шағын елді мекен пайда болды.
1966 жылы 30 желтоқсанда Баускас және Пурвяй II ауылдары біріктіріліп, Вента атты жұмысшы кенті құрылды. 1978 жылы 18 сәуірде ол қала үлгісіндегі кентке айналды (бұған дейін ол Литвадағы ең үлкен ауыл болған еді). 1991 жылға дейін ол КСРО құрамындағы Литва КСР-інің бөлігі болды. 1991 жылдан бастап ол Литваның құрамына кірді, ал 1995 жылы қала мәртебесін алды. Вентаның елтаңбасы 1999 жылы бекітілді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>puzaqj6l82s0z64k84l8hsc2o1h81a6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683729</id>
      <parentid>3683727</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T17:29:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3683729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2443" sha1="jmsukh3lzulgt41boqe5y41p87etvbx" xml:space="preserve">'''Вянта''' ({{lang-lt|Venta}}) — [[Литва]]ның [[Шяуляй уезі]]ндегі қала, Вянта староствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Вента қаласының халқы 2 867 адамды құрады. Вента — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 66-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-venta-11175.html|title=Население Вянта|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-19|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала Вента өзенінің оң жағалауында, өзеннің иректелген тұсында, Эглесис өзенінің сағасынан алыс емес жерде орналасқан.
[[Векшняй]] қаласынан 12 км қашықтықта.

== Тарихы ==
1871 жылы Кайшядорис – Лиепая теміржолы салынғаннан кейін, Дабикине теміржол стансасы тұрғызылды. Уақыт өте келе, оның маңында шағын елді мекен пайда болды.
1966 жылы 30 желтоқсанда Баускас және Пурвяй II ауылдары біріктіріліп, Вента атты жұмысшы кенті құрылды. 1978 жылы 18 сәуірде ол қала үлгісіндегі кентке айналды (бұған дейін ол Литвадағы ең үлкен ауыл болған еді). 1991 жылға дейін ол КСРО құрамындағы Литва КСР-інің бөлігі болды. 1991 жылдан бастап ол Литваның құрамына кірді, ал 1995 жылы қала мәртебесін алды. Вентаның елтаңбасы 1999 жылы бекітілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қала маңындағы аймақ әктасқа бай. Бұл ресурс әк, силикат кірпіш және шифер өндіретін кәсіпорындардың құрылуына негіз болды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>jmsukh3lzulgt41boqe5y41p87etvbx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683730</id>
      <parentid>3683729</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T17:33:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру</comment>
      <origin>3683730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2712" sha1="res3hvyhhvxswrwd9nxpyacuhttyj7f" xml:space="preserve">'''Вянта''' ({{lang-lt|Venta}}) — [[Литва]]ның [[Шяуляй уезі]]ндегі қала, Вянта староствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Вента қаласының халқы 2 867 адамды құрады. Вента — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 66-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-venta-11175.html|title=Население Вянта|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-19|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала Вента өзенінің оң жағалауында, өзеннің иректелген тұсында, Эглесис өзенінің сағасынан алыс емес жерде орналасқан.
[[Векшняй]] қаласынан 12 км қашықтықта.

== Тарихы ==
1871 жылы Кайшядорис – Лиепая теміржолы салынғаннан кейін, Дабикине теміржол стансасы тұрғызылды. Уақыт өте келе, оның маңында шағын елді мекен пайда болды.
1966 жылы 30 желтоқсанда Баускас және Пурвяй II ауылдары біріктіріліп, Вента атты жұмысшы кенті құрылды. 1978 жылы 18 сәуірде ол қала үлгісіндегі кентке айналды (бұған дейін ол Литвадағы ең үлкен ауыл болған еді). 1991 жылға дейін ол КСРО құрамындағы Литва КСР-інің бөлігі болды. 1991 жылдан бастап ол Литваның құрамына кірді, ал 1995 жылы қала мәртебесін алды. Вентаның елтаңбасы 1999 жылы бекітілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қала маңындағы аймақ әктасқа бай. Бұл ресурс әк, силикат кірпіш және шифер өндіретін кәсіпорындардың құрылуына негіз болды.
Білім беру мекемелерінен Вента гимназиясы, Вента музыка мектебі, Вента гимназиясының «Бержелис» (Berželis) мектепке дейінгі бөлімшесі жұмыс жасайды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>res3hvyhhvxswrwd9nxpyacuhttyj7f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683731</id>
      <parentid>3683730</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T17:34:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, толықтыру</comment>
      <origin>3683731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5091" sha1="q4q116h0q0yad0jp9vrto3ra96c4rv1" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = 
 |қазақша атауы           = 
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Venta}}
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Вянта''' ({{lang-lt|Venta}}) — [[Литва]]ның [[Шяуляй уезі]]ндегі қала, Вянта староствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Вента қаласының халқы 2 867 адамды құрады. Вента — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 66-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-venta-11175.html|title=Население Вянта|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-19|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала Вента өзенінің оң жағалауында, өзеннің иректелген тұсында, Эглесис өзенінің сағасынан алыс емес жерде орналасқан.
[[Векшняй]] қаласынан 12 км қашықтықта.

== Тарихы ==
1871 жылы Кайшядорис – Лиепая теміржолы салынғаннан кейін, Дабикине теміржол стансасы тұрғызылды. Уақыт өте келе, оның маңында шағын елді мекен пайда болды.
1966 жылы 30 желтоқсанда Баускас және Пурвяй II ауылдары біріктіріліп, Вента атты жұмысшы кенті құрылды. 1978 жылы 18 сәуірде ол қала үлгісіндегі кентке айналды (бұған дейін ол Литвадағы ең үлкен ауыл болған еді). 1991 жылға дейін ол КСРО құрамындағы Литва КСР-інің бөлігі болды. 1991 жылдан бастап ол Литваның құрамына кірді, ал 1995 жылы қала мәртебесін алды. Вентаның елтаңбасы 1999 жылы бекітілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қала маңындағы аймақ әктасқа бай. Бұл ресурс әк, силикат кірпіш және шифер өндіретін кәсіпорындардың құрылуына негіз болды.
Білім беру мекемелерінен Вента гимназиясы, Вента музыка мектебі, Вента гимназиясының «Бержелис» (Berželis) мектепке дейінгі бөлімшесі жұмыс жасайды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>q4q116h0q0yad0jp9vrto3ra96c4rv1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683732</id>
      <parentid>3683731</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T17:34:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3683732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5109" sha1="51caxopiugm3cvofmbibwax5ebcg9sk" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Вянта
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Venta}}
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Вянта''' ({{lang-lt|Venta}}) — [[Литва]]ның [[Шяуляй уезі]]ндегі қала, Вянта староствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Вента қаласының халқы 2 867 адамды құрады. Вента — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 66-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-venta-11175.html|title=Население Вянта|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-19|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала Вента өзенінің оң жағалауында, өзеннің иректелген тұсында, Эглесис өзенінің сағасынан алыс емес жерде орналасқан.
[[Векшняй]] қаласынан 12 км қашықтықта.

== Тарихы ==
1871 жылы Кайшядорис – Лиепая теміржолы салынғаннан кейін, Дабикине теміржол стансасы тұрғызылды. Уақыт өте келе, оның маңында шағын елді мекен пайда болды.
1966 жылы 30 желтоқсанда Баускас және Пурвяй II ауылдары біріктіріліп, Вента атты жұмысшы кенті құрылды. 1978 жылы 18 сәуірде ол қала үлгісіндегі кентке айналды (бұған дейін ол Литвадағы ең үлкен ауыл болған еді). 1991 жылға дейін ол КСРО құрамындағы Литва КСР-інің бөлігі болды. 1991 жылдан бастап ол Литваның құрамына кірді, ал 1995 жылы қала мәртебесін алды. Вентаның елтаңбасы 1999 жылы бекітілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қала маңындағы аймақ әктасқа бай. Бұл ресурс әк, силикат кірпіш және шифер өндіретін кәсіпорындардың құрылуына негіз болды.
Білім беру мекемелерінен Вента гимназиясы, Вента музыка мектебі, Вента гимназиясының «Бержелис» (Berželis) мектепке дейінгі бөлімшесі жұмыс жасайды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>51caxopiugm3cvofmbibwax5ebcg9sk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683733</id>
      <parentid>3683732</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T17:35:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3683733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5130" sha1="sdyt6ihhfgvjb3zjroxjp77nt9qb6fl" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Вянта
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Venta}}
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =11 |lat_sec =30 
  |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =42 |lon_sec =00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Вянта''' ({{lang-lt|Venta}}) — [[Литва]]ның [[Шяуляй уезі]]ндегі қала, Вянта староствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Вента қаласының халқы 2 867 адамды құрады. Вента — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 66-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-venta-11175.html|title=Население Вянта|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-19|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала Вента өзенінің оң жағалауында, өзеннің иректелген тұсында, Эглесис өзенінің сағасынан алыс емес жерде орналасқан.
[[Векшняй]] қаласынан 12 км қашықтықта.

== Тарихы ==
1871 жылы Кайшядорис – Лиепая теміржолы салынғаннан кейін, Дабикине теміржол стансасы тұрғызылды. Уақыт өте келе, оның маңында шағын елді мекен пайда болды.
1966 жылы 30 желтоқсанда Баускас және Пурвяй II ауылдары біріктіріліп, Вента атты жұмысшы кенті құрылды. 1978 жылы 18 сәуірде ол қала үлгісіндегі кентке айналды (бұған дейін ол Литвадағы ең үлкен ауыл болған еді). 1991 жылға дейін ол КСРО құрамындағы Литва КСР-інің бөлігі болды. 1991 жылдан бастап ол Литваның құрамына кірді, ал 1995 жылы қала мәртебесін алды. Вентаның елтаңбасы 1999 жылы бекітілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қала маңындағы аймақ әктасқа бай. Бұл ресурс әк, силикат кірпіш және шифер өндіретін кәсіпорындардың құрылуына негіз болды.
Білім беру мекемелерінен Вента гимназиясы, Вента музыка мектебі, Вента гимназиясының «Бержелис» (Berželis) мектепке дейінгі бөлімшесі жұмыс жасайды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>sdyt6ihhfgvjb3zjroxjp77nt9qb6fl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683735</id>
      <parentid>3683733</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T17:36:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3683735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5152" sha1="5twtc4cdri8d8fg25f2mvh2voaazbai" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Вянта
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Venta}}
 |сурет                   = Venta music school.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =11 |lat_sec =30 
  |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =42 |lon_sec =00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Вянта''' ({{lang-lt|Venta}}) — [[Литва]]ның [[Шяуляй уезі]]ндегі қала, Вянта староствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Вента қаласының халқы 2 867 адамды құрады. Вента — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 66-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-venta-11175.html|title=Население Вянта|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-19|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала Вента өзенінің оң жағалауында, өзеннің иректелген тұсында, Эглесис өзенінің сағасынан алыс емес жерде орналасқан.
[[Векшняй]] қаласынан 12 км қашықтықта.

== Тарихы ==
1871 жылы Кайшядорис – Лиепая теміржолы салынғаннан кейін, Дабикине теміржол стансасы тұрғызылды. Уақыт өте келе, оның маңында шағын елді мекен пайда болды.
1966 жылы 30 желтоқсанда Баускас және Пурвяй II ауылдары біріктіріліп, Вента атты жұмысшы кенті құрылды. 1978 жылы 18 сәуірде ол қала үлгісіндегі кентке айналды (бұған дейін ол Литвадағы ең үлкен ауыл болған еді). 1991 жылға дейін ол КСРО құрамындағы Литва КСР-інің бөлігі болды. 1991 жылдан бастап ол Литваның құрамына кірді, ал 1995 жылы қала мәртебесін алды. Вентаның елтаңбасы 1999 жылы бекітілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қала маңындағы аймақ әктасқа бай. Бұл ресурс әк, силикат кірпіш және шифер өндіретін кәсіпорындардың құрылуына негіз болды.
Білім беру мекемелерінен Вента гимназиясы, Вента музыка мектебі, Вента гимназиясының «Бержелис» (Berželis) мектепке дейінгі бөлімшесі жұмыс жасайды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>5twtc4cdri8d8fg25f2mvh2voaazbai</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683736</id>
      <parentid>3683735</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T17:37:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3683736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5169" sha1="iv095nevalqupd0vsoi1dsarol6ttq1" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Вянта
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Venta}}
 |сурет                   = Venta music school.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = Flag of Venta.gif
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =11 |lat_sec =30 
  |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =42 |lon_sec =00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Вянта''' ({{lang-lt|Venta}}) — [[Литва]]ның [[Шяуляй уезі]]ндегі қала, Вянта староствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Вента қаласының халқы 2 867 адамды құрады. Вента — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 66-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-venta-11175.html|title=Население Вянта|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-19|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала Вента өзенінің оң жағалауында, өзеннің иректелген тұсында, Эглесис өзенінің сағасынан алыс емес жерде орналасқан.
[[Векшняй]] қаласынан 12 км қашықтықта.

== Тарихы ==
1871 жылы Кайшядорис – Лиепая теміржолы салынғаннан кейін, Дабикине теміржол стансасы тұрғызылды. Уақыт өте келе, оның маңында шағын елді мекен пайда болды.
1966 жылы 30 желтоқсанда Баускас және Пурвяй II ауылдары біріктіріліп, Вента атты жұмысшы кенті құрылды. 1978 жылы 18 сәуірде ол қала үлгісіндегі кентке айналды (бұған дейін ол Литвадағы ең үлкен ауыл болған еді). 1991 жылға дейін ол КСРО құрамындағы Литва КСР-інің бөлігі болды. 1991 жылдан бастап ол Литваның құрамына кірді, ал 1995 жылы қала мәртебесін алды. Вентаның елтаңбасы 1999 жылы бекітілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қала маңындағы аймақ әктасқа бай. Бұл ресурс әк, силикат кірпіш және шифер өндіретін кәсіпорындардың құрылуына негіз болды.
Білім беру мекемелерінен Вента гимназиясы, Вента музыка мектебі, Вента гимназиясының «Бержелис» (Berželis) мектепке дейінгі бөлімшесі жұмыс жасайды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>iv095nevalqupd0vsoi1dsarol6ttq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683737</id>
      <parentid>3683736</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T17:37:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3683737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5182" sha1="3rj4e3el5xb0ojcvvvf5l7vg20pk593" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Вянта
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Venta}}
 |сурет                   = Venta music school.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Venta COA.gif
 |ту                      = Flag of Venta.gif
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =11 |lat_sec =30 
  |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =42 |lon_sec =00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Вянта''' ({{lang-lt|Venta}}) — [[Литва]]ның [[Шяуляй уезі]]ндегі қала, Вянта староствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Вента қаласының халқы 2 867 адамды құрады. Вента — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 66-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-venta-11175.html|title=Население Вянта|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-19|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала Вента өзенінің оң жағалауында, өзеннің иректелген тұсында, Эглесис өзенінің сағасынан алыс емес жерде орналасқан.
[[Векшняй]] қаласынан 12 км қашықтықта.

== Тарихы ==
1871 жылы Кайшядорис – Лиепая теміржолы салынғаннан кейін, Дабикине теміржол стансасы тұрғызылды. Уақыт өте келе, оның маңында шағын елді мекен пайда болды.
1966 жылы 30 желтоқсанда Баускас және Пурвяй II ауылдары біріктіріліп, Вента атты жұмысшы кенті құрылды. 1978 жылы 18 сәуірде ол қала үлгісіндегі кентке айналды (бұған дейін ол Литвадағы ең үлкен ауыл болған еді). 1991 жылға дейін ол КСРО құрамындағы Литва КСР-інің бөлігі болды. 1991 жылдан бастап ол Литваның құрамына кірді, ал 1995 жылы қала мәртебесін алды. Вентаның елтаңбасы 1999 жылы бекітілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қала маңындағы аймақ әктасқа бай. Бұл ресурс әк, силикат кірпіш және шифер өндіретін кәсіпорындардың құрылуына негіз болды.
Білім беру мекемелерінен Вента гимназиясы, Вента музыка мектебі, Вента гимназиясының «Бержелис» (Berželis) мектепке дейінгі бөлімшесі жұмыс жасайды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>3rj4e3el5xb0ojcvvvf5l7vg20pk593</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683738</id>
      <parentid>3683737</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T17:38:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3683738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5211" sha1="s13mkjb8gbi5p013po523z8ztti13gu" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Вянта
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Venta}}
 |сурет                   = Venta music school.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Venta COA.gif
 |ту                      = Flag of Venta.gif
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =11 |lat_sec =30 
  |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =42 |lon_sec =00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Шяуляй уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Вянта''' ({{lang-lt|Venta}}) — [[Литва]]ның [[Шяуляй уезі]]ндегі қала, Вянта староствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Вента қаласының халқы 2 867 адамды құрады. Вента — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 66-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-venta-11175.html|title=Население Вянта|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-19|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала Вента өзенінің оң жағалауында, өзеннің иректелген тұсында, Эглесис өзенінің сағасынан алыс емес жерде орналасқан.
[[Векшняй]] қаласынан 12 км қашықтықта.

== Тарихы ==
1871 жылы Кайшядорис – Лиепая теміржолы салынғаннан кейін, Дабикине теміржол стансасы тұрғызылды. Уақыт өте келе, оның маңында шағын елді мекен пайда болды.
1966 жылы 30 желтоқсанда Баускас және Пурвяй II ауылдары біріктіріліп, Вента атты жұмысшы кенті құрылды. 1978 жылы 18 сәуірде ол қала үлгісіндегі кентке айналды (бұған дейін ол Литвадағы ең үлкен ауыл болған еді). 1991 жылға дейін ол КСРО құрамындағы Литва КСР-інің бөлігі болды. 1991 жылдан бастап ол Литваның құрамына кірді, ал 1995 жылы қала мәртебесін алды. Вентаның елтаңбасы 1999 жылы бекітілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қала маңындағы аймақ әктасқа бай. Бұл ресурс әк, силикат кірпіш және шифер өндіретін кәсіпорындардың құрылуына негіз болды.
Білім беру мекемелерінен Вента гимназиясы, Вента музыка мектебі, Вента гимназиясының «Бержелис» (Berželis) мектепке дейінгі бөлімшесі жұмыс жасайды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>s13mkjb8gbi5p013po523z8ztti13gu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683739</id>
      <parentid>3683738</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T17:39:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3683739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5227" sha1="khkku8a0dp4j60mm3frswmb2kj1djj4" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Вянта
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Venta}}
 |сурет                   = Venta music school.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Venta COA.gif
 |ту                      = Flag of Venta.gif
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =11 |lat_sec =30 
  |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =42 |lon_sec =00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Шяуляй уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 3,45
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Venta (city)
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Вянта''' ({{lang-lt|Venta}}) — [[Литва]]ның [[Шяуляй уезі]]ндегі қала, Вянта староствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Вента қаласының халқы 2 867 адамды құрады. Вента — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 66-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-venta-11175.html|title=Население Вянта|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-19|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала Вента өзенінің оң жағалауында, өзеннің иректелген тұсында, Эглесис өзенінің сағасынан алыс емес жерде орналасқан.
[[Векшняй]] қаласынан 12 км қашықтықта.

== Тарихы ==
1871 жылы Кайшядорис – Лиепая теміржолы салынғаннан кейін, Дабикине теміржол стансасы тұрғызылды. Уақыт өте келе, оның маңында шағын елді мекен пайда болды.
1966 жылы 30 желтоқсанда Баускас және Пурвяй II ауылдары біріктіріліп, Вента атты жұмысшы кенті құрылды. 1978 жылы 18 сәуірде ол қала үлгісіндегі кентке айналды (бұған дейін ол Литвадағы ең үлкен ауыл болған еді). 1991 жылға дейін ол КСРО құрамындағы Литва КСР-інің бөлігі болды. 1991 жылдан бастап ол Литваның құрамына кірді, ал 1995 жылы қала мәртебесін алды. Вентаның елтаңбасы 1999 жылы бекітілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қала маңындағы аймақ әктасқа бай. Бұл ресурс әк, силикат кірпіш және шифер өндіретін кәсіпорындардың құрылуына негіз болды.
Білім беру мекемелерінен Вента гимназиясы, Вента музыка мектебі, Вента гимназиясының «Бержелис» (Berželis) мектепке дейінгі бөлімшесі жұмыс жасайды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>khkku8a0dp4j60mm3frswmb2kj1djj4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683740</id>
      <parentid>3683739</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T17:40:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3683740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5248" sha1="ak0xanjiwtcflleebi0p3fq6b9kvlav" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Вянта
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Venta}}
 |сурет                   = Venta music school.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Venta COA.gif
 |ту                      = Flag of Venta.gif
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =11 |lat_sec =30 
  |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =42 |lon_sec =00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Шяуляй уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 3,45
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +370 425
 |пошта индексі           = LT-85019
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Venta (city)
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Вянта''' ({{lang-lt|Venta}}) — [[Литва]]ның [[Шяуляй уезі]]ндегі қала, Вянта староствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Вента қаласының халқы 2 867 адамды құрады. Вента — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 66-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-venta-11175.html|title=Население Вянта|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-19|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала Вента өзенінің оң жағалауында, өзеннің иректелген тұсында, Эглесис өзенінің сағасынан алыс емес жерде орналасқан.
[[Векшняй]] қаласынан 12 км қашықтықта.

== Тарихы ==
1871 жылы Кайшядорис – Лиепая теміржолы салынғаннан кейін, Дабикине теміржол стансасы тұрғызылды. Уақыт өте келе, оның маңында шағын елді мекен пайда болды.
1966 жылы 30 желтоқсанда Баускас және Пурвяй II ауылдары біріктіріліп, Вента атты жұмысшы кенті құрылды. 1978 жылы 18 сәуірде ол қала үлгісіндегі кентке айналды (бұған дейін ол Литвадағы ең үлкен ауыл болған еді). 1991 жылға дейін ол КСРО құрамындағы Литва КСР-інің бөлігі болды. 1991 жылдан бастап ол Литваның құрамына кірді, ал 1995 жылы қала мәртебесін алды. Вентаның елтаңбасы 1999 жылы бекітілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қала маңындағы аймақ әктасқа бай. Бұл ресурс әк, силикат кірпіш және шифер өндіретін кәсіпорындардың құрылуына негіз болды.
Білім беру мекемелерінен Вента гимназиясы, Вента музыка мектебі, Вента гимназиясының «Бержелис» (Berželis) мектепке дейінгі бөлімшесі жұмыс жасайды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>ak0xanjiwtcflleebi0p3fq6b9kvlav</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683741</id>
      <parentid>3683740</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T17:41:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3683741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5257" sha1="4qc8x82d9bipgm9zfnywei1bnwyjgw8" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Вянта
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Venta}}
 |сурет                   = Venta music school.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Venta COA.gif
 |ту                      = Flag of Venta.gif
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =11 |lat_sec =30 
  |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =42 |lon_sec =00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Шяуляй уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 3,45
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2 867
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +370 425
 |пошта индексі           = LT-85019
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Venta (city)
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Вянта''' ({{lang-lt|Venta}}) — [[Литва]]ның [[Шяуляй уезі]]ндегі қала, Вянта староствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Вента қаласының халқы 2 867 адамды құрады. Вента — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 66-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-venta-11175.html|title=Население Вянта|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-19|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала Вента өзенінің оң жағалауында, өзеннің иректелген тұсында, Эглесис өзенінің сағасынан алыс емес жерде орналасқан.
[[Векшняй]] қаласынан 12 км қашықтықта.

== Тарихы ==
1871 жылы Кайшядорис – Лиепая теміржолы салынғаннан кейін, Дабикине теміржол стансасы тұрғызылды. Уақыт өте келе, оның маңында шағын елді мекен пайда болды.
1966 жылы 30 желтоқсанда Баускас және Пурвяй II ауылдары біріктіріліп, Вента атты жұмысшы кенті құрылды. 1978 жылы 18 сәуірде ол қала үлгісіндегі кентке айналды (бұған дейін ол Литвадағы ең үлкен ауыл болған еді). 1991 жылға дейін ол КСРО құрамындағы Литва КСР-інің бөлігі болды. 1991 жылдан бастап ол Литваның құрамына кірді, ал 1995 жылы қала мәртебесін алды. Вентаның елтаңбасы 1999 жылы бекітілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қала маңындағы аймақ әктасқа бай. Бұл ресурс әк, силикат кірпіш және шифер өндіретін кәсіпорындардың құрылуына негіз болды.
Білім беру мекемелерінен Вента гимназиясы, Вента музыка мектебі, Вента гимназиясының «Бержелис» (Berželis) мектепке дейінгі бөлімшесі жұмыс жасайды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>4qc8x82d9bipgm9zfnywei1bnwyjgw8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683742</id>
      <parentid>3683741</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T17:42:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3683742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5265" sha1="0qksoz0o257dm2mpyi1ky5s1mfrgfqj" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Вянта
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Venta}}
 |сурет                   = Venta music school.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Venta COA.gif
 |ту                      = Flag of Venta.gif
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =11 |lat_sec =30 
  |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =42 |lon_sec =00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Шяуляй уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1966	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1995
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 3,45
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2 867
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +370 425
 |пошта индексі           = LT-85019
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Venta (city)
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Вянта''' ({{lang-lt|Venta}}) — [[Литва]]ның [[Шяуляй уезі]]ндегі қала, Вянта староствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Вента қаласының халқы 2 867 адамды құрады. Вента — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 66-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-venta-11175.html|title=Население Вянта|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-19|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала Вента өзенінің оң жағалауында, өзеннің иректелген тұсында, Эглесис өзенінің сағасынан алыс емес жерде орналасқан.
[[Векшняй]] қаласынан 12 км қашықтықта.

== Тарихы ==
1871 жылы Кайшядорис – Лиепая теміржолы салынғаннан кейін, Дабикине теміржол стансасы тұрғызылды. Уақыт өте келе, оның маңында шағын елді мекен пайда болды.
1966 жылы 30 желтоқсанда Баускас және Пурвяй II ауылдары біріктіріліп, Вента атты жұмысшы кенті құрылды. 1978 жылы 18 сәуірде ол қала үлгісіндегі кентке айналды (бұған дейін ол Литвадағы ең үлкен ауыл болған еді). 1991 жылға дейін ол КСРО құрамындағы Литва КСР-інің бөлігі болды. 1991 жылдан бастап ол Литваның құрамына кірді, ал 1995 жылы қала мәртебесін алды. Вентаның елтаңбасы 1999 жылы бекітілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қала маңындағы аймақ әктасқа бай. Бұл ресурс әк, силикат кірпіш және шифер өндіретін кәсіпорындардың құрылуына негіз болды.
Білім беру мекемелерінен Вента гимназиясы, Вента музыка мектебі, Вента гимназиясының «Бержелис» (Berželis) мектепке дейінгі бөлімшесі жұмыс жасайды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>0qksoz0o257dm2mpyi1ky5s1mfrgfqj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683743</id>
      <parentid>3683742</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T17:43:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3683743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5268" sha1="lden2334bjdwmtm6pef9wb2cqay8pza" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Вянта
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Venta}}
 |сурет                   = Venta music school.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Venta COA.gif
 |ту                      = Flag of Venta.gif
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =11 |lat_sec =30 
  |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =42 |lon_sec =00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Шяуляй уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1966	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1995
 |жер аумағы              = 3,45 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 84
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2 867
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +370 425
 |пошта индексі           = LT-85019
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Venta (city)
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Вянта''' ({{lang-lt|Venta}}) — [[Литва]]ның [[Шяуляй уезі]]ндегі қала, Вянта староствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Вента қаласының халқы 2 867 адамды құрады. Вента — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 66-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-venta-11175.html|title=Население Вянта|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-19|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала Вента өзенінің оң жағалауында, өзеннің иректелген тұсында, Эглесис өзенінің сағасынан алыс емес жерде орналасқан.
[[Векшняй]] қаласынан 12 км қашықтықта.

== Тарихы ==
1871 жылы Кайшядорис – Лиепая теміржолы салынғаннан кейін, Дабикине теміржол стансасы тұрғызылды. Уақыт өте келе, оның маңында шағын елді мекен пайда болды.
1966 жылы 30 желтоқсанда Баускас және Пурвяй II ауылдары біріктіріліп, Вента атты жұмысшы кенті құрылды. 1978 жылы 18 сәуірде ол қала үлгісіндегі кентке айналды (бұған дейін ол Литвадағы ең үлкен ауыл болған еді). 1991 жылға дейін ол КСРО құрамындағы Литва КСР-інің бөлігі болды. 1991 жылдан бастап ол Литваның құрамына кірді, ал 1995 жылы қала мәртебесін алды. Вентаның елтаңбасы 1999 жылы бекітілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қала маңындағы аймақ әктасқа бай. Бұл ресурс әк, силикат кірпіш және шифер өндіретін кәсіпорындардың құрылуына негіз болды.
Білім беру мекемелерінен Вента гимназиясы, Вента музыка мектебі, Вента гимназиясының «Бержелис» (Berželis) мектепке дейінгі бөлімшесі жұмыс жасайды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>lden2334bjdwmtm6pef9wb2cqay8pza</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683744</id>
      <parentid>3683743</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T17:46:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3683744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5360" sha1="gp0aa8y0fsp9iuaelnt9bbb8cernjwc" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Вянта
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Venta}}
 |сурет                   = Venta music school.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Venta COA.gif
 |ту                      = Flag of Venta.gif
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =11 |lat_sec =30 
  |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =42 |lon_sec =00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Шяуляй уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1966	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1995
 |жер аумағы              = 3,45 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 84
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2 867
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +370 425
 |пошта индексі           = LT-85019
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Venta (city)
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Вянта''' ({{lang-lt|Venta}}) — [[Литва]]ның [[Шяуляй уезі]]ндегі қала, Вянта староствосының әкімшілік орталығы қызметін атқарады. 2026 жылғы жағдай бойынша, Вента қаласының халқы 2 867 адамды құрады. Вента — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 66-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-venta-11175.html|title=Население Вянта|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-19|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Қала Вента өзенінің оң жағалауында, өзеннің иректелген тұсында, Эглесис өзенінің сағасынан алыс емес жерде орналасқан.
[[Векшняй]] қаласынан 12 км қашықтықта.
[[Сурет:Ventos baznycia.2009-05-05.jpg|нобай|солға|200px|Костел]]      
== Тарихы ==
1871 жылы Кайшядорис – Лиепая теміржолы салынғаннан кейін, Дабикине теміржол стансасы тұрғызылды. Уақыт өте келе, оның маңында шағын елді мекен пайда болды.
1966 жылы 30 желтоқсанда Баускас және Пурвяй II ауылдары біріктіріліп, Вента атты жұмысшы кенті құрылды. 1978 жылы 18 сәуірде ол қала үлгісіндегі кентке айналды (бұған дейін ол Литвадағы ең үлкен ауыл болған еді). 1991 жылға дейін ол КСРО құрамындағы Литва КСР-інің бөлігі болды. 1991 жылдан бастап ол Литваның құрамына кірді, ал 1995 жылы қала мәртебесін алды. Вентаның елтаңбасы 1999 жылы бекітілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қала маңындағы аймақ әктасқа бай. Бұл ресурс әк, силикат кірпіш және шифер өндіретін кәсіпорындардың құрылуына негіз болды.
Білім беру мекемелерінен Вента гимназиясы, Вента музыка мектебі, Вента гимназиясының «Бержелис» (Berželis) мектепке дейінгі бөлімшесі жұмыс жасайды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>gp0aa8y0fsp9iuaelnt9bbb8cernjwc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Орталық отарлар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>788796</id>
    <revision>
      <id>3683717</id>
      <timestamp>2026-10-19T16:58:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Америкадағы бұрынғы британ отарлары мен протектораттары]] [[Санат:Орта Атлантика штаттары]] [[Санат:Он үш отар тарихы]]</comment>
      <origin>3683717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="227" sha1="oahkvaphgny4wx1zpxkkfyw7syrxdqu" xml:space="preserve">[[Санат:Америкадағы бұрынғы британ отарлары мен протектораттары]]
[[Санат:Орта Атлантика штаттары]]
[[Санат:Он үш отар тарихы]]</text>
      <sha1>oahkvaphgny4wx1zpxkkfyw7syrxdqu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Святослав Анатольевич Заиц</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788797</id>
    <revision>
      <id>3683745</id>
      <timestamp>2026-10-19T17:54:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер  | түс                  = &lt;!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын |  швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --&gt;  | Қазақша есімі        = Святослав Заиц  | Шынайы есімі         = {{lang-uk|Святослав Заїць}}...</comment>
      <origin>3683745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8480" sha1="eyga2u1wdti55jokatt74ryu4ovrl29" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = &lt;!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | 
швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --&gt;
 | Қазақша есімі        = Святослав Заиц
 | Шынайы есімі         = {{lang-uk|Святослав Заїць}}
 | Суреті               = General Svyatoslav Zaits (2026).jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Ресми портреті, 2026
 | Титулы               = [[Украина Құрлықтағы әскерлері]]нің қолбасшысы
 | Ту                   = Ensign of the Ukrainian Ground Forces.svg
 | Ту2                  = Emblem of the Ukrainian Ground Forces.svg
 | Басқара бастады      = 2 қыркүйек 2026 жылдан бастап
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]
 | Ізашары              = [[Геннадий Николаевич Шаповалов|Геннадий Шаповалов]]
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Титулы_5             = 
 | Ту_5                 = 
 | Ту2_5                = 
 | Басқара бастады_5    = 
 | Басқаруын аяқтады_5  = 
 | Ізашары_5            = 
 | Ізбасары_5           = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = 
 | Атағы                = [[Сурет:Погон бригадного генерала ЗСУ (2020).svg|15px]] [[бригада генералы]]
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = {{байрақ|Украина}}
 | Әскер түрі           = {{flagicon image|Flag of the Ukrainian Air Assault Forces.svg|border}} [[Украина десант-шабуыл әскерлері]] (бастапқыда)
 | Шайқасы              = [[Орыс-украин соғысы]]
 | Басқарды             = {{ublist
  |{{flagicon image|Ensign of the Ukrainian Ground Forces.svg|border}} [[Украина Құрлықтағы әскерлері]]
  |{{flagicon image|20th Army Corps.png}} [[20-армия корпусы (Украина)|20-армия корпусы]]
}}
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = {{Қатар
  |{{I дәрежелі Богдан Хмельницкий ордені (Украина)}}
  |{{II дәрежелі Богдан Хмельницкий ордені (Украина)}}
}}
{{Қатар
  |{{III дәрежелі Богдан Хмельницкий ордені (Украина)}}
  |{{Украинаға әскери қызметі үшін медаль}}
}}
}}
[[Бригада генералы]] '''Святослав Анатольевич Заиц''' ({{lang-uk|Святослав Анатолійович Заїць}}) — украин әскери қайраткері, 2026 жылғы 2 қыркүйектен бергі [[Украина Құрлықтағы әскерлері]]нің қолбасшысы.

== Өмірбаяны ==
Заиц [[Украина десант-шабуыл әскерлері]]нде қызмет етті. 2014 жылы [[Ресей]] [[Қырым]]ды [[Қырым аннексиясы|аннексиялады]] да, Заиц [[25-жеке әуе-десант бригадасы]]на жіберілді, Қырым түбегін қорғау кезінде шамамен 100 адамнан тұратын бөлімшені басқарды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Zelenskyy appoints Sviatoslav Zaiets commander of Ukraine’s Ground Forces |url=https://english.nv.ua/nation/zelenskyy-appoints-gen-sviatoslav-zaiets-commander-of-ukraine-s-ground-forces-50637888.html |accessdate=2026-09-28 |publisher=NV |language=en}}&lt;/ref&gt;

Кейін ол Әуе-десант әскерлерінің 8-корпусының және одан соң [[20-армия корпусы (Украина)|20-армия корпусы]]ның штаб бастығы әрі қолбасшының орынбасары қызметтерін атқарды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-09-02 |title=Zelenskyy appoints Sviatoslav Zaiets commander of Ukraine's Ground Forces |url=https://hromadske.ua/en/viyskovi/270393-zelenskyy-appoints-sviatoslav-zaiets-commander-of-ukraines-ground-forces |accessdate=2026-09-28 |publisher=[[Громадське]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

2024 жылы Заиц бүкіл Украина әуе-десанттық операцияларының оқу-жаттығу даярлығына жауапты қолбасшы қызметін де атқарды. 2026 жылы ол [[20-армия корпусы (Украина)|20-армия корпусы]]ның қолбасшысы болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-09-02 |title=Zelenskyy has appointed a new commander of the Ukrainian Armed Forces' Land Forces {{!}} Censor.NET |url=https://censor.net/en/news/4021407/zelenskyy-has-appointed-a-new-commander-of-the-ukrainian-armed-forces-land-forces |accessdate=2026-09-28 |work=censor.net |language=en}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 2 қыркүйекте [[Украина президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]] Заицты [[Украина Құрлықтағы әскерлері]]нің қолбасшысы етіп тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-09-02 |title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №853/2026: Про призначення С.Заїця командувачем Сухопутних військ Збройних Сил України |url=https://president.gov.ua/documents/8532026-61381 |date=2026-10-19 |publisher=[[Украина президенті]]нің ресми сайты |author=[[Владимир Александрович Зеленский|Зеленский, Владимир]] |language=uk}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары және атақтары ==
2015 жылы Заиц [[Украинаға әскери қызметі үшін медаль]]мен наградталды.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Заїць Святослав |url=https://file.liga.net/ua/persons/zaits-svyatoslav |accessdate=2026-09-28 |work=LIGA.net |language=uk}}&lt;/ref&gt;

Заиц — [[Богдан Хмельницкий ордені (Украина)|Богдан Хмельницкий ордені]]нің толық кавалері, яғни орденнің 3-дәрежесі (2016 жылғы 2 желтоқсан), 2-дәрежесі (2022 жылғы 22 мамыр) және 1-дәрежесіне (2022 жылғы 17 қараша) ие.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{DEFAULTSORT:Заиц, Святослав Анатольевич}}
[[Санат:Украина әскерилері]]
[[Санат:Украина Құрлықтағы әскерлерінің қолбасшылары]]
[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]</text>
      <sha1>eyga2u1wdti55jokatt74ryu4ovrl29</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Head Above Water (ән)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788798</id>
    <revision>
      <id>3683746</id>
      <timestamp>2026-10-19T17:59:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерден Карсыбеков</username>
        <id>3744</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Сингл |Атауы       = Head Above Water |Тыс         =  |Орындаушы   = [[Аврил Лавин]] |Альбом      = [[Head Above Water]] |Шығарылған  = 19 қыркүйек 2018 |Формат      = CD, сандық тарату |Жазылған    =  |Жанры       = [[поп-рок]] |Б жағы      =  |Композиторы =  |Өлең авторы = Аврил Лавин, Тревис Кларк, Стефан Моккио |Ұ...</comment>
      <origin>3683746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3136" sha1="ab3ajn5jf9vvi049xpj8ke0mo7aprrf" xml:space="preserve">{{Сингл
|Атауы       = Head Above Water
|Тыс         = 
|Орындаушы   = [[Аврил Лавин]]
|Альбом      = [[Head Above Water]]
|Шығарылған  = 19 қыркүйек 2018
|Формат      = CD, сандық тарату
|Жазылған    = 
|Жанры       = [[поп-рок]]
|Б жағы      = 
|Композиторы = 
|Өлең авторы = Аврил Лавин, Тревис Кларк, Стефан Моккио
|Ұзақтығы    = 3:40
|Лейблі      = BMG
|Продюсері   = [[Стефан Моккио]]
|Чарттар     = 
|Шолулар     = 
|Алдыңғы     = [[Give You What You Like]]
|Алд_жыл     = 2013
|Жыл         = 2018
|Келесі      = [[Tell Me It's Over]]
|Кел_жыл     = 2018
|Басқа       = 
}}
'''«Head Above Water»''' — канадалық әнші [[Аврил Лавин]]нің алтыншы альбомындағы алғашқы [[сингл]].

Әнші оны денсаулық мәселесіне байланысты болған бес жылдық үзілістен кейін жарыққа шығарды. Әнде Лавин [[Лайм ауруы (Кене боррелиозы)|Лайм ауруының]] зардаптарын қалай еңсергені туралы мұңымен бөліседі.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.vogue.com/article/avril-lavigne-head-above-water-new-music|title=After 5 Years, Avril Lavigne Is Back|website=[[Vogue]]|date=2018-09-19|archive-date=2018-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180920084311/https://www.vogue.com/article/avril-lavigne-head-above-water-new-music|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бейнеклипті британдық режиссер [[Эллиот Лестер]] Исландияның [[Рейнисфьяра]] атты қара жағалауда түсірді.

== Чарттар ==
{|class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|-
!scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|Чарт аты және елі
!scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|Пик
|-
|АҚШ ([[Billboard Hot 100]])
|64
|-
|АҚШ (Billboard Adult Pop Airplay)
|24
|-
|АҚШ (Billboard Hot Christian Songs)
|2
|-
|Аустралия ([[ARIA Charts]])
|75
|-
|Аустрия ([[Ö3 Austria Top 40]])
|30
|-
|Германия ([[GfK Entertainment charts|GfK]])
|69
|-
|[[Euro Digital Songs]]
|13
|-
|Ирландия ([[IRMA]])
|93
|-
|Испания ([[PROMUSICAE]])
|28
|-
|Италия ([[FIMI]])
|97
|-
|Канада (CHR/Top 40)
|39
|-
|Канада (AC)
|5
|-
|Ливан (Lebanese Top 20)
|16
|-
|Малайзия (RIM)
|14
|-
|Сингапур (RIAS)
|12
|-
|Ұлыбритания ([[Official Charts]])
|84
|-
|Франция ([[SNEP]])
|58
|-
|Хорватия (HRT)
|82
|-
|Чехия (ČNS IFPI)
|8
|-
|Швейцария ([[Schweizer Hitparade]])
|36
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* {{YouTube|EKF6ghfcQic|Head Above Water (Official Video)}}

{{Аврил Лавин}}
[[Санат:Алфавит бойынша әндер]]
[[Санат:Аврил Лавин әндері]]</text>
      <sha1>ab3ajn5jf9vvi049xpj8ke0mo7aprrf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Potd/2026-10-20</title>
    <ns>10</ns>
    <id>788799</id>
    <revision>
      <id>3683747</id>
      <timestamp>2026-10-19T18:00:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>[[commons:Template:Potd/2026-10-20|POTD 2026-10-20]]: filename only</comment>
      <origin>3683747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="169" sha1="g8iviovr8ejaj1se2tmsu1pkwzzb908" xml:space="preserve">Gewone fopzwam (Laccaria laccata). Locatie, Paddenstoelenreservaat. 14-10-2025. (d.j.b).jpg&lt;noinclude&gt;[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g8iviovr8ejaj1se2tmsu1pkwzzb908</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нұрсейіт Жылқышыбай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788800</id>
    <revision>
      <id>3683748</id>
      <timestamp>2026-10-19T18:02:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kazprose</username>
        <id>9152</id>
      </contributor>
      <comment>▻ақпарат қосылды</comment>
      <origin>3683748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9610" sha1="ous0e6lvx47dqmshcd6lwo1s7jlzq9f" xml:space="preserve">{{Тұлға
| есімі            = Нұрсейіт Жылқышыбай
| сурет            =
| туған күні       = {{Туған күні мен жасы|1990|8|20}}
| туған жері       = [[Жамбыл облысы]], [[Меркі ауданы]], Кеңес ауылы
| азаматтығы       = {{KAZ}}
| білімі           = [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]
| қызметі          = журналист, кәсіпкер, YouTube жобаларының авторы, атбегі
| белгілі жұмысы   = «Уақыт көрсетеді»
}}
 
'''Нұрсейіт Жылқышыбай''' ([[1990 жыл]]ы [[20 тамыз]]да туған, [[Жамбыл облысы]] [[Меркі ауданы]] Кеңес ауылы) — қазақстандық журналист, кәсіпкер, атбегі, YouTube жобаларының авторы. 2019 жылдан бері жүргізіп келе жатқан «Уақыт көрсетеді» сұхбат жобасының авторы.
== Өмірбаяны ==
1997 жылы Кеңес ауылындағы № 6 мектепке барған. 2008 жылы [[Алматы]] қаласындағы [[Міржақып Дулатұлы]] атындағы № 136 мектепті бітірген.

2008–2012 жылдары [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]нің журналистика факультетінде оқыған.
== Журналистік қызметі ==
* 2013–2015 — «[[Таң (телеарна)|Таң]]» телеарнасының QAZAQNEWS жаңалықтар қызметінің тілшісі;
* 2016–2017 — «[[31 арна]]» телеарнасындағы «Неге?» бағдарламасының журналисі;
* 2018–2019 — [[КТК]] телеарнасындағы «Кел, келінім» бағдарламасының шеф-редакторы;
* 2019 жылдан — «Уақыт көрсетеді» авторлық YouTube жобасының жүргізушісі.&lt;!-- ДЕРЕККӨЗ ҚАЖЕТ --&gt;
 
Сұхбаттарында саясат, қоғам, спорт, мәдениет, кәсіпкерлік және әлеуметтік тақырыптар қозғалады. Журналистің өз сөзінше, 300-ге жуық адамнан сұхбат алған.
=== «Уақыт көрсетеді» ===
«Уақыт көрсетеді» — 2019 жылдан бері шығып келе жатқан авторлық сұхбат жобасы, сондай-ақ Жылқышыбайдың YouTube арнасының атауы. Бағдарлама қонақтары арасында саясаткерлер, қоғам қайраткерлері, спортшылар, өнер адамдары мен кәсіпкерлер бар. Арнада сұхбаттан бөлек «Ит өмір» және «Құдайы қонақ» әлеуметтік жобалары жарияланады.
=== Назар аударған сұхбаттары ===
Жылқышыбайдың бірқатар сұхбаты Қазақстаннан тыс бұқаралық ақпарат құралдарында қайта жарияланып, талқыланған.
* '''Сәлімбай Абдуалиев''' — өзбекстандық кәсіпкер әрі спорт қайраткерімен сұхбат. Абдуалиев БАҚ-қа сирек сұхбат беретіндіктен, материал Қазақстан мен Өзбекстаннан тыс басылымдардың назарын аударған.&lt;!-- ДЕРЕККӨЗ ҚАЖЕТ --&gt;
* '''Эльвира Сурабалдиева''' — [[Жогорку Кеңеш]] депутатымен сұхбатта Қырғызстандағы саяси жағдай талқыланды; депутат [[Қамшыбек Ташиев]]ке қатысты мәлімдемелер жасады. Сұхбат Қырғызстан БАҚ-тарында талқыланды.&lt;!-- ДЕРЕККӨЗ ҚАЖЕТ: қырғыз БАҚ --&gt;
* '''[[Федор Емельяненко]]''' — сұхбатта журналист спортшыдан Ресей мен Украина арасындағы соғыс туралы пікірін сұрады. Бұл сұрақ ресейлік әлеуметтік желілер мен БАҚ-та талқыланып, журналист сынға ұшырады.&lt;!-- ДЕРЕККӨЗ ҚАЖЕТ: ресей БАҚ --&gt;
* '''Өзбекстан боксшылары''' — Олимпиада чемпиондары [[Хасанбой Дусматов]] және [[Баходир Жалолов]]пен сұхбат.&lt;!-- ДЕРЕККӨЗ ҚАЖЕТ --&gt;
* '''[[Заманбек Нұрқаділов]]тің отбасы''' — саясаткердің жары Нұрбике Нұрқаділова және Қайрат Нұрқаділовпен сұхбаттар.&lt;!-- ДЕРЕККӨЗ ҚАЖЕТ --&gt;
* '''Спортшылар''' — [[Алмас Өтешов]], Тұрсынғали Еділов, [[Болат Жұмаділов]], Айсара Керімбекова, қырғызстандық балуан [[Ақжол Махмұдов]]; Дағыстанда [[Абдулманап Нурмагомедов]]пен сұхбат.&lt;!-- ДЕРЕККӨЗ ҚАЖЕТ --&gt;
 
=== Әлеуметтік жобалары ===
* '''«Ит өмір»''' — әлеуметтік қиындыққа тап болған, баспанасыз қалған адамдардың тағдырын баяндайтын жоба. Эпизодтарда кейіпкерлерге тұрмыстық көмек көрсетіледі.&lt;!-- ДЕРЕККӨЗ ҚАЖЕТ --&gt;
* '''«Құдайы қонақ»''' — журналист түрлі өңірлердегі отбасыларға алдын ала шақыртусыз барып, олардың тұрмысы мен өмір жолы туралы әңгімелесетін жоба. Кейбір шығарылымдарда үй иелеріне 200–300 мың теңге көлемінде қаржылай көмек берілген.&lt;!-- ДЕРЕККӨЗ ҚАЖЕТ --&gt;
 
== Сот ісі ==
2025 жылғы 4 қазанда «Уақыт көрсетеді» арнасында актриса әрі продюсер [[Дариға Бадықова]]ның бұрынғы жұбайы Дарханмен сұхбат жарияланды. Бадықова сұхбаттағы мәліметтерді шындыққа сәйкес емес деп тануды, бейнені өшіруді, жария кешірім сұратуды, сондай-ақ 1 млн теңге моральдық зиян, 2,5 млн теңге заң көмегі шығыны және 802 128 теңге сараптама шығынын өндіруді талап етіп, сотқа жүгінді.&lt;!-- ДЕРЕККӨЗ ҚАЖЕТ: сот шешімі / БАҚ --&gt;
 
Журналистің мүддесін заңгер Инга Иманбай қорғады. Сот талапты қанағаттандырмады; апелляциялық сатыда бірінші сатыдағы сот шешімі өзгеріссіз қалды.&lt;!-- ДЕРЕККӨЗ ҚАЖЕТ --&gt;
 
== Қайырымдылық ==
Жылқышыбай жаңа туған балаларына [[Құнанбай Өскенбайұлы|Құнанбай]], [[Кенесары Қасымұлы|Кенесары]] сияқты тарихи тұлғалардың есімін қойған отбасыларға қаржылай сыйлық (кей жағдайда 300–400 мың теңге) берген. Бастаманың мақсаты ретінде ұлттық есімдерді насихаттауды атаған.&lt;!-- ДЕРЕККӨЗ ҚАЖЕТ --&gt;
 
== Атбегілік ==
Жылқышыбай бәйге аттарын баптаумен айналысады.&lt;!-- ДЕРЕККӨЗ ҚАЖЕТ --&gt;
* '''Тобылғыторы''' — [[Абай Құнанбайұлы]]ның 180 жылдығына арналған бәйгеде және «Жайық жүйрігі — 2025» бәйгесінде 1-орын.
* '''Желсұлу''' — «Жолан жүйрігі — 2026» бәйгесінде 1-орын, [[Ақтамберді жырау|Ақтамбердінің]] 350 жылдығына арналған бәйгеде 3-орын, Торғай облысының 90 жылдығына арналған бәйгеде 2-орын.
* '''Алтынкөз''' — «Жайық жүйрігі — 2025» бәйгесінде 2-орын.
* '''Байторы'''.
 
Жүйріктері жеңіп алған автокөліктерді сыйға тартқан жағдайлары бар.&lt;!-- ДЕРЕККӨЗ ҚАЖЕТ --&gt;
 
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
 
== Сілтемелер ==
* &lt;!-- «Уақыт көрсетеді» YouTube арнасының ресми сілтемесі --&gt;
 
{{DEFAULTSORT:Жылқышыбай, Нұрсейіт}}
[[Санат:1990 жылы туғандар]]
[[Санат:Меркі ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан журналистері]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің түлектері]]
[[Санат:Қазақстан кәсіпкерлері]]
[[Санат:YouTube блогерлері]]</text>
      <sha1>ous0e6lvx47dqmshcd6lwo1s7jlzq9f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683758</id>
      <parentid>3683748</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T18:19:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3683758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10127" sha1="gzzpprj7te22nakd9mgh5tws80w2my2" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{жедел жойылсын|маңыздылығы төмен[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:19, 2026 ж. қазанның 19 (+05)}}
{{Тұлға
| есімі            = Нұрсейіт Жылқышыбай
| сурет            =
| туған күні       = {{Туған күні мен жасы|1990|8|20}}
| туған жері       = [[Жамбыл облысы]], [[Меркі ауданы]], Кеңес ауылы
| азаматтығы       = {{KAZ}}
| білімі           = [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]
| қызметі          = журналист, кәсіпкер, YouTube жобаларының авторы, атбегі
| белгілі жұмысы   = «Уақыт көрсетеді»
}}
 
'''Нұрсейіт Жылқышыбай''' ([[1990 жыл]]ы [[20 тамыз]]да туған, [[Жамбыл облысы]] [[Меркі ауданы]] Кеңес ауылы) — қазақстандық журналист, кәсіпкер, атбегі, YouTube жобаларының авторы. 2019 жылдан бері жүргізіп келе жатқан «Уақыт көрсетеді» сұхбат жобасының авторы.
== Өмірбаяны ==
1997 жылы Кеңес ауылындағы № 6 мектепке барған. 2008 жылы [[Алматы]] қаласындағы [[Міржақып Дулатұлы]] атындағы № 136 мектепті бітірген.

2008–2012 жылдары [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]нің журналистика факультетінде оқыған.
== Журналистік қызметі ==
* 2013–2015 — «[[Таң (телеарна)|Таң]]» телеарнасының QAZAQNEWS жаңалықтар қызметінің тілшісі;
* 2016–2017 — «[[31 арна]]» телеарнасындағы «Неге?» бағдарламасының журналисі;
* 2018–2019 — [[КТК]] телеарнасындағы «Кел, келінім» бағдарламасының шеф-редакторы;
* 2019 жылдан — «Уақыт көрсетеді» авторлық YouTube жобасының жүргізушісі.&lt;!-- ДЕРЕККӨЗ ҚАЖЕТ --&gt;
 
Сұхбаттарында саясат, қоғам, спорт, мәдениет, кәсіпкерлік және әлеуметтік тақырыптар қозғалады. Журналистің өз сөзінше, 300-ге жуық адамнан сұхбат алған.
=== «Уақыт көрсетеді» ===
«Уақыт көрсетеді» — 2019 жылдан бері шығып келе жатқан авторлық сұхбат жобасы, сондай-ақ Жылқышыбайдың YouTube арнасының атауы. Бағдарлама қонақтары арасында саясаткерлер, қоғам қайраткерлері, спортшылар, өнер адамдары мен кәсіпкерлер бар. Арнада сұхбаттан бөлек «Ит өмір» және «Құдайы қонақ» әлеуметтік жобалары жарияланады.
=== Назар аударған сұхбаттары ===
Жылқышыбайдың бірқатар сұхбаты Қазақстаннан тыс бұқаралық ақпарат құралдарында қайта жарияланып, талқыланған.
* '''Сәлімбай Абдуалиев''' — өзбекстандық кәсіпкер әрі спорт қайраткерімен сұхбат. Абдуалиев БАҚ-қа сирек сұхбат беретіндіктен, материал Қазақстан мен Өзбекстаннан тыс басылымдардың назарын аударған.&lt;!-- ДЕРЕККӨЗ ҚАЖЕТ --&gt;
* '''Эльвира Сурабалдиева''' — [[Жогорку Кеңеш]] депутатымен сұхбатта Қырғызстандағы саяси жағдай талқыланды; депутат [[Қамшыбек Ташиев]]ке қатысты мәлімдемелер жасады. Сұхбат Қырғызстан БАҚ-тарында талқыланды.&lt;!-- ДЕРЕККӨЗ ҚАЖЕТ: қырғыз БАҚ --&gt;
* '''[[Федор Емельяненко]]''' — сұхбатта журналист спортшыдан Ресей мен Украина арасындағы соғыс туралы пікірін сұрады. Бұл сұрақ ресейлік әлеуметтік желілер мен БАҚ-та талқыланып, журналист сынға ұшырады.&lt;!-- ДЕРЕККӨЗ ҚАЖЕТ: ресей БАҚ --&gt;
* '''Өзбекстан боксшылары''' — Олимпиада чемпиондары [[Хасанбой Дусматов]] және [[Баходир Жалолов]]пен сұхбат.&lt;!-- ДЕРЕККӨЗ ҚАЖЕТ --&gt;
* '''[[Заманбек Нұрқаділов]]тің отбасы''' — саясаткердің жары Нұрбике Нұрқаділова және Қайрат Нұрқаділовпен сұхбаттар.&lt;!-- ДЕРЕККӨЗ ҚАЖЕТ --&gt;
* '''Спортшылар''' — [[Алмас Өтешов]], Тұрсынғали Еділов, [[Болат Жұмаділов]], Айсара Керімбекова, қырғызстандық балуан [[Ақжол Махмұдов]]; Дағыстанда [[Абдулманап Нурмагомедов]]пен сұхбат.&lt;!-- ДЕРЕККӨЗ ҚАЖЕТ --&gt;
 
=== Әлеуметтік жобалары ===
* '''«Ит өмір»''' — әлеуметтік қиындыққа тап болған, баспанасыз қалған адамдардың тағдырын баяндайтын жоба. Эпизодтарда кейіпкерлерге тұрмыстық көмек көрсетіледі.&lt;!-- ДЕРЕККӨЗ ҚАЖЕТ --&gt;
* '''«Құдайы қонақ»''' — журналист түрлі өңірлердегі отбасыларға алдын ала шақыртусыз барып, олардың тұрмысы мен өмір жолы туралы әңгімелесетін жоба. Кейбір шығарылымдарда үй иелеріне 200–300 мың теңге көлемінде қаржылай көмек берілген.&lt;!-- ДЕРЕККӨЗ ҚАЖЕТ --&gt;
 
== Сот ісі ==
2025 жылғы 4 қазанда «Уақыт көрсетеді» арнасында актриса әрі продюсер [[Дариға Бадықова]]ның бұрынғы жұбайы Дарханмен сұхбат жарияланды. Бадықова сұхбаттағы мәліметтерді шындыққа сәйкес емес деп тануды, бейнені өшіруді, жария кешірім сұратуды, сондай-ақ 1 млн теңге моральдық зиян, 2,5 млн теңге заң көмегі шығыны және 802 128 теңге сараптама шығынын өндіруді талап етіп, сотқа жүгінді.&lt;!-- ДЕРЕККӨЗ ҚАЖЕТ: сот шешімі / БАҚ --&gt;
 
Журналистің мүддесін заңгер Инга Иманбай қорғады. Сот талапты қанағаттандырмады; апелляциялық сатыда бірінші сатыдағы сот шешімі өзгеріссіз қалды.&lt;!-- ДЕРЕККӨЗ ҚАЖЕТ --&gt;
 
== Қайырымдылық ==
Жылқышыбай жаңа туған балаларына [[Құнанбай Өскенбайұлы|Құнанбай]], [[Кенесары Қасымұлы|Кенесары]] сияқты тарихи тұлғалардың есімін қойған отбасыларға қаржылай сыйлық (кей жағдайда 300–400 мың теңге) берген. Бастаманың мақсаты ретінде ұлттық есімдерді насихаттауды атаған.&lt;!-- ДЕРЕККӨЗ ҚАЖЕТ --&gt;
 
== Атбегілік ==
Жылқышыбай бәйге аттарын баптаумен айналысады.&lt;!-- ДЕРЕККӨЗ ҚАЖЕТ --&gt;
* '''Тобылғыторы''' — [[Абай Құнанбайұлы]]ның 180 жылдығына арналған бәйгеде және «Жайық жүйрігі — 2025» бәйгесінде 1-орын.
* '''Желсұлу''' — «Жолан жүйрігі — 2026» бәйгесінде 1-орын, [[Ақтамберді жырау|Ақтамбердінің]] 350 жылдығына арналған бәйгеде 3-орын, Торғай облысының 90 жылдығына арналған бәйгеде 2-орын.
* '''Алтынкөз''' — «Жайық жүйрігі — 2025» бәйгесінде 2-орын.
* '''Байторы'''.
 
Жүйріктері жеңіп алған автокөліктерді сыйға тартқан жағдайлары бар.&lt;!-- ДЕРЕККӨЗ ҚАЖЕТ --&gt;
 
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
 
== Сілтемелер ==
* &lt;!-- «Уақыт көрсетеді» YouTube арнасының ресми сілтемесі --&gt;
 
{{DEFAULTSORT:Жылқышыбай, Нұрсейіт}}
[[Санат:1990 жылы туғандар]]
[[Санат:Меркі ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан журналистері]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің түлектері]]
[[Санат:Қазақстан кәсіпкерлері]]
[[Санат:YouTube блогерлері]]</text>
      <sha1>gzzpprj7te22nakd9mgh5tws80w2my2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Z буыны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788801</id>
    <revision>
      <id>3683764</id>
      <timestamp>2026-10-19T19:23:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Сурет:Génération Z.jpg|267x267px|нобай|Z буынының қыздары [[Бейнелеу өнері сарайы (Лилль)|Лилль бейнелеу өнері сарайы]]нда суретке түсіп, оларды жіберуде]] '''Z буыны''' ({{lang-en|Generation Z}}),&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|title=Words We're Watching: 'Zoomer'|lang=en|website=[[Merriam-Webster]]...</comment>
      <origin>3683764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61148" sha1="kr5k28iaofmhhp1w229s1i090dsbcot" xml:space="preserve">[[Сурет:Génération Z.jpg|267x267px|нобай|Z буынының қыздары [[Бейнелеу өнері сарайы (Лилль)|Лилль бейнелеу өнері сарайы]]нда суретке түсіп, оларды жіберуде]]
'''Z буыны''' ({{lang-en|Generation Z}}),&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|title=Words We're Watching: 'Zoomer'|lang=en|website=[[Merriam-Webster]]|access-date=2024-12-27|archive-date=2024-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241227074200/https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|title=zoomer &amp;#124; Slang|lang=en-US|website=Dictionary.com|date=2020-01-16|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251203195747/https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|archive-date=2025-12-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;merriam-webster&quot;&gt;{{Cite web|title=ZOOMER Definition &amp; Meaning|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Zoomer|lang=en|website=[[Merriam-Webster]]|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-date=2026-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106041709/https://www.merriam-webster.com/dictionary/Zoomer}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/generation-z|lang=en|title=GENERATION Z definition in American English|archive-url=https://web.archive.org/web/20231017210453/https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/generation-z|archive-date=2023-10-17|url-status=live|access-date=2026-01-09|website=Collins Dictionary}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ [[Зумерлер|'''зумерлер''']] ({{lang-en|zoomers}})&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;merriam-webster&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.slanglang.net/zoomers/|title=Zoomers – What does the term actually mean?|lang=en-US|website=SlangNet|date=2020-01-21|access-date=2026-01-09|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611011635/https://www.slanglang.net/zoomers/|archive-date=2020-06-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/articles/2025/03/17/teoriya-pokoleniy|title=Теория поколений по годам: как отличить бумера, миллениала, зумера и Альфу|author=Мария Фролова|lang=ru|website=[[Лента.ру]]|date=2025-03-17|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251121070341/https://lenta.ru/articles/2025/03/17/teoriya-pokoleniy/|archive-date=2025-11-21}}&lt;/ref&gt; ретінде де белгілі — [[Уильям Штраус]] пен {{Iw|Нил Хоув|Нил Хоув|en|Neil Howe}} жасаған [[Буын]]дар теориясында, әртүрлі жіктеулер бойынша, шамамен [[1990 жж.|1990 жылдар]]дың ортасынан [[2010 жж.|2010 жылдар]]дың басына дейінгі аралықта туған адамдарға қатысты әлемде қолданылатын термин. Z буыны өкілдерінің көпшілігі — ересек буынның немесе [[Х буыны]] адамдарының балалары&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.signalvine.com/texting-best-practices/who-are-the-parents-of-gen-z-2|title=Who Are the Parents of Gen Z?|author=Belz, Ashley|date=2021-08-26|website=Signal Vine|access-date=2026-01-09|url-status=dead|archive-date=2022-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121000105/https://www.signalvine.com/texting-best-practices/who-are-the-parents-of-gen-z-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.audacy.com/podcast/working-with-gen-z-0d9dc/episodes/gen-y-vs-gen-z-understanding-similarities-differences-and-leadership-challenges-opportunities-1f6ff|title=Gen Y vs. Gen Z: Understanding Similarities|author=Nikhil and Adam Kingl|lang=en|website=Audacy.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519224546/https://www.audacy.com/podcast/working-with-gen-z-0d9dc/episodes/gen-y-vs-gen-z-understanding-similarities-differences-and-leadership-challenges-opportunities-1f6ff|archive-date=2023-05-19|url-status=dead|access-date=2026-01-09|date=2022-11-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2015/09/20/fashion/move-over-millennials-here-comes-generation-z.html|title=Move Over, Millennials, Here Comes Generation Z|author=Williams, Alex|lang=en|website=[[The New York Times]]|date=2015-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170130114225/https://www.nytimes.com/2015/09/20/fashion/move-over-millennials-here-comes-generation-z.html|archive-date=2017-01-30|url-status=live|access-date=2026-01-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|10=страницы1–6|авторы=Prensky, Marc|тақырыбы=Digital Natives, Digital Immigrants Part 1|язык=en|жылы=2001|сілтемесі=https://desarrollodocente.uc.cl/wp-content/uploads/2020/03/Digital_Natives_Digital_Inmigrants.pdf|басылымы=On the Horizon|тип=journal|томы=9|нөмірі=5|издательство=Emerald Publishing|doi=10.1108/10748120110424816|archive-date=2025-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20251118071417/https://desarrollodocente.uc.cl/wp-content/uploads/2020/03/Digital_Natives_Digital_Inmigrants.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|title=Поколение Z: что это такое, особенности, характерные черты, теория поколений|author=Эдуард Юсупов|lang=ru|website=[[Лента.ру]]|date=2023-11-29|access-date=2026-01-09|archive-date=2025-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250515150137/https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.calltouch.ru/blog/chto-takoe-pokolenie-z-i-chto-o-nem-nuzhno-znat-marketologam/|title=Что такое поколение Z, и что о нем нужно знать маркетологам|website=Calltouch.ru|author=Николай Большаков|lang=ru|date=2023-03-22|access-date=2026-01-09|archive-date=2025-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250916041821/https://www.calltouch.ru/blog/chto-takoe-pokolenie-z-i-chto-o-nem-nuzhno-znat-marketologam/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (туған жылдарының төменгі шекарасы 1995—1997, жоғарғы шекарасы 2009—2013).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.randstadusa.com/workforce360/managing-gen-y-z/|title=Managing Gen Y and Z in the workplace|lang=en|website=Randstad USA|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731235059/https://www.randstadusa.com/workforce360/managing-gen-y-z/|url-status=live|archive-date=2020-07-31|access-date=2016-06-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2017/09/has-the-smartphone-destroyed-a-generation/534198/|title=Have Smartphones Destroyed a Generation?|author=Jean M. Twenge|lang=en|website=[[The Atlantic]]|date=2017-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928035506/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2017/09/has-the-smartphone-destroyed-a-generation/534198/|archive-date=2017-09-28|url-status=live|access-date=2026-01-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.militarytimes.com/story/military/2016/07/31/post-millennial-military-what-expect-next-generation/87333254/|title=Post-millennial military: What to expect from the next generation|author=Lilley, Kevin|lang=en|website=Military Times|date=2016-07-31|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-date=2016-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019143544/http://www.militarytimes.com/story/military/2016/07/31/post-millennial-military-what-expect-next-generation/87333254/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://link.springer.com/article/10.1007/s10508-016-0798-z|тақырыбы=Sexual Inactivity During Young Adulthood Is More Common Among U.S. Millennials and iGen: Age, Period, and Cohort Effects on Having No Sexual Partners After Age 18|басылымы=[[Archives of Sexual Behavior|Arch Sex Behav]]|беттері=1—8|doi=10.1007/s10508-016-0798-z|язык=en|тип=journal|авторы=Twenge, Jean M.; Sherman, Ryne A.; Wells, Brooke E.|число=1|месяц=8|жылы=2016|archive-date=2017-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20171013145705/https://link.springer.com/article/10.1007/s10508-016-0798-z}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|title=What generation do I belong to? What are the birth year cutoffs?|lang=en|author=Jean M. Twenge|website=Dr. Jean Twenge|date=2023-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202546/https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|archive-date=2023-06-27|access-date=2023-06-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бұл буын — Интернет жаппай таралғаннан кейін дүниеге келген алғашқы буын,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/as-sa/98-311-x/98-311-x2011003_2-eng.cfm|title=Generations in Canada|lang=en|website=Statistics Canada|date=2018-07-23|access-date=2026-01-09|archive-date=2015-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150922235402/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/as-sa/98-311-x/98-311-x2011003_2-eng.cfm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; соның салдарынан Z буынының өкілдері «цифрлық аборигендер» және «Интернет буыны» деген атауларға ие болды.&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://muse.jhu.edu/article/586631|авторы=Anthony Turner|тақырыбы=Generation Z: Technology and Social Interest|жылы=2015|басылымы=The Journal of Individual Psychology|томы=71|нөмірі=2|беттері=103–113|issn=2332-0583|баспасы=University of Texas Press|archive-date=2022-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220901043041/https://muse.jhu.edu/article/586631|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі мен жас ауқымысы ==
[[Сурет:Generation_timeline.svg|нобай|Pew Research Center нұсқасы бойынша Батыс әлемі буындарының схемасы. Күлгін түспен Z буыны белгіленген{{Инфобокс/хронология|[[Y буыны]]|[[Альфа буыны]]}}]]
«Z буыны», «[[Y буыны|миллениалдар]]&lt;nowiki/&gt;» және т.б. терминдер — аналитикалық таңбалар ғана, буын шекаралары шартты болып келеді, ал демография, институттар мен мәдениеттегі айырмашылықтарға байланысты халықаралық деңгейде салыстыру жүргізу қиын.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division|тақырыбы=World Population Prospects 2024|жылы=2024|тілі=en|isbn=9789210031691}}&lt;/ref&gt; Осы буынның балама атаулары ретінде «post-Millennials», «iGen», «Homelanders», «Net Gen» нұсқалары ұсынылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2020/04/28/millennials-overtake-baby-boomers-as-americas-largest-generation/|title=Millennials overtake Baby Boomers as America’s largest generation|lang=en-US|first=Richard|last=Fry|website=Pew Research Center|date=2020-04-28|access-date=2025-10-28|archive-date=2025-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20251028153626/https://www.pewresearch.org/short-reads/2020/04/28/millennials-overtake-baby-boomers-as-americas-largest-generation/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/Business/gen-millennials-generation/story?id=16275187|title=After Gen X, Millennials, what should next generation be?|lang=en|first=A. B. C.|last=News|website=ABC News|access-date=2025-10-28|archive-date=2020-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028125342/https://abcnews.go.com/Business/gen-millennials-generation/story?id=16275187|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|title=Defining generations: Where Millennials end and Generation Z begins|lang=en-US|first=Michael|last=Dimock|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-10-28|archive-date=2023-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230702130150/https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Зерттеушілер мен танымал бұқаралық ақпарат құралдары Z буынын анықтау үшін туған жылдың басы ретінде 1990 жылдардың ортасы мен аяғын, аяқталатын жылы ретінде 2010 жылдардың басын пайдаланады. [[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі|Оксфорд сөздігі]] Z буынын 1990-жылдардың ортасынан 2010 жылдардың басына дейінгі аралықта дүниеге келген, «интернетті жақсы білетін» адамдардың тобы ретінде анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/definition/english/generation-z?q=generation+z|title=Generation Z|lang=en|website=Oxford Learner's Dictionary|publisher=[[Oxford University Press]]|access-date=2024-08-07|archive-date=2024-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240523120909/https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/definition/english/generation-z?q=generation+z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Кейбір дереккөздер нақты 1997–2010 жылдар аралығын көрсетеді, алайда бұл жылдар жиі дау тудырады немесе талқыланады.&lt;ref name=&quot;автосілтеме2&quot;&gt;''Юсупов, Эдуард.'' [https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/ Что такое поколение Z: особенности и характер «цифровых» детей] {{Wayback|url=https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|date=20250515150137}} // [[Лента.ру]], 29 ноября 2023&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Generation-Z|title=Gen Z {{!}} Years, Age Range, Meaning, &amp; Characteristics {{!}} Britannica|lang=en|website=www.britannica.com|date=2025-01-06|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250103124535/https://www.britannica.com/topic/Generation-Z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Канада статистика басқармасы Z буынының пайда болуын 1993 жыл деп анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theglobeandmail.com/news/national/education/canadian-university-report/the-genz-effect/article26898388/|title=The Generation Z effect|lang=en|website=The Globe and Mail|date=2015-10-22|archive-date=2020-05-29|access-date=2024-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200529201858/https://www.theglobeandmail.com/news/national/education/canadian-university-report/the-genz-effect/article26898388/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Пью зерттеу орталығы|Пью]] зерттеушілері ұрпақтар теориясы «нақты жіктеу емес, көптеген аналитикалық құралдардың бірі» екенін және «оларды қатаң әрі айқын шектеулер ретінде емес, бағдар ретінде қарастыру керектігін» баса айтады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/politics/2015/09/03/the-whys-and-hows-of-generations-research/|title=The Whys and Hows of Generations Research|lang=en-US|first=Abigail|last=Geiger|website=Pew Research Center|date=2015-09-03|access-date=2025-10-28|archive-date=2022-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20221231025902/https://www.pewresearch.org/politics/2015/09/03/the-whys-and-hows-of-generations-research/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Пью зерттеу орталығы]] жаңа технологиялық және әлеуметтік-экономикалық жетістіктер сияқты «әртүрлі қалыптасу тәжірибесіне» сүйене отырып, 1997 жылды Z буынының басталған жылы ретінде анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|title=Defining generations: Where Millennials end and Generation Z begins|lang=en-US|first=Michael|last=Dimock|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-06|archive-date=2023-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230702130150/https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Қаржылық қызмет көрсету индустриясын қамтитын {{Iw|American Banker||en|American Banker}} күнделікті іскерлік газеті: «Z буынының жас ауқымы әлі де талқылау тақырыбы болып қалғанымен, Z буыны шамамен 1993–1995 жылдар аралығында туған адамдардан басталады деген кең консенсус бар» деп хабарлайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.americanbanker.com/payments/slideshow/data-the-anti-millennial-habits-of-gen-z|title=Data: The anti-millennial habits of Gen Z|lang=en|website=American Banker|date=2017-10-25|archive-date=2024-12-08|access-date=2024-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208145146/https://www.americanbanker.com/payments/slideshow/data-the-anti-millennial-habits-of-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сан-Диего қаласындағы Калифорния штатының университеті|Сан-Диего штаты университеті]]нің психология профессоры {{Iw|Джин Твенге|3=en|4=Jean Twenge}} бұл буынның туған жылдарын 1995–2010 деп көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|title=What generation do I belong to? What are the birth year cutoffs?|lang=en-US|last=Writter_01|website=Dr. Jean Twenge|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202546/https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|archive-date=2023-06-27|access-date=2023-06-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[McKinsey &amp; Company]] халықаралық америкалық [[Консультация беру|консалтингтік]] компаниясы шамамен 1995 жылдан 2010 жылға дейін дүниеге келген Z буынының өкілдерін ерте жастан бастап Интернеттің, әлеуметтік желілер мен технологиялардың әсеріне ұшыраған «цифрлық аборигендер» деп атайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mckinsey.com/industries/consumer-packaged-goods/our-insights/true-gen-generation-z-and-its-implications-for-companies|title=The &quot;True Generation&quot;: Generation Z and its impact on companies|lang=en|author=Tracy Francis; Fernanda Hofel.|website=McKinsey &amp; Company|date=2018-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220807191749/https://www.mckinsey.com/industries/consumer-packaged-goods/our-insights/true-gen-generation-z-and-its-implications-for-companies|archive-date=2022-08-07|access-date=2024-08-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Жалпы белгілері ==
Z буынының өкілдері заманауи технологияларды, [[Планшет компьютер|планшеттер]]ді, [[смартфон]]дарды және 3D-шындықты жиі белсенді пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=The Minecraft Generation|first=Clive|last=Thompson|url=https://www.nytimes.com/2016/04/17/magazine/the-minecraft-generation.html?_r=1|website=The New York Times|id=0362-4331|date=2016-04-14|access-date=2025-05-14|lang=en-US|archive-date=2025-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250619192805/https://www.nytimes.com/2016/04/17/magazine/the-minecraft-generation.html?_r=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олардың саналы жасында интернетке және кез келген сипаттағы ақпаратқа қол жеткізу мүмкіндігі бұрынғыдай үй компьютерімен ғана шектелмейді, қайта портативті және «қалта» құрылғыларының арқасында толық деңгейде қолжетімді. Жиі «Z буыны» термині «[[цифрлық адам]]&lt;nowiki/&gt;» терминінің синонимі ретінде қарастырылады.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Children of the tech revolution|first=Lucinda|last=Schmidt|author-link=|url=http://www.smh.com.au/news/parenting/children-of-the-tech-revolution/2008/07/15/1215887601694.html|publisher=Sydney Morning Herald|access-date=2011-09-05|archive-date=2011-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20110831124910/http://www.smh.com.au/news/parenting/children-of-the-tech-revolution/2008/07/15/1215887601694.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олар цифрлық сауаттылықтың жоғары деңгейімен, әлеуметтік медиа арқылы өзін-өзі көрсетуге бейімділігімен ерекшеленеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://synergy.ru/akademiya/upravlenie/pokolenie_zet_ili_zumeryi_kak_s_nimi_pravilno_obshhatsya_i_rabotat|title=Поколение Z (зет): что это и кто такие зумеры, чем отличаются от других поколений {{!}} Университет СИНЕРГИЯ|website=synergy.ru|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20250124102147/https://synergy.ru/akademiya/upravlenie/pokolenie_zet_ili_zumeryi_kak_s_nimi_pravilno_obshhatsya_i_rabotat|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Цифрландыру Z буыны қызметінің барлық салаларына әсер етеді: олар интернетте сөйлесуді, қашықтан жұмыс істеу мен оқуды жөн көреді, сондай-ақ тауарлар мен қызметтерді онлайн және [[маркетплейс]]терден сатып алады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Зумерлер виртуалды және нақты әлемді бөліп жармайды — интернет олар үшін нақты өмірдің ажырамас бөлігі болып табылады. Жаңалықтарды негізінен теледидардан алатын аға буындардан айырмашылығы, Z буыны ақпаратты[қандай?] негізінен әлеуметтік желілерден алады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/gen-z-changes-political-divides-2019-7|title=America's teenagers skew a lot more conservative than most people realize, and they get most of their news from Instagram|first=Kate Taylor, Business|last=Insider|website=www.businessinsider.com|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250301162525/https://www.businessinsider.com/gen-z-changes-political-divides-2019-7|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Зумерлер ({{lang-en|zoomer}}) — имиджбордтарда Z буынының өкілдерін белгілеу үшін қолданылатын бейресми термин.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|title=Is Zoomer The Real Name For Gen Z?|lang=en-US|website=Dictionary.com|date=2020-01-16|access-date=2025-01-06|archive-date=2021-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126150616/https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ол [[бэби-бумерлер буыны]]н білдіретін boomer қысқартуы мен «Z» әрпін біріктіреді. Терминнің танымалдылығы 2018 жылы [[4chan]]-дағы Z буынының жасөспірімдерін келемеждейтін интернет-мемде қолданылған кезде күрт өсті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/doomer-girl-meme-4chan-tumblr-wojak-history/605764/|title=The Misogynistic Joke That Became a Goth-Meme Fairy Tale|lang=en|first=Kaitlyn|last=Tiffany|website=The Atlantic|date=2020-02-03|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604012415/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/doomer-girl-meme-4chan-tumblr-wojak-history/605764/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.slanglang.net/zoomers/|title=ᐅ Zoomers – What does the term actually mean?|website=web.archive.org|date=2020-06-11|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611011635/https://www.slanglang.net/zoomers/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[Merriam-Webster]] мәліметтері бойынша, бұл терминнің ең көп қолданыла бастауы 2016 жылға сәйкес келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|title=Words We're Watching: 'Zoomer'|lang=en|website=www.merriam-webster.com|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20250110105049/https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеты ==
Эмо субмәдениеті өкілінің мысалы

Z буыны [[Жастар субмәдениеті|жастар субмәдениеттері]]не бейім. Z буынының субмәдениеттеріне [[Аниме|анимеші]]лер, [[Альтушка|альт]], [[K-pop]], [[E-kids]], [[Готтар (субмәдениет)|готтар]], [[панк]]тер, [[Эмо (субмәдениет)|эмо]], [[Косплей|косплеерлер]] және басқалар жатады.&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennye-molodezhnye-subkultury-issledovanie-tsism|авторы=Чурилов Сергей Анатольевич, Лупин Максим Николаевич|тақырыбы=Современные молодежные субкультуры: исследование ЦИСМ|жылы=2024|басылымы=Обзор.НЦПТИ|нөмірі=1 (36)|беттері=6–23|issn=2411-0124|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114174838/https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennye-molodezhnye-subkultury-issledovanie-tsism|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://parus.kp.ru/content/chitat/emo-khipstery-vanilki/|title=Молодежные субкультуры с 90-х и по настоящее время|lang=ru|website=parus.kp.ru|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20250126154302/https://parus.kp.ru/content/chitat/emo-khipstery-vanilki/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rb.ru/story/all-about-subcultures/|title=Субкультуры и нишевые сообщества. Что учесть в маркетинговой стратегии для поколения TikTok|lang=ru|first=Елена|last=Лиханова|website=rb.ru|date=2022|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114101315/https://rb.ru/story/all-about-subcultures/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Зумерлер арасында өткенге деген сағыныш, яғни өздері ешқашан бастан өткермесе де, өмір оңайырақ әрі стрессіз болып көрінген уақыттарды аңсау сезімі кең таралған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|title=Modern nostalgia: Why do young people ache for a past they never lived?|lang=en-us|first=Ixone|last=Arana|website=EL PAÍS English|date=2023-10-14|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20250107145249/https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Мысалы, 2018 жылы «[[cottagecore]]&lt;nowiki/&gt;» атауын алған эстетиканың бар болғанына көптеген жылдар болды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://daily.jstor.org/cottagecore-debuted-2300-years-ago/|title=Cottagecore Debuted 2,300 Years Ago|lang=en-US|first=Catherine|last=Halley|website=JSTOR Daily|date=2020-11-11|access-date=2025-02-23|archive-date=2020-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205094328/https://daily.jstor.org/cottagecore-debuted-2300-years-ago/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ол Z буынының субмәдениетіне айналды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sourcingjournal.com/denim/denim-trends/gen-z-fashion-cottagecore-sustainability-edited-elfin-fairies-gigi-hadid-215061/|title=In Times of Crisis, Gen Z Embraces Escapist Fashion|lang=en-US|first=Angela|last=Velasquez|website=Sourcing Journal|date=2020-06-10|access-date=2025-02-23|archive-date=2021-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119123033/https://sourcingjournal.com/denim/denim-trends/gen-z-fashion-cottagecore-sustainability-edited-elfin-fairies-gigi-hadid-215061/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; әсіресе [[COVID-19 пандемиясы|COVID-19 таралуына қарсы енгізілген жаппай карантиндерден кейін әртүрлі әлеуметтік желілерде қатты белең]] алды. Ностальгиялық көңіл-күй COVID пандемиясы кезінде және одан кейін күшейе түсті.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Why is 'cottagecore' booming? Because being outside is now the ultimate taboo|first=Amelia|last=Hall|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/apr/15/why-is-cottagecore-booming-because-being-outside-is-now-the-ultimate-taboo|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2020-04-15|access-date=2025-01-06|lang=en-GB|archive-date=2022-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220318160644/https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/apr/15/why-is-cottagecore-booming-because-being-outside-is-now-the-ultimate-taboo|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ностальгия әдетте егде жастағы адамдармен байланыстырылғанымен, қазір бұл үрдіс 2010–2020 жылдары кәмелеттік жасқа толғандар арасында жиі кездеседі. Қазіргі өмір шындығына бейімделуде қиындықтарға тап болған [[Y буыны|миллениалдар]] мен Z буыны.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|title=Modern nostalgia: Why do young people ache for a past they never lived?|lang=en-us|first=Ixone|last=Arana|website=EL PAÍS English|date=2023-10-14|access-date=2025-02-23|archive-date=2025-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250317080424/https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Z буынының өкілдері бәрінен бұрын [[2000 жылғы мәселе|Y2K]] дәуірін және әсіресе сол кезеңге негізделген [[Y2K (эстетика)|Y2K эстетикасы]]н қатты сағынады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/worklife/article/20231215-nostalgia-marketing-is-powerful-nowstalgia-might-be-even-more-compelling|title=Nostalgia marketing is powerful. 'Nowstalgia' might be even more compelling.|lang=en-GB|website=www.bbc.com|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106173210/https://www.bbc.com/worklife/article/20231215-nostalgia-marketing-is-powerful-nowstalgia-might-be-even-more-compelling|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cossa.ru/news/300419/|title=Эстетика поколения Z: самые популярные субкультуры на YouTube|lang=ru|website=Cossa.ru - информационный портал о маркетинге и коммуникациях в цифровой среде.|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200949/https://www.cossa.ru/news/300419/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2000 жылдардағы жедел өзгерістер [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|11 қыркүйектегі террорлық актілер]]ден, [[Ауғанстандағы соғыс (2001—2021)|терроризмге қарсы соғыс]]тан және [[iPod]] пен [[iPhone]] сияқты технологиялардың [[Технологиялық сингулярлық|қарқынды дамуы]]нан туындаған болатын.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/12/29/us/y2k-nostalgia-millennium-style-angst-cec/index.html|title=Y2K aesthetics are so hot right now – and so is the era’s existential dread|lang=en|first=A. J.|last=Willingham|website=CNN|date=2022-12-29|access-date=2024-11-02|archive-date=2024-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241227142741/https://www.cnn.com/2022/12/29/us/y2k-nostalgia-millennium-style-angst-cec/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Нөлдік жылдардың сәні, макияжы, шаш үлгілері мен аксессуарлары [[YouTube]], [[TikTok]] және басқа да платформаларда Z буыны үшін жаппай трендке айналды. Бұған [[Интернет-мем|ирониялық мем]]дерге деген құштарлық пен 2000-жылдардағы поп-мәдениетті аңсау да жатады.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cossa.ru/news/300419/|title=Эстетика поколения Z: самые популярные субкультуры на YouTube|lang=ru|website=Cossa.ru - информационный портал о маркетинге и коммуникациях в цифровой среде.|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200949/https://www.cossa.ru/news/300419/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

TikTok Z буыны арасында өте танымал, олар ойын-сауық әрі білім беру контентін бейне форматында тұтынуды жөн көреді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vc.ru/u/607046-nostra-reels-digital/219210-chto-populyarnost-tiktok-govorit-o-pokolenii-z|title=Что популярность TikTok говорит о поколении Z — Nostra Reels &amp; Digital на vc.ru|lang=en|first=Nostra Reels &amp;|last=Digital|website=vc.ru|date=2021-03-11|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200947/https://vc.ru/u/607046-nostra-reels-digital/219210-chto-populyarnost-tiktok-govorit-o-pokolenii-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бүкіл әлем бойынша Z буыны өкілдерінің 81%-ы қызықты немесе ойын-сауық контентін іздеу үшін TikTok-ты пайдаланады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://jobera.com/gen-z-statistics/|title=30+ Gen Z Statistics, Characteristics &amp; Trends [2024]|lang=en-US|first=Manisha|last=Saini|date=2024-06-05|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221441/https://jobera.com/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
Бүкіл әлем бойынша Z буыны, әдетте, дамыған елдерде де, дамушы елдерде де бастауыш біліммен қамтудың жоғары деңгейіне ие.&lt;ref name=&quot;автосілтеме1&quot;&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|авторы=Carol M. Worthman, Kathy Trang|тақырыбы=Dynamics of body time, social time and life history at adolescence|жылы=2018-02-01|басылымы=Nature|томы=554|беттері=451–457|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature25750|archive-date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20241223045144/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Дамушы елдердегі бастауыш мектептердегі оқушылар саны 20-ғасырдың ортасынан бастап тұрақты түрде өсті. 1990 жылдар мен 2000 жылдарға қарай бастауыш біліммен қамту көрсеткіштері 100%-ға жақындады.&lt;ref name=&quot;автосілтеме12&quot;&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|авторы=Carol M. Worthman, Kathy Trang|тақырыбы=Dynamics of body time, social time and life history at adolescence|жылы=2018-02-01|басылымы=Nature|томы=554|беттері=451–457|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature25750|archive-date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20241223045144/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жаратылыстану ғылымдары саласында ең жақсы нәтижелерді Сингапур, [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]], [[Жапония]], [[Ресей]] және [[Гонконг]] көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/20161129-french-students-rank-last-europe-eu-maths-science-timss-study|title=French students rank last in EU for maths, study finds|lang=en|website=France 24|date=2016-11-29|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108130227/https://www.france24.com/en/20161129-french-students-rank-last-europe-eu-maths-science-timss-study|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2024 жылға қарай дүние жүзіндегі көптеген оқу орындары оқушылардың сабаққа жақсырақ зейін қоюына көмектесу үшін сыныпта ұялы телефондарды пайдалануға тыйым салу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cbc.ca/news/canada/cellphone-bans-schools-world-1.7304816|title=There are cellphone bans in schools around the world. Do any of them work?|archive-date=2025-01-25|access-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125204402/https://www.cbc.ca/news/canada/cellphone-bans-schools-world-1.7304816|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Әлеуметтанушылар Z буыны үшін білім берудегі жаһандық үрдіс ретінде қысқа аудио және бейне хабарламалар, мақалалар мен бейнероликтер форматындағы жылдам әрі ықшамдалған курстар, сондай-ақ өзін-өзі тәрбиелеумен айналысу тиімдірек екенін атап өтеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://trends.rbc.ru/trends/education/5ef1ddbc9a794733b37dcfff|title=Что такое поколение Z и как оно видит свое образование|lang=ru|website=РБК Тренды|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240726193912/https://trends.rbc.ru/trends/education/5ef1ddbc9a794733b37dcfff|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[McKinsey &amp; Company|McKinsey]] әлеуметтанулық сауалнамасына сәйкес, дараландыруға негізделген онлайн оқыту олар үшін мектеп бағдарламасын меңгеруде таптырмас құралға айналып келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hightech.plus/2020/04/23/obrazovanie-pokoleniya-z-kak-uchit-detei-virosshih-s-gadzhetom-vmesto-pogremushki|title=Образование поколения Z: как учить детей, выросших с гаджетом вместо погремушки|lang=ru|website=Хайтек+|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202222350/https://hightech.plus/2020/04/23/obrazovanie-pokoleniya-z-kak-uchit-detei-virosshih-s-gadzhetom-vmesto-pogremushki|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Демографиясы ==
Z буыны қазіргі уақытта Жер бетіндегі ең көп адам саны бар буын болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nypost.com/2020/01/25/generation-z-is-bigger-than-millennials-and-theyre-out-to-change-the-world/|title=Generation Z is bigger than millennials — and they’re out to change the world|lang=en-US|first=Eric|last=Spitznagel|date=2020-01-25|access-date=2025-02-23|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203075848/https://nypost.com/2020/01/25/generation-z-is-bigger-than-millennials-and-theyre-out-to-change-the-world/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның [[Bloomberg]] жүргізген деректер талдауы көрсеткендей, 2019 жылы Z буынының өкілдері 7,7 миллиард Жер тұрғынының 2,47 миллиардын құрап, саны 2,43 миллиард болған миллениалдардан асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Gen Z Is Set to Outnumber Millennials Within a Year|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-08-20/gen-z-to-outnumber-millennials-within-a-year-demographic-trends|website=Bloomberg.com|access-date=2025-02-23|lang=en|archive-date=2021-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210907135420/https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-08-20/gen-z-to-outnumber-millennials-within-a-year-demographic-trends|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://europeansting.com/2018/08/27/generation-z-will-outnumber-millennials-by-2019/|title=The European Sting is Your democratic, independent and top quality political newspaper specialized in European Union News. Unique Features: iSting &amp; Harry StingThe European Sting - Critical News &amp; Insights on European Politics, Economy, Foreign Affairs, Business &amp; Technology - europeansting.comGeneration Z will outnumber Millennials by 2019|lang=en-US|website=The European Sting - Critical News &amp; Insights on European Politics, Economy, Foreign Affairs, Business &amp; Technology - europeansting.com|date=2018-08-27|access-date=2025-02-23|archive-date=2021-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210831234538/https://europeansting.com/2018/08/27/generation-z-will-outnumber-millennials-by-2019/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2024 жылға арналған бағалаулар бойынша, Z буынының жаһандық халқы шамамен 2 миллиард адамды құрайды,&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://media.market.us/gen-z-statistics/|title=Gen Z Statistics 2024 By Natives, Age, Population|lang=en-US|first=Samruddhi|last=Yardi|website=Market.us Media|date=2024-04-04|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221442/https://media.market.us/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; бұл планета халқының шамамен 27%-ы.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Көптеген елдерде олар жалпы тұрғындар санының 25%-ынан 30%-ына дейінгі аралықты құрайды.&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite web|url=https://media.market.us/gen-z-statistics/|title=Gen Z Statistics 2024 By Natives, Age, Population|lang=en-US|first=Samruddhi|last=Yardi|website=Market.us Media|date=2024-04-04|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221442/https://media.market.us/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Z буыны өкілдерінің 48%-ы нәсілдік және этникалық азшылықтарға жатады.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 2017 жылы [[Африка]]да тұратын 1,2 миллиард адамның 60%-ы 25 жастан кіші болған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mo.ibrahim.foundation/news/2017/africas-growing-youthful-population-reflections-continent-tipping-point|title=Africa’s growing youthful population: reflections on a continent at a tipping point {{!}} Mo Ibrahim Foundation|lang=en|website=mo.ibrahim.foundation|access-date=2025-05-05|archive-date=2025-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20250505034459/https://mo.ibrahim.foundation/news/2017/africas-growing-youthful-population-reflections-continent-tipping-point|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылы [[Ұлыбритания]]ның шамамен 66,8 миллион тұрғынының ішінде шамамен 12,6 миллион адам Z буынына жатады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.statista.com/statistics/528577/uk-population-by-generation/|title=Population of the United Kingdom from 1990 to 2023, by generation|archive-date=2021-09-01|access-date=2025-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210901005327/https://www.statista.com/statistics/528577/uk-population-by-generation/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Әлеуметтік желілердегі ықпалды адамдардың үштен бірінен астамы Z буынына жатады.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Саяси көзқарастары ==
Дамыған демократиялық елдерде жастардың институттарға, соның ішінде өз үкіметіне деген сенімі алдыңғы ұрпақтардың сенімімен салыстырғанда төмендеді. Сауалнама мәліметтері бойынша, бұл буынның өкілдері тұтастай алғанда көбіне солшыл саяси көзқарастарды ұстанады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|title=Generation Z Looks a Lot Like Millennials on Key Social and Political Issues|lang=en-US|first=Kim Parker, Nikki Graf and Ruth|last=Igielnik|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-06|archive-date=2022-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108011732/https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Саясатпен белсенді айналысатын Z буынының өкілдері өздерінің әлеуметтік-саяси көзқарастарымен сәйкес келмейтін компаниялардан тауар сатып алудан немесе оларда жұмыс істеуден бас тартады және [[Интернет белсенділігі|интернет]] [[Интернет белсенділігі|белсенділігі]]ді қолданады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/worklife/article/20220803-gen-z-how-young-people-are-changing-activism|title=Gen Z: How young people are changing activism|lang=en-GB|website=www.bbc.com|access-date=2025-01-10|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203075814/https://www.bbc.com/worklife/article/20220803-gen-z-how-young-people-are-changing-activism|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Сондықтан әлеуметтік желілерде белсенділікті сақтап тұру, дауыс беруі жастарға тәуелді саясаткерлер мен саяси партиялар үшін өте маңызды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/06/10/europe-young-voters-flocked-hard-right-elections/|title=How Europe's young voters flocked to the hard-Right|website=web.archive.org|date=2024-06-14|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240614051041/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/06/10/europe-young-voters-flocked-hard-right-elections/|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

2010 жылдардың аяғында Z буыны жиі [[ЛГБТ]] құқықтары, [[Елдер бойынша қару туралы заңдарға шолу|қаруды бақылау]], [[Гендерлік теңсіздік|гендерлік теңдік]] және [[Аборт|түсік жасату]]ға қол жеткізу сияқты әлеуметтік мәселелерді қолдайтын прогрессивті топ ретінде сипатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|title=Generation Z Looks a Lot Like Millennials on Key Social and Political Issues|lang=en-US|first=Kim Parker, Nikki Graf and Ruth|last=Igielnik|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-28|archive-date=2022-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108011732/https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Әлемде ===
Z буыны әлемдік саясатта елеулі рөл атқарады. Соңғы жылдары оның барған сайын көп өкілдері саясатқа қызығушылық танытып, қоғамның әртүрлі институттарының қызметінде маңызды рөл атқара бастады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://emag.iis.ru/arc/infosoc/emag.nsf/BPA/ada9ce4f48bc636e44257f7d0041bd2a|title=Чижов Д. В.: Анализ механизмов влияния на полическое поведение поколения &quot;Z&quot;|website=emag.iis.ru|access-date=2025-01-28|archive-date=2023-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230724104934/http://emag.iis.ru/arc/infosoc/emag.nsf/BPA/ada9ce4f48bc636e44257f7d0041bd2a|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бұл буынның саяси көзқарастары жынысына байланысты өзгереді. Осы буынның америкалық әйелдері солшыл идеяларға бейім келеді, репродуктивті құқықтарды, [[Климаттың өзгеруі|климаттың өзгеру]] салдарын жұмсартуды және [[феминизм]]ді қолдайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/gen-z-gender-gap-young-men-women-dont-agree-politics-2024-1|title=Gen Z's gender divide is huge — and unexpected|lang=en-US|first=Daniel|last=Cox|website=Business Insider|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250128081609/https://www.businessinsider.com/gen-z-gender-gap-young-men-women-dont-agree-politics-2024-1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ер адамдар, керісінше, [[Консерватизм|консервативті]] идеологияға көбірек иек артады, бұл әсіресе трансгендерлердің құқықтары, саяси дұрыстық, [[экономикалық саясат]], [[Бас тарту мәдениеті|жоққа шығару мәдениеті]] және дәстүрлі гендерлік рөлдер туралы сұрақтарға жауап беру кезінде байқалады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://time.com/6963752/great-global-gender-divide/|title=The Global Gender Divide We Really Should Be Talking About|lang=en|first=Richard V.|last=Reeves|website=TIME|date=2024-04-06|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20250131161258/https://time.com/6963752/great-global-gender-divide/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Діни көзқарастары ==
Соңғы 10 жылда әлемнің әртүрлі елдерінде жүргізілген көптеген сауалнамалар жастардың дінге деген қызығушылығының біртіндеп төмендеуін айғақтайды. Пью зерттеу орталығы 2018 жылы 40 жастан кіші адамдар орташа есеппен өздерін діндар деп әлдеқайда сирек санайды және [[Рәсім|діни рәсімдер]]ді сирегірек орындайды деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/religion/2018/06/13/young-adults-around-the-world-are-less-religious-by-several-measures/|title=2. Young adults around the world are less religious by several measures|lang=en-US|first=Travis|last=Mitchell|website=Pew Research Center|date=2018-06-13|access-date=2025-03-06|archive-date=2025-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20251225031817/https://www.pewresearch.org/religion/2018/06/13/young-adults-around-the-world-are-less-religious-by-several-measures/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Әлемде ===
Батыста Z буыны тарихтағы ең аз діни буын болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://psmag.com/ideas/gen-z-is-the-least-religious-generation-heres-why-that-could-be-a-good-thing/|title=Gen Z Is the Least Religious Generation. Here's Why That Could Be a Good Thing.|lang=en-US|first=Christel J.|last=Manning|website=Pacific Standard|date=2019-05-06|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20250131081839/https://psmag.com/ideas/gen-z-is-the-least-religious-generation-heres-why-that-could-be-a-good-thing/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.deseret.com/2022/4/23/23013578/perspective-young-adults-are-losing-their-religion-are-their-parents-to-blame-gen-z-generation-x/|title=Perspective: Young adults are losing their religion. Are their parents to blame?|lang=en|website=Deseret News|date=2022-04-24|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20250108204325/https://www.deseret.com/2022/4/23/23013578/perspective-young-adults-are-losing-their-religion-are-their-parents-to-blame-gen-z-generation-x/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://doi.org/10.2139/ssrn.3498175|авторы=Anca Oltean|тақырыбы=Security Issues in Contemporary European Integration Process, Book review of Europolity, Continuity and Change in European Governance, vol.8, no.2 (New Series), Centre for European Studies, 2014, ISSN print 2344-2247, ISSN online 2344-2255, ISSN-L2344-2247|жылы=2014|басылымы=SSRN Electronic Journal|issn=1556-5068|doi=10.2139/ssrn.3498175}}&lt;/ref&gt; Алдыңғы ұрпақтар өкілдерімен салыстырғанда Z буынының көбірек өкілдері өздерін сенбейтіндер қатарына жатқызады және діни тиесіліліктен бас тартады, дегенмен олардың көбісі өздерін әлі де рухани адамдар деп атайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.religjournal.com/articles/article_view.php?id=159|title=Interdisciplinary Journal of Research on Religion {{!}} Articles|website=www.religjournal.com|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250206235324/https://www.religjournal.com/articles/article_view.php?id=159|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та Z буыны өкілдерінің арасында атеистер алдыңғы буындармен салыстырғанда екі есе көп.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.barna.com/research/atheism-doubles-among-generation-z/|title=Atheism Doubles Among Generation Z|lang=en-US|website=Barna Group|access-date=2025-02-20|archive-date=2019-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20191023100615/https://www.barna.com/research/atheism-doubles-among-generation-z/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2016 жылғы британдық әлеуметтік сауалнама 18 бен 24 жас аралығындағы адамдардың 71%-ы ешқандай дінді ұстанбайтынын көрсетті, бұл бір жыл бұрынғы 62%-бен салыстырғанда жоғары. 2018 жылы жүргізілген {{Iw|ComRes||en|Savanta}} сауалнамасы 18 бен 24 жас аралығындағы әрбір екі адамның біреуінен сәл астамы христиандармен және христиандықпен араласудың оң тәжірибесі болғанын хабарлағанын көрсетті. Дәл осы жас тобы өкілдерінің үштен екісі ешқашан шіркеуге бармаған; қалған үштен бірінің ішінде 20%-ы жылына бірнеше рет, ал 2%-ы аптасына бірнеше рет барады.

Христиандар қоғамға жаман әсер етеді деген тұжырыммен 18 бен 24 жас аралығындағы респонденттердің 12%-ы келіскен, ал жартысынан сәл астамы келіспеген. Салыстыру үшін, 25 пен 34 жас аралығындағы респонденттердің 14%-ы бұл тұжырыммен келіскен. Жалпы алғанда, британдықтардың 51%-ы бұл мәлімдемемен келіспесе, 10%-ы келіскен.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Post-millennial generation ‘more tolerant’ of Christianity|first=Harriet|last=Sherwood|url=https://www.theguardian.com/world/2018/jul/12/post-millennial-generation-uk-more-tolerant-of-christianity|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2018-07-12|access-date=2025-02-20|lang=en-GB|archive-date=2019-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917180119/https://www.theguardian.com/world/2018/jul/12/post-millennial-generation-uk-more-tolerant-of-christianity|url-status=live}}&lt;/ref&gt; {{Iw|Британдық ұлттық статистика басқармасы|Британдық ұлттық статистика басқармасының|en|Office for National Statistics}} мәліметтері бойынша, [[Англия]] мен [[Уэльс]]тегі 40 жасқа дейінгі адамдар өздерін христиан емес, көбіне [[Діни емес|діннен тыс]] деп есептейді.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Census data suggests UK faces ‘non-religious future’, say campaigners|first=Robert|last=Booth|url=https://www.theguardian.com/uk-news/2023/jan/30/census-data-england-wales-uk-non-religious-future-campaigners|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2023-01-30|access-date=2025-02-20|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* {{кітап|авторы=Howe N., Srauss W.|тақырыбы=The history of American future 1584 to 2069|lang=en|баспасы=Harper Perrenial|жылы=1997}}
* {{кітап|авторы=Howe N.|тақырыбы=The winter of history: An Interview with Neil Howe on «The fourth turning»|lang=en|баспасы=Lifecourse Associates|жылы=2009}}
* {{кітап|авторы=Шамис Е., Никонов Е.|тақырыбы=Теория поколений: Необыкновенный Икс|lang=ru|орны=М.|баспасы=Синергия|жылы=2016|isbn=978-5-4257-0254-8}}
* {{кітап|авторы=Mark McCrindle|тақырыбы=The ABC of XYZ: understanding the global generations|lang=en|орны=Sydney|баспасы=UNSW Press|жылы=2009|барлық беті=237|isbn=1-74223-035-0}}

[[Санат:Антропология]]
[[Санат:2000 жылдар]]
[[Санат:2010 жылдар]]
[[Санат:Мәдени буындар]]
[[Санат:1990 жылдар]]</text>
      <sha1>kr5k28iaofmhhp1w229s1i090dsbcot</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683773</id>
      <parentid>3683764</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T19:44:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әдебиет */</comment>
      <origin>3683773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61598" sha1="o44rsllwqjnjdlbnv0bdqo3938fpylr" xml:space="preserve">[[Сурет:Génération Z.jpg|267x267px|нобай|Z буынының қыздары [[Бейнелеу өнері сарайы (Лилль)|Лилль бейнелеу өнері сарайы]]нда суретке түсіп, оларды жіберуде]]
'''Z буыны''' ({{lang-en|Generation Z}}),&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|title=Words We're Watching: 'Zoomer'|lang=en|website=[[Merriam-Webster]]|access-date=2024-12-27|archive-date=2024-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241227074200/https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|title=zoomer &amp;#124; Slang|lang=en-US|website=Dictionary.com|date=2020-01-16|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251203195747/https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|archive-date=2025-12-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;merriam-webster&quot;&gt;{{Cite web|title=ZOOMER Definition &amp; Meaning|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Zoomer|lang=en|website=[[Merriam-Webster]]|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-date=2026-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106041709/https://www.merriam-webster.com/dictionary/Zoomer}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/generation-z|lang=en|title=GENERATION Z definition in American English|archive-url=https://web.archive.org/web/20231017210453/https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/generation-z|archive-date=2023-10-17|url-status=live|access-date=2026-01-09|website=Collins Dictionary}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ [[Зумерлер|'''зумерлер''']] ({{lang-en|zoomers}})&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;merriam-webster&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.slanglang.net/zoomers/|title=Zoomers – What does the term actually mean?|lang=en-US|website=SlangNet|date=2020-01-21|access-date=2026-01-09|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611011635/https://www.slanglang.net/zoomers/|archive-date=2020-06-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/articles/2025/03/17/teoriya-pokoleniy|title=Теория поколений по годам: как отличить бумера, миллениала, зумера и Альфу|author=Мария Фролова|lang=ru|website=[[Лента.ру]]|date=2025-03-17|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251121070341/https://lenta.ru/articles/2025/03/17/teoriya-pokoleniy/|archive-date=2025-11-21}}&lt;/ref&gt; ретінде де белгілі — [[Уильям Штраус]] пен {{Iw|Нил Хоув|Нил Хоув|en|Neil Howe}} жасаған [[Буын]]дар теориясында, әртүрлі жіктеулер бойынша, шамамен [[1990 жж.|1990 жылдар]]дың ортасынан [[2010 жж.|2010 жылдар]]дың басына дейінгі аралықта туған адамдарға қатысты әлемде қолданылатын термин. Z буыны өкілдерінің көпшілігі — ересек буынның немесе [[Х буыны]] адамдарының балалары&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.signalvine.com/texting-best-practices/who-are-the-parents-of-gen-z-2|title=Who Are the Parents of Gen Z?|author=Belz, Ashley|date=2021-08-26|website=Signal Vine|access-date=2026-01-09|url-status=dead|archive-date=2022-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121000105/https://www.signalvine.com/texting-best-practices/who-are-the-parents-of-gen-z-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.audacy.com/podcast/working-with-gen-z-0d9dc/episodes/gen-y-vs-gen-z-understanding-similarities-differences-and-leadership-challenges-opportunities-1f6ff|title=Gen Y vs. Gen Z: Understanding Similarities|author=Nikhil and Adam Kingl|lang=en|website=Audacy.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519224546/https://www.audacy.com/podcast/working-with-gen-z-0d9dc/episodes/gen-y-vs-gen-z-understanding-similarities-differences-and-leadership-challenges-opportunities-1f6ff|archive-date=2023-05-19|url-status=dead|access-date=2026-01-09|date=2022-11-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2015/09/20/fashion/move-over-millennials-here-comes-generation-z.html|title=Move Over, Millennials, Here Comes Generation Z|author=Williams, Alex|lang=en|website=[[The New York Times]]|date=2015-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170130114225/https://www.nytimes.com/2015/09/20/fashion/move-over-millennials-here-comes-generation-z.html|archive-date=2017-01-30|url-status=live|access-date=2026-01-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|10=страницы1–6|авторы=Prensky, Marc|тақырыбы=Digital Natives, Digital Immigrants Part 1|язык=en|жылы=2001|сілтемесі=https://desarrollodocente.uc.cl/wp-content/uploads/2020/03/Digital_Natives_Digital_Inmigrants.pdf|басылымы=On the Horizon|тип=journal|томы=9|нөмірі=5|издательство=Emerald Publishing|doi=10.1108/10748120110424816|archive-date=2025-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20251118071417/https://desarrollodocente.uc.cl/wp-content/uploads/2020/03/Digital_Natives_Digital_Inmigrants.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|title=Поколение Z: что это такое, особенности, характерные черты, теория поколений|author=Эдуард Юсупов|lang=ru|website=[[Лента.ру]]|date=2023-11-29|access-date=2026-01-09|archive-date=2025-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250515150137/https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.calltouch.ru/blog/chto-takoe-pokolenie-z-i-chto-o-nem-nuzhno-znat-marketologam/|title=Что такое поколение Z, и что о нем нужно знать маркетологам|website=Calltouch.ru|author=Николай Большаков|lang=ru|date=2023-03-22|access-date=2026-01-09|archive-date=2025-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250916041821/https://www.calltouch.ru/blog/chto-takoe-pokolenie-z-i-chto-o-nem-nuzhno-znat-marketologam/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (туған жылдарының төменгі шекарасы 1995—1997, жоғарғы шекарасы 2009—2013).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.randstadusa.com/workforce360/managing-gen-y-z/|title=Managing Gen Y and Z in the workplace|lang=en|website=Randstad USA|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731235059/https://www.randstadusa.com/workforce360/managing-gen-y-z/|url-status=live|archive-date=2020-07-31|access-date=2016-06-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2017/09/has-the-smartphone-destroyed-a-generation/534198/|title=Have Smartphones Destroyed a Generation?|author=Jean M. Twenge|lang=en|website=[[The Atlantic]]|date=2017-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928035506/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2017/09/has-the-smartphone-destroyed-a-generation/534198/|archive-date=2017-09-28|url-status=live|access-date=2026-01-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.militarytimes.com/story/military/2016/07/31/post-millennial-military-what-expect-next-generation/87333254/|title=Post-millennial military: What to expect from the next generation|author=Lilley, Kevin|lang=en|website=Military Times|date=2016-07-31|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-date=2016-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019143544/http://www.militarytimes.com/story/military/2016/07/31/post-millennial-military-what-expect-next-generation/87333254/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://link.springer.com/article/10.1007/s10508-016-0798-z|тақырыбы=Sexual Inactivity During Young Adulthood Is More Common Among U.S. Millennials and iGen: Age, Period, and Cohort Effects on Having No Sexual Partners After Age 18|басылымы=[[Archives of Sexual Behavior|Arch Sex Behav]]|беттері=1—8|doi=10.1007/s10508-016-0798-z|язык=en|тип=journal|авторы=Twenge, Jean M.; Sherman, Ryne A.; Wells, Brooke E.|число=1|месяц=8|жылы=2016|archive-date=2017-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20171013145705/https://link.springer.com/article/10.1007/s10508-016-0798-z}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|title=What generation do I belong to? What are the birth year cutoffs?|lang=en|author=Jean M. Twenge|website=Dr. Jean Twenge|date=2023-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202546/https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|archive-date=2023-06-27|access-date=2023-06-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бұл буын — Интернет жаппай таралғаннан кейін дүниеге келген алғашқы буын,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/as-sa/98-311-x/98-311-x2011003_2-eng.cfm|title=Generations in Canada|lang=en|website=Statistics Canada|date=2018-07-23|access-date=2026-01-09|archive-date=2015-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150922235402/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/as-sa/98-311-x/98-311-x2011003_2-eng.cfm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; соның салдарынан Z буынының өкілдері «цифрлық аборигендер» және «Интернет буыны» деген атауларға ие болды.&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://muse.jhu.edu/article/586631|авторы=Anthony Turner|тақырыбы=Generation Z: Technology and Social Interest|жылы=2015|басылымы=The Journal of Individual Psychology|томы=71|нөмірі=2|беттері=103–113|issn=2332-0583|баспасы=University of Texas Press|archive-date=2022-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220901043041/https://muse.jhu.edu/article/586631|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі мен жас ауқымысы ==
[[Сурет:Generation_timeline.svg|нобай|Pew Research Center нұсқасы бойынша Батыс әлемі буындарының схемасы. Күлгін түспен Z буыны белгіленген{{Инфобокс/хронология|[[Y буыны]]|[[Альфа буыны]]}}]]
«Z буыны», «[[Y буыны|миллениалдар]]&lt;nowiki/&gt;» және т.б. терминдер — аналитикалық таңбалар ғана, буын шекаралары шартты болып келеді, ал демография, институттар мен мәдениеттегі айырмашылықтарға байланысты халықаралық деңгейде салыстыру жүргізу қиын.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division|тақырыбы=World Population Prospects 2024|жылы=2024|тілі=en|isbn=9789210031691}}&lt;/ref&gt; Осы буынның балама атаулары ретінде «post-Millennials», «iGen», «Homelanders», «Net Gen» нұсқалары ұсынылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2020/04/28/millennials-overtake-baby-boomers-as-americas-largest-generation/|title=Millennials overtake Baby Boomers as America’s largest generation|lang=en-US|first=Richard|last=Fry|website=Pew Research Center|date=2020-04-28|access-date=2025-10-28|archive-date=2025-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20251028153626/https://www.pewresearch.org/short-reads/2020/04/28/millennials-overtake-baby-boomers-as-americas-largest-generation/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/Business/gen-millennials-generation/story?id=16275187|title=After Gen X, Millennials, what should next generation be?|lang=en|first=A. B. C.|last=News|website=ABC News|access-date=2025-10-28|archive-date=2020-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028125342/https://abcnews.go.com/Business/gen-millennials-generation/story?id=16275187|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|title=Defining generations: Where Millennials end and Generation Z begins|lang=en-US|first=Michael|last=Dimock|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-10-28|archive-date=2023-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230702130150/https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Зерттеушілер мен танымал бұқаралық ақпарат құралдары Z буынын анықтау үшін туған жылдың басы ретінде 1990 жылдардың ортасы мен аяғын, аяқталатын жылы ретінде 2010 жылдардың басын пайдаланады. [[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі|Оксфорд сөздігі]] Z буынын 1990-жылдардың ортасынан 2010 жылдардың басына дейінгі аралықта дүниеге келген, «интернетті жақсы білетін» адамдардың тобы ретінде анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/definition/english/generation-z?q=generation+z|title=Generation Z|lang=en|website=Oxford Learner's Dictionary|publisher=[[Oxford University Press]]|access-date=2024-08-07|archive-date=2024-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240523120909/https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/definition/english/generation-z?q=generation+z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Кейбір дереккөздер нақты 1997–2010 жылдар аралығын көрсетеді, алайда бұл жылдар жиі дау тудырады немесе талқыланады.&lt;ref name=&quot;автосілтеме2&quot;&gt;''Юсупов, Эдуард.'' [https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/ Что такое поколение Z: особенности и характер «цифровых» детей] {{Wayback|url=https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|date=20250515150137}} // [[Лента.ру]], 29 ноября 2023&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Generation-Z|title=Gen Z {{!}} Years, Age Range, Meaning, &amp; Characteristics {{!}} Britannica|lang=en|website=www.britannica.com|date=2025-01-06|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250103124535/https://www.britannica.com/topic/Generation-Z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Канада статистика басқармасы Z буынының пайда болуын 1993 жыл деп анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theglobeandmail.com/news/national/education/canadian-university-report/the-genz-effect/article26898388/|title=The Generation Z effect|lang=en|website=The Globe and Mail|date=2015-10-22|archive-date=2020-05-29|access-date=2024-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200529201858/https://www.theglobeandmail.com/news/national/education/canadian-university-report/the-genz-effect/article26898388/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Пью зерттеу орталығы|Пью]] зерттеушілері ұрпақтар теориясы «нақты жіктеу емес, көптеген аналитикалық құралдардың бірі» екенін және «оларды қатаң әрі айқын шектеулер ретінде емес, бағдар ретінде қарастыру керектігін» баса айтады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/politics/2015/09/03/the-whys-and-hows-of-generations-research/|title=The Whys and Hows of Generations Research|lang=en-US|first=Abigail|last=Geiger|website=Pew Research Center|date=2015-09-03|access-date=2025-10-28|archive-date=2022-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20221231025902/https://www.pewresearch.org/politics/2015/09/03/the-whys-and-hows-of-generations-research/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Пью зерттеу орталығы]] жаңа технологиялық және әлеуметтік-экономикалық жетістіктер сияқты «әртүрлі қалыптасу тәжірибесіне» сүйене отырып, 1997 жылды Z буынының басталған жылы ретінде анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|title=Defining generations: Where Millennials end and Generation Z begins|lang=en-US|first=Michael|last=Dimock|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-06|archive-date=2023-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230702130150/https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Қаржылық қызмет көрсету индустриясын қамтитын {{Iw|American Banker||en|American Banker}} күнделікті іскерлік газеті: «Z буынының жас ауқымы әлі де талқылау тақырыбы болып қалғанымен, Z буыны шамамен 1993–1995 жылдар аралығында туған адамдардан басталады деген кең консенсус бар» деп хабарлайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.americanbanker.com/payments/slideshow/data-the-anti-millennial-habits-of-gen-z|title=Data: The anti-millennial habits of Gen Z|lang=en|website=American Banker|date=2017-10-25|archive-date=2024-12-08|access-date=2024-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208145146/https://www.americanbanker.com/payments/slideshow/data-the-anti-millennial-habits-of-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сан-Диего қаласындағы Калифорния штатының университеті|Сан-Диего штаты университеті]]нің психология профессоры {{Iw|Джин Твенге|3=en|4=Jean Twenge}} бұл буынның туған жылдарын 1995–2010 деп көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|title=What generation do I belong to? What are the birth year cutoffs?|lang=en-US|last=Writter_01|website=Dr. Jean Twenge|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202546/https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|archive-date=2023-06-27|access-date=2023-06-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[McKinsey &amp; Company]] халықаралық америкалық [[Консультация беру|консалтингтік]] компаниясы шамамен 1995 жылдан 2010 жылға дейін дүниеге келген Z буынының өкілдерін ерте жастан бастап Интернеттің, әлеуметтік желілер мен технологиялардың әсеріне ұшыраған «цифрлық аборигендер» деп атайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mckinsey.com/industries/consumer-packaged-goods/our-insights/true-gen-generation-z-and-its-implications-for-companies|title=The &quot;True Generation&quot;: Generation Z and its impact on companies|lang=en|author=Tracy Francis; Fernanda Hofel.|website=McKinsey &amp; Company|date=2018-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220807191749/https://www.mckinsey.com/industries/consumer-packaged-goods/our-insights/true-gen-generation-z-and-its-implications-for-companies|archive-date=2022-08-07|access-date=2024-08-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Жалпы белгілері ==
Z буынының өкілдері заманауи технологияларды, [[Планшет компьютер|планшеттер]]ді, [[смартфон]]дарды және 3D-шындықты жиі белсенді пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=The Minecraft Generation|first=Clive|last=Thompson|url=https://www.nytimes.com/2016/04/17/magazine/the-minecraft-generation.html?_r=1|website=The New York Times|id=0362-4331|date=2016-04-14|access-date=2025-05-14|lang=en-US|archive-date=2025-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250619192805/https://www.nytimes.com/2016/04/17/magazine/the-minecraft-generation.html?_r=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олардың саналы жасында интернетке және кез келген сипаттағы ақпаратқа қол жеткізу мүмкіндігі бұрынғыдай үй компьютерімен ғана шектелмейді, қайта портативті және «қалта» құрылғыларының арқасында толық деңгейде қолжетімді. Жиі «Z буыны» термині «[[цифрлық адам]]&lt;nowiki/&gt;» терминінің синонимі ретінде қарастырылады.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Children of the tech revolution|first=Lucinda|last=Schmidt|author-link=|url=http://www.smh.com.au/news/parenting/children-of-the-tech-revolution/2008/07/15/1215887601694.html|publisher=Sydney Morning Herald|access-date=2011-09-05|archive-date=2011-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20110831124910/http://www.smh.com.au/news/parenting/children-of-the-tech-revolution/2008/07/15/1215887601694.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олар цифрлық сауаттылықтың жоғары деңгейімен, әлеуметтік медиа арқылы өзін-өзі көрсетуге бейімділігімен ерекшеленеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://synergy.ru/akademiya/upravlenie/pokolenie_zet_ili_zumeryi_kak_s_nimi_pravilno_obshhatsya_i_rabotat|title=Поколение Z (зет): что это и кто такие зумеры, чем отличаются от других поколений {{!}} Университет СИНЕРГИЯ|website=synergy.ru|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20250124102147/https://synergy.ru/akademiya/upravlenie/pokolenie_zet_ili_zumeryi_kak_s_nimi_pravilno_obshhatsya_i_rabotat|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Цифрландыру Z буыны қызметінің барлық салаларына әсер етеді: олар интернетте сөйлесуді, қашықтан жұмыс істеу мен оқуды жөн көреді, сондай-ақ тауарлар мен қызметтерді онлайн және [[маркетплейс]]терден сатып алады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Зумерлер виртуалды және нақты әлемді бөліп жармайды — интернет олар үшін нақты өмірдің ажырамас бөлігі болып табылады. Жаңалықтарды негізінен теледидардан алатын аға буындардан айырмашылығы, Z буыны ақпаратты[қандай?] негізінен әлеуметтік желілерден алады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/gen-z-changes-political-divides-2019-7|title=America's teenagers skew a lot more conservative than most people realize, and they get most of their news from Instagram|first=Kate Taylor, Business|last=Insider|website=www.businessinsider.com|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250301162525/https://www.businessinsider.com/gen-z-changes-political-divides-2019-7|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Зумерлер ({{lang-en|zoomer}}) — имиджбордтарда Z буынының өкілдерін белгілеу үшін қолданылатын бейресми термин.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|title=Is Zoomer The Real Name For Gen Z?|lang=en-US|website=Dictionary.com|date=2020-01-16|access-date=2025-01-06|archive-date=2021-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126150616/https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ол [[бэби-бумерлер буыны]]н білдіретін boomer қысқартуы мен «Z» әрпін біріктіреді. Терминнің танымалдылығы 2018 жылы [[4chan]]-дағы Z буынының жасөспірімдерін келемеждейтін интернет-мемде қолданылған кезде күрт өсті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/doomer-girl-meme-4chan-tumblr-wojak-history/605764/|title=The Misogynistic Joke That Became a Goth-Meme Fairy Tale|lang=en|first=Kaitlyn|last=Tiffany|website=The Atlantic|date=2020-02-03|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604012415/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/doomer-girl-meme-4chan-tumblr-wojak-history/605764/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.slanglang.net/zoomers/|title=ᐅ Zoomers – What does the term actually mean?|website=web.archive.org|date=2020-06-11|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611011635/https://www.slanglang.net/zoomers/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[Merriam-Webster]] мәліметтері бойынша, бұл терминнің ең көп қолданыла бастауы 2016 жылға сәйкес келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|title=Words We're Watching: 'Zoomer'|lang=en|website=www.merriam-webster.com|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20250110105049/https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеты ==
Эмо субмәдениеті өкілінің мысалы

Z буыны [[Жастар субмәдениеті|жастар субмәдениеттері]]не бейім. Z буынының субмәдениеттеріне [[Аниме|анимеші]]лер, [[Альтушка|альт]], [[K-pop]], [[E-kids]], [[Готтар (субмәдениет)|готтар]], [[панк]]тер, [[Эмо (субмәдениет)|эмо]], [[Косплей|косплеерлер]] және басқалар жатады.&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennye-molodezhnye-subkultury-issledovanie-tsism|авторы=Чурилов Сергей Анатольевич, Лупин Максим Николаевич|тақырыбы=Современные молодежные субкультуры: исследование ЦИСМ|жылы=2024|басылымы=Обзор.НЦПТИ|нөмірі=1 (36)|беттері=6–23|issn=2411-0124|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114174838/https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennye-molodezhnye-subkultury-issledovanie-tsism|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://parus.kp.ru/content/chitat/emo-khipstery-vanilki/|title=Молодежные субкультуры с 90-х и по настоящее время|lang=ru|website=parus.kp.ru|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20250126154302/https://parus.kp.ru/content/chitat/emo-khipstery-vanilki/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rb.ru/story/all-about-subcultures/|title=Субкультуры и нишевые сообщества. Что учесть в маркетинговой стратегии для поколения TikTok|lang=ru|first=Елена|last=Лиханова|website=rb.ru|date=2022|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114101315/https://rb.ru/story/all-about-subcultures/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Зумерлер арасында өткенге деген сағыныш, яғни өздері ешқашан бастан өткермесе де, өмір оңайырақ әрі стрессіз болып көрінген уақыттарды аңсау сезімі кең таралған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|title=Modern nostalgia: Why do young people ache for a past they never lived?|lang=en-us|first=Ixone|last=Arana|website=EL PAÍS English|date=2023-10-14|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20250107145249/https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Мысалы, 2018 жылы «[[cottagecore]]&lt;nowiki/&gt;» атауын алған эстетиканың бар болғанына көптеген жылдар болды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://daily.jstor.org/cottagecore-debuted-2300-years-ago/|title=Cottagecore Debuted 2,300 Years Ago|lang=en-US|first=Catherine|last=Halley|website=JSTOR Daily|date=2020-11-11|access-date=2025-02-23|archive-date=2020-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205094328/https://daily.jstor.org/cottagecore-debuted-2300-years-ago/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ол Z буынының субмәдениетіне айналды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sourcingjournal.com/denim/denim-trends/gen-z-fashion-cottagecore-sustainability-edited-elfin-fairies-gigi-hadid-215061/|title=In Times of Crisis, Gen Z Embraces Escapist Fashion|lang=en-US|first=Angela|last=Velasquez|website=Sourcing Journal|date=2020-06-10|access-date=2025-02-23|archive-date=2021-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119123033/https://sourcingjournal.com/denim/denim-trends/gen-z-fashion-cottagecore-sustainability-edited-elfin-fairies-gigi-hadid-215061/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; әсіресе [[COVID-19 пандемиясы|COVID-19 таралуына қарсы енгізілген жаппай карантиндерден кейін әртүрлі әлеуметтік желілерде қатты белең]] алды. Ностальгиялық көңіл-күй COVID пандемиясы кезінде және одан кейін күшейе түсті.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Why is 'cottagecore' booming? Because being outside is now the ultimate taboo|first=Amelia|last=Hall|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/apr/15/why-is-cottagecore-booming-because-being-outside-is-now-the-ultimate-taboo|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2020-04-15|access-date=2025-01-06|lang=en-GB|archive-date=2022-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220318160644/https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/apr/15/why-is-cottagecore-booming-because-being-outside-is-now-the-ultimate-taboo|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ностальгия әдетте егде жастағы адамдармен байланыстырылғанымен, қазір бұл үрдіс 2010–2020 жылдары кәмелеттік жасқа толғандар арасында жиі кездеседі. Қазіргі өмір шындығына бейімделуде қиындықтарға тап болған [[Y буыны|миллениалдар]] мен Z буыны.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|title=Modern nostalgia: Why do young people ache for a past they never lived?|lang=en-us|first=Ixone|last=Arana|website=EL PAÍS English|date=2023-10-14|access-date=2025-02-23|archive-date=2025-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250317080424/https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Z буынының өкілдері бәрінен бұрын [[2000 жылғы мәселе|Y2K]] дәуірін және әсіресе сол кезеңге негізделген [[Y2K (эстетика)|Y2K эстетикасы]]н қатты сағынады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/worklife/article/20231215-nostalgia-marketing-is-powerful-nowstalgia-might-be-even-more-compelling|title=Nostalgia marketing is powerful. 'Nowstalgia' might be even more compelling.|lang=en-GB|website=www.bbc.com|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106173210/https://www.bbc.com/worklife/article/20231215-nostalgia-marketing-is-powerful-nowstalgia-might-be-even-more-compelling|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cossa.ru/news/300419/|title=Эстетика поколения Z: самые популярные субкультуры на YouTube|lang=ru|website=Cossa.ru - информационный портал о маркетинге и коммуникациях в цифровой среде.|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200949/https://www.cossa.ru/news/300419/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2000 жылдардағы жедел өзгерістер [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|11 қыркүйектегі террорлық актілер]]ден, [[Ауғанстандағы соғыс (2001—2021)|терроризмге қарсы соғыс]]тан және [[iPod]] пен [[iPhone]] сияқты технологиялардың [[Технологиялық сингулярлық|қарқынды дамуы]]нан туындаған болатын.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/12/29/us/y2k-nostalgia-millennium-style-angst-cec/index.html|title=Y2K aesthetics are so hot right now – and so is the era’s existential dread|lang=en|first=A. J.|last=Willingham|website=CNN|date=2022-12-29|access-date=2024-11-02|archive-date=2024-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241227142741/https://www.cnn.com/2022/12/29/us/y2k-nostalgia-millennium-style-angst-cec/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Нөлдік жылдардың сәні, макияжы, шаш үлгілері мен аксессуарлары [[YouTube]], [[TikTok]] және басқа да платформаларда Z буыны үшін жаппай трендке айналды. Бұған [[Интернет-мем|ирониялық мем]]дерге деген құштарлық пен 2000-жылдардағы поп-мәдениетті аңсау да жатады.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cossa.ru/news/300419/|title=Эстетика поколения Z: самые популярные субкультуры на YouTube|lang=ru|website=Cossa.ru - информационный портал о маркетинге и коммуникациях в цифровой среде.|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200949/https://www.cossa.ru/news/300419/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

TikTok Z буыны арасында өте танымал, олар ойын-сауық әрі білім беру контентін бейне форматында тұтынуды жөн көреді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vc.ru/u/607046-nostra-reels-digital/219210-chto-populyarnost-tiktok-govorit-o-pokolenii-z|title=Что популярность TikTok говорит о поколении Z — Nostra Reels &amp; Digital на vc.ru|lang=en|first=Nostra Reels &amp;|last=Digital|website=vc.ru|date=2021-03-11|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200947/https://vc.ru/u/607046-nostra-reels-digital/219210-chto-populyarnost-tiktok-govorit-o-pokolenii-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бүкіл әлем бойынша Z буыны өкілдерінің 81%-ы қызықты немесе ойын-сауық контентін іздеу үшін TikTok-ты пайдаланады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://jobera.com/gen-z-statistics/|title=30+ Gen Z Statistics, Characteristics &amp; Trends [2024]|lang=en-US|first=Manisha|last=Saini|date=2024-06-05|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221441/https://jobera.com/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
Бүкіл әлем бойынша Z буыны, әдетте, дамыған елдерде де, дамушы елдерде де бастауыш біліммен қамтудың жоғары деңгейіне ие.&lt;ref name=&quot;автосілтеме1&quot;&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|авторы=Carol M. Worthman, Kathy Trang|тақырыбы=Dynamics of body time, social time and life history at adolescence|жылы=2018-02-01|басылымы=Nature|томы=554|беттері=451–457|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature25750|archive-date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20241223045144/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Дамушы елдердегі бастауыш мектептердегі оқушылар саны 20-ғасырдың ортасынан бастап тұрақты түрде өсті. 1990 жылдар мен 2000 жылдарға қарай бастауыш біліммен қамту көрсеткіштері 100%-ға жақындады.&lt;ref name=&quot;автосілтеме12&quot;&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|авторы=Carol M. Worthman, Kathy Trang|тақырыбы=Dynamics of body time, social time and life history at adolescence|жылы=2018-02-01|басылымы=Nature|томы=554|беттері=451–457|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature25750|archive-date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20241223045144/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жаратылыстану ғылымдары саласында ең жақсы нәтижелерді Сингапур, [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]], [[Жапония]], [[Ресей]] және [[Гонконг]] көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/20161129-french-students-rank-last-europe-eu-maths-science-timss-study|title=French students rank last in EU for maths, study finds|lang=en|website=France 24|date=2016-11-29|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108130227/https://www.france24.com/en/20161129-french-students-rank-last-europe-eu-maths-science-timss-study|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2024 жылға қарай дүние жүзіндегі көптеген оқу орындары оқушылардың сабаққа жақсырақ зейін қоюына көмектесу үшін сыныпта ұялы телефондарды пайдалануға тыйым салу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cbc.ca/news/canada/cellphone-bans-schools-world-1.7304816|title=There are cellphone bans in schools around the world. Do any of them work?|archive-date=2025-01-25|access-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125204402/https://www.cbc.ca/news/canada/cellphone-bans-schools-world-1.7304816|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Әлеуметтанушылар Z буыны үшін білім берудегі жаһандық үрдіс ретінде қысқа аудио және бейне хабарламалар, мақалалар мен бейнероликтер форматындағы жылдам әрі ықшамдалған курстар, сондай-ақ өзін-өзі тәрбиелеумен айналысу тиімдірек екенін атап өтеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://trends.rbc.ru/trends/education/5ef1ddbc9a794733b37dcfff|title=Что такое поколение Z и как оно видит свое образование|lang=ru|website=РБК Тренды|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240726193912/https://trends.rbc.ru/trends/education/5ef1ddbc9a794733b37dcfff|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[McKinsey &amp; Company|McKinsey]] әлеуметтанулық сауалнамасына сәйкес, дараландыруға негізделген онлайн оқыту олар үшін мектеп бағдарламасын меңгеруде таптырмас құралға айналып келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hightech.plus/2020/04/23/obrazovanie-pokoleniya-z-kak-uchit-detei-virosshih-s-gadzhetom-vmesto-pogremushki|title=Образование поколения Z: как учить детей, выросших с гаджетом вместо погремушки|lang=ru|website=Хайтек+|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202222350/https://hightech.plus/2020/04/23/obrazovanie-pokoleniya-z-kak-uchit-detei-virosshih-s-gadzhetom-vmesto-pogremushki|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Демографиясы ==
Z буыны қазіргі уақытта Жер бетіндегі ең көп адам саны бар буын болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nypost.com/2020/01/25/generation-z-is-bigger-than-millennials-and-theyre-out-to-change-the-world/|title=Generation Z is bigger than millennials — and they’re out to change the world|lang=en-US|first=Eric|last=Spitznagel|date=2020-01-25|access-date=2025-02-23|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203075848/https://nypost.com/2020/01/25/generation-z-is-bigger-than-millennials-and-theyre-out-to-change-the-world/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның [[Bloomberg]] жүргізген деректер талдауы көрсеткендей, 2019 жылы Z буынының өкілдері 7,7 миллиард Жер тұрғынының 2,47 миллиардын құрап, саны 2,43 миллиард болған миллениалдардан асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Gen Z Is Set to Outnumber Millennials Within a Year|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-08-20/gen-z-to-outnumber-millennials-within-a-year-demographic-trends|website=Bloomberg.com|access-date=2025-02-23|lang=en|archive-date=2021-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210907135420/https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-08-20/gen-z-to-outnumber-millennials-within-a-year-demographic-trends|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://europeansting.com/2018/08/27/generation-z-will-outnumber-millennials-by-2019/|title=The European Sting is Your democratic, independent and top quality political newspaper specialized in European Union News. Unique Features: iSting &amp; Harry StingThe European Sting - Critical News &amp; Insights on European Politics, Economy, Foreign Affairs, Business &amp; Technology - europeansting.comGeneration Z will outnumber Millennials by 2019|lang=en-US|website=The European Sting - Critical News &amp; Insights on European Politics, Economy, Foreign Affairs, Business &amp; Technology - europeansting.com|date=2018-08-27|access-date=2025-02-23|archive-date=2021-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210831234538/https://europeansting.com/2018/08/27/generation-z-will-outnumber-millennials-by-2019/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2024 жылға арналған бағалаулар бойынша, Z буынының жаһандық халқы шамамен 2 миллиард адамды құрайды,&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://media.market.us/gen-z-statistics/|title=Gen Z Statistics 2024 By Natives, Age, Population|lang=en-US|first=Samruddhi|last=Yardi|website=Market.us Media|date=2024-04-04|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221442/https://media.market.us/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; бұл планета халқының шамамен 27%-ы.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Көптеген елдерде олар жалпы тұрғындар санының 25%-ынан 30%-ына дейінгі аралықты құрайды.&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite web|url=https://media.market.us/gen-z-statistics/|title=Gen Z Statistics 2024 By Natives, Age, Population|lang=en-US|first=Samruddhi|last=Yardi|website=Market.us Media|date=2024-04-04|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221442/https://media.market.us/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Z буыны өкілдерінің 48%-ы нәсілдік және этникалық азшылықтарға жатады.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 2017 жылы [[Африка]]да тұратын 1,2 миллиард адамның 60%-ы 25 жастан кіші болған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mo.ibrahim.foundation/news/2017/africas-growing-youthful-population-reflections-continent-tipping-point|title=Africa’s growing youthful population: reflections on a continent at a tipping point {{!}} Mo Ibrahim Foundation|lang=en|website=mo.ibrahim.foundation|access-date=2025-05-05|archive-date=2025-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20250505034459/https://mo.ibrahim.foundation/news/2017/africas-growing-youthful-population-reflections-continent-tipping-point|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылы [[Ұлыбритания]]ның шамамен 66,8 миллион тұрғынының ішінде шамамен 12,6 миллион адам Z буынына жатады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.statista.com/statistics/528577/uk-population-by-generation/|title=Population of the United Kingdom from 1990 to 2023, by generation|archive-date=2021-09-01|access-date=2025-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210901005327/https://www.statista.com/statistics/528577/uk-population-by-generation/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Әлеуметтік желілердегі ықпалды адамдардың үштен бірінен астамы Z буынына жатады.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Саяси көзқарастары ==
Дамыған демократиялық елдерде жастардың институттарға, соның ішінде өз үкіметіне деген сенімі алдыңғы ұрпақтардың сенімімен салыстырғанда төмендеді. Сауалнама мәліметтері бойынша, бұл буынның өкілдері тұтастай алғанда көбіне солшыл саяси көзқарастарды ұстанады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|title=Generation Z Looks a Lot Like Millennials on Key Social and Political Issues|lang=en-US|first=Kim Parker, Nikki Graf and Ruth|last=Igielnik|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-06|archive-date=2022-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108011732/https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Саясатпен белсенді айналысатын Z буынының өкілдері өздерінің әлеуметтік-саяси көзқарастарымен сәйкес келмейтін компаниялардан тауар сатып алудан немесе оларда жұмыс істеуден бас тартады және [[Интернет белсенділігі|интернет]] [[Интернет белсенділігі|белсенділігі]]ді қолданады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/worklife/article/20220803-gen-z-how-young-people-are-changing-activism|title=Gen Z: How young people are changing activism|lang=en-GB|website=www.bbc.com|access-date=2025-01-10|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203075814/https://www.bbc.com/worklife/article/20220803-gen-z-how-young-people-are-changing-activism|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Сондықтан әлеуметтік желілерде белсенділікті сақтап тұру, дауыс беруі жастарға тәуелді саясаткерлер мен саяси партиялар үшін өте маңызды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/06/10/europe-young-voters-flocked-hard-right-elections/|title=How Europe's young voters flocked to the hard-Right|website=web.archive.org|date=2024-06-14|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240614051041/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/06/10/europe-young-voters-flocked-hard-right-elections/|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

2010 жылдардың аяғында Z буыны жиі [[ЛГБТ]] құқықтары, [[Елдер бойынша қару туралы заңдарға шолу|қаруды бақылау]], [[Гендерлік теңсіздік|гендерлік теңдік]] және [[Аборт|түсік жасату]]ға қол жеткізу сияқты әлеуметтік мәселелерді қолдайтын прогрессивті топ ретінде сипатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|title=Generation Z Looks a Lot Like Millennials on Key Social and Political Issues|lang=en-US|first=Kim Parker, Nikki Graf and Ruth|last=Igielnik|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-28|archive-date=2022-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108011732/https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Әлемде ===
Z буыны әлемдік саясатта елеулі рөл атқарады. Соңғы жылдары оның барған сайын көп өкілдері саясатқа қызығушылық танытып, қоғамның әртүрлі институттарының қызметінде маңызды рөл атқара бастады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://emag.iis.ru/arc/infosoc/emag.nsf/BPA/ada9ce4f48bc636e44257f7d0041bd2a|title=Чижов Д. В.: Анализ механизмов влияния на полическое поведение поколения &quot;Z&quot;|website=emag.iis.ru|access-date=2025-01-28|archive-date=2023-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230724104934/http://emag.iis.ru/arc/infosoc/emag.nsf/BPA/ada9ce4f48bc636e44257f7d0041bd2a|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бұл буынның саяси көзқарастары жынысына байланысты өзгереді. Осы буынның америкалық әйелдері солшыл идеяларға бейім келеді, репродуктивті құқықтарды, [[Климаттың өзгеруі|климаттың өзгеру]] салдарын жұмсартуды және [[феминизм]]ді қолдайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/gen-z-gender-gap-young-men-women-dont-agree-politics-2024-1|title=Gen Z's gender divide is huge — and unexpected|lang=en-US|first=Daniel|last=Cox|website=Business Insider|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250128081609/https://www.businessinsider.com/gen-z-gender-gap-young-men-women-dont-agree-politics-2024-1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ер адамдар, керісінше, [[Консерватизм|консервативті]] идеологияға көбірек иек артады, бұл әсіресе трансгендерлердің құқықтары, саяси дұрыстық, [[экономикалық саясат]], [[Бас тарту мәдениеті|жоққа шығару мәдениеті]] және дәстүрлі гендерлік рөлдер туралы сұрақтарға жауап беру кезінде байқалады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://time.com/6963752/great-global-gender-divide/|title=The Global Gender Divide We Really Should Be Talking About|lang=en|first=Richard V.|last=Reeves|website=TIME|date=2024-04-06|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20250131161258/https://time.com/6963752/great-global-gender-divide/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Діни көзқарастары ==
Соңғы 10 жылда әлемнің әртүрлі елдерінде жүргізілген көптеген сауалнамалар жастардың дінге деген қызығушылығының біртіндеп төмендеуін айғақтайды. Пью зерттеу орталығы 2018 жылы 40 жастан кіші адамдар орташа есеппен өздерін діндар деп әлдеқайда сирек санайды және [[Рәсім|діни рәсімдер]]ді сирегірек орындайды деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/religion/2018/06/13/young-adults-around-the-world-are-less-religious-by-several-measures/|title=2. Young adults around the world are less religious by several measures|lang=en-US|first=Travis|last=Mitchell|website=Pew Research Center|date=2018-06-13|access-date=2025-03-06|archive-date=2025-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20251225031817/https://www.pewresearch.org/religion/2018/06/13/young-adults-around-the-world-are-less-religious-by-several-measures/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Әлемде ===
Батыста Z буыны тарихтағы ең аз діни буын болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://psmag.com/ideas/gen-z-is-the-least-religious-generation-heres-why-that-could-be-a-good-thing/|title=Gen Z Is the Least Religious Generation. Here's Why That Could Be a Good Thing.|lang=en-US|first=Christel J.|last=Manning|website=Pacific Standard|date=2019-05-06|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20250131081839/https://psmag.com/ideas/gen-z-is-the-least-religious-generation-heres-why-that-could-be-a-good-thing/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.deseret.com/2022/4/23/23013578/perspective-young-adults-are-losing-their-religion-are-their-parents-to-blame-gen-z-generation-x/|title=Perspective: Young adults are losing their religion. Are their parents to blame?|lang=en|website=Deseret News|date=2022-04-24|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20250108204325/https://www.deseret.com/2022/4/23/23013578/perspective-young-adults-are-losing-their-religion-are-their-parents-to-blame-gen-z-generation-x/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://doi.org/10.2139/ssrn.3498175|авторы=Anca Oltean|тақырыбы=Security Issues in Contemporary European Integration Process, Book review of Europolity, Continuity and Change in European Governance, vol.8, no.2 (New Series), Centre for European Studies, 2014, ISSN print 2344-2247, ISSN online 2344-2255, ISSN-L2344-2247|жылы=2014|басылымы=SSRN Electronic Journal|issn=1556-5068|doi=10.2139/ssrn.3498175}}&lt;/ref&gt; Алдыңғы ұрпақтар өкілдерімен салыстырғанда Z буынының көбірек өкілдері өздерін сенбейтіндер қатарына жатқызады және діни тиесіліліктен бас тартады, дегенмен олардың көбісі өздерін әлі де рухани адамдар деп атайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.religjournal.com/articles/article_view.php?id=159|title=Interdisciplinary Journal of Research on Religion {{!}} Articles|website=www.religjournal.com|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250206235324/https://www.religjournal.com/articles/article_view.php?id=159|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та Z буыны өкілдерінің арасында атеистер алдыңғы буындармен салыстырғанда екі есе көп.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.barna.com/research/atheism-doubles-among-generation-z/|title=Atheism Doubles Among Generation Z|lang=en-US|website=Barna Group|access-date=2025-02-20|archive-date=2019-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20191023100615/https://www.barna.com/research/atheism-doubles-among-generation-z/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2016 жылғы британдық әлеуметтік сауалнама 18 бен 24 жас аралығындағы адамдардың 71%-ы ешқандай дінді ұстанбайтынын көрсетті, бұл бір жыл бұрынғы 62%-бен салыстырғанда жоғары. 2018 жылы жүргізілген {{Iw|ComRes||en|Savanta}} сауалнамасы 18 бен 24 жас аралығындағы әрбір екі адамның біреуінен сәл астамы христиандармен және христиандықпен араласудың оң тәжірибесі болғанын хабарлағанын көрсетті. Дәл осы жас тобы өкілдерінің үштен екісі ешқашан шіркеуге бармаған; қалған үштен бірінің ішінде 20%-ы жылына бірнеше рет, ал 2%-ы аптасына бірнеше рет барады.

Христиандар қоғамға жаман әсер етеді деген тұжырыммен 18 бен 24 жас аралығындағы респонденттердің 12%-ы келіскен, ал жартысынан сәл астамы келіспеген. Салыстыру үшін, 25 пен 34 жас аралығындағы респонденттердің 14%-ы бұл тұжырыммен келіскен. Жалпы алғанда, британдықтардың 51%-ы бұл мәлімдемемен келіспесе, 10%-ы келіскен.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Post-millennial generation ‘more tolerant’ of Christianity|first=Harriet|last=Sherwood|url=https://www.theguardian.com/world/2018/jul/12/post-millennial-generation-uk-more-tolerant-of-christianity|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2018-07-12|access-date=2025-02-20|lang=en-GB|archive-date=2019-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917180119/https://www.theguardian.com/world/2018/jul/12/post-millennial-generation-uk-more-tolerant-of-christianity|url-status=live}}&lt;/ref&gt; {{Iw|Британдық ұлттық статистика басқармасы|Британдық ұлттық статистика басқармасының|en|Office for National Statistics}} мәліметтері бойынша, [[Англия]] мен [[Уэльс]]тегі 40 жасқа дейінгі адамдар өздерін христиан емес, көбіне [[Діни емес|діннен тыс]] деп есептейді.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Census data suggests UK faces ‘non-religious future’, say campaigners|first=Robert|last=Booth|url=https://www.theguardian.com/uk-news/2023/jan/30/census-data-england-wales-uk-non-religious-future-campaigners|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2023-01-30|access-date=2025-02-20|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* {{кітап|авторы=Howe N., Srauss W.|тақырыбы=The history of American future 1584 to 2069|lang=en|баспасы=Harper Perrenial|жылы=1997}}
* {{кітап|авторы=Howe N.|тақырыбы=The winter of history: An Interview with Neil Howe on «The fourth turning»|lang=en|баспасы=Lifecourse Associates|жылы=2009}}
* {{кітап|авторы=Шамис Е., Никонов Е.|тақырыбы=Теория поколений: Необыкновенный Икс|lang=ru|орны=М.|баспасы=Синергия|жылы=2016|isbn=978-5-4257-0254-8}}
* {{кітап|авторы=Mark McCrindle|тақырыбы=The ABC of XYZ: understanding the global generations|lang=en|орны=Sydney|баспасы=UNSW Press|жылы=2009|барлық беті=237|isbn=1-74223-035-0}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://bugin.kz/19230-z-buyny-damu-dgoly-kozqarasy-qundylyqtary-qanday «Z» буыны: Даму жолы, көзқарасы, құндылықтары қандай?] // Bugin.kz, 28 наурыз 2021
* [https://kipd.kz/article/urpaqtar-teoriyasy-z-buynnynh-zeyini Ұрпақтар теориясы: Z буынның зейіні] // Қазақстандық қоғамдық даму институты

[[Санат:Антропология]]
[[Санат:2000 жылдар]]
[[Санат:2010 жылдар]]
[[Санат:Мәдени буындар]]
[[Санат:1990 жылдар]]</text>
      <sha1>o44rsllwqjnjdlbnv0bdqo3938fpylr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683790</id>
      <parentid>3683773</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T20:33:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <comment>/* Саяси көзқарастары */</comment>
      <origin>3683790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67330" sha1="ds5u17g8wq7w3kuue3ylx4q1fvxnnqj" xml:space="preserve">[[Сурет:Génération Z.jpg|267x267px|нобай|Z буынының қыздары [[Бейнелеу өнері сарайы (Лилль)|Лилль бейнелеу өнері сарайы]]нда суретке түсіп, оларды жіберуде]]
'''Z буыны''' ({{lang-en|Generation Z}}),&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|title=Words We're Watching: 'Zoomer'|lang=en|website=[[Merriam-Webster]]|access-date=2024-12-27|archive-date=2024-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241227074200/https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|title=zoomer &amp;#124; Slang|lang=en-US|website=Dictionary.com|date=2020-01-16|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251203195747/https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|archive-date=2025-12-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;merriam-webster&quot;&gt;{{Cite web|title=ZOOMER Definition &amp; Meaning|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Zoomer|lang=en|website=[[Merriam-Webster]]|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-date=2026-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106041709/https://www.merriam-webster.com/dictionary/Zoomer}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/generation-z|lang=en|title=GENERATION Z definition in American English|archive-url=https://web.archive.org/web/20231017210453/https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/generation-z|archive-date=2023-10-17|url-status=live|access-date=2026-01-09|website=Collins Dictionary}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ [[Зумерлер|'''зумерлер''']] ({{lang-en|zoomers}})&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;merriam-webster&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.slanglang.net/zoomers/|title=Zoomers – What does the term actually mean?|lang=en-US|website=SlangNet|date=2020-01-21|access-date=2026-01-09|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611011635/https://www.slanglang.net/zoomers/|archive-date=2020-06-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/articles/2025/03/17/teoriya-pokoleniy|title=Теория поколений по годам: как отличить бумера, миллениала, зумера и Альфу|author=Мария Фролова|lang=ru|website=[[Лента.ру]]|date=2025-03-17|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251121070341/https://lenta.ru/articles/2025/03/17/teoriya-pokoleniy/|archive-date=2025-11-21}}&lt;/ref&gt; ретінде де белгілі — [[Уильям Штраус]] пен {{Iw|Нил Хоув|Нил Хоув|en|Neil Howe}} жасаған [[Буын]]дар теориясында, әртүрлі жіктеулер бойынша, шамамен [[1990 жж.|1990 жылдар]]дың ортасынан [[2010 жж.|2010 жылдар]]дың басына дейінгі аралықта туған адамдарға қатысты әлемде қолданылатын термин. Z буыны өкілдерінің көпшілігі — ересек буынның немесе [[Х буыны]] адамдарының балалары&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.signalvine.com/texting-best-practices/who-are-the-parents-of-gen-z-2|title=Who Are the Parents of Gen Z?|author=Belz, Ashley|date=2021-08-26|website=Signal Vine|access-date=2026-01-09|url-status=dead|archive-date=2022-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121000105/https://www.signalvine.com/texting-best-practices/who-are-the-parents-of-gen-z-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.audacy.com/podcast/working-with-gen-z-0d9dc/episodes/gen-y-vs-gen-z-understanding-similarities-differences-and-leadership-challenges-opportunities-1f6ff|title=Gen Y vs. Gen Z: Understanding Similarities|author=Nikhil and Adam Kingl|lang=en|website=Audacy.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519224546/https://www.audacy.com/podcast/working-with-gen-z-0d9dc/episodes/gen-y-vs-gen-z-understanding-similarities-differences-and-leadership-challenges-opportunities-1f6ff|archive-date=2023-05-19|url-status=dead|access-date=2026-01-09|date=2022-11-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2015/09/20/fashion/move-over-millennials-here-comes-generation-z.html|title=Move Over, Millennials, Here Comes Generation Z|author=Williams, Alex|lang=en|website=[[The New York Times]]|date=2015-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170130114225/https://www.nytimes.com/2015/09/20/fashion/move-over-millennials-here-comes-generation-z.html|archive-date=2017-01-30|url-status=live|access-date=2026-01-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|10=страницы1–6|авторы=Prensky, Marc|тақырыбы=Digital Natives, Digital Immigrants Part 1|язык=en|жылы=2001|сілтемесі=https://desarrollodocente.uc.cl/wp-content/uploads/2020/03/Digital_Natives_Digital_Inmigrants.pdf|басылымы=On the Horizon|тип=journal|томы=9|нөмірі=5|издательство=Emerald Publishing|doi=10.1108/10748120110424816|archive-date=2025-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20251118071417/https://desarrollodocente.uc.cl/wp-content/uploads/2020/03/Digital_Natives_Digital_Inmigrants.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|title=Поколение Z: что это такое, особенности, характерные черты, теория поколений|author=Эдуард Юсупов|lang=ru|website=[[Лента.ру]]|date=2023-11-29|access-date=2026-01-09|archive-date=2025-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250515150137/https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.calltouch.ru/blog/chto-takoe-pokolenie-z-i-chto-o-nem-nuzhno-znat-marketologam/|title=Что такое поколение Z, и что о нем нужно знать маркетологам|website=Calltouch.ru|author=Николай Большаков|lang=ru|date=2023-03-22|access-date=2026-01-09|archive-date=2025-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250916041821/https://www.calltouch.ru/blog/chto-takoe-pokolenie-z-i-chto-o-nem-nuzhno-znat-marketologam/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (туған жылдарының төменгі шекарасы 1995—1997, жоғарғы шекарасы 2009—2013).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.randstadusa.com/workforce360/managing-gen-y-z/|title=Managing Gen Y and Z in the workplace|lang=en|website=Randstad USA|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731235059/https://www.randstadusa.com/workforce360/managing-gen-y-z/|url-status=live|archive-date=2020-07-31|access-date=2016-06-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2017/09/has-the-smartphone-destroyed-a-generation/534198/|title=Have Smartphones Destroyed a Generation?|author=Jean M. Twenge|lang=en|website=[[The Atlantic]]|date=2017-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928035506/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2017/09/has-the-smartphone-destroyed-a-generation/534198/|archive-date=2017-09-28|url-status=live|access-date=2026-01-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.militarytimes.com/story/military/2016/07/31/post-millennial-military-what-expect-next-generation/87333254/|title=Post-millennial military: What to expect from the next generation|author=Lilley, Kevin|lang=en|website=Military Times|date=2016-07-31|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-date=2016-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019143544/http://www.militarytimes.com/story/military/2016/07/31/post-millennial-military-what-expect-next-generation/87333254/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://link.springer.com/article/10.1007/s10508-016-0798-z|тақырыбы=Sexual Inactivity During Young Adulthood Is More Common Among U.S. Millennials and iGen: Age, Period, and Cohort Effects on Having No Sexual Partners After Age 18|басылымы=[[Archives of Sexual Behavior|Arch Sex Behav]]|беттері=1—8|doi=10.1007/s10508-016-0798-z|язык=en|тип=journal|авторы=Twenge, Jean M.; Sherman, Ryne A.; Wells, Brooke E.|число=1|месяц=8|жылы=2016|archive-date=2017-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20171013145705/https://link.springer.com/article/10.1007/s10508-016-0798-z}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|title=What generation do I belong to? What are the birth year cutoffs?|lang=en|author=Jean M. Twenge|website=Dr. Jean Twenge|date=2023-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202546/https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|archive-date=2023-06-27|access-date=2023-06-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бұл буын — Интернет жаппай таралғаннан кейін дүниеге келген алғашқы буын,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/as-sa/98-311-x/98-311-x2011003_2-eng.cfm|title=Generations in Canada|lang=en|website=Statistics Canada|date=2018-07-23|access-date=2026-01-09|archive-date=2015-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150922235402/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/as-sa/98-311-x/98-311-x2011003_2-eng.cfm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; соның салдарынан Z буынының өкілдері «цифрлық аборигендер» және «Интернет буыны» деген атауларға ие болды.&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://muse.jhu.edu/article/586631|авторы=Anthony Turner|тақырыбы=Generation Z: Technology and Social Interest|жылы=2015|басылымы=The Journal of Individual Psychology|томы=71|нөмірі=2|беттері=103–113|issn=2332-0583|баспасы=University of Texas Press|archive-date=2022-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220901043041/https://muse.jhu.edu/article/586631|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі мен жас ауқымысы ==
[[Сурет:Generation_timeline.svg|нобай|Pew Research Center нұсқасы бойынша Батыс әлемі буындарының схемасы. Күлгін түспен Z буыны белгіленген{{Инфобокс/хронология|[[Y буыны]]|[[Альфа буыны]]}}]]
«Z буыны», «[[Y буыны|миллениалдар]]&lt;nowiki/&gt;» және т.б. терминдер — аналитикалық таңбалар ғана, буын шекаралары шартты болып келеді, ал демография, институттар мен мәдениеттегі айырмашылықтарға байланысты халықаралық деңгейде салыстыру жүргізу қиын.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division|тақырыбы=World Population Prospects 2024|жылы=2024|тілі=en|isbn=9789210031691}}&lt;/ref&gt; Осы буынның балама атаулары ретінде «post-Millennials», «iGen», «Homelanders», «Net Gen» нұсқалары ұсынылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2020/04/28/millennials-overtake-baby-boomers-as-americas-largest-generation/|title=Millennials overtake Baby Boomers as America’s largest generation|lang=en-US|first=Richard|last=Fry|website=Pew Research Center|date=2020-04-28|access-date=2025-10-28|archive-date=2025-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20251028153626/https://www.pewresearch.org/short-reads/2020/04/28/millennials-overtake-baby-boomers-as-americas-largest-generation/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/Business/gen-millennials-generation/story?id=16275187|title=After Gen X, Millennials, what should next generation be?|lang=en|first=A. B. C.|last=News|website=ABC News|access-date=2025-10-28|archive-date=2020-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028125342/https://abcnews.go.com/Business/gen-millennials-generation/story?id=16275187|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|title=Defining generations: Where Millennials end and Generation Z begins|lang=en-US|first=Michael|last=Dimock|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-10-28|archive-date=2023-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230702130150/https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Зерттеушілер мен танымал бұқаралық ақпарат құралдары Z буынын анықтау үшін туған жылдың басы ретінде 1990 жылдардың ортасы мен аяғын, аяқталатын жылы ретінде 2010 жылдардың басын пайдаланады. [[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі|Оксфорд сөздігі]] Z буынын 1990-жылдардың ортасынан 2010 жылдардың басына дейінгі аралықта дүниеге келген, «интернетті жақсы білетін» адамдардың тобы ретінде анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/definition/english/generation-z?q=generation+z|title=Generation Z|lang=en|website=Oxford Learner's Dictionary|publisher=[[Oxford University Press]]|access-date=2024-08-07|archive-date=2024-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240523120909/https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/definition/english/generation-z?q=generation+z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Кейбір дереккөздер нақты 1997–2010 жылдар аралығын көрсетеді, алайда бұл жылдар жиі дау тудырады немесе талқыланады.&lt;ref name=&quot;автосілтеме2&quot;&gt;''Юсупов, Эдуард.'' [https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/ Что такое поколение Z: особенности и характер «цифровых» детей] {{Wayback|url=https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|date=20250515150137}} // [[Лента.ру]], 29 ноября 2023&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Generation-Z|title=Gen Z {{!}} Years, Age Range, Meaning, &amp; Characteristics {{!}} Britannica|lang=en|website=www.britannica.com|date=2025-01-06|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250103124535/https://www.britannica.com/topic/Generation-Z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Канада статистика басқармасы Z буынының пайда болуын 1993 жыл деп анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theglobeandmail.com/news/national/education/canadian-university-report/the-genz-effect/article26898388/|title=The Generation Z effect|lang=en|website=The Globe and Mail|date=2015-10-22|archive-date=2020-05-29|access-date=2024-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200529201858/https://www.theglobeandmail.com/news/national/education/canadian-university-report/the-genz-effect/article26898388/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Пью зерттеу орталығы|Пью]] зерттеушілері ұрпақтар теориясы «нақты жіктеу емес, көптеген аналитикалық құралдардың бірі» екенін және «оларды қатаң әрі айқын шектеулер ретінде емес, бағдар ретінде қарастыру керектігін» баса айтады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/politics/2015/09/03/the-whys-and-hows-of-generations-research/|title=The Whys and Hows of Generations Research|lang=en-US|first=Abigail|last=Geiger|website=Pew Research Center|date=2015-09-03|access-date=2025-10-28|archive-date=2022-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20221231025902/https://www.pewresearch.org/politics/2015/09/03/the-whys-and-hows-of-generations-research/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Пью зерттеу орталығы]] жаңа технологиялық және әлеуметтік-экономикалық жетістіктер сияқты «әртүрлі қалыптасу тәжірибесіне» сүйене отырып, 1997 жылды Z буынының басталған жылы ретінде анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|title=Defining generations: Where Millennials end and Generation Z begins|lang=en-US|first=Michael|last=Dimock|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-06|archive-date=2023-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230702130150/https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Қаржылық қызмет көрсету индустриясын қамтитын {{Iw|American Banker||en|American Banker}} күнделікті іскерлік газеті: «Z буынының жас ауқымы әлі де талқылау тақырыбы болып қалғанымен, Z буыны шамамен 1993–1995 жылдар аралығында туған адамдардан басталады деген кең консенсус бар» деп хабарлайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.americanbanker.com/payments/slideshow/data-the-anti-millennial-habits-of-gen-z|title=Data: The anti-millennial habits of Gen Z|lang=en|website=American Banker|date=2017-10-25|archive-date=2024-12-08|access-date=2024-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208145146/https://www.americanbanker.com/payments/slideshow/data-the-anti-millennial-habits-of-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сан-Диего қаласындағы Калифорния штатының университеті|Сан-Диего штаты университеті]]нің психология профессоры {{Iw|Джин Твенге|3=en|4=Jean Twenge}} бұл буынның туған жылдарын 1995–2010 деп көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|title=What generation do I belong to? What are the birth year cutoffs?|lang=en-US|last=Writter_01|website=Dr. Jean Twenge|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202546/https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|archive-date=2023-06-27|access-date=2023-06-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[McKinsey &amp; Company]] халықаралық америкалық [[Консультация беру|консалтингтік]] компаниясы шамамен 1995 жылдан 2010 жылға дейін дүниеге келген Z буынының өкілдерін ерте жастан бастап Интернеттің, әлеуметтік желілер мен технологиялардың әсеріне ұшыраған «цифрлық аборигендер» деп атайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mckinsey.com/industries/consumer-packaged-goods/our-insights/true-gen-generation-z-and-its-implications-for-companies|title=The &quot;True Generation&quot;: Generation Z and its impact on companies|lang=en|author=Tracy Francis; Fernanda Hofel.|website=McKinsey &amp; Company|date=2018-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220807191749/https://www.mckinsey.com/industries/consumer-packaged-goods/our-insights/true-gen-generation-z-and-its-implications-for-companies|archive-date=2022-08-07|access-date=2024-08-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Жалпы белгілері ==
Z буынының өкілдері заманауи технологияларды, [[Планшет компьютер|планшеттер]]ді, [[смартфон]]дарды және 3D-шындықты жиі белсенді пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=The Minecraft Generation|first=Clive|last=Thompson|url=https://www.nytimes.com/2016/04/17/magazine/the-minecraft-generation.html?_r=1|website=The New York Times|id=0362-4331|date=2016-04-14|access-date=2025-05-14|lang=en-US|archive-date=2025-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250619192805/https://www.nytimes.com/2016/04/17/magazine/the-minecraft-generation.html?_r=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олардың саналы жасында интернетке және кез келген сипаттағы ақпаратқа қол жеткізу мүмкіндігі бұрынғыдай үй компьютерімен ғана шектелмейді, қайта портативті және «қалта» құрылғыларының арқасында толық деңгейде қолжетімді. Жиі «Z буыны» термині «[[цифрлық адам]]&lt;nowiki/&gt;» терминінің синонимі ретінде қарастырылады.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Children of the tech revolution|first=Lucinda|last=Schmidt|author-link=|url=http://www.smh.com.au/news/parenting/children-of-the-tech-revolution/2008/07/15/1215887601694.html|publisher=Sydney Morning Herald|access-date=2011-09-05|archive-date=2011-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20110831124910/http://www.smh.com.au/news/parenting/children-of-the-tech-revolution/2008/07/15/1215887601694.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олар цифрлық сауаттылықтың жоғары деңгейімен, әлеуметтік медиа арқылы өзін-өзі көрсетуге бейімділігімен ерекшеленеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://synergy.ru/akademiya/upravlenie/pokolenie_zet_ili_zumeryi_kak_s_nimi_pravilno_obshhatsya_i_rabotat|title=Поколение Z (зет): что это и кто такие зумеры, чем отличаются от других поколений {{!}} Университет СИНЕРГИЯ|website=synergy.ru|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20250124102147/https://synergy.ru/akademiya/upravlenie/pokolenie_zet_ili_zumeryi_kak_s_nimi_pravilno_obshhatsya_i_rabotat|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Цифрландыру Z буыны қызметінің барлық салаларына әсер етеді: олар интернетте сөйлесуді, қашықтан жұмыс істеу мен оқуды жөн көреді, сондай-ақ тауарлар мен қызметтерді онлайн және [[маркетплейс]]терден сатып алады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Зумерлер виртуалды және нақты әлемді бөліп жармайды — интернет олар үшін нақты өмірдің ажырамас бөлігі болып табылады. Жаңалықтарды негізінен теледидардан алатын аға буындардан айырмашылығы, Z буыны ақпаратты[қандай?] негізінен әлеуметтік желілерден алады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/gen-z-changes-political-divides-2019-7|title=America's teenagers skew a lot more conservative than most people realize, and they get most of their news from Instagram|first=Kate Taylor, Business|last=Insider|website=www.businessinsider.com|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250301162525/https://www.businessinsider.com/gen-z-changes-political-divides-2019-7|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Зумерлер ({{lang-en|zoomer}}) — имиджбордтарда Z буынының өкілдерін белгілеу үшін қолданылатын бейресми термин.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|title=Is Zoomer The Real Name For Gen Z?|lang=en-US|website=Dictionary.com|date=2020-01-16|access-date=2025-01-06|archive-date=2021-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126150616/https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ол [[бэби-бумерлер буыны]]н білдіретін boomer қысқартуы мен «Z» әрпін біріктіреді. Терминнің танымалдылығы 2018 жылы [[4chan]]-дағы Z буынының жасөспірімдерін келемеждейтін интернет-мемде қолданылған кезде күрт өсті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/doomer-girl-meme-4chan-tumblr-wojak-history/605764/|title=The Misogynistic Joke That Became a Goth-Meme Fairy Tale|lang=en|first=Kaitlyn|last=Tiffany|website=The Atlantic|date=2020-02-03|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604012415/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/doomer-girl-meme-4chan-tumblr-wojak-history/605764/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.slanglang.net/zoomers/|title=ᐅ Zoomers – What does the term actually mean?|website=web.archive.org|date=2020-06-11|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611011635/https://www.slanglang.net/zoomers/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[Merriam-Webster]] мәліметтері бойынша, бұл терминнің ең көп қолданыла бастауы 2016 жылға сәйкес келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|title=Words We're Watching: 'Zoomer'|lang=en|website=www.merriam-webster.com|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20250110105049/https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеты ==
Эмо субмәдениеті өкілінің мысалы

Z буыны [[Жастар субмәдениеті|жастар субмәдениеттері]]не бейім. Z буынының субмәдениеттеріне [[Аниме|анимеші]]лер, [[Альтушка|альт]], [[K-pop]], [[E-kids]], [[Готтар (субмәдениет)|готтар]], [[панк]]тер, [[Эмо (субмәдениет)|эмо]], [[Косплей|косплеерлер]] және басқалар жатады.&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennye-molodezhnye-subkultury-issledovanie-tsism|авторы=Чурилов Сергей Анатольевич, Лупин Максим Николаевич|тақырыбы=Современные молодежные субкультуры: исследование ЦИСМ|жылы=2024|басылымы=Обзор.НЦПТИ|нөмірі=1 (36)|беттері=6–23|issn=2411-0124|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114174838/https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennye-molodezhnye-subkultury-issledovanie-tsism|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://parus.kp.ru/content/chitat/emo-khipstery-vanilki/|title=Молодежные субкультуры с 90-х и по настоящее время|lang=ru|website=parus.kp.ru|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20250126154302/https://parus.kp.ru/content/chitat/emo-khipstery-vanilki/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rb.ru/story/all-about-subcultures/|title=Субкультуры и нишевые сообщества. Что учесть в маркетинговой стратегии для поколения TikTok|lang=ru|first=Елена|last=Лиханова|website=rb.ru|date=2022|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114101315/https://rb.ru/story/all-about-subcultures/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Зумерлер арасында өткенге деген сағыныш, яғни өздері ешқашан бастан өткермесе де, өмір оңайырақ әрі стрессіз болып көрінген уақыттарды аңсау сезімі кең таралған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|title=Modern nostalgia: Why do young people ache for a past they never lived?|lang=en-us|first=Ixone|last=Arana|website=EL PAÍS English|date=2023-10-14|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20250107145249/https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Мысалы, 2018 жылы «[[cottagecore]]&lt;nowiki/&gt;» атауын алған эстетиканың бар болғанына көптеген жылдар болды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://daily.jstor.org/cottagecore-debuted-2300-years-ago/|title=Cottagecore Debuted 2,300 Years Ago|lang=en-US|first=Catherine|last=Halley|website=JSTOR Daily|date=2020-11-11|access-date=2025-02-23|archive-date=2020-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205094328/https://daily.jstor.org/cottagecore-debuted-2300-years-ago/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ол Z буынының субмәдениетіне айналды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sourcingjournal.com/denim/denim-trends/gen-z-fashion-cottagecore-sustainability-edited-elfin-fairies-gigi-hadid-215061/|title=In Times of Crisis, Gen Z Embraces Escapist Fashion|lang=en-US|first=Angela|last=Velasquez|website=Sourcing Journal|date=2020-06-10|access-date=2025-02-23|archive-date=2021-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119123033/https://sourcingjournal.com/denim/denim-trends/gen-z-fashion-cottagecore-sustainability-edited-elfin-fairies-gigi-hadid-215061/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; әсіресе [[COVID-19 пандемиясы|COVID-19 таралуына қарсы енгізілген жаппай карантиндерден кейін әртүрлі әлеуметтік желілерде қатты белең]] алды. Ностальгиялық көңіл-күй COVID пандемиясы кезінде және одан кейін күшейе түсті.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Why is 'cottagecore' booming? Because being outside is now the ultimate taboo|first=Amelia|last=Hall|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/apr/15/why-is-cottagecore-booming-because-being-outside-is-now-the-ultimate-taboo|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2020-04-15|access-date=2025-01-06|lang=en-GB|archive-date=2022-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220318160644/https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/apr/15/why-is-cottagecore-booming-because-being-outside-is-now-the-ultimate-taboo|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ностальгия әдетте егде жастағы адамдармен байланыстырылғанымен, қазір бұл үрдіс 2010–2020 жылдары кәмелеттік жасқа толғандар арасында жиі кездеседі. Қазіргі өмір шындығына бейімделуде қиындықтарға тап болған [[Y буыны|миллениалдар]] мен Z буыны.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|title=Modern nostalgia: Why do young people ache for a past they never lived?|lang=en-us|first=Ixone|last=Arana|website=EL PAÍS English|date=2023-10-14|access-date=2025-02-23|archive-date=2025-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250317080424/https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Z буынының өкілдері бәрінен бұрын [[2000 жылғы мәселе|Y2K]] дәуірін және әсіресе сол кезеңге негізделген [[Y2K (эстетика)|Y2K эстетикасы]]н қатты сағынады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/worklife/article/20231215-nostalgia-marketing-is-powerful-nowstalgia-might-be-even-more-compelling|title=Nostalgia marketing is powerful. 'Nowstalgia' might be even more compelling.|lang=en-GB|website=www.bbc.com|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106173210/https://www.bbc.com/worklife/article/20231215-nostalgia-marketing-is-powerful-nowstalgia-might-be-even-more-compelling|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cossa.ru/news/300419/|title=Эстетика поколения Z: самые популярные субкультуры на YouTube|lang=ru|website=Cossa.ru - информационный портал о маркетинге и коммуникациях в цифровой среде.|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200949/https://www.cossa.ru/news/300419/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2000 жылдардағы жедел өзгерістер [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|11 қыркүйектегі террорлық актілер]]ден, [[Ауғанстандағы соғыс (2001—2021)|терроризмге қарсы соғыс]]тан және [[iPod]] пен [[iPhone]] сияқты технологиялардың [[Технологиялық сингулярлық|қарқынды дамуы]]нан туындаған болатын.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/12/29/us/y2k-nostalgia-millennium-style-angst-cec/index.html|title=Y2K aesthetics are so hot right now – and so is the era’s existential dread|lang=en|first=A. J.|last=Willingham|website=CNN|date=2022-12-29|access-date=2024-11-02|archive-date=2024-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241227142741/https://www.cnn.com/2022/12/29/us/y2k-nostalgia-millennium-style-angst-cec/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Нөлдік жылдардың сәні, макияжы, шаш үлгілері мен аксессуарлары [[YouTube]], [[TikTok]] және басқа да платформаларда Z буыны үшін жаппай трендке айналды. Бұған [[Интернет-мем|ирониялық мем]]дерге деген құштарлық пен 2000-жылдардағы поп-мәдениетті аңсау да жатады.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cossa.ru/news/300419/|title=Эстетика поколения Z: самые популярные субкультуры на YouTube|lang=ru|website=Cossa.ru - информационный портал о маркетинге и коммуникациях в цифровой среде.|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200949/https://www.cossa.ru/news/300419/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

TikTok Z буыны арасында өте танымал, олар ойын-сауық әрі білім беру контентін бейне форматында тұтынуды жөн көреді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vc.ru/u/607046-nostra-reels-digital/219210-chto-populyarnost-tiktok-govorit-o-pokolenii-z|title=Что популярность TikTok говорит о поколении Z — Nostra Reels &amp; Digital на vc.ru|lang=en|first=Nostra Reels &amp;|last=Digital|website=vc.ru|date=2021-03-11|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200947/https://vc.ru/u/607046-nostra-reels-digital/219210-chto-populyarnost-tiktok-govorit-o-pokolenii-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бүкіл әлем бойынша Z буыны өкілдерінің 81%-ы қызықты немесе ойын-сауық контентін іздеу үшін TikTok-ты пайдаланады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://jobera.com/gen-z-statistics/|title=30+ Gen Z Statistics, Characteristics &amp; Trends [2024]|lang=en-US|first=Manisha|last=Saini|date=2024-06-05|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221441/https://jobera.com/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
Бүкіл әлем бойынша Z буыны, әдетте, дамыған елдерде де, дамушы елдерде де бастауыш біліммен қамтудың жоғары деңгейіне ие.&lt;ref name=&quot;автосілтеме1&quot;&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|авторы=Carol M. Worthman, Kathy Trang|тақырыбы=Dynamics of body time, social time and life history at adolescence|жылы=2018-02-01|басылымы=Nature|томы=554|беттері=451–457|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature25750|archive-date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20241223045144/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Дамушы елдердегі бастауыш мектептердегі оқушылар саны 20-ғасырдың ортасынан бастап тұрақты түрде өсті. 1990 жылдар мен 2000 жылдарға қарай бастауыш біліммен қамту көрсеткіштері 100%-ға жақындады.&lt;ref name=&quot;автосілтеме12&quot;&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|авторы=Carol M. Worthman, Kathy Trang|тақырыбы=Dynamics of body time, social time and life history at adolescence|жылы=2018-02-01|басылымы=Nature|томы=554|беттері=451–457|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature25750|archive-date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20241223045144/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жаратылыстану ғылымдары саласында ең жақсы нәтижелерді Сингапур, [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]], [[Жапония]], [[Ресей]] және [[Гонконг]] көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/20161129-french-students-rank-last-europe-eu-maths-science-timss-study|title=French students rank last in EU for maths, study finds|lang=en|website=France 24|date=2016-11-29|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108130227/https://www.france24.com/en/20161129-french-students-rank-last-europe-eu-maths-science-timss-study|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2024 жылға қарай дүние жүзіндегі көптеген оқу орындары оқушылардың сабаққа жақсырақ зейін қоюына көмектесу үшін сыныпта ұялы телефондарды пайдалануға тыйым салу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cbc.ca/news/canada/cellphone-bans-schools-world-1.7304816|title=There are cellphone bans in schools around the world. Do any of them work?|archive-date=2025-01-25|access-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125204402/https://www.cbc.ca/news/canada/cellphone-bans-schools-world-1.7304816|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Әлеуметтанушылар Z буыны үшін білім берудегі жаһандық үрдіс ретінде қысқа аудио және бейне хабарламалар, мақалалар мен бейнероликтер форматындағы жылдам әрі ықшамдалған курстар, сондай-ақ өзін-өзі тәрбиелеумен айналысу тиімдірек екенін атап өтеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://trends.rbc.ru/trends/education/5ef1ddbc9a794733b37dcfff|title=Что такое поколение Z и как оно видит свое образование|lang=ru|website=РБК Тренды|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240726193912/https://trends.rbc.ru/trends/education/5ef1ddbc9a794733b37dcfff|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[McKinsey &amp; Company|McKinsey]] әлеуметтанулық сауалнамасына сәйкес, дараландыруға негізделген онлайн оқыту олар үшін мектеп бағдарламасын меңгеруде таптырмас құралға айналып келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hightech.plus/2020/04/23/obrazovanie-pokoleniya-z-kak-uchit-detei-virosshih-s-gadzhetom-vmesto-pogremushki|title=Образование поколения Z: как учить детей, выросших с гаджетом вместо погремушки|lang=ru|website=Хайтек+|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202222350/https://hightech.plus/2020/04/23/obrazovanie-pokoleniya-z-kak-uchit-detei-virosshih-s-gadzhetom-vmesto-pogremushki|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Демографиясы ==
Z буыны қазіргі уақытта Жер бетіндегі ең көп адам саны бар буын болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nypost.com/2020/01/25/generation-z-is-bigger-than-millennials-and-theyre-out-to-change-the-world/|title=Generation Z is bigger than millennials — and they’re out to change the world|lang=en-US|first=Eric|last=Spitznagel|date=2020-01-25|access-date=2025-02-23|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203075848/https://nypost.com/2020/01/25/generation-z-is-bigger-than-millennials-and-theyre-out-to-change-the-world/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның [[Bloomberg]] жүргізген деректер талдауы көрсеткендей, 2019 жылы Z буынының өкілдері 7,7 миллиард Жер тұрғынының 2,47 миллиардын құрап, саны 2,43 миллиард болған миллениалдардан асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Gen Z Is Set to Outnumber Millennials Within a Year|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-08-20/gen-z-to-outnumber-millennials-within-a-year-demographic-trends|website=Bloomberg.com|access-date=2025-02-23|lang=en|archive-date=2021-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210907135420/https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-08-20/gen-z-to-outnumber-millennials-within-a-year-demographic-trends|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://europeansting.com/2018/08/27/generation-z-will-outnumber-millennials-by-2019/|title=The European Sting is Your democratic, independent and top quality political newspaper specialized in European Union News. Unique Features: iSting &amp; Harry StingThe European Sting - Critical News &amp; Insights on European Politics, Economy, Foreign Affairs, Business &amp; Technology - europeansting.comGeneration Z will outnumber Millennials by 2019|lang=en-US|website=The European Sting - Critical News &amp; Insights on European Politics, Economy, Foreign Affairs, Business &amp; Technology - europeansting.com|date=2018-08-27|access-date=2025-02-23|archive-date=2021-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210831234538/https://europeansting.com/2018/08/27/generation-z-will-outnumber-millennials-by-2019/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2024 жылға арналған бағалаулар бойынша, Z буынының жаһандық халқы шамамен 2 миллиард адамды құрайды,&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://media.market.us/gen-z-statistics/|title=Gen Z Statistics 2024 By Natives, Age, Population|lang=en-US|first=Samruddhi|last=Yardi|website=Market.us Media|date=2024-04-04|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221442/https://media.market.us/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; бұл планета халқының шамамен 27%-ы.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Көптеген елдерде олар жалпы тұрғындар санының 25%-ынан 30%-ына дейінгі аралықты құрайды.&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite web|url=https://media.market.us/gen-z-statistics/|title=Gen Z Statistics 2024 By Natives, Age, Population|lang=en-US|first=Samruddhi|last=Yardi|website=Market.us Media|date=2024-04-04|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221442/https://media.market.us/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Z буыны өкілдерінің 48%-ы нәсілдік және этникалық азшылықтарға жатады.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 2017 жылы [[Африка]]да тұратын 1,2 миллиард адамның 60%-ы 25 жастан кіші болған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mo.ibrahim.foundation/news/2017/africas-growing-youthful-population-reflections-continent-tipping-point|title=Africa’s growing youthful population: reflections on a continent at a tipping point {{!}} Mo Ibrahim Foundation|lang=en|website=mo.ibrahim.foundation|access-date=2025-05-05|archive-date=2025-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20250505034459/https://mo.ibrahim.foundation/news/2017/africas-growing-youthful-population-reflections-continent-tipping-point|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылы [[Ұлыбритания]]ның шамамен 66,8 миллион тұрғынының ішінде шамамен 12,6 миллион адам Z буынына жатады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.statista.com/statistics/528577/uk-population-by-generation/|title=Population of the United Kingdom from 1990 to 2023, by generation|archive-date=2021-09-01|access-date=2025-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210901005327/https://www.statista.com/statistics/528577/uk-population-by-generation/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Әлеуметтік желілердегі ықпалды адамдардың үштен бірінен астамы Z буынына жатады.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Саяси көзқарастары ==
Дамыған демократиялық елдерде жастардың институттарға, соның ішінде өз үкіметіне деген сенімі алдыңғы ұрпақтардың сенімімен салыстырғанда төмендеді. Сауалнама мәліметтері бойынша, бұл буынның өкілдері тұтастай алғанда көбіне солшыл саяси көзқарастарды ұстанады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|title=Generation Z Looks a Lot Like Millennials on Key Social and Political Issues|lang=en-US|first=Kim Parker, Nikki Graf and Ruth|last=Igielnik|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-06|archive-date=2022-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108011732/https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Саясатпен белсенді айналысатын Z буынының өкілдері өздерінің әлеуметтік-саяси көзқарастарымен сәйкес келмейтін компаниялардан тауар сатып алудан немесе оларда жұмыс істеуден бас тартады және [[Интернет белсенділігі|интернет]] [[Интернет белсенділігі|белсенділігі]]ді қолданады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/worklife/article/20220803-gen-z-how-young-people-are-changing-activism|title=Gen Z: How young people are changing activism|lang=en-GB|website=www.bbc.com|access-date=2025-01-10|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203075814/https://www.bbc.com/worklife/article/20220803-gen-z-how-young-people-are-changing-activism|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Сондықтан әлеуметтік желілерде белсенділікті сақтап тұру, дауыс беруі жастарға тәуелді саясаткерлер мен саяси партиялар үшін өте маңызды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/06/10/europe-young-voters-flocked-hard-right-elections/|title=How Europe's young voters flocked to the hard-Right|website=web.archive.org|date=2024-06-14|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240614051041/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/06/10/europe-young-voters-flocked-hard-right-elections/|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

2010 жылдардың аяғында Z буыны жиі [[ЛГБТ]] құқықтары, [[Елдер бойынша қару туралы заңдарға шолу|қаруды бақылау]], [[Гендерлік теңсіздік|гендерлік теңдік]] және [[Аборт|түсік жасату]]ға қол жеткізу сияқты әлеуметтік мәселелерді қолдайтын прогрессивті топ ретінде сипатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|title=Generation Z Looks a Lot Like Millennials on Key Social and Political Issues|lang=en-US|first=Kim Parker, Nikki Graf and Ruth|last=Igielnik|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-28|archive-date=2022-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108011732/https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Қазақстанда ===
Қазақстандағы Z буынын зерттеу нәтижелері қалыптасқан саяси институттарға деген күмәнмен қатар, саясатқа деген қызығушылықтың да артып келе жатқанын көрсетеді. Зерттеу барысында алынған мәліметтерге сәйкес (атап айтқанда, [[Алматы]] жастары арасында), жастардың саяси белсенділігі көбінесе таңдамалы сипатқа ие және дәстүрлі партиялар немесе мемлекеттік құрылымдар шеңберінен тыс жүзеге асырылады.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{мақала|авторы=Zhengisbek Tolen, Aigerim Alisherova, Arman Khalbekov, Essenzhol Aliyarov, Marhabbat Nurov|тақырыбы=Generation Z and political culture amid reforms in Kazakhstan: a case study of Almaty|сілтемесі=https://doi.org/10.3389/fpos.2026.1714305|басылымы=Frontiers in Political Science|жылы=2026|айы=04|күні=17|томы=8|doi=10.3389/fpos.2026.1714305|lang=en}}&lt;/ref&gt; Әлеуметтік желілер мен басқа да цифрлық платформалар саяси пікірталастар мен азаматтық қатысудың маңызды алаңына айналды.&lt;ref&gt;{{мақала|авторы=Кеңесов Ә. Б.|тақырыбы=&quot;Z&quot; БУЫНЫ: ӘЛЕУМЕТТІК ЖЕЛІЛЕРДІҢ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЖАСТАРДЫҢ БҰҚАРАЛЫҚ САНАСЫНА АҚПАРАТТЫҚ-ИДЕОЛОГИЯЛЫҚ ӘСЕРІН ТАЛДАУ АРҚЫЛЫ САЯСИ ҚАТЫСУ ДИНАМИКАСЫ|сілтемесі=https://qra-centre.kz/kz/meropriyatie/z-buyny-leumettik-zhelilerdi-azastanday-zhastardy-baraly-sanasyna-paratty-ideologiyaly-serin-taldau-aryly-sayasi-atysu-dinamikasy|басылымы=Questioning Regional Affairs Centre|жылы=2026|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

Жас қазақстандықтардың саяси көзқарастары біртекті емес. Сауалнамалар жастар арасында үкімет пен Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевты]] айтарлықтай қолдаумен қатар,&lt;ref&gt;{{Cite web|title=29 жасқа дейінгі жастардың 90%-ті Президентке сенім білдіреді - әлеуметтанулық зерттеу|url=https://egemen.kz/news/article394280-29-dgasqa-deyingi-dgastardynh-90-ti-prezidentke-senim-bildiredi-aleumettanulyq-z|author=Қырмызы Жұмағалиқызы|website=[[Егемен Қазақстан]]|date=2025-09-02|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Азаматтардың басым көпшілігі Президентке сенім білдіреді|url=https://egemen.kz/news/azamattardyn-basym-kopshiligi-prezidentke-senim-bildiredi|author=Динара Жақсыбайқызы|website=[[Егемен Қазақстан]]|date=2026-08-10|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt; саяси институттардың тиімділігі мен жауаптылығына күмәнмен қарау бар екенін көрсетеді.&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt; Саяси көңіл-күйге экономикалық факторлар да әсер етеді. [[Инфляция]] мен бағаның өсуіне байланысты наразылықтарға қатысуға дайын жастардың үлесі 2021 жылғы 20,7%-дан 2025 жылы 28,2%-ға долы өсті. Бұл ретте зерттеушілер экономикалық наразылықты сыбайлас жемқорлық, теңсіздік және биліктің қоғамның сұраныстарына жеткіліксіз реакциясы туралы кеңірек алаңдаушылықпен байланыстырады.&lt;ref&gt;{{мақала|авторы=Alua Zholdybalina, Chu Young-min, Saltanat Yermakhanova, Sagynysh Akhantayeva|тақырыбы=Determinants of Youth Protest Potential in Kazakhstan, 2021-2025: Evidence from Survey Data|сілтемесі=https://jsser.org|басылымы=Journal of Social Studies Education Research|жылы=2026|томы=17|нөмірі=1|беттері=332-357|lang=en}}&lt;/ref&gt;

Онлайн-платформалар жас қазақстандықтардың саяси күн тәртібімен өзара іс-қимыл жасау тәсілдерін де өзгертті. Олар ақпарат алмасуға, қоғамдық мәселелерді талқылауға және дәстүрлі саяси институттардан тыс жерде азаматтық ұстанымды білдіруге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, зерттеушілер интернеттегі өзін-өзі көрсетуге шектеулер мен мемлекеттік институттарға деген сенімсіздік мұндай цифрлық белсенділіктің тұрақты саяси қатысуға айналуына кедергі келтіретінін атап өтеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Парламент поколения Z: станет ли новый Курултай трамплином для молодежи?|url=https://nationalbusiness.kz/news/parlament-pokoleniya-z-stanet-li-noviy-kurultay-tramplinom-dlya-molodezhi-d41883/|author=Геният Исин|website=National Business Kazakhstan|date=2026-03-19|lang=ru|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;

=== Әлемде ===
Z буыны әлемдік саясатта елеулі рөл атқарады. Соңғы жылдары оның барған сайын көп өкілдері саясатқа қызығушылық танытып, қоғамның әртүрлі институттарының қызметінде маңызды рөл атқара бастады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://emag.iis.ru/arc/infosoc/emag.nsf/BPA/ada9ce4f48bc636e44257f7d0041bd2a|title=Чижов Д. В.: Анализ механизмов влияния на полическое поведение поколения &quot;Z&quot;|website=emag.iis.ru|access-date=2025-01-28|archive-date=2023-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230724104934/http://emag.iis.ru/arc/infosoc/emag.nsf/BPA/ada9ce4f48bc636e44257f7d0041bd2a|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бұл буынның саяси көзқарастары жынысына байланысты өзгереді. Осы буынның америкалық әйелдері солшыл идеяларға бейім келеді, репродуктивті құқықтарды, [[Климаттың өзгеруі|климаттың өзгеру]] салдарын жұмсартуды және [[феминизм]]ді қолдайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/gen-z-gender-gap-young-men-women-dont-agree-politics-2024-1|title=Gen Z's gender divide is huge — and unexpected|lang=en-US|first=Daniel|last=Cox|website=Business Insider|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250128081609/https://www.businessinsider.com/gen-z-gender-gap-young-men-women-dont-agree-politics-2024-1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ер адамдар, керісінше, [[Консерватизм|консервативті]] идеологияға көбірек иек артады, бұл әсіресе трансгендерлердің құқықтары, саяси дұрыстық, [[экономикалық саясат]], [[Бас тарту мәдениеті|жоққа шығару мәдениеті]] және дәстүрлі гендерлік рөлдер туралы сұрақтарға жауап беру кезінде байқалады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://time.com/6963752/great-global-gender-divide/|title=The Global Gender Divide We Really Should Be Talking About|lang=en|first=Richard V.|last=Reeves|website=TIME|date=2024-04-06|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20250131161258/https://time.com/6963752/great-global-gender-divide/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Діни көзқарастары ==
Соңғы 10 жылда әлемнің әртүрлі елдерінде жүргізілген көптеген сауалнамалар жастардың дінге деген қызығушылығының біртіндеп төмендеуін айғақтайды. Пью зерттеу орталығы 2018 жылы 40 жастан кіші адамдар орташа есеппен өздерін діндар деп әлдеқайда сирек санайды және [[Рәсім|діни рәсімдер]]ді сирегірек орындайды деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/religion/2018/06/13/young-adults-around-the-world-are-less-religious-by-several-measures/|title=2. Young adults around the world are less religious by several measures|lang=en-US|first=Travis|last=Mitchell|website=Pew Research Center|date=2018-06-13|access-date=2025-03-06|archive-date=2025-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20251225031817/https://www.pewresearch.org/religion/2018/06/13/young-adults-around-the-world-are-less-religious-by-several-measures/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Әлемде ===
Батыста Z буыны тарихтағы ең аз діни буын болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://psmag.com/ideas/gen-z-is-the-least-religious-generation-heres-why-that-could-be-a-good-thing/|title=Gen Z Is the Least Religious Generation. Here's Why That Could Be a Good Thing.|lang=en-US|first=Christel J.|last=Manning|website=Pacific Standard|date=2019-05-06|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20250131081839/https://psmag.com/ideas/gen-z-is-the-least-religious-generation-heres-why-that-could-be-a-good-thing/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.deseret.com/2022/4/23/23013578/perspective-young-adults-are-losing-their-religion-are-their-parents-to-blame-gen-z-generation-x/|title=Perspective: Young adults are losing their religion. Are their parents to blame?|lang=en|website=Deseret News|date=2022-04-24|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20250108204325/https://www.deseret.com/2022/4/23/23013578/perspective-young-adults-are-losing-their-religion-are-their-parents-to-blame-gen-z-generation-x/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://doi.org/10.2139/ssrn.3498175|авторы=Anca Oltean|тақырыбы=Security Issues in Contemporary European Integration Process, Book review of Europolity, Continuity and Change in European Governance, vol.8, no.2 (New Series), Centre for European Studies, 2014, ISSN print 2344-2247, ISSN online 2344-2255, ISSN-L2344-2247|жылы=2014|басылымы=SSRN Electronic Journal|issn=1556-5068|doi=10.2139/ssrn.3498175}}&lt;/ref&gt; Алдыңғы ұрпақтар өкілдерімен салыстырғанда Z буынының көбірек өкілдері өздерін сенбейтіндер қатарына жатқызады және діни тиесіліліктен бас тартады, дегенмен олардың көбісі өздерін әлі де рухани адамдар деп атайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.religjournal.com/articles/article_view.php?id=159|title=Interdisciplinary Journal of Research on Religion {{!}} Articles|website=www.religjournal.com|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250206235324/https://www.religjournal.com/articles/article_view.php?id=159|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та Z буыны өкілдерінің арасында атеистер алдыңғы буындармен салыстырғанда екі есе көп.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.barna.com/research/atheism-doubles-among-generation-z/|title=Atheism Doubles Among Generation Z|lang=en-US|website=Barna Group|access-date=2025-02-20|archive-date=2019-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20191023100615/https://www.barna.com/research/atheism-doubles-among-generation-z/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2016 жылғы британдық әлеуметтік сауалнама 18 бен 24 жас аралығындағы адамдардың 71%-ы ешқандай дінді ұстанбайтынын көрсетті, бұл бір жыл бұрынғы 62%-бен салыстырғанда жоғары. 2018 жылы жүргізілген {{Iw|ComRes||en|Savanta}} сауалнамасы 18 бен 24 жас аралығындағы әрбір екі адамның біреуінен сәл астамы христиандармен және христиандықпен араласудың оң тәжірибесі болғанын хабарлағанын көрсетті. Дәл осы жас тобы өкілдерінің үштен екісі ешқашан шіркеуге бармаған; қалған үштен бірінің ішінде 20%-ы жылына бірнеше рет, ал 2%-ы аптасына бірнеше рет барады.

Христиандар қоғамға жаман әсер етеді деген тұжырыммен 18 бен 24 жас аралығындағы респонденттердің 12%-ы келіскен, ал жартысынан сәл астамы келіспеген. Салыстыру үшін, 25 пен 34 жас аралығындағы респонденттердің 14%-ы бұл тұжырыммен келіскен. Жалпы алғанда, британдықтардың 51%-ы бұл мәлімдемемен келіспесе, 10%-ы келіскен.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Post-millennial generation ‘more tolerant’ of Christianity|first=Harriet|last=Sherwood|url=https://www.theguardian.com/world/2018/jul/12/post-millennial-generation-uk-more-tolerant-of-christianity|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2018-07-12|access-date=2025-02-20|lang=en-GB|archive-date=2019-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917180119/https://www.theguardian.com/world/2018/jul/12/post-millennial-generation-uk-more-tolerant-of-christianity|url-status=live}}&lt;/ref&gt; {{Iw|Британдық ұлттық статистика басқармасы|Британдық ұлттық статистика басқармасының|en|Office for National Statistics}} мәліметтері бойынша, [[Англия]] мен [[Уэльс]]тегі 40 жасқа дейінгі адамдар өздерін христиан емес, көбіне [[Діни емес|діннен тыс]] деп есептейді.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Census data suggests UK faces ‘non-religious future’, say campaigners|first=Robert|last=Booth|url=https://www.theguardian.com/uk-news/2023/jan/30/census-data-england-wales-uk-non-religious-future-campaigners|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2023-01-30|access-date=2025-02-20|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* {{кітап|авторы=Howe N., Srauss W.|тақырыбы=The history of American future 1584 to 2069|lang=en|баспасы=Harper Perrenial|жылы=1997}}
* {{кітап|авторы=Howe N.|тақырыбы=The winter of history: An Interview with Neil Howe on «The fourth turning»|lang=en|баспасы=Lifecourse Associates|жылы=2009}}
* {{кітап|авторы=Шамис Е., Никонов Е.|тақырыбы=Теория поколений: Необыкновенный Икс|lang=ru|орны=М.|баспасы=Синергия|жылы=2016|isbn=978-5-4257-0254-8}}
* {{кітап|авторы=Mark McCrindle|тақырыбы=The ABC of XYZ: understanding the global generations|lang=en|орны=Sydney|баспасы=UNSW Press|жылы=2009|барлық беті=237|isbn=1-74223-035-0}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://bugin.kz/19230-z-buyny-damu-dgoly-kozqarasy-qundylyqtary-qanday «Z» буыны: Даму жолы, көзқарасы, құндылықтары қандай?] // Bugin.kz, 28 наурыз 2021
* [https://kipd.kz/article/urpaqtar-teoriyasy-z-buynnynh-zeyini Ұрпақтар теориясы: Z буынның зейіні] // Қазақстандық қоғамдық даму институты

[[Санат:Антропология]]
[[Санат:2000 жылдар]]
[[Санат:2010 жылдар]]
[[Санат:Мәдени буындар]]
[[Санат:1990 жылдар]]</text>
      <sha1>ds5u17g8wq7w3kuue3ylx4q1fvxnnqj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683793</id>
      <parentid>3683790</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T20:39:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қазақстанда */</comment>
      <origin>3683793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66955" sha1="7cxayw125ghyr01l90nmjc1t7gaefr8" xml:space="preserve">[[Сурет:Génération Z.jpg|267x267px|нобай|Z буынының қыздары [[Бейнелеу өнері сарайы (Лилль)|Лилль бейнелеу өнері сарайы]]нда суретке түсіп, оларды жіберуде]]
'''Z буыны''' ({{lang-en|Generation Z}}),&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|title=Words We're Watching: 'Zoomer'|lang=en|website=[[Merriam-Webster]]|access-date=2024-12-27|archive-date=2024-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241227074200/https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|title=zoomer &amp;#124; Slang|lang=en-US|website=Dictionary.com|date=2020-01-16|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251203195747/https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|archive-date=2025-12-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;merriam-webster&quot;&gt;{{Cite web|title=ZOOMER Definition &amp; Meaning|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Zoomer|lang=en|website=[[Merriam-Webster]]|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-date=2026-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106041709/https://www.merriam-webster.com/dictionary/Zoomer}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/generation-z|lang=en|title=GENERATION Z definition in American English|archive-url=https://web.archive.org/web/20231017210453/https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/generation-z|archive-date=2023-10-17|url-status=live|access-date=2026-01-09|website=Collins Dictionary}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ [[Зумерлер|'''зумерлер''']] ({{lang-en|zoomers}})&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;merriam-webster&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.slanglang.net/zoomers/|title=Zoomers – What does the term actually mean?|lang=en-US|website=SlangNet|date=2020-01-21|access-date=2026-01-09|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611011635/https://www.slanglang.net/zoomers/|archive-date=2020-06-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/articles/2025/03/17/teoriya-pokoleniy|title=Теория поколений по годам: как отличить бумера, миллениала, зумера и Альфу|author=Мария Фролова|lang=ru|website=[[Лента.ру]]|date=2025-03-17|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251121070341/https://lenta.ru/articles/2025/03/17/teoriya-pokoleniy/|archive-date=2025-11-21}}&lt;/ref&gt; ретінде де белгілі — [[Уильям Штраус]] пен {{Iw|Нил Хоув|Нил Хоув|en|Neil Howe}} жасаған [[Буын]]дар теориясында, әртүрлі жіктеулер бойынша, шамамен [[1990 жж.|1990 жылдар]]дың ортасынан [[2010 жж.|2010 жылдар]]дың басына дейінгі аралықта туған адамдарға қатысты әлемде қолданылатын термин. Z буыны өкілдерінің көпшілігі — ересек буынның немесе [[Х буыны]] адамдарының балалары&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.signalvine.com/texting-best-practices/who-are-the-parents-of-gen-z-2|title=Who Are the Parents of Gen Z?|author=Belz, Ashley|date=2021-08-26|website=Signal Vine|access-date=2026-01-09|url-status=dead|archive-date=2022-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121000105/https://www.signalvine.com/texting-best-practices/who-are-the-parents-of-gen-z-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.audacy.com/podcast/working-with-gen-z-0d9dc/episodes/gen-y-vs-gen-z-understanding-similarities-differences-and-leadership-challenges-opportunities-1f6ff|title=Gen Y vs. Gen Z: Understanding Similarities|author=Nikhil and Adam Kingl|lang=en|website=Audacy.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519224546/https://www.audacy.com/podcast/working-with-gen-z-0d9dc/episodes/gen-y-vs-gen-z-understanding-similarities-differences-and-leadership-challenges-opportunities-1f6ff|archive-date=2023-05-19|url-status=dead|access-date=2026-01-09|date=2022-11-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2015/09/20/fashion/move-over-millennials-here-comes-generation-z.html|title=Move Over, Millennials, Here Comes Generation Z|author=Williams, Alex|lang=en|website=[[The New York Times]]|date=2015-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170130114225/https://www.nytimes.com/2015/09/20/fashion/move-over-millennials-here-comes-generation-z.html|archive-date=2017-01-30|url-status=live|access-date=2026-01-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|10=страницы1–6|авторы=Prensky, Marc|тақырыбы=Digital Natives, Digital Immigrants Part 1|язык=en|жылы=2001|сілтемесі=https://desarrollodocente.uc.cl/wp-content/uploads/2020/03/Digital_Natives_Digital_Inmigrants.pdf|басылымы=On the Horizon|тип=journal|томы=9|нөмірі=5|издательство=Emerald Publishing|doi=10.1108/10748120110424816|archive-date=2025-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20251118071417/https://desarrollodocente.uc.cl/wp-content/uploads/2020/03/Digital_Natives_Digital_Inmigrants.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|title=Поколение Z: что это такое, особенности, характерные черты, теория поколений|author=Эдуард Юсупов|lang=ru|website=[[Лента.ру]]|date=2023-11-29|access-date=2026-01-09|archive-date=2025-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250515150137/https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.calltouch.ru/blog/chto-takoe-pokolenie-z-i-chto-o-nem-nuzhno-znat-marketologam/|title=Что такое поколение Z, и что о нем нужно знать маркетологам|website=Calltouch.ru|author=Николай Большаков|lang=ru|date=2023-03-22|access-date=2026-01-09|archive-date=2025-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250916041821/https://www.calltouch.ru/blog/chto-takoe-pokolenie-z-i-chto-o-nem-nuzhno-znat-marketologam/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (туған жылдарының төменгі шекарасы 1995—1997, жоғарғы шекарасы 2009—2013).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.randstadusa.com/workforce360/managing-gen-y-z/|title=Managing Gen Y and Z in the workplace|lang=en|website=Randstad USA|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731235059/https://www.randstadusa.com/workforce360/managing-gen-y-z/|url-status=live|archive-date=2020-07-31|access-date=2016-06-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2017/09/has-the-smartphone-destroyed-a-generation/534198/|title=Have Smartphones Destroyed a Generation?|author=Jean M. Twenge|lang=en|website=[[The Atlantic]]|date=2017-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928035506/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2017/09/has-the-smartphone-destroyed-a-generation/534198/|archive-date=2017-09-28|url-status=live|access-date=2026-01-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.militarytimes.com/story/military/2016/07/31/post-millennial-military-what-expect-next-generation/87333254/|title=Post-millennial military: What to expect from the next generation|author=Lilley, Kevin|lang=en|website=Military Times|date=2016-07-31|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-date=2016-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019143544/http://www.militarytimes.com/story/military/2016/07/31/post-millennial-military-what-expect-next-generation/87333254/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://link.springer.com/article/10.1007/s10508-016-0798-z|тақырыбы=Sexual Inactivity During Young Adulthood Is More Common Among U.S. Millennials and iGen: Age, Period, and Cohort Effects on Having No Sexual Partners After Age 18|басылымы=[[Archives of Sexual Behavior|Arch Sex Behav]]|беттері=1—8|doi=10.1007/s10508-016-0798-z|язык=en|тип=journal|авторы=Twenge, Jean M.; Sherman, Ryne A.; Wells, Brooke E.|число=1|месяц=8|жылы=2016|archive-date=2017-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20171013145705/https://link.springer.com/article/10.1007/s10508-016-0798-z}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|title=What generation do I belong to? What are the birth year cutoffs?|lang=en|author=Jean M. Twenge|website=Dr. Jean Twenge|date=2023-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202546/https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|archive-date=2023-06-27|access-date=2023-06-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бұл буын — Интернет жаппай таралғаннан кейін дүниеге келген алғашқы буын,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/as-sa/98-311-x/98-311-x2011003_2-eng.cfm|title=Generations in Canada|lang=en|website=Statistics Canada|date=2018-07-23|access-date=2026-01-09|archive-date=2015-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150922235402/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/as-sa/98-311-x/98-311-x2011003_2-eng.cfm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; соның салдарынан Z буынының өкілдері «цифрлық аборигендер» және «Интернет буыны» деген атауларға ие болды.&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://muse.jhu.edu/article/586631|авторы=Anthony Turner|тақырыбы=Generation Z: Technology and Social Interest|жылы=2015|басылымы=The Journal of Individual Psychology|томы=71|нөмірі=2|беттері=103–113|issn=2332-0583|баспасы=University of Texas Press|archive-date=2022-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220901043041/https://muse.jhu.edu/article/586631|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі мен жас ауқымысы ==
[[Сурет:Generation_timeline.svg|нобай|Pew Research Center нұсқасы бойынша Батыс әлемі буындарының схемасы. Күлгін түспен Z буыны белгіленген{{Инфобокс/хронология|[[Y буыны]]|[[Альфа буыны]]}}]]
«Z буыны», «[[Y буыны|миллениалдар]]&lt;nowiki/&gt;» және т.б. терминдер — аналитикалық таңбалар ғана, буын шекаралары шартты болып келеді, ал демография, институттар мен мәдениеттегі айырмашылықтарға байланысты халықаралық деңгейде салыстыру жүргізу қиын.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division|тақырыбы=World Population Prospects 2024|жылы=2024|тілі=en|isbn=9789210031691}}&lt;/ref&gt; Осы буынның балама атаулары ретінде «post-Millennials», «iGen», «Homelanders», «Net Gen» нұсқалары ұсынылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2020/04/28/millennials-overtake-baby-boomers-as-americas-largest-generation/|title=Millennials overtake Baby Boomers as America’s largest generation|lang=en-US|first=Richard|last=Fry|website=Pew Research Center|date=2020-04-28|access-date=2025-10-28|archive-date=2025-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20251028153626/https://www.pewresearch.org/short-reads/2020/04/28/millennials-overtake-baby-boomers-as-americas-largest-generation/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/Business/gen-millennials-generation/story?id=16275187|title=After Gen X, Millennials, what should next generation be?|lang=en|first=A. B. C.|last=News|website=ABC News|access-date=2025-10-28|archive-date=2020-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028125342/https://abcnews.go.com/Business/gen-millennials-generation/story?id=16275187|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|title=Defining generations: Where Millennials end and Generation Z begins|lang=en-US|first=Michael|last=Dimock|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-10-28|archive-date=2023-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230702130150/https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Зерттеушілер мен танымал бұқаралық ақпарат құралдары Z буынын анықтау үшін туған жылдың басы ретінде 1990 жылдардың ортасы мен аяғын, аяқталатын жылы ретінде 2010 жылдардың басын пайдаланады. [[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі|Оксфорд сөздігі]] Z буынын 1990-жылдардың ортасынан 2010 жылдардың басына дейінгі аралықта дүниеге келген, «интернетті жақсы білетін» адамдардың тобы ретінде анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/definition/english/generation-z?q=generation+z|title=Generation Z|lang=en|website=Oxford Learner's Dictionary|publisher=[[Oxford University Press]]|access-date=2024-08-07|archive-date=2024-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240523120909/https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/definition/english/generation-z?q=generation+z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Кейбір дереккөздер нақты 1997–2010 жылдар аралығын көрсетеді, алайда бұл жылдар жиі дау тудырады немесе талқыланады.&lt;ref name=&quot;автосілтеме2&quot;&gt;''Юсупов, Эдуард.'' [https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/ Что такое поколение Z: особенности и характер «цифровых» детей] {{Wayback|url=https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|date=20250515150137}} // [[Лента.ру]], 29 ноября 2023&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Generation-Z|title=Gen Z {{!}} Years, Age Range, Meaning, &amp; Characteristics {{!}} Britannica|lang=en|website=www.britannica.com|date=2025-01-06|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250103124535/https://www.britannica.com/topic/Generation-Z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Канада статистика басқармасы Z буынының пайда болуын 1993 жыл деп анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theglobeandmail.com/news/national/education/canadian-university-report/the-genz-effect/article26898388/|title=The Generation Z effect|lang=en|website=The Globe and Mail|date=2015-10-22|archive-date=2020-05-29|access-date=2024-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200529201858/https://www.theglobeandmail.com/news/national/education/canadian-university-report/the-genz-effect/article26898388/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Пью зерттеу орталығы|Пью]] зерттеушілері ұрпақтар теориясы «нақты жіктеу емес, көптеген аналитикалық құралдардың бірі» екенін және «оларды қатаң әрі айқын шектеулер ретінде емес, бағдар ретінде қарастыру керектігін» баса айтады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/politics/2015/09/03/the-whys-and-hows-of-generations-research/|title=The Whys and Hows of Generations Research|lang=en-US|first=Abigail|last=Geiger|website=Pew Research Center|date=2015-09-03|access-date=2025-10-28|archive-date=2022-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20221231025902/https://www.pewresearch.org/politics/2015/09/03/the-whys-and-hows-of-generations-research/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Пью зерттеу орталығы]] жаңа технологиялық және әлеуметтік-экономикалық жетістіктер сияқты «әртүрлі қалыптасу тәжірибесіне» сүйене отырып, 1997 жылды Z буынының басталған жылы ретінде анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|title=Defining generations: Where Millennials end and Generation Z begins|lang=en-US|first=Michael|last=Dimock|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-06|archive-date=2023-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230702130150/https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Қаржылық қызмет көрсету индустриясын қамтитын {{Iw|American Banker||en|American Banker}} күнделікті іскерлік газеті: «Z буынының жас ауқымы әлі де талқылау тақырыбы болып қалғанымен, Z буыны шамамен 1993–1995 жылдар аралығында туған адамдардан басталады деген кең консенсус бар» деп хабарлайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.americanbanker.com/payments/slideshow/data-the-anti-millennial-habits-of-gen-z|title=Data: The anti-millennial habits of Gen Z|lang=en|website=American Banker|date=2017-10-25|archive-date=2024-12-08|access-date=2024-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208145146/https://www.americanbanker.com/payments/slideshow/data-the-anti-millennial-habits-of-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сан-Диего қаласындағы Калифорния штатының университеті|Сан-Диего штаты университеті]]нің психология профессоры {{Iw|Джин Твенге|3=en|4=Jean Twenge}} бұл буынның туған жылдарын 1995–2010 деп көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|title=What generation do I belong to? What are the birth year cutoffs?|lang=en-US|last=Writter_01|website=Dr. Jean Twenge|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202546/https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|archive-date=2023-06-27|access-date=2023-06-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[McKinsey &amp; Company]] халықаралық америкалық [[Консультация беру|консалтингтік]] компаниясы шамамен 1995 жылдан 2010 жылға дейін дүниеге келген Z буынының өкілдерін ерте жастан бастап Интернеттің, әлеуметтік желілер мен технологиялардың әсеріне ұшыраған «цифрлық аборигендер» деп атайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mckinsey.com/industries/consumer-packaged-goods/our-insights/true-gen-generation-z-and-its-implications-for-companies|title=The &quot;True Generation&quot;: Generation Z and its impact on companies|lang=en|author=Tracy Francis; Fernanda Hofel.|website=McKinsey &amp; Company|date=2018-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220807191749/https://www.mckinsey.com/industries/consumer-packaged-goods/our-insights/true-gen-generation-z-and-its-implications-for-companies|archive-date=2022-08-07|access-date=2024-08-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Жалпы белгілері ==
Z буынының өкілдері заманауи технологияларды, [[Планшет компьютер|планшеттер]]ді, [[смартфон]]дарды және 3D-шындықты жиі белсенді пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=The Minecraft Generation|first=Clive|last=Thompson|url=https://www.nytimes.com/2016/04/17/magazine/the-minecraft-generation.html?_r=1|website=The New York Times|id=0362-4331|date=2016-04-14|access-date=2025-05-14|lang=en-US|archive-date=2025-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250619192805/https://www.nytimes.com/2016/04/17/magazine/the-minecraft-generation.html?_r=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олардың саналы жасында интернетке және кез келген сипаттағы ақпаратқа қол жеткізу мүмкіндігі бұрынғыдай үй компьютерімен ғана шектелмейді, қайта портативті және «қалта» құрылғыларының арқасында толық деңгейде қолжетімді. Жиі «Z буыны» термині «[[цифрлық адам]]&lt;nowiki/&gt;» терминінің синонимі ретінде қарастырылады.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Children of the tech revolution|first=Lucinda|last=Schmidt|author-link=|url=http://www.smh.com.au/news/parenting/children-of-the-tech-revolution/2008/07/15/1215887601694.html|publisher=Sydney Morning Herald|access-date=2011-09-05|archive-date=2011-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20110831124910/http://www.smh.com.au/news/parenting/children-of-the-tech-revolution/2008/07/15/1215887601694.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олар цифрлық сауаттылықтың жоғары деңгейімен, әлеуметтік медиа арқылы өзін-өзі көрсетуге бейімділігімен ерекшеленеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://synergy.ru/akademiya/upravlenie/pokolenie_zet_ili_zumeryi_kak_s_nimi_pravilno_obshhatsya_i_rabotat|title=Поколение Z (зет): что это и кто такие зумеры, чем отличаются от других поколений {{!}} Университет СИНЕРГИЯ|website=synergy.ru|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20250124102147/https://synergy.ru/akademiya/upravlenie/pokolenie_zet_ili_zumeryi_kak_s_nimi_pravilno_obshhatsya_i_rabotat|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Цифрландыру Z буыны қызметінің барлық салаларына әсер етеді: олар интернетте сөйлесуді, қашықтан жұмыс істеу мен оқуды жөн көреді, сондай-ақ тауарлар мен қызметтерді онлайн және [[маркетплейс]]терден сатып алады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Зумерлер виртуалды және нақты әлемді бөліп жармайды — интернет олар үшін нақты өмірдің ажырамас бөлігі болып табылады. Жаңалықтарды негізінен теледидардан алатын аға буындардан айырмашылығы, Z буыны ақпаратты[қандай?] негізінен әлеуметтік желілерден алады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/gen-z-changes-political-divides-2019-7|title=America's teenagers skew a lot more conservative than most people realize, and they get most of their news from Instagram|first=Kate Taylor, Business|last=Insider|website=www.businessinsider.com|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250301162525/https://www.businessinsider.com/gen-z-changes-political-divides-2019-7|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Зумерлер ({{lang-en|zoomer}}) — имиджбордтарда Z буынының өкілдерін белгілеу үшін қолданылатын бейресми термин.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|title=Is Zoomer The Real Name For Gen Z?|lang=en-US|website=Dictionary.com|date=2020-01-16|access-date=2025-01-06|archive-date=2021-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126150616/https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ол [[бэби-бумерлер буыны]]н білдіретін boomer қысқартуы мен «Z» әрпін біріктіреді. Терминнің танымалдылығы 2018 жылы [[4chan]]-дағы Z буынының жасөспірімдерін келемеждейтін интернет-мемде қолданылған кезде күрт өсті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/doomer-girl-meme-4chan-tumblr-wojak-history/605764/|title=The Misogynistic Joke That Became a Goth-Meme Fairy Tale|lang=en|first=Kaitlyn|last=Tiffany|website=The Atlantic|date=2020-02-03|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604012415/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/doomer-girl-meme-4chan-tumblr-wojak-history/605764/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.slanglang.net/zoomers/|title=ᐅ Zoomers – What does the term actually mean?|website=web.archive.org|date=2020-06-11|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611011635/https://www.slanglang.net/zoomers/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[Merriam-Webster]] мәліметтері бойынша, бұл терминнің ең көп қолданыла бастауы 2016 жылға сәйкес келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|title=Words We're Watching: 'Zoomer'|lang=en|website=www.merriam-webster.com|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20250110105049/https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеты ==
Эмо субмәдениеті өкілінің мысалы

Z буыны [[Жастар субмәдениеті|жастар субмәдениеттері]]не бейім. Z буынының субмәдениеттеріне [[Аниме|анимеші]]лер, [[Альтушка|альт]], [[K-pop]], [[E-kids]], [[Готтар (субмәдениет)|готтар]], [[панк]]тер, [[Эмо (субмәдениет)|эмо]], [[Косплей|косплеерлер]] және басқалар жатады.&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennye-molodezhnye-subkultury-issledovanie-tsism|авторы=Чурилов Сергей Анатольевич, Лупин Максим Николаевич|тақырыбы=Современные молодежные субкультуры: исследование ЦИСМ|жылы=2024|басылымы=Обзор.НЦПТИ|нөмірі=1 (36)|беттері=6–23|issn=2411-0124|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114174838/https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennye-molodezhnye-subkultury-issledovanie-tsism|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://parus.kp.ru/content/chitat/emo-khipstery-vanilki/|title=Молодежные субкультуры с 90-х и по настоящее время|lang=ru|website=parus.kp.ru|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20250126154302/https://parus.kp.ru/content/chitat/emo-khipstery-vanilki/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rb.ru/story/all-about-subcultures/|title=Субкультуры и нишевые сообщества. Что учесть в маркетинговой стратегии для поколения TikTok|lang=ru|first=Елена|last=Лиханова|website=rb.ru|date=2022|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114101315/https://rb.ru/story/all-about-subcultures/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Зумерлер арасында өткенге деген сағыныш, яғни өздері ешқашан бастан өткермесе де, өмір оңайырақ әрі стрессіз болып көрінген уақыттарды аңсау сезімі кең таралған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|title=Modern nostalgia: Why do young people ache for a past they never lived?|lang=en-us|first=Ixone|last=Arana|website=EL PAÍS English|date=2023-10-14|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20250107145249/https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Мысалы, 2018 жылы «[[cottagecore]]&lt;nowiki/&gt;» атауын алған эстетиканың бар болғанына көптеген жылдар болды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://daily.jstor.org/cottagecore-debuted-2300-years-ago/|title=Cottagecore Debuted 2,300 Years Ago|lang=en-US|first=Catherine|last=Halley|website=JSTOR Daily|date=2020-11-11|access-date=2025-02-23|archive-date=2020-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205094328/https://daily.jstor.org/cottagecore-debuted-2300-years-ago/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ол Z буынының субмәдениетіне айналды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sourcingjournal.com/denim/denim-trends/gen-z-fashion-cottagecore-sustainability-edited-elfin-fairies-gigi-hadid-215061/|title=In Times of Crisis, Gen Z Embraces Escapist Fashion|lang=en-US|first=Angela|last=Velasquez|website=Sourcing Journal|date=2020-06-10|access-date=2025-02-23|archive-date=2021-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119123033/https://sourcingjournal.com/denim/denim-trends/gen-z-fashion-cottagecore-sustainability-edited-elfin-fairies-gigi-hadid-215061/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; әсіресе [[COVID-19 пандемиясы|COVID-19 таралуына қарсы енгізілген жаппай карантиндерден кейін әртүрлі әлеуметтік желілерде қатты белең]] алды. Ностальгиялық көңіл-күй COVID пандемиясы кезінде және одан кейін күшейе түсті.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Why is 'cottagecore' booming? Because being outside is now the ultimate taboo|first=Amelia|last=Hall|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/apr/15/why-is-cottagecore-booming-because-being-outside-is-now-the-ultimate-taboo|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2020-04-15|access-date=2025-01-06|lang=en-GB|archive-date=2022-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220318160644/https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/apr/15/why-is-cottagecore-booming-because-being-outside-is-now-the-ultimate-taboo|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ностальгия әдетте егде жастағы адамдармен байланыстырылғанымен, қазір бұл үрдіс 2010–2020 жылдары кәмелеттік жасқа толғандар арасында жиі кездеседі. Қазіргі өмір шындығына бейімделуде қиындықтарға тап болған [[Y буыны|миллениалдар]] мен Z буыны.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|title=Modern nostalgia: Why do young people ache for a past they never lived?|lang=en-us|first=Ixone|last=Arana|website=EL PAÍS English|date=2023-10-14|access-date=2025-02-23|archive-date=2025-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250317080424/https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Z буынының өкілдері бәрінен бұрын [[2000 жылғы мәселе|Y2K]] дәуірін және әсіресе сол кезеңге негізделген [[Y2K (эстетика)|Y2K эстетикасы]]н қатты сағынады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/worklife/article/20231215-nostalgia-marketing-is-powerful-nowstalgia-might-be-even-more-compelling|title=Nostalgia marketing is powerful. 'Nowstalgia' might be even more compelling.|lang=en-GB|website=www.bbc.com|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106173210/https://www.bbc.com/worklife/article/20231215-nostalgia-marketing-is-powerful-nowstalgia-might-be-even-more-compelling|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cossa.ru/news/300419/|title=Эстетика поколения Z: самые популярные субкультуры на YouTube|lang=ru|website=Cossa.ru - информационный портал о маркетинге и коммуникациях в цифровой среде.|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200949/https://www.cossa.ru/news/300419/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2000 жылдардағы жедел өзгерістер [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|11 қыркүйектегі террорлық актілер]]ден, [[Ауғанстандағы соғыс (2001—2021)|терроризмге қарсы соғыс]]тан және [[iPod]] пен [[iPhone]] сияқты технологиялардың [[Технологиялық сингулярлық|қарқынды дамуы]]нан туындаған болатын.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/12/29/us/y2k-nostalgia-millennium-style-angst-cec/index.html|title=Y2K aesthetics are so hot right now – and so is the era’s existential dread|lang=en|first=A. J.|last=Willingham|website=CNN|date=2022-12-29|access-date=2024-11-02|archive-date=2024-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241227142741/https://www.cnn.com/2022/12/29/us/y2k-nostalgia-millennium-style-angst-cec/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Нөлдік жылдардың сәні, макияжы, шаш үлгілері мен аксессуарлары [[YouTube]], [[TikTok]] және басқа да платформаларда Z буыны үшін жаппай трендке айналды. Бұған [[Интернет-мем|ирониялық мем]]дерге деген құштарлық пен 2000-жылдардағы поп-мәдениетті аңсау да жатады.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cossa.ru/news/300419/|title=Эстетика поколения Z: самые популярные субкультуры на YouTube|lang=ru|website=Cossa.ru - информационный портал о маркетинге и коммуникациях в цифровой среде.|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200949/https://www.cossa.ru/news/300419/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

TikTok Z буыны арасында өте танымал, олар ойын-сауық әрі білім беру контентін бейне форматында тұтынуды жөн көреді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vc.ru/u/607046-nostra-reels-digital/219210-chto-populyarnost-tiktok-govorit-o-pokolenii-z|title=Что популярность TikTok говорит о поколении Z — Nostra Reels &amp; Digital на vc.ru|lang=en|first=Nostra Reels &amp;|last=Digital|website=vc.ru|date=2021-03-11|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200947/https://vc.ru/u/607046-nostra-reels-digital/219210-chto-populyarnost-tiktok-govorit-o-pokolenii-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бүкіл әлем бойынша Z буыны өкілдерінің 81%-ы қызықты немесе ойын-сауық контентін іздеу үшін TikTok-ты пайдаланады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://jobera.com/gen-z-statistics/|title=30+ Gen Z Statistics, Characteristics &amp; Trends [2024]|lang=en-US|first=Manisha|last=Saini|date=2024-06-05|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221441/https://jobera.com/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
Бүкіл әлем бойынша Z буыны, әдетте, дамыған елдерде де, дамушы елдерде де бастауыш біліммен қамтудың жоғары деңгейіне ие.&lt;ref name=&quot;автосілтеме1&quot;&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|авторы=Carol M. Worthman, Kathy Trang|тақырыбы=Dynamics of body time, social time and life history at adolescence|жылы=2018-02-01|басылымы=Nature|томы=554|беттері=451–457|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature25750|archive-date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20241223045144/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Дамушы елдердегі бастауыш мектептердегі оқушылар саны 20-ғасырдың ортасынан бастап тұрақты түрде өсті. 1990 жылдар мен 2000 жылдарға қарай бастауыш біліммен қамту көрсеткіштері 100%-ға жақындады.&lt;ref name=&quot;автосілтеме12&quot;&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|авторы=Carol M. Worthman, Kathy Trang|тақырыбы=Dynamics of body time, social time and life history at adolescence|жылы=2018-02-01|басылымы=Nature|томы=554|беттері=451–457|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature25750|archive-date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20241223045144/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жаратылыстану ғылымдары саласында ең жақсы нәтижелерді Сингапур, [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]], [[Жапония]], [[Ресей]] және [[Гонконг]] көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/20161129-french-students-rank-last-europe-eu-maths-science-timss-study|title=French students rank last in EU for maths, study finds|lang=en|website=France 24|date=2016-11-29|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108130227/https://www.france24.com/en/20161129-french-students-rank-last-europe-eu-maths-science-timss-study|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2024 жылға қарай дүние жүзіндегі көптеген оқу орындары оқушылардың сабаққа жақсырақ зейін қоюына көмектесу үшін сыныпта ұялы телефондарды пайдалануға тыйым салу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cbc.ca/news/canada/cellphone-bans-schools-world-1.7304816|title=There are cellphone bans in schools around the world. Do any of them work?|archive-date=2025-01-25|access-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125204402/https://www.cbc.ca/news/canada/cellphone-bans-schools-world-1.7304816|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Әлеуметтанушылар Z буыны үшін білім берудегі жаһандық үрдіс ретінде қысқа аудио және бейне хабарламалар, мақалалар мен бейнероликтер форматындағы жылдам әрі ықшамдалған курстар, сондай-ақ өзін-өзі тәрбиелеумен айналысу тиімдірек екенін атап өтеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://trends.rbc.ru/trends/education/5ef1ddbc9a794733b37dcfff|title=Что такое поколение Z и как оно видит свое образование|lang=ru|website=РБК Тренды|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240726193912/https://trends.rbc.ru/trends/education/5ef1ddbc9a794733b37dcfff|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[McKinsey &amp; Company|McKinsey]] әлеуметтанулық сауалнамасына сәйкес, дараландыруға негізделген онлайн оқыту олар үшін мектеп бағдарламасын меңгеруде таптырмас құралға айналып келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hightech.plus/2020/04/23/obrazovanie-pokoleniya-z-kak-uchit-detei-virosshih-s-gadzhetom-vmesto-pogremushki|title=Образование поколения Z: как учить детей, выросших с гаджетом вместо погремушки|lang=ru|website=Хайтек+|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202222350/https://hightech.plus/2020/04/23/obrazovanie-pokoleniya-z-kak-uchit-detei-virosshih-s-gadzhetom-vmesto-pogremushki|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Демографиясы ==
Z буыны қазіргі уақытта Жер бетіндегі ең көп адам саны бар буын болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nypost.com/2020/01/25/generation-z-is-bigger-than-millennials-and-theyre-out-to-change-the-world/|title=Generation Z is bigger than millennials — and they’re out to change the world|lang=en-US|first=Eric|last=Spitznagel|date=2020-01-25|access-date=2025-02-23|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203075848/https://nypost.com/2020/01/25/generation-z-is-bigger-than-millennials-and-theyre-out-to-change-the-world/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның [[Bloomberg]] жүргізген деректер талдауы көрсеткендей, 2019 жылы Z буынының өкілдері 7,7 миллиард Жер тұрғынының 2,47 миллиардын құрап, саны 2,43 миллиард болған миллениалдардан асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Gen Z Is Set to Outnumber Millennials Within a Year|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-08-20/gen-z-to-outnumber-millennials-within-a-year-demographic-trends|website=Bloomberg.com|access-date=2025-02-23|lang=en|archive-date=2021-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210907135420/https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-08-20/gen-z-to-outnumber-millennials-within-a-year-demographic-trends|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://europeansting.com/2018/08/27/generation-z-will-outnumber-millennials-by-2019/|title=The European Sting is Your democratic, independent and top quality political newspaper specialized in European Union News. Unique Features: iSting &amp; Harry StingThe European Sting - Critical News &amp; Insights on European Politics, Economy, Foreign Affairs, Business &amp; Technology - europeansting.comGeneration Z will outnumber Millennials by 2019|lang=en-US|website=The European Sting - Critical News &amp; Insights on European Politics, Economy, Foreign Affairs, Business &amp; Technology - europeansting.com|date=2018-08-27|access-date=2025-02-23|archive-date=2021-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210831234538/https://europeansting.com/2018/08/27/generation-z-will-outnumber-millennials-by-2019/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2024 жылға арналған бағалаулар бойынша, Z буынының жаһандық халқы шамамен 2 миллиард адамды құрайды,&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://media.market.us/gen-z-statistics/|title=Gen Z Statistics 2024 By Natives, Age, Population|lang=en-US|first=Samruddhi|last=Yardi|website=Market.us Media|date=2024-04-04|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221442/https://media.market.us/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; бұл планета халқының шамамен 27%-ы.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Көптеген елдерде олар жалпы тұрғындар санының 25%-ынан 30%-ына дейінгі аралықты құрайды.&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite web|url=https://media.market.us/gen-z-statistics/|title=Gen Z Statistics 2024 By Natives, Age, Population|lang=en-US|first=Samruddhi|last=Yardi|website=Market.us Media|date=2024-04-04|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221442/https://media.market.us/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Z буыны өкілдерінің 48%-ы нәсілдік және этникалық азшылықтарға жатады.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 2017 жылы [[Африка]]да тұратын 1,2 миллиард адамның 60%-ы 25 жастан кіші болған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mo.ibrahim.foundation/news/2017/africas-growing-youthful-population-reflections-continent-tipping-point|title=Africa’s growing youthful population: reflections on a continent at a tipping point {{!}} Mo Ibrahim Foundation|lang=en|website=mo.ibrahim.foundation|access-date=2025-05-05|archive-date=2025-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20250505034459/https://mo.ibrahim.foundation/news/2017/africas-growing-youthful-population-reflections-continent-tipping-point|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылы [[Ұлыбритания]]ның шамамен 66,8 миллион тұрғынының ішінде шамамен 12,6 миллион адам Z буынына жатады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.statista.com/statistics/528577/uk-population-by-generation/|title=Population of the United Kingdom from 1990 to 2023, by generation|archive-date=2021-09-01|access-date=2025-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210901005327/https://www.statista.com/statistics/528577/uk-population-by-generation/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Әлеуметтік желілердегі ықпалды адамдардың үштен бірінен астамы Z буынына жатады.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Саяси көзқарастары ==
Дамыған демократиялық елдерде жастардың институттарға, соның ішінде өз үкіметіне деген сенімі алдыңғы ұрпақтардың сенімімен салыстырғанда төмендеді. Сауалнама мәліметтері бойынша, бұл буынның өкілдері тұтастай алғанда көбіне солшыл саяси көзқарастарды ұстанады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|title=Generation Z Looks a Lot Like Millennials on Key Social and Political Issues|lang=en-US|first=Kim Parker, Nikki Graf and Ruth|last=Igielnik|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-06|archive-date=2022-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108011732/https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Саясатпен белсенді айналысатын Z буынының өкілдері өздерінің әлеуметтік-саяси көзқарастарымен сәйкес келмейтін компаниялардан тауар сатып алудан немесе оларда жұмыс істеуден бас тартады және [[Интернет белсенділігі|интернет]] [[Интернет белсенділігі|белсенділігі]]ді қолданады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/worklife/article/20220803-gen-z-how-young-people-are-changing-activism|title=Gen Z: How young people are changing activism|lang=en-GB|website=www.bbc.com|access-date=2025-01-10|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203075814/https://www.bbc.com/worklife/article/20220803-gen-z-how-young-people-are-changing-activism|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Сондықтан әлеуметтік желілерде белсенділікті сақтап тұру, дауыс беруі жастарға тәуелді саясаткерлер мен саяси партиялар үшін өте маңызды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/06/10/europe-young-voters-flocked-hard-right-elections/|title=How Europe's young voters flocked to the hard-Right|website=web.archive.org|date=2024-06-14|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240614051041/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/06/10/europe-young-voters-flocked-hard-right-elections/|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

2010 жылдардың аяғында Z буыны жиі [[ЛГБТ]] құқықтары, [[Елдер бойынша қару туралы заңдарға шолу|қаруды бақылау]], [[Гендерлік теңсіздік|гендерлік теңдік]] және [[Аборт|түсік жасату]]ға қол жеткізу сияқты әлеуметтік мәселелерді қолдайтын прогрессивті топ ретінде сипатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|title=Generation Z Looks a Lot Like Millennials on Key Social and Political Issues|lang=en-US|first=Kim Parker, Nikki Graf and Ruth|last=Igielnik|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-28|archive-date=2022-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108011732/https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Қазақстанда ===
Қазақстандағы Z буынын зерттеу нәтижелері қалыптасқан саяси институттарға деген күмәнмен қатар, саясатқа деген қызығушылықтың да артып келе жатқанын көрсетеді. Зерттеу барысында алынған мәліметтерге сәйкес (атап айтқанда, [[Алматы]] жастары арасында), жастардың саяси белсенділігі көбінесе таңдамалы сипатқа ие және дәстүрлі партиялар немесе мемлекеттік құрылымдар шеңберінен тыс жүзеге асырылады.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{мақала|авторы=Zhengisbek Tolen, Aigerim Alisherova, Arman Khalbekov, Essenzhol Aliyarov, Marhabbat Nurov|тақырыбы=Generation Z and political culture amid reforms in Kazakhstan: a case study of Almaty|сілтемесі=https://doi.org/10.3389/fpos.2026.1714305|басылымы=Frontiers in Political Science|жылы=2026|айы=04|күні=17|томы=8|doi=10.3389/fpos.2026.1714305|lang=en}}&lt;/ref&gt; Әлеуметтік желілер мен басқа да цифрлық платформалар саяси пікірталастар мен азаматтық қатысудың маңызды алаңына айналды.&lt;ref&gt;{{мақала|авторы=Кеңесов Ә. Б.|тақырыбы=&quot;Z&quot; БУЫНЫ: ӘЛЕУМЕТТІК ЖЕЛІЛЕРДІҢ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЖАСТАРДЫҢ БҰҚАРАЛЫҚ САНАСЫНА АҚПАРАТТЫҚ-ИДЕОЛОГИЯЛЫҚ ӘСЕРІН ТАЛДАУ АРҚЫЛЫ САЯСИ ҚАТЫСУ ДИНАМИКАСЫ|сілтемесі=https://qra-centre.kz/kz/meropriyatie/z-buyny-leumettik-zhelilerdi-azastanday-zhastardy-baraly-sanasyna-paratty-ideologiyaly-serin-taldau-aryly-sayasi-atysu-dinamikasy|басылымы=Questioning Regional Affairs Centre|жылы=2026|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

Жас қазақстандықтардың саяси көзқарастары біртекті емес. Сауалнамалар жастар арасында үкімет пен Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевты]] айтарлықтай қолдаумен қатар,&lt;ref&gt;{{Cite web|title=29 жасқа дейінгі жастардың 90%-ті Президентке сенім білдіреді - әлеуметтанулық зерттеу|url=https://egemen.kz/news/article394280-29-dgasqa-deyingi-dgastardynh-90-ti-prezidentke-senim-bildiredi-aleumettanulyq-z|author=Қырмызы Жұмағалиқызы|website=[[Егемен Қазақстан]]|date=2025-09-02|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Азаматтардың басым көпшілігі Президентке сенім білдіреді|url=https://egemen.kz/news/azamattardyn-basym-kopshiligi-prezidentke-senim-bildiredi|author=Динара Жақсыбайқызы|website=[[Егемен Қазақстан]]|date=2026-08-10|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt; саяси институттардың тиімділігі мен жауаптылығына күмәнмен қарау бар екенін көрсетеді.&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt; Саяси көңіл-күйге экономикалық факторлар да әсер етеді. [[Инфляция]] мен бағаның өсуіне байланысты наразылықтарға қатысуға дайын жастардың үлесі 2021 жылғы 20,7%-дан 2025 жылы 28,2%-ға долы өсті. Бұл ретте зерттеушілер экономикалық наразылықты сыбайлас жемқорлық, теңсіздік және биліктің қоғамның сұраныстарына жеткіліксіз реакциясы туралы кеңірек алаңдаушылықпен байланыстырады.&lt;ref&gt;{{мақала|авторы=Alua Zholdybalina, Chu Young-min, Saltanat Yermakhanova, Sagynysh Akhantayeva|тақырыбы=Determinants of Youth Protest Potential in Kazakhstan, 2021-2025: Evidence from Survey Data|сілтемесі=https://jsser.org|басылымы=Journal of Social Studies Education Research|жылы=2026|томы=17|нөмірі=1|беттері=332-357|lang=en}}&lt;/ref&gt;

Онлайн-платформалар жас қазақстандықтардың саяси күн тәртібімен өзара іс-қимыл жасау тәсілдерін де өзгертті. Олар ақпарат алмасуға, қоғамдық мәселелерді талқылауға және дәстүрлі саяси институттардан тыс жерде азаматтық ұстанымды білдіруге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, зерттеушілер интернеттегі өзін-өзі көрсетуге шектеулер мен мемлекеттік институттарға деген сенімсіздік мұндай цифрлық белсенділіктің тұрақты саяси қатысуға айналуына кедергі келтіретінін атап өтеді.&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;

=== Әлемде ===
Z буыны әлемдік саясатта елеулі рөл атқарады. Соңғы жылдары оның барған сайын көп өкілдері саясатқа қызығушылық танытып, қоғамның әртүрлі институттарының қызметінде маңызды рөл атқара бастады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://emag.iis.ru/arc/infosoc/emag.nsf/BPA/ada9ce4f48bc636e44257f7d0041bd2a|title=Чижов Д. В.: Анализ механизмов влияния на полическое поведение поколения &quot;Z&quot;|website=emag.iis.ru|access-date=2025-01-28|archive-date=2023-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230724104934/http://emag.iis.ru/arc/infosoc/emag.nsf/BPA/ada9ce4f48bc636e44257f7d0041bd2a|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бұл буынның саяси көзқарастары жынысына байланысты өзгереді. Осы буынның америкалық әйелдері солшыл идеяларға бейім келеді, репродуктивті құқықтарды, [[Климаттың өзгеруі|климаттың өзгеру]] салдарын жұмсартуды және [[феминизм]]ді қолдайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/gen-z-gender-gap-young-men-women-dont-agree-politics-2024-1|title=Gen Z's gender divide is huge — and unexpected|lang=en-US|first=Daniel|last=Cox|website=Business Insider|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250128081609/https://www.businessinsider.com/gen-z-gender-gap-young-men-women-dont-agree-politics-2024-1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ер адамдар, керісінше, [[Консерватизм|консервативті]] идеологияға көбірек иек артады, бұл әсіресе трансгендерлердің құқықтары, саяси дұрыстық, [[экономикалық саясат]], [[Бас тарту мәдениеті|жоққа шығару мәдениеті]] және дәстүрлі гендерлік рөлдер туралы сұрақтарға жауап беру кезінде байқалады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://time.com/6963752/great-global-gender-divide/|title=The Global Gender Divide We Really Should Be Talking About|lang=en|first=Richard V.|last=Reeves|website=TIME|date=2024-04-06|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20250131161258/https://time.com/6963752/great-global-gender-divide/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Діни көзқарастары ==
Соңғы 10 жылда әлемнің әртүрлі елдерінде жүргізілген көптеген сауалнамалар жастардың дінге деген қызығушылығының біртіндеп төмендеуін айғақтайды. Пью зерттеу орталығы 2018 жылы 40 жастан кіші адамдар орташа есеппен өздерін діндар деп әлдеқайда сирек санайды және [[Рәсім|діни рәсімдер]]ді сирегірек орындайды деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/religion/2018/06/13/young-adults-around-the-world-are-less-religious-by-several-measures/|title=2. Young adults around the world are less religious by several measures|lang=en-US|first=Travis|last=Mitchell|website=Pew Research Center|date=2018-06-13|access-date=2025-03-06|archive-date=2025-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20251225031817/https://www.pewresearch.org/religion/2018/06/13/young-adults-around-the-world-are-less-religious-by-several-measures/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Әлемде ===
Батыста Z буыны тарихтағы ең аз діни буын болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://psmag.com/ideas/gen-z-is-the-least-religious-generation-heres-why-that-could-be-a-good-thing/|title=Gen Z Is the Least Religious Generation. Here's Why That Could Be a Good Thing.|lang=en-US|first=Christel J.|last=Manning|website=Pacific Standard|date=2019-05-06|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20250131081839/https://psmag.com/ideas/gen-z-is-the-least-religious-generation-heres-why-that-could-be-a-good-thing/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.deseret.com/2022/4/23/23013578/perspective-young-adults-are-losing-their-religion-are-their-parents-to-blame-gen-z-generation-x/|title=Perspective: Young adults are losing their religion. Are their parents to blame?|lang=en|website=Deseret News|date=2022-04-24|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20250108204325/https://www.deseret.com/2022/4/23/23013578/perspective-young-adults-are-losing-their-religion-are-their-parents-to-blame-gen-z-generation-x/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://doi.org/10.2139/ssrn.3498175|авторы=Anca Oltean|тақырыбы=Security Issues in Contemporary European Integration Process, Book review of Europolity, Continuity and Change in European Governance, vol.8, no.2 (New Series), Centre for European Studies, 2014, ISSN print 2344-2247, ISSN online 2344-2255, ISSN-L2344-2247|жылы=2014|басылымы=SSRN Electronic Journal|issn=1556-5068|doi=10.2139/ssrn.3498175}}&lt;/ref&gt; Алдыңғы ұрпақтар өкілдерімен салыстырғанда Z буынының көбірек өкілдері өздерін сенбейтіндер қатарына жатқызады және діни тиесіліліктен бас тартады, дегенмен олардың көбісі өздерін әлі де рухани адамдар деп атайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.religjournal.com/articles/article_view.php?id=159|title=Interdisciplinary Journal of Research on Religion {{!}} Articles|website=www.religjournal.com|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250206235324/https://www.religjournal.com/articles/article_view.php?id=159|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та Z буыны өкілдерінің арасында атеистер алдыңғы буындармен салыстырғанда екі есе көп.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.barna.com/research/atheism-doubles-among-generation-z/|title=Atheism Doubles Among Generation Z|lang=en-US|website=Barna Group|access-date=2025-02-20|archive-date=2019-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20191023100615/https://www.barna.com/research/atheism-doubles-among-generation-z/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2016 жылғы британдық әлеуметтік сауалнама 18 бен 24 жас аралығындағы адамдардың 71%-ы ешқандай дінді ұстанбайтынын көрсетті, бұл бір жыл бұрынғы 62%-бен салыстырғанда жоғары. 2018 жылы жүргізілген {{Iw|ComRes||en|Savanta}} сауалнамасы 18 бен 24 жас аралығындағы әрбір екі адамның біреуінен сәл астамы христиандармен және христиандықпен араласудың оң тәжірибесі болғанын хабарлағанын көрсетті. Дәл осы жас тобы өкілдерінің үштен екісі ешқашан шіркеуге бармаған; қалған үштен бірінің ішінде 20%-ы жылына бірнеше рет, ал 2%-ы аптасына бірнеше рет барады.

Христиандар қоғамға жаман әсер етеді деген тұжырыммен 18 бен 24 жас аралығындағы респонденттердің 12%-ы келіскен, ал жартысынан сәл астамы келіспеген. Салыстыру үшін, 25 пен 34 жас аралығындағы респонденттердің 14%-ы бұл тұжырыммен келіскен. Жалпы алғанда, британдықтардың 51%-ы бұл мәлімдемемен келіспесе, 10%-ы келіскен.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Post-millennial generation ‘more tolerant’ of Christianity|first=Harriet|last=Sherwood|url=https://www.theguardian.com/world/2018/jul/12/post-millennial-generation-uk-more-tolerant-of-christianity|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2018-07-12|access-date=2025-02-20|lang=en-GB|archive-date=2019-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917180119/https://www.theguardian.com/world/2018/jul/12/post-millennial-generation-uk-more-tolerant-of-christianity|url-status=live}}&lt;/ref&gt; {{Iw|Британдық ұлттық статистика басқармасы|Британдық ұлттық статистика басқармасының|en|Office for National Statistics}} мәліметтері бойынша, [[Англия]] мен [[Уэльс]]тегі 40 жасқа дейінгі адамдар өздерін христиан емес, көбіне [[Діни емес|діннен тыс]] деп есептейді.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Census data suggests UK faces ‘non-religious future’, say campaigners|first=Robert|last=Booth|url=https://www.theguardian.com/uk-news/2023/jan/30/census-data-england-wales-uk-non-religious-future-campaigners|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2023-01-30|access-date=2025-02-20|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* {{кітап|авторы=Howe N., Srauss W.|тақырыбы=The history of American future 1584 to 2069|lang=en|баспасы=Harper Perrenial|жылы=1997}}
* {{кітап|авторы=Howe N.|тақырыбы=The winter of history: An Interview with Neil Howe on «The fourth turning»|lang=en|баспасы=Lifecourse Associates|жылы=2009}}
* {{кітап|авторы=Шамис Е., Никонов Е.|тақырыбы=Теория поколений: Необыкновенный Икс|lang=ru|орны=М.|баспасы=Синергия|жылы=2016|isbn=978-5-4257-0254-8}}
* {{кітап|авторы=Mark McCrindle|тақырыбы=The ABC of XYZ: understanding the global generations|lang=en|орны=Sydney|баспасы=UNSW Press|жылы=2009|барлық беті=237|isbn=1-74223-035-0}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://bugin.kz/19230-z-buyny-damu-dgoly-kozqarasy-qundylyqtary-qanday «Z» буыны: Даму жолы, көзқарасы, құндылықтары қандай?] // Bugin.kz, 28 наурыз 2021
* [https://kipd.kz/article/urpaqtar-teoriyasy-z-buynnynh-zeyini Ұрпақтар теориясы: Z буынның зейіні] // Қазақстандық қоғамдық даму институты

[[Санат:Антропология]]
[[Санат:2000 жылдар]]
[[Санат:2010 жылдар]]
[[Санат:Мәдени буындар]]
[[Санат:1990 жылдар]]</text>
      <sha1>7cxayw125ghyr01l90nmjc1t7gaefr8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683807</id>
      <parentid>3683793</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T22:37:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <comment>/* Діни көзқарастары */</comment>
      <origin>3683807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74799" sha1="bl0dmmkptlg1r0r6xmr18lgt3v8r8gh" xml:space="preserve">[[Сурет:Génération Z.jpg|267x267px|нобай|Z буынының қыздары [[Бейнелеу өнері сарайы (Лилль)|Лилль бейнелеу өнері сарайы]]нда суретке түсіп, оларды жіберуде]]
'''Z буыны''' ({{lang-en|Generation Z}}),&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|title=Words We're Watching: 'Zoomer'|lang=en|website=[[Merriam-Webster]]|access-date=2024-12-27|archive-date=2024-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241227074200/https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|title=zoomer &amp;#124; Slang|lang=en-US|website=Dictionary.com|date=2020-01-16|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251203195747/https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|archive-date=2025-12-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;merriam-webster&quot;&gt;{{Cite web|title=ZOOMER Definition &amp; Meaning|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Zoomer|lang=en|website=[[Merriam-Webster]]|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-date=2026-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106041709/https://www.merriam-webster.com/dictionary/Zoomer}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/generation-z|lang=en|title=GENERATION Z definition in American English|archive-url=https://web.archive.org/web/20231017210453/https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/generation-z|archive-date=2023-10-17|url-status=live|access-date=2026-01-09|website=Collins Dictionary}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ [[Зумерлер|'''зумерлер''']] ({{lang-en|zoomers}})&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;merriam-webster&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.slanglang.net/zoomers/|title=Zoomers – What does the term actually mean?|lang=en-US|website=SlangNet|date=2020-01-21|access-date=2026-01-09|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611011635/https://www.slanglang.net/zoomers/|archive-date=2020-06-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/articles/2025/03/17/teoriya-pokoleniy|title=Теория поколений по годам: как отличить бумера, миллениала, зумера и Альфу|author=Мария Фролова|lang=ru|website=[[Лента.ру]]|date=2025-03-17|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251121070341/https://lenta.ru/articles/2025/03/17/teoriya-pokoleniy/|archive-date=2025-11-21}}&lt;/ref&gt; ретінде де белгілі — [[Уильям Штраус]] пен {{Iw|Нил Хоув|Нил Хоув|en|Neil Howe}} жасаған [[Буын]]дар теориясында, әртүрлі жіктеулер бойынша, шамамен [[1990 жж.|1990 жылдар]]дың ортасынан [[2010 жж.|2010 жылдар]]дың басына дейінгі аралықта туған адамдарға қатысты әлемде қолданылатын термин. Z буыны өкілдерінің көпшілігі — ересек буынның немесе [[Х буыны]] адамдарының балалары&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.signalvine.com/texting-best-practices/who-are-the-parents-of-gen-z-2|title=Who Are the Parents of Gen Z?|author=Belz, Ashley|date=2021-08-26|website=Signal Vine|access-date=2026-01-09|url-status=dead|archive-date=2022-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121000105/https://www.signalvine.com/texting-best-practices/who-are-the-parents-of-gen-z-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.audacy.com/podcast/working-with-gen-z-0d9dc/episodes/gen-y-vs-gen-z-understanding-similarities-differences-and-leadership-challenges-opportunities-1f6ff|title=Gen Y vs. Gen Z: Understanding Similarities|author=Nikhil and Adam Kingl|lang=en|website=Audacy.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519224546/https://www.audacy.com/podcast/working-with-gen-z-0d9dc/episodes/gen-y-vs-gen-z-understanding-similarities-differences-and-leadership-challenges-opportunities-1f6ff|archive-date=2023-05-19|url-status=dead|access-date=2026-01-09|date=2022-11-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2015/09/20/fashion/move-over-millennials-here-comes-generation-z.html|title=Move Over, Millennials, Here Comes Generation Z|author=Williams, Alex|lang=en|website=[[The New York Times]]|date=2015-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170130114225/https://www.nytimes.com/2015/09/20/fashion/move-over-millennials-here-comes-generation-z.html|archive-date=2017-01-30|url-status=live|access-date=2026-01-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|10=страницы1–6|авторы=Prensky, Marc|тақырыбы=Digital Natives, Digital Immigrants Part 1|язык=en|жылы=2001|сілтемесі=https://desarrollodocente.uc.cl/wp-content/uploads/2020/03/Digital_Natives_Digital_Inmigrants.pdf|басылымы=On the Horizon|тип=journal|томы=9|нөмірі=5|издательство=Emerald Publishing|doi=10.1108/10748120110424816|archive-date=2025-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20251118071417/https://desarrollodocente.uc.cl/wp-content/uploads/2020/03/Digital_Natives_Digital_Inmigrants.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|title=Поколение Z: что это такое, особенности, характерные черты, теория поколений|author=Эдуард Юсупов|lang=ru|website=[[Лента.ру]]|date=2023-11-29|access-date=2026-01-09|archive-date=2025-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250515150137/https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.calltouch.ru/blog/chto-takoe-pokolenie-z-i-chto-o-nem-nuzhno-znat-marketologam/|title=Что такое поколение Z, и что о нем нужно знать маркетологам|website=Calltouch.ru|author=Николай Большаков|lang=ru|date=2023-03-22|access-date=2026-01-09|archive-date=2025-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250916041821/https://www.calltouch.ru/blog/chto-takoe-pokolenie-z-i-chto-o-nem-nuzhno-znat-marketologam/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (туған жылдарының төменгі шекарасы 1995—1997, жоғарғы шекарасы 2009—2013).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.randstadusa.com/workforce360/managing-gen-y-z/|title=Managing Gen Y and Z in the workplace|lang=en|website=Randstad USA|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731235059/https://www.randstadusa.com/workforce360/managing-gen-y-z/|url-status=live|archive-date=2020-07-31|access-date=2016-06-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2017/09/has-the-smartphone-destroyed-a-generation/534198/|title=Have Smartphones Destroyed a Generation?|author=Jean M. Twenge|lang=en|website=[[The Atlantic]]|date=2017-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928035506/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2017/09/has-the-smartphone-destroyed-a-generation/534198/|archive-date=2017-09-28|url-status=live|access-date=2026-01-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.militarytimes.com/story/military/2016/07/31/post-millennial-military-what-expect-next-generation/87333254/|title=Post-millennial military: What to expect from the next generation|author=Lilley, Kevin|lang=en|website=Military Times|date=2016-07-31|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-date=2016-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019143544/http://www.militarytimes.com/story/military/2016/07/31/post-millennial-military-what-expect-next-generation/87333254/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://link.springer.com/article/10.1007/s10508-016-0798-z|тақырыбы=Sexual Inactivity During Young Adulthood Is More Common Among U.S. Millennials and iGen: Age, Period, and Cohort Effects on Having No Sexual Partners After Age 18|басылымы=[[Archives of Sexual Behavior|Arch Sex Behav]]|беттері=1—8|doi=10.1007/s10508-016-0798-z|язык=en|тип=journal|авторы=Twenge, Jean M.; Sherman, Ryne A.; Wells, Brooke E.|число=1|месяц=8|жылы=2016|archive-date=2017-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20171013145705/https://link.springer.com/article/10.1007/s10508-016-0798-z}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|title=What generation do I belong to? What are the birth year cutoffs?|lang=en|author=Jean M. Twenge|website=Dr. Jean Twenge|date=2023-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202546/https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|archive-date=2023-06-27|access-date=2023-06-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бұл буын — Интернет жаппай таралғаннан кейін дүниеге келген алғашқы буын,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/as-sa/98-311-x/98-311-x2011003_2-eng.cfm|title=Generations in Canada|lang=en|website=Statistics Canada|date=2018-07-23|access-date=2026-01-09|archive-date=2015-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150922235402/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/as-sa/98-311-x/98-311-x2011003_2-eng.cfm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; соның салдарынан Z буынының өкілдері «цифрлық аборигендер» және «Интернет буыны» деген атауларға ие болды.&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://muse.jhu.edu/article/586631|авторы=Anthony Turner|тақырыбы=Generation Z: Technology and Social Interest|жылы=2015|басылымы=The Journal of Individual Psychology|томы=71|нөмірі=2|беттері=103–113|issn=2332-0583|баспасы=University of Texas Press|archive-date=2022-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220901043041/https://muse.jhu.edu/article/586631|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі мен жас ауқымысы ==
[[Сурет:Generation_timeline.svg|нобай|Pew Research Center нұсқасы бойынша Батыс әлемі буындарының схемасы. Күлгін түспен Z буыны белгіленген{{Инфобокс/хронология|[[Y буыны]]|[[Альфа буыны]]}}]]
«Z буыны», «[[Y буыны|миллениалдар]]&lt;nowiki/&gt;» және т.б. терминдер — аналитикалық таңбалар ғана, буын шекаралары шартты болып келеді, ал демография, институттар мен мәдениеттегі айырмашылықтарға байланысты халықаралық деңгейде салыстыру жүргізу қиын.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division|тақырыбы=World Population Prospects 2024|жылы=2024|тілі=en|isbn=9789210031691}}&lt;/ref&gt; Осы буынның балама атаулары ретінде «post-Millennials», «iGen», «Homelanders», «Net Gen» нұсқалары ұсынылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2020/04/28/millennials-overtake-baby-boomers-as-americas-largest-generation/|title=Millennials overtake Baby Boomers as America’s largest generation|lang=en-US|first=Richard|last=Fry|website=Pew Research Center|date=2020-04-28|access-date=2025-10-28|archive-date=2025-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20251028153626/https://www.pewresearch.org/short-reads/2020/04/28/millennials-overtake-baby-boomers-as-americas-largest-generation/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/Business/gen-millennials-generation/story?id=16275187|title=After Gen X, Millennials, what should next generation be?|lang=en|first=A. B. C.|last=News|website=ABC News|access-date=2025-10-28|archive-date=2020-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028125342/https://abcnews.go.com/Business/gen-millennials-generation/story?id=16275187|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|title=Defining generations: Where Millennials end and Generation Z begins|lang=en-US|first=Michael|last=Dimock|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-10-28|archive-date=2023-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230702130150/https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Зерттеушілер мен танымал бұқаралық ақпарат құралдары Z буынын анықтау үшін туған жылдың басы ретінде 1990 жылдардың ортасы мен аяғын, аяқталатын жылы ретінде 2010 жылдардың басын пайдаланады. [[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі|Оксфорд сөздігі]] Z буынын 1990-жылдардың ортасынан 2010 жылдардың басына дейінгі аралықта дүниеге келген, «интернетті жақсы білетін» адамдардың тобы ретінде анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/definition/english/generation-z?q=generation+z|title=Generation Z|lang=en|website=Oxford Learner's Dictionary|publisher=[[Oxford University Press]]|access-date=2024-08-07|archive-date=2024-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240523120909/https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/definition/english/generation-z?q=generation+z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Кейбір дереккөздер нақты 1997–2010 жылдар аралығын көрсетеді, алайда бұл жылдар жиі дау тудырады немесе талқыланады.&lt;ref name=&quot;автосілтеме2&quot;&gt;''Юсупов, Эдуард.'' [https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/ Что такое поколение Z: особенности и характер «цифровых» детей] {{Wayback|url=https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|date=20250515150137}} // [[Лента.ру]], 29 ноября 2023&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Generation-Z|title=Gen Z {{!}} Years, Age Range, Meaning, &amp; Characteristics {{!}} Britannica|lang=en|website=www.britannica.com|date=2025-01-06|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250103124535/https://www.britannica.com/topic/Generation-Z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Канада статистика басқармасы Z буынының пайда болуын 1993 жыл деп анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theglobeandmail.com/news/national/education/canadian-university-report/the-genz-effect/article26898388/|title=The Generation Z effect|lang=en|website=The Globe and Mail|date=2015-10-22|archive-date=2020-05-29|access-date=2024-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200529201858/https://www.theglobeandmail.com/news/national/education/canadian-university-report/the-genz-effect/article26898388/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Пью зерттеу орталығы|Пью]] зерттеушілері ұрпақтар теориясы «нақты жіктеу емес, көптеген аналитикалық құралдардың бірі» екенін және «оларды қатаң әрі айқын шектеулер ретінде емес, бағдар ретінде қарастыру керектігін» баса айтады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/politics/2015/09/03/the-whys-and-hows-of-generations-research/|title=The Whys and Hows of Generations Research|lang=en-US|first=Abigail|last=Geiger|website=Pew Research Center|date=2015-09-03|access-date=2025-10-28|archive-date=2022-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20221231025902/https://www.pewresearch.org/politics/2015/09/03/the-whys-and-hows-of-generations-research/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Пью зерттеу орталығы]] жаңа технологиялық және әлеуметтік-экономикалық жетістіктер сияқты «әртүрлі қалыптасу тәжірибесіне» сүйене отырып, 1997 жылды Z буынының басталған жылы ретінде анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|title=Defining generations: Where Millennials end and Generation Z begins|lang=en-US|first=Michael|last=Dimock|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-06|archive-date=2023-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230702130150/https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Қаржылық қызмет көрсету индустриясын қамтитын {{Iw|American Banker||en|American Banker}} күнделікті іскерлік газеті: «Z буынының жас ауқымы әлі де талқылау тақырыбы болып қалғанымен, Z буыны шамамен 1993–1995 жылдар аралығында туған адамдардан басталады деген кең консенсус бар» деп хабарлайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.americanbanker.com/payments/slideshow/data-the-anti-millennial-habits-of-gen-z|title=Data: The anti-millennial habits of Gen Z|lang=en|website=American Banker|date=2017-10-25|archive-date=2024-12-08|access-date=2024-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208145146/https://www.americanbanker.com/payments/slideshow/data-the-anti-millennial-habits-of-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сан-Диего қаласындағы Калифорния штатының университеті|Сан-Диего штаты университеті]]нің психология профессоры {{Iw|Джин Твенге|3=en|4=Jean Twenge}} бұл буынның туған жылдарын 1995–2010 деп көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|title=What generation do I belong to? What are the birth year cutoffs?|lang=en-US|last=Writter_01|website=Dr. Jean Twenge|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202546/https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|archive-date=2023-06-27|access-date=2023-06-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[McKinsey &amp; Company]] халықаралық америкалық [[Консультация беру|консалтингтік]] компаниясы шамамен 1995 жылдан 2010 жылға дейін дүниеге келген Z буынының өкілдерін ерте жастан бастап Интернеттің, әлеуметтік желілер мен технологиялардың әсеріне ұшыраған «цифрлық аборигендер» деп атайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mckinsey.com/industries/consumer-packaged-goods/our-insights/true-gen-generation-z-and-its-implications-for-companies|title=The &quot;True Generation&quot;: Generation Z and its impact on companies|lang=en|author=Tracy Francis; Fernanda Hofel.|website=McKinsey &amp; Company|date=2018-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220807191749/https://www.mckinsey.com/industries/consumer-packaged-goods/our-insights/true-gen-generation-z-and-its-implications-for-companies|archive-date=2022-08-07|access-date=2024-08-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Жалпы белгілері ==
Z буынының өкілдері заманауи технологияларды, [[Планшет компьютер|планшеттер]]ді, [[смартфон]]дарды және 3D-шындықты жиі белсенді пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=The Minecraft Generation|first=Clive|last=Thompson|url=https://www.nytimes.com/2016/04/17/magazine/the-minecraft-generation.html?_r=1|website=The New York Times|id=0362-4331|date=2016-04-14|access-date=2025-05-14|lang=en-US|archive-date=2025-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250619192805/https://www.nytimes.com/2016/04/17/magazine/the-minecraft-generation.html?_r=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олардың саналы жасында интернетке және кез келген сипаттағы ақпаратқа қол жеткізу мүмкіндігі бұрынғыдай үй компьютерімен ғана шектелмейді, қайта портативті және «қалта» құрылғыларының арқасында толық деңгейде қолжетімді. Жиі «Z буыны» термині «[[цифрлық адам]]&lt;nowiki/&gt;» терминінің синонимі ретінде қарастырылады.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Children of the tech revolution|first=Lucinda|last=Schmidt|author-link=|url=http://www.smh.com.au/news/parenting/children-of-the-tech-revolution/2008/07/15/1215887601694.html|publisher=Sydney Morning Herald|access-date=2011-09-05|archive-date=2011-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20110831124910/http://www.smh.com.au/news/parenting/children-of-the-tech-revolution/2008/07/15/1215887601694.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олар цифрлық сауаттылықтың жоғары деңгейімен, әлеуметтік медиа арқылы өзін-өзі көрсетуге бейімділігімен ерекшеленеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://synergy.ru/akademiya/upravlenie/pokolenie_zet_ili_zumeryi_kak_s_nimi_pravilno_obshhatsya_i_rabotat|title=Поколение Z (зет): что это и кто такие зумеры, чем отличаются от других поколений {{!}} Университет СИНЕРГИЯ|website=synergy.ru|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20250124102147/https://synergy.ru/akademiya/upravlenie/pokolenie_zet_ili_zumeryi_kak_s_nimi_pravilno_obshhatsya_i_rabotat|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Цифрландыру Z буыны қызметінің барлық салаларына әсер етеді: олар интернетте сөйлесуді, қашықтан жұмыс істеу мен оқуды жөн көреді, сондай-ақ тауарлар мен қызметтерді онлайн және [[маркетплейс]]терден сатып алады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Зумерлер виртуалды және нақты әлемді бөліп жармайды — интернет олар үшін нақты өмірдің ажырамас бөлігі болып табылады. Жаңалықтарды негізінен теледидардан алатын аға буындардан айырмашылығы, Z буыны ақпаратты[қандай?] негізінен әлеуметтік желілерден алады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/gen-z-changes-political-divides-2019-7|title=America's teenagers skew a lot more conservative than most people realize, and they get most of their news from Instagram|first=Kate Taylor, Business|last=Insider|website=www.businessinsider.com|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250301162525/https://www.businessinsider.com/gen-z-changes-political-divides-2019-7|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Зумерлер ({{lang-en|zoomer}}) — имиджбордтарда Z буынының өкілдерін белгілеу үшін қолданылатын бейресми термин.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|title=Is Zoomer The Real Name For Gen Z?|lang=en-US|website=Dictionary.com|date=2020-01-16|access-date=2025-01-06|archive-date=2021-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126150616/https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ол [[бэби-бумерлер буыны]]н білдіретін boomer қысқартуы мен «Z» әрпін біріктіреді. Терминнің танымалдылығы 2018 жылы [[4chan]]-дағы Z буынының жасөспірімдерін келемеждейтін интернет-мемде қолданылған кезде күрт өсті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/doomer-girl-meme-4chan-tumblr-wojak-history/605764/|title=The Misogynistic Joke That Became a Goth-Meme Fairy Tale|lang=en|first=Kaitlyn|last=Tiffany|website=The Atlantic|date=2020-02-03|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604012415/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/doomer-girl-meme-4chan-tumblr-wojak-history/605764/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.slanglang.net/zoomers/|title=ᐅ Zoomers – What does the term actually mean?|website=web.archive.org|date=2020-06-11|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611011635/https://www.slanglang.net/zoomers/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[Merriam-Webster]] мәліметтері бойынша, бұл терминнің ең көп қолданыла бастауы 2016 жылға сәйкес келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|title=Words We're Watching: 'Zoomer'|lang=en|website=www.merriam-webster.com|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20250110105049/https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеты ==
Эмо субмәдениеті өкілінің мысалы

Z буыны [[Жастар субмәдениеті|жастар субмәдениеттері]]не бейім. Z буынының субмәдениеттеріне [[Аниме|анимеші]]лер, [[Альтушка|альт]], [[K-pop]], [[E-kids]], [[Готтар (субмәдениет)|готтар]], [[панк]]тер, [[Эмо (субмәдениет)|эмо]], [[Косплей|косплеерлер]] және басқалар жатады.&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennye-molodezhnye-subkultury-issledovanie-tsism|авторы=Чурилов Сергей Анатольевич, Лупин Максим Николаевич|тақырыбы=Современные молодежные субкультуры: исследование ЦИСМ|жылы=2024|басылымы=Обзор.НЦПТИ|нөмірі=1 (36)|беттері=6–23|issn=2411-0124|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114174838/https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennye-molodezhnye-subkultury-issledovanie-tsism|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://parus.kp.ru/content/chitat/emo-khipstery-vanilki/|title=Молодежные субкультуры с 90-х и по настоящее время|lang=ru|website=parus.kp.ru|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20250126154302/https://parus.kp.ru/content/chitat/emo-khipstery-vanilki/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rb.ru/story/all-about-subcultures/|title=Субкультуры и нишевые сообщества. Что учесть в маркетинговой стратегии для поколения TikTok|lang=ru|first=Елена|last=Лиханова|website=rb.ru|date=2022|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114101315/https://rb.ru/story/all-about-subcultures/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Зумерлер арасында өткенге деген сағыныш, яғни өздері ешқашан бастан өткермесе де, өмір оңайырақ әрі стрессіз болып көрінген уақыттарды аңсау сезімі кең таралған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|title=Modern nostalgia: Why do young people ache for a past they never lived?|lang=en-us|first=Ixone|last=Arana|website=EL PAÍS English|date=2023-10-14|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20250107145249/https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Мысалы, 2018 жылы «[[cottagecore]]&lt;nowiki/&gt;» атауын алған эстетиканың бар болғанына көптеген жылдар болды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://daily.jstor.org/cottagecore-debuted-2300-years-ago/|title=Cottagecore Debuted 2,300 Years Ago|lang=en-US|first=Catherine|last=Halley|website=JSTOR Daily|date=2020-11-11|access-date=2025-02-23|archive-date=2020-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205094328/https://daily.jstor.org/cottagecore-debuted-2300-years-ago/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ол Z буынының субмәдениетіне айналды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sourcingjournal.com/denim/denim-trends/gen-z-fashion-cottagecore-sustainability-edited-elfin-fairies-gigi-hadid-215061/|title=In Times of Crisis, Gen Z Embraces Escapist Fashion|lang=en-US|first=Angela|last=Velasquez|website=Sourcing Journal|date=2020-06-10|access-date=2025-02-23|archive-date=2021-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119123033/https://sourcingjournal.com/denim/denim-trends/gen-z-fashion-cottagecore-sustainability-edited-elfin-fairies-gigi-hadid-215061/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; әсіресе [[COVID-19 пандемиясы|COVID-19 таралуына қарсы енгізілген жаппай карантиндерден кейін әртүрлі әлеуметтік желілерде қатты белең]] алды. Ностальгиялық көңіл-күй COVID пандемиясы кезінде және одан кейін күшейе түсті.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Why is 'cottagecore' booming? Because being outside is now the ultimate taboo|first=Amelia|last=Hall|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/apr/15/why-is-cottagecore-booming-because-being-outside-is-now-the-ultimate-taboo|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2020-04-15|access-date=2025-01-06|lang=en-GB|archive-date=2022-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220318160644/https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/apr/15/why-is-cottagecore-booming-because-being-outside-is-now-the-ultimate-taboo|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ностальгия әдетте егде жастағы адамдармен байланыстырылғанымен, қазір бұл үрдіс 2010–2020 жылдары кәмелеттік жасқа толғандар арасында жиі кездеседі. Қазіргі өмір шындығына бейімделуде қиындықтарға тап болған [[Y буыны|миллениалдар]] мен Z буыны.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|title=Modern nostalgia: Why do young people ache for a past they never lived?|lang=en-us|first=Ixone|last=Arana|website=EL PAÍS English|date=2023-10-14|access-date=2025-02-23|archive-date=2025-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250317080424/https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Z буынының өкілдері бәрінен бұрын [[2000 жылғы мәселе|Y2K]] дәуірін және әсіресе сол кезеңге негізделген [[Y2K (эстетика)|Y2K эстетикасы]]н қатты сағынады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/worklife/article/20231215-nostalgia-marketing-is-powerful-nowstalgia-might-be-even-more-compelling|title=Nostalgia marketing is powerful. 'Nowstalgia' might be even more compelling.|lang=en-GB|website=www.bbc.com|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106173210/https://www.bbc.com/worklife/article/20231215-nostalgia-marketing-is-powerful-nowstalgia-might-be-even-more-compelling|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cossa.ru/news/300419/|title=Эстетика поколения Z: самые популярные субкультуры на YouTube|lang=ru|website=Cossa.ru - информационный портал о маркетинге и коммуникациях в цифровой среде.|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200949/https://www.cossa.ru/news/300419/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2000 жылдардағы жедел өзгерістер [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|11 қыркүйектегі террорлық актілер]]ден, [[Ауғанстандағы соғыс (2001—2021)|терроризмге қарсы соғыс]]тан және [[iPod]] пен [[iPhone]] сияқты технологиялардың [[Технологиялық сингулярлық|қарқынды дамуы]]нан туындаған болатын.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/12/29/us/y2k-nostalgia-millennium-style-angst-cec/index.html|title=Y2K aesthetics are so hot right now – and so is the era’s existential dread|lang=en|first=A. J.|last=Willingham|website=CNN|date=2022-12-29|access-date=2024-11-02|archive-date=2024-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241227142741/https://www.cnn.com/2022/12/29/us/y2k-nostalgia-millennium-style-angst-cec/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Нөлдік жылдардың сәні, макияжы, шаш үлгілері мен аксессуарлары [[YouTube]], [[TikTok]] және басқа да платформаларда Z буыны үшін жаппай трендке айналды. Бұған [[Интернет-мем|ирониялық мем]]дерге деген құштарлық пен 2000-жылдардағы поп-мәдениетті аңсау да жатады.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cossa.ru/news/300419/|title=Эстетика поколения Z: самые популярные субкультуры на YouTube|lang=ru|website=Cossa.ru - информационный портал о маркетинге и коммуникациях в цифровой среде.|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200949/https://www.cossa.ru/news/300419/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

TikTok Z буыны арасында өте танымал, олар ойын-сауық әрі білім беру контентін бейне форматында тұтынуды жөн көреді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vc.ru/u/607046-nostra-reels-digital/219210-chto-populyarnost-tiktok-govorit-o-pokolenii-z|title=Что популярность TikTok говорит о поколении Z — Nostra Reels &amp; Digital на vc.ru|lang=en|first=Nostra Reels &amp;|last=Digital|website=vc.ru|date=2021-03-11|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200947/https://vc.ru/u/607046-nostra-reels-digital/219210-chto-populyarnost-tiktok-govorit-o-pokolenii-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бүкіл әлем бойынша Z буыны өкілдерінің 81%-ы қызықты немесе ойын-сауық контентін іздеу үшін TikTok-ты пайдаланады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://jobera.com/gen-z-statistics/|title=30+ Gen Z Statistics, Characteristics &amp; Trends [2024]|lang=en-US|first=Manisha|last=Saini|date=2024-06-05|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221441/https://jobera.com/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
Бүкіл әлем бойынша Z буыны, әдетте, дамыған елдерде де, дамушы елдерде де бастауыш біліммен қамтудың жоғары деңгейіне ие.&lt;ref name=&quot;автосілтеме1&quot;&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|авторы=Carol M. Worthman, Kathy Trang|тақырыбы=Dynamics of body time, social time and life history at adolescence|жылы=2018-02-01|басылымы=Nature|томы=554|беттері=451–457|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature25750|archive-date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20241223045144/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Дамушы елдердегі бастауыш мектептердегі оқушылар саны 20-ғасырдың ортасынан бастап тұрақты түрде өсті. 1990 жылдар мен 2000 жылдарға қарай бастауыш біліммен қамту көрсеткіштері 100%-ға жақындады.&lt;ref name=&quot;автосілтеме12&quot;&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|авторы=Carol M. Worthman, Kathy Trang|тақырыбы=Dynamics of body time, social time and life history at adolescence|жылы=2018-02-01|басылымы=Nature|томы=554|беттері=451–457|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature25750|archive-date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20241223045144/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жаратылыстану ғылымдары саласында ең жақсы нәтижелерді Сингапур, [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]], [[Жапония]], [[Ресей]] және [[Гонконг]] көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/20161129-french-students-rank-last-europe-eu-maths-science-timss-study|title=French students rank last in EU for maths, study finds|lang=en|website=France 24|date=2016-11-29|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108130227/https://www.france24.com/en/20161129-french-students-rank-last-europe-eu-maths-science-timss-study|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2024 жылға қарай дүние жүзіндегі көптеген оқу орындары оқушылардың сабаққа жақсырақ зейін қоюына көмектесу үшін сыныпта ұялы телефондарды пайдалануға тыйым салу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cbc.ca/news/canada/cellphone-bans-schools-world-1.7304816|title=There are cellphone bans in schools around the world. Do any of them work?|archive-date=2025-01-25|access-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125204402/https://www.cbc.ca/news/canada/cellphone-bans-schools-world-1.7304816|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Әлеуметтанушылар Z буыны үшін білім берудегі жаһандық үрдіс ретінде қысқа аудио және бейне хабарламалар, мақалалар мен бейнероликтер форматындағы жылдам әрі ықшамдалған курстар, сондай-ақ өзін-өзі тәрбиелеумен айналысу тиімдірек екенін атап өтеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://trends.rbc.ru/trends/education/5ef1ddbc9a794733b37dcfff|title=Что такое поколение Z и как оно видит свое образование|lang=ru|website=РБК Тренды|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240726193912/https://trends.rbc.ru/trends/education/5ef1ddbc9a794733b37dcfff|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[McKinsey &amp; Company|McKinsey]] әлеуметтанулық сауалнамасына сәйкес, дараландыруға негізделген онлайн оқыту олар үшін мектеп бағдарламасын меңгеруде таптырмас құралға айналып келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hightech.plus/2020/04/23/obrazovanie-pokoleniya-z-kak-uchit-detei-virosshih-s-gadzhetom-vmesto-pogremushki|title=Образование поколения Z: как учить детей, выросших с гаджетом вместо погремушки|lang=ru|website=Хайтек+|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202222350/https://hightech.plus/2020/04/23/obrazovanie-pokoleniya-z-kak-uchit-detei-virosshih-s-gadzhetom-vmesto-pogremushki|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Демографиясы ==
Z буыны қазіргі уақытта Жер бетіндегі ең көп адам саны бар буын болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nypost.com/2020/01/25/generation-z-is-bigger-than-millennials-and-theyre-out-to-change-the-world/|title=Generation Z is bigger than millennials — and they’re out to change the world|lang=en-US|first=Eric|last=Spitznagel|date=2020-01-25|access-date=2025-02-23|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203075848/https://nypost.com/2020/01/25/generation-z-is-bigger-than-millennials-and-theyre-out-to-change-the-world/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның [[Bloomberg]] жүргізген деректер талдауы көрсеткендей, 2019 жылы Z буынының өкілдері 7,7 миллиард Жер тұрғынының 2,47 миллиардын құрап, саны 2,43 миллиард болған миллениалдардан асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Gen Z Is Set to Outnumber Millennials Within a Year|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-08-20/gen-z-to-outnumber-millennials-within-a-year-demographic-trends|website=Bloomberg.com|access-date=2025-02-23|lang=en|archive-date=2021-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210907135420/https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-08-20/gen-z-to-outnumber-millennials-within-a-year-demographic-trends|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://europeansting.com/2018/08/27/generation-z-will-outnumber-millennials-by-2019/|title=The European Sting is Your democratic, independent and top quality political newspaper specialized in European Union News. Unique Features: iSting &amp; Harry StingThe European Sting - Critical News &amp; Insights on European Politics, Economy, Foreign Affairs, Business &amp; Technology - europeansting.comGeneration Z will outnumber Millennials by 2019|lang=en-US|website=The European Sting - Critical News &amp; Insights on European Politics, Economy, Foreign Affairs, Business &amp; Technology - europeansting.com|date=2018-08-27|access-date=2025-02-23|archive-date=2021-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210831234538/https://europeansting.com/2018/08/27/generation-z-will-outnumber-millennials-by-2019/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2024 жылға арналған бағалаулар бойынша, Z буынының жаһандық халқы шамамен 2 миллиард адамды құрайды,&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://media.market.us/gen-z-statistics/|title=Gen Z Statistics 2024 By Natives, Age, Population|lang=en-US|first=Samruddhi|last=Yardi|website=Market.us Media|date=2024-04-04|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221442/https://media.market.us/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; бұл планета халқының шамамен 27%-ы.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Көптеген елдерде олар жалпы тұрғындар санының 25%-ынан 30%-ына дейінгі аралықты құрайды.&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite web|url=https://media.market.us/gen-z-statistics/|title=Gen Z Statistics 2024 By Natives, Age, Population|lang=en-US|first=Samruddhi|last=Yardi|website=Market.us Media|date=2024-04-04|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221442/https://media.market.us/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Z буыны өкілдерінің 48%-ы нәсілдік және этникалық азшылықтарға жатады.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 2017 жылы [[Африка]]да тұратын 1,2 миллиард адамның 60%-ы 25 жастан кіші болған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mo.ibrahim.foundation/news/2017/africas-growing-youthful-population-reflections-continent-tipping-point|title=Africa’s growing youthful population: reflections on a continent at a tipping point {{!}} Mo Ibrahim Foundation|lang=en|website=mo.ibrahim.foundation|access-date=2025-05-05|archive-date=2025-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20250505034459/https://mo.ibrahim.foundation/news/2017/africas-growing-youthful-population-reflections-continent-tipping-point|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылы [[Ұлыбритания]]ның шамамен 66,8 миллион тұрғынының ішінде шамамен 12,6 миллион адам Z буынына жатады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.statista.com/statistics/528577/uk-population-by-generation/|title=Population of the United Kingdom from 1990 to 2023, by generation|archive-date=2021-09-01|access-date=2025-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210901005327/https://www.statista.com/statistics/528577/uk-population-by-generation/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Әлеуметтік желілердегі ықпалды адамдардың үштен бірінен астамы Z буынына жатады.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Саяси көзқарастары ==
Дамыған демократиялық елдерде жастардың институттарға, соның ішінде өз үкіметіне деген сенімі алдыңғы ұрпақтардың сенімімен салыстырғанда төмендеді. Сауалнама мәліметтері бойынша, бұл буынның өкілдері тұтастай алғанда көбіне солшыл саяси көзқарастарды ұстанады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|title=Generation Z Looks a Lot Like Millennials on Key Social and Political Issues|lang=en-US|first=Kim Parker, Nikki Graf and Ruth|last=Igielnik|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-06|archive-date=2022-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108011732/https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Саясатпен белсенді айналысатын Z буынының өкілдері өздерінің әлеуметтік-саяси көзқарастарымен сәйкес келмейтін компаниялардан тауар сатып алудан немесе оларда жұмыс істеуден бас тартады және [[Интернет белсенділігі|интернет]] [[Интернет белсенділігі|белсенділігі]]ді қолданады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/worklife/article/20220803-gen-z-how-young-people-are-changing-activism|title=Gen Z: How young people are changing activism|lang=en-GB|website=www.bbc.com|access-date=2025-01-10|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203075814/https://www.bbc.com/worklife/article/20220803-gen-z-how-young-people-are-changing-activism|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Сондықтан әлеуметтік желілерде белсенділікті сақтап тұру, дауыс беруі жастарға тәуелді саясаткерлер мен саяси партиялар үшін өте маңызды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/06/10/europe-young-voters-flocked-hard-right-elections/|title=How Europe's young voters flocked to the hard-Right|website=web.archive.org|date=2024-06-14|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240614051041/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/06/10/europe-young-voters-flocked-hard-right-elections/|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

2010 жылдардың аяғында Z буыны жиі [[ЛГБТ]] құқықтары, [[Елдер бойынша қару туралы заңдарға шолу|қаруды бақылау]], [[Гендерлік теңсіздік|гендерлік теңдік]] және [[Аборт|түсік жасату]]ға қол жеткізу сияқты әлеуметтік мәселелерді қолдайтын прогрессивті топ ретінде сипатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|title=Generation Z Looks a Lot Like Millennials on Key Social and Political Issues|lang=en-US|first=Kim Parker, Nikki Graf and Ruth|last=Igielnik|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-28|archive-date=2022-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108011732/https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Қазақстанда ===
Қазақстандағы Z буынын зерттеу нәтижелері қалыптасқан саяси институттарға деген күмәнмен қатар, саясатқа деген қызығушылықтың да артып келе жатқанын көрсетеді. Зерттеу барысында алынған мәліметтерге сәйкес (атап айтқанда, [[Алматы]] жастары арасында), жастардың саяси белсенділігі көбінесе таңдамалы сипатқа ие және дәстүрлі партиялар немесе мемлекеттік құрылымдар шеңберінен тыс жүзеге асырылады.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{мақала|авторы=Zhengisbek Tolen, Aigerim Alisherova, Arman Khalbekov, Essenzhol Aliyarov, Marhabbat Nurov|тақырыбы=Generation Z and political culture amid reforms in Kazakhstan: a case study of Almaty|сілтемесі=https://doi.org/10.3389/fpos.2026.1714305|басылымы=Frontiers in Political Science|жылы=2026|айы=04|күні=17|томы=8|doi=10.3389/fpos.2026.1714305|lang=en}}&lt;/ref&gt; Әлеуметтік желілер мен басқа да цифрлық платформалар саяси пікірталастар мен азаматтық қатысудың маңызды алаңына айналды.&lt;ref&gt;{{мақала|авторы=Кеңесов Ә. Б.|тақырыбы=&quot;Z&quot; БУЫНЫ: ӘЛЕУМЕТТІК ЖЕЛІЛЕРДІҢ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЖАСТАРДЫҢ БҰҚАРАЛЫҚ САНАСЫНА АҚПАРАТТЫҚ-ИДЕОЛОГИЯЛЫҚ ӘСЕРІН ТАЛДАУ АРҚЫЛЫ САЯСИ ҚАТЫСУ ДИНАМИКАСЫ|сілтемесі=https://qra-centre.kz/kz/meropriyatie/z-buyny-leumettik-zhelilerdi-azastanday-zhastardy-baraly-sanasyna-paratty-ideologiyaly-serin-taldau-aryly-sayasi-atysu-dinamikasy|басылымы=Questioning Regional Affairs Centre|жылы=2026|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

Жас қазақстандықтардың саяси көзқарастары біртекті емес. Сауалнамалар жастар арасында үкімет пен Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевты]] айтарлықтай қолдаумен қатар,&lt;ref&gt;{{Cite web|title=29 жасқа дейінгі жастардың 90%-ті Президентке сенім білдіреді - әлеуметтанулық зерттеу|url=https://egemen.kz/news/article394280-29-dgasqa-deyingi-dgastardynh-90-ti-prezidentke-senim-bildiredi-aleumettanulyq-z|author=Қырмызы Жұмағалиқызы|website=[[Егемен Қазақстан]]|date=2025-09-02|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Азаматтардың басым көпшілігі Президентке сенім білдіреді|url=https://egemen.kz/news/azamattardyn-basym-kopshiligi-prezidentke-senim-bildiredi|author=Динара Жақсыбайқызы|website=[[Егемен Қазақстан]]|date=2026-08-10|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt; саяси институттардың тиімділігі мен жауаптылығына күмәнмен қарау бар екенін көрсетеді.&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt; Саяси көңіл-күйге экономикалық факторлар да әсер етеді. [[Инфляция]] мен бағаның өсуіне байланысты наразылықтарға қатысуға дайын жастардың үлесі 2021 жылғы 20,7%-дан 2025 жылы 28,2%-ға долы өсті. Бұл ретте зерттеушілер экономикалық наразылықты сыбайлас жемқорлық, теңсіздік және биліктің қоғамның сұраныстарына жеткіліксіз реакциясы туралы кеңірек алаңдаушылықпен байланыстырады.&lt;ref&gt;{{мақала|авторы=Alua Zholdybalina, Chu Young-min, Saltanat Yermakhanova, Sagynysh Akhantayeva|тақырыбы=Determinants of Youth Protest Potential in Kazakhstan, 2021-2025: Evidence from Survey Data|сілтемесі=https://jsser.org|басылымы=Journal of Social Studies Education Research|жылы=2026|томы=17|нөмірі=1|беттері=332-357|lang=en}}&lt;/ref&gt;

Онлайн-платформалар жас қазақстандықтардың саяси күн тәртібімен өзара іс-қимыл жасау тәсілдерін де өзгертті. Олар ақпарат алмасуға, қоғамдық мәселелерді талқылауға және дәстүрлі саяси институттардан тыс жерде азаматтық ұстанымды білдіруге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, зерттеушілер интернеттегі өзін-өзі көрсетуге шектеулер мен мемлекеттік институттарға деген сенімсіздік мұндай цифрлық белсенділіктің тұрақты саяси қатысуға айналуына кедергі келтіретінін атап өтеді.&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;

=== Әлемде ===
Z буыны әлемдік саясатта елеулі рөл атқарады. Соңғы жылдары оның барған сайын көп өкілдері саясатқа қызығушылық танытып, қоғамның әртүрлі институттарының қызметінде маңызды рөл атқара бастады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://emag.iis.ru/arc/infosoc/emag.nsf/BPA/ada9ce4f48bc636e44257f7d0041bd2a|title=Чижов Д. В.: Анализ механизмов влияния на полическое поведение поколения &quot;Z&quot;|website=emag.iis.ru|access-date=2025-01-28|archive-date=2023-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230724104934/http://emag.iis.ru/arc/infosoc/emag.nsf/BPA/ada9ce4f48bc636e44257f7d0041bd2a|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бұл буынның саяси көзқарастары жынысына байланысты өзгереді. Осы буынның америкалық әйелдері солшыл идеяларға бейім келеді, репродуктивті құқықтарды, [[Климаттың өзгеруі|климаттың өзгеру]] салдарын жұмсартуды және [[феминизм]]ді қолдайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/gen-z-gender-gap-young-men-women-dont-agree-politics-2024-1|title=Gen Z's gender divide is huge — and unexpected|lang=en-US|first=Daniel|last=Cox|website=Business Insider|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250128081609/https://www.businessinsider.com/gen-z-gender-gap-young-men-women-dont-agree-politics-2024-1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ер адамдар, керісінше, [[Консерватизм|консервативті]] идеологияға көбірек иек артады, бұл әсіресе трансгендерлердің құқықтары, саяси дұрыстық, [[экономикалық саясат]], [[Бас тарту мәдениеті|жоққа шығару мәдениеті]] және дәстүрлі гендерлік рөлдер туралы сұрақтарға жауап беру кезінде байқалады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://time.com/6963752/great-global-gender-divide/|title=The Global Gender Divide We Really Should Be Talking About|lang=en|first=Richard V.|last=Reeves|website=TIME|date=2024-04-06|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20250131161258/https://time.com/6963752/great-global-gender-divide/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Діни көзқарастары ==
Соңғы 10 жылда әлемнің әртүрлі елдерінде жүргізілген көптеген сауалнамалар жастардың дінге деген қызығушылығының біртіндеп төмендеуін айғақтайды. Пью зерттеу орталығы 2018 жылы 40 жастан кіші адамдар орташа есеппен өздерін діндар деп әлдеқайда сирек санайды және [[Рәсім|діни рәсімдер]]ді сирегірек орындайды деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/religion/2018/06/13/young-adults-around-the-world-are-less-religious-by-several-measures/|title=2. Young adults around the world are less religious by several measures|lang=en-US|first=Travis|last=Mitchell|website=Pew Research Center|date=2018-06-13|access-date=2025-03-06|archive-date=2025-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20251225031817/https://www.pewresearch.org/religion/2018/06/13/young-adults-around-the-world-are-less-religious-by-several-measures/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Қазақстанда ===
Қазақстандағы Z буыны өкілдерінің арасында діни өзін-өзі сәйкестендіру кең таралған. Сауалнама нәтижелері бойынша жастардың шамамен 85–90%-ы өздерін қандай да бір дінге жатқызады. Мәселен, Фридрих Эберт атындағы қордың 2020 жылы 1000 жас арасында жүргізген әлеуметтік зерттеуі барысында респонденттердің 63,9%-ы өздерін [[мұсылман]], 23,6%-ы [[православиелік христиан]] деп атаса, 10,2%-ы ешқандай дінді ұстанбайтынын көрсеткен. Бұл ретте, сауалнамаға қатысқандардың 55,1%-ы өздерін сенушілер қатарына жатқызғанымен, діни өмірге араласпайтынын атап өткен; тек 14,8%-ы ғана діни рәсімдерді үнемі орындайды. Зерттеу сонымен қатар этникалық тиесілілік пен тұрғылықты жерге байланысты айырмашылықтарды да анықтады: [[қазақтар]] мен ауыл жастары арасындағы діндарлық деңгейі [[орыстар]] мен қала жастарына қарағанда жоғары болып шықты.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Глазами социологов: религия не играет центральной роли в жизни молодых казахстанцев|url=https://web.archive.org/web/20220701000000*/qmonitor.kz/society/3092|author=Светлана Борисова|website=QMonitor|date=2021-11-30|lang=ru|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Жас «діншілдердің» мемлекеттің дамуына ықпалы қандай?|url=https://halyqline.kz/masele/zhas-dinshilderding-memleketting-damwyna-yqpaly-qandaj/|author=Айнұр Үмбетова|website=Halyqline.kz|date=2025-07-03|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;

Зерттеулер көрсеткендей, жастар арасындағы дінге деген көзқарас әртүрлі: діни дәстүрлерді қатаң ұстанудан бастап, неғұрлым жеке сенімдер мен тәжірибелерді қалыптастыруға дейін өзгереді.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://24.kz/ru/news/social/730575-kazakhstanskaya-molodezh-stremitsya-k-dukhovnosti|title=Казахстанская молодежь стремится к духовности|date=2025-09-18|website=[[24KZ]]|lang=ru|publisher=[[Хабар (агенттік)|Хабар]]}}&lt;/ref&gt; [[TikTok]], [[YouTube]] және [[Telegram]] сияқты [[әлеуметтік желілер]] мен платформалар да діни ілімдерді тарату мен осы тақырып төңірегінде пікірталастар жүргізудің өзіндік алаңына айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Молодежь и религия в цифровую эпоху. Реалии Казахстана|url=https://newtimes.kz/obshchestvo/209668-molodezh-i-religiia-v-tsifrovuiu-epokhu-realii-kazakhstana|author=Далиль Гайфуллин|website=NewTimes.kz|date=2025-08-29|lang=ru|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;

Дін жастардың өмірінде басқа да басымдықтармен қатар орын алады. Мәселен, сауалнамалардың біріне сәйкес, респонденттердің 96,2%-ы бірінші орынға отбасын, 79%-ы білімді, ал 66,7%-ы жеке бостандықты қояды; сонымен бірге, сұралғандардың 46,7%-ы дінді өз өмірінің маңызды бөлігі деп есептейді.&lt;ref name=&quot;Niyazgulova2026&quot;&gt;{{мақала|авторы=Ниязгулова А., Муханбет А., Абдулина Н., Танабаева А.|тақырыбы=Values transformation of Kazakhstani Youth in the Digital Age|басылым=Procedia Computer Science|орны=Амстердам|баспасы=Elsevier / ScienceDirect|жыл=2026|томы=280|беттері=1066–1067|тілі=en|сілтемесі=https://pdf.sciencedirectassets.com/280203/1-s2.0-S1877050926X20063/1-s2.0-S1877050926011506/main.pdf?X-Amz-Security-Token=IQoJb3JpZ2luX2VjEG4aCXVzLWVhc3QtMSJHMEUCIQDuX59UtRGFVjQ%2BAtNvNEhntAkgb3A9A%2FPK6TOxLwIP0wIgRF%2FFWZtdDqXk5vqy3PtL8SwIk6z%2BunVZOn6HIYrwqFkqsgUINhAFGgwwNTkwMDM1NDY4NjUiDDnuA23Q3nD5rCS%2B0iqPBY433%2FK9oxAEWm19FTF5%2FLSgG5D2DGN5EWu0cawYv9S%2Bz5RZRww%2BySunAsLrF2gRNXiIdX0JsIyTc3CJIm%2FD%2BCgabuUSiqmzM7ZR4fMkj%2Fi9Hf60V%2FE45gz2DdPxj5uHJUfQF85yxkW%2BwOkAs7etnfn%2BA4%2BDaPFSrM4JP25hS6%2BvQmk200a5pIclhyEvWPbhmSL4zvQNLtSHv4kPXursPVhNGmHc8FOJPcj2wiS%2BanJIvbCuvpLIgyDT2w%2FKGvQhBlGRNjqZ60Wu8ZyQOxZGd3T3kt9RzqGmzLSRN%2B8RFRvHKQKka91oct73TREbKCQd8K0JUYp2PUw2ntzOA4QLwDmtXQUqc7QdtUnMliVomh%2F9cPHhYA5FeoWQ7LiaCZzuCo1YJoSFAd7%2Bch0bicvMqExmCCOj2RFJcNqxsG3g6i0rBFqRmMGizEFFoX9RwBX9cKApkLRVZV%2F%2BU%2BxIFVp3Jora59tnsvfP8qlUmq5m54OBkj1pb5iX90MFD7tCIW88NhuPlsiU9jlb7%2Bwv7UDyMYZ3aSGP7vcRKtEDhR%2Fl%2BV9TnpQEEQZ37mRrFKa5ajWyPBXHQ78bG9gkLtqo8QYR2UNTMwJfPOZHLlZteprjT3UPoobPnuWuj5j1lxDgwRcJIwy3hJq%2BO54DcUdenrbzXmdD3Li%2BBrX9ISWmM9yaGaSr7gCAP37%2Fen%2Fm2dBRTVLF20zI75UqJslyM3TnYCDMf6093Hc66JoaIFTooeABb0k0TypEED%2BfT70wppO7cKiM50MuHW%2BM5qq92XOkFsbg0k74Jv2or5SGTCdeZlOT6B%2BjyQkL9dcjN5sZTz1Mqt60GX5TfbEWVcQdA1qjv7pCOaQi4BUqKGjiMIKB2F5cU5Ywgo%2Fa1gY6sQEAo%2BgwU7DFKzsL1Wsx7Os5QzjImmQeQ3s%2BWo6hzbzTOqXbIrjuQZ0sYWvATYkh6EzPdjmXUTAG36v3VEXnImeYeW6CO9h4wIGCBNZQYAm6HrxEhGTftwObXIDZ8lAFJ1bCE20mtTZOkXnz53khcm%2FDxct%2B1sPZPnkCV3eFKDxPnqV5PHYJPGz7QrhQbPnvIZHtRkLRXkbYUToj%2Fkm2wQ3pw2gco%2FoRtL2wEAsHjKFP8hg%3D&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Date=20261019T213830Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=299&amp;X-Amz-Credential=ASIAQ3PHCVTYV3FTPE7B%2F20261019%2Fus-east-1%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Signature=8719ddbec3396129209b1758f7fb18924534dee236fc234897d993c52fcebbf0&amp;hash=610fa48924ba26935057355694c726dddd0a0951bf6aa748356797a5341f689d&amp;host=68042c943591013ac2b2430a89b270f6af2c76d8dfd086a07176afe7c76c2c61&amp;pii=S1877050926011506&amp;tid=spdf-4e5b1a49-98ce-4538-bb6a-94c2aaabbee1&amp;sid=8cfccf39628a00466b09ef52ee36baaf7a9fgxrqa&amp;type=client&amp;tsoh=d3d3LnNjaWVuY2VkaXJlY3QuY29t&amp;rh=d3d3LnNjaWVuY2VkaXJlY3QuY29t&amp;ua=13150e570651030b5704&amp;rr=a4d2ee1c5b80bbd1&amp;cc=us}}&lt;/ref&gt; [[Павлодар]]&lt;nowiki/&gt;дағы жасөспірімдер арасында жүргізілген зерттеу де әртүрлі діни тәжірибелерге жалпы толерантты көзқарастың бар екенін, сондай-ақ респонденттерде [[азаматтық сәйкестік]]&lt;nowiki/&gt;тің діни немесе этникалық сәйкестікке қарағанда күштірек көрініс табатынын анықтады.&lt;ref name=&quot;Kabidenova2016&quot;&gt;{{мақала|авторы=Кабиденова Ж. Д., Рысбекова С. С., Рысбекова Г. Е., Дуйсенбаева А.|тақырыбы=Contours of Attitude of Adolescents towards Religion and Religious Identification in Kazakhstan|басылым=Global Media Journal|жыл=2016|томы=Special|нөмірі=S2:9|issn=1550-7521|тілі=en|сілтемесі=https://www.researchgate.net/profile/Zhuldyz-Kabidenova/publication/303575731_Contours_of_attitude_of_adolescents_towards_religion_and_religious_identification_in_Kazakhstan/links/5f995529458515b7cfa41c04/Contours-of-attitude-of-adolescents-towards-religion-and-religious-identification-in-Kazakhstan.pdf}}&lt;/ref&gt;

=== Әлемде ===
Батыста Z буыны тарихтағы ең аз діни буын болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://psmag.com/ideas/gen-z-is-the-least-religious-generation-heres-why-that-could-be-a-good-thing/|title=Gen Z Is the Least Religious Generation. Here's Why That Could Be a Good Thing.|lang=en-US|first=Christel J.|last=Manning|website=Pacific Standard|date=2019-05-06|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20250131081839/https://psmag.com/ideas/gen-z-is-the-least-religious-generation-heres-why-that-could-be-a-good-thing/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.deseret.com/2022/4/23/23013578/perspective-young-adults-are-losing-their-religion-are-their-parents-to-blame-gen-z-generation-x/|title=Perspective: Young adults are losing their religion. Are their parents to blame?|lang=en|website=Deseret News|date=2022-04-24|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20250108204325/https://www.deseret.com/2022/4/23/23013578/perspective-young-adults-are-losing-their-religion-are-their-parents-to-blame-gen-z-generation-x/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://doi.org/10.2139/ssrn.3498175|авторы=Anca Oltean|тақырыбы=Security Issues in Contemporary European Integration Process, Book review of Europolity, Continuity and Change in European Governance, vol.8, no.2 (New Series), Centre for European Studies, 2014, ISSN print 2344-2247, ISSN online 2344-2255, ISSN-L2344-2247|жылы=2014|басылымы=SSRN Electronic Journal|issn=1556-5068|doi=10.2139/ssrn.3498175}}&lt;/ref&gt; Алдыңғы ұрпақтар өкілдерімен салыстырғанда Z буынының көбірек өкілдері өздерін сенбейтіндер қатарына жатқызады және діни тиесіліліктен бас тартады, дегенмен олардың көбісі өздерін әлі де рухани адамдар деп атайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.religjournal.com/articles/article_view.php?id=159|title=Interdisciplinary Journal of Research on Religion {{!}} Articles|website=www.religjournal.com|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250206235324/https://www.religjournal.com/articles/article_view.php?id=159|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та Z буыны өкілдерінің арасында атеистер алдыңғы буындармен салыстырғанда екі есе көп.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.barna.com/research/atheism-doubles-among-generation-z/|title=Atheism Doubles Among Generation Z|lang=en-US|website=Barna Group|access-date=2025-02-20|archive-date=2019-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20191023100615/https://www.barna.com/research/atheism-doubles-among-generation-z/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2016 жылғы британдық әлеуметтік сауалнама 18 бен 24 жас аралығындағы адамдардың 71%-ы ешқандай дінді ұстанбайтынын көрсетті, бұл бір жыл бұрынғы 62%-бен салыстырғанда жоғары. 2018 жылы жүргізілген {{Iw|ComRes||en|Savanta}} сауалнамасы 18 бен 24 жас аралығындағы әрбір екі адамның біреуінен сәл астамы христиандармен және христиандықпен араласудың оң тәжірибесі болғанын хабарлағанын көрсетті. Дәл осы жас тобы өкілдерінің үштен екісі ешқашан шіркеуге бармаған; қалған үштен бірінің ішінде 20%-ы жылына бірнеше рет, ал 2%-ы аптасына бірнеше рет барады.

Христиандар қоғамға жаман әсер етеді деген тұжырыммен 18 бен 24 жас аралығындағы респонденттердің 12%-ы келіскен, ал жартысынан сәл астамы келіспеген. Салыстыру үшін, 25 пен 34 жас аралығындағы респонденттердің 14%-ы бұл тұжырыммен келіскен. Жалпы алғанда, британдықтардың 51%-ы бұл мәлімдемемен келіспесе, 10%-ы келіскен.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Post-millennial generation ‘more tolerant’ of Christianity|first=Harriet|last=Sherwood|url=https://www.theguardian.com/world/2018/jul/12/post-millennial-generation-uk-more-tolerant-of-christianity|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2018-07-12|access-date=2025-02-20|lang=en-GB|archive-date=2019-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917180119/https://www.theguardian.com/world/2018/jul/12/post-millennial-generation-uk-more-tolerant-of-christianity|url-status=live}}&lt;/ref&gt; {{Iw|Британдық ұлттық статистика басқармасы|Британдық ұлттық статистика басқармасының|en|Office for National Statistics}} мәліметтері бойынша, [[Англия]] мен [[Уэльс]]тегі 40 жасқа дейінгі адамдар өздерін христиан емес, көбіне [[Діни емес|діннен тыс]] деп есептейді.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Census data suggests UK faces ‘non-religious future’, say campaigners|first=Robert|last=Booth|url=https://www.theguardian.com/uk-news/2023/jan/30/census-data-england-wales-uk-non-religious-future-campaigners|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2023-01-30|access-date=2025-02-20|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* {{кітап|авторы=Howe N., Srauss W.|тақырыбы=The history of American future 1584 to 2069|lang=en|баспасы=Harper Perrenial|жылы=1997}}
* {{кітап|авторы=Howe N.|тақырыбы=The winter of history: An Interview with Neil Howe on «The fourth turning»|lang=en|баспасы=Lifecourse Associates|жылы=2009}}
* {{кітап|авторы=Шамис Е., Никонов Е.|тақырыбы=Теория поколений: Необыкновенный Икс|lang=ru|орны=М.|баспасы=Синергия|жылы=2016|isbn=978-5-4257-0254-8}}
* {{кітап|авторы=Mark McCrindle|тақырыбы=The ABC of XYZ: understanding the global generations|lang=en|орны=Sydney|баспасы=UNSW Press|жылы=2009|барлық беті=237|isbn=1-74223-035-0}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://bugin.kz/19230-z-buyny-damu-dgoly-kozqarasy-qundylyqtary-qanday «Z» буыны: Даму жолы, көзқарасы, құндылықтары қандай?] // Bugin.kz, 28 наурыз 2021
* [https://kipd.kz/article/urpaqtar-teoriyasy-z-buynnynh-zeyini Ұрпақтар теориясы: Z буынның зейіні] // Қазақстандық қоғамдық даму институты

[[Санат:Антропология]]
[[Санат:2000 жылдар]]
[[Санат:2010 жылдар]]
[[Санат:Мәдени буындар]]
[[Санат:1990 жылдар]]</text>
      <sha1>bl0dmmkptlg1r0r6xmr18lgt3v8r8gh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683808</id>
      <parentid>3683807</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T22:38:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қазақстанда */</comment>
      <origin>3683808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74781" sha1="d9dryhcm1kcx1yimtmc1cm56e2xym5z" xml:space="preserve">[[Сурет:Génération Z.jpg|267x267px|нобай|Z буынының қыздары [[Бейнелеу өнері сарайы (Лилль)|Лилль бейнелеу өнері сарайы]]нда суретке түсіп, оларды жіберуде]]
'''Z буыны''' ({{lang-en|Generation Z}}),&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|title=Words We're Watching: 'Zoomer'|lang=en|website=[[Merriam-Webster]]|access-date=2024-12-27|archive-date=2024-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241227074200/https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|title=zoomer &amp;#124; Slang|lang=en-US|website=Dictionary.com|date=2020-01-16|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251203195747/https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|archive-date=2025-12-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;merriam-webster&quot;&gt;{{Cite web|title=ZOOMER Definition &amp; Meaning|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Zoomer|lang=en|website=[[Merriam-Webster]]|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-date=2026-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106041709/https://www.merriam-webster.com/dictionary/Zoomer}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/generation-z|lang=en|title=GENERATION Z definition in American English|archive-url=https://web.archive.org/web/20231017210453/https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/generation-z|archive-date=2023-10-17|url-status=live|access-date=2026-01-09|website=Collins Dictionary}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ [[Зумерлер|'''зумерлер''']] ({{lang-en|zoomers}})&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;merriam-webster&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.slanglang.net/zoomers/|title=Zoomers – What does the term actually mean?|lang=en-US|website=SlangNet|date=2020-01-21|access-date=2026-01-09|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611011635/https://www.slanglang.net/zoomers/|archive-date=2020-06-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/articles/2025/03/17/teoriya-pokoleniy|title=Теория поколений по годам: как отличить бумера, миллениала, зумера и Альфу|author=Мария Фролова|lang=ru|website=[[Лента.ру]]|date=2025-03-17|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251121070341/https://lenta.ru/articles/2025/03/17/teoriya-pokoleniy/|archive-date=2025-11-21}}&lt;/ref&gt; ретінде де белгілі — [[Уильям Штраус]] пен {{Iw|Нил Хоув|Нил Хоув|en|Neil Howe}} жасаған [[Буын]]дар теориясында, әртүрлі жіктеулер бойынша, шамамен [[1990 жж.|1990 жылдар]]дың ортасынан [[2010 жж.|2010 жылдар]]дың басына дейінгі аралықта туған адамдарға қатысты әлемде қолданылатын термин. Z буыны өкілдерінің көпшілігі — ересек буынның немесе [[Х буыны]] адамдарының балалары&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.signalvine.com/texting-best-practices/who-are-the-parents-of-gen-z-2|title=Who Are the Parents of Gen Z?|author=Belz, Ashley|date=2021-08-26|website=Signal Vine|access-date=2026-01-09|url-status=dead|archive-date=2022-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121000105/https://www.signalvine.com/texting-best-practices/who-are-the-parents-of-gen-z-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.audacy.com/podcast/working-with-gen-z-0d9dc/episodes/gen-y-vs-gen-z-understanding-similarities-differences-and-leadership-challenges-opportunities-1f6ff|title=Gen Y vs. Gen Z: Understanding Similarities|author=Nikhil and Adam Kingl|lang=en|website=Audacy.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519224546/https://www.audacy.com/podcast/working-with-gen-z-0d9dc/episodes/gen-y-vs-gen-z-understanding-similarities-differences-and-leadership-challenges-opportunities-1f6ff|archive-date=2023-05-19|url-status=dead|access-date=2026-01-09|date=2022-11-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2015/09/20/fashion/move-over-millennials-here-comes-generation-z.html|title=Move Over, Millennials, Here Comes Generation Z|author=Williams, Alex|lang=en|website=[[The New York Times]]|date=2015-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170130114225/https://www.nytimes.com/2015/09/20/fashion/move-over-millennials-here-comes-generation-z.html|archive-date=2017-01-30|url-status=live|access-date=2026-01-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|10=страницы1–6|авторы=Prensky, Marc|тақырыбы=Digital Natives, Digital Immigrants Part 1|язык=en|жылы=2001|сілтемесі=https://desarrollodocente.uc.cl/wp-content/uploads/2020/03/Digital_Natives_Digital_Inmigrants.pdf|басылымы=On the Horizon|тип=journal|томы=9|нөмірі=5|издательство=Emerald Publishing|doi=10.1108/10748120110424816|archive-date=2025-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20251118071417/https://desarrollodocente.uc.cl/wp-content/uploads/2020/03/Digital_Natives_Digital_Inmigrants.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|title=Поколение Z: что это такое, особенности, характерные черты, теория поколений|author=Эдуард Юсупов|lang=ru|website=[[Лента.ру]]|date=2023-11-29|access-date=2026-01-09|archive-date=2025-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250515150137/https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.calltouch.ru/blog/chto-takoe-pokolenie-z-i-chto-o-nem-nuzhno-znat-marketologam/|title=Что такое поколение Z, и что о нем нужно знать маркетологам|website=Calltouch.ru|author=Николай Большаков|lang=ru|date=2023-03-22|access-date=2026-01-09|archive-date=2025-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250916041821/https://www.calltouch.ru/blog/chto-takoe-pokolenie-z-i-chto-o-nem-nuzhno-znat-marketologam/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (туған жылдарының төменгі шекарасы 1995—1997, жоғарғы шекарасы 2009—2013).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.randstadusa.com/workforce360/managing-gen-y-z/|title=Managing Gen Y and Z in the workplace|lang=en|website=Randstad USA|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731235059/https://www.randstadusa.com/workforce360/managing-gen-y-z/|url-status=live|archive-date=2020-07-31|access-date=2016-06-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2017/09/has-the-smartphone-destroyed-a-generation/534198/|title=Have Smartphones Destroyed a Generation?|author=Jean M. Twenge|lang=en|website=[[The Atlantic]]|date=2017-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928035506/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2017/09/has-the-smartphone-destroyed-a-generation/534198/|archive-date=2017-09-28|url-status=live|access-date=2026-01-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.militarytimes.com/story/military/2016/07/31/post-millennial-military-what-expect-next-generation/87333254/|title=Post-millennial military: What to expect from the next generation|author=Lilley, Kevin|lang=en|website=Military Times|date=2016-07-31|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-date=2016-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019143544/http://www.militarytimes.com/story/military/2016/07/31/post-millennial-military-what-expect-next-generation/87333254/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://link.springer.com/article/10.1007/s10508-016-0798-z|тақырыбы=Sexual Inactivity During Young Adulthood Is More Common Among U.S. Millennials and iGen: Age, Period, and Cohort Effects on Having No Sexual Partners After Age 18|басылымы=[[Archives of Sexual Behavior|Arch Sex Behav]]|беттері=1—8|doi=10.1007/s10508-016-0798-z|язык=en|тип=journal|авторы=Twenge, Jean M.; Sherman, Ryne A.; Wells, Brooke E.|число=1|месяц=8|жылы=2016|archive-date=2017-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20171013145705/https://link.springer.com/article/10.1007/s10508-016-0798-z}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|title=What generation do I belong to? What are the birth year cutoffs?|lang=en|author=Jean M. Twenge|website=Dr. Jean Twenge|date=2023-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202546/https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|archive-date=2023-06-27|access-date=2023-06-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бұл буын — Интернет жаппай таралғаннан кейін дүниеге келген алғашқы буын,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/as-sa/98-311-x/98-311-x2011003_2-eng.cfm|title=Generations in Canada|lang=en|website=Statistics Canada|date=2018-07-23|access-date=2026-01-09|archive-date=2015-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150922235402/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/as-sa/98-311-x/98-311-x2011003_2-eng.cfm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; соның салдарынан Z буынының өкілдері «цифрлық аборигендер» және «Интернет буыны» деген атауларға ие болды.&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://muse.jhu.edu/article/586631|авторы=Anthony Turner|тақырыбы=Generation Z: Technology and Social Interest|жылы=2015|басылымы=The Journal of Individual Psychology|томы=71|нөмірі=2|беттері=103–113|issn=2332-0583|баспасы=University of Texas Press|archive-date=2022-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220901043041/https://muse.jhu.edu/article/586631|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі мен жас ауқымысы ==
[[Сурет:Generation_timeline.svg|нобай|Pew Research Center нұсқасы бойынша Батыс әлемі буындарының схемасы. Күлгін түспен Z буыны белгіленген{{Инфобокс/хронология|[[Y буыны]]|[[Альфа буыны]]}}]]
«Z буыны», «[[Y буыны|миллениалдар]]&lt;nowiki/&gt;» және т.б. терминдер — аналитикалық таңбалар ғана, буын шекаралары шартты болып келеді, ал демография, институттар мен мәдениеттегі айырмашылықтарға байланысты халықаралық деңгейде салыстыру жүргізу қиын.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division|тақырыбы=World Population Prospects 2024|жылы=2024|тілі=en|isbn=9789210031691}}&lt;/ref&gt; Осы буынның балама атаулары ретінде «post-Millennials», «iGen», «Homelanders», «Net Gen» нұсқалары ұсынылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2020/04/28/millennials-overtake-baby-boomers-as-americas-largest-generation/|title=Millennials overtake Baby Boomers as America’s largest generation|lang=en-US|first=Richard|last=Fry|website=Pew Research Center|date=2020-04-28|access-date=2025-10-28|archive-date=2025-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20251028153626/https://www.pewresearch.org/short-reads/2020/04/28/millennials-overtake-baby-boomers-as-americas-largest-generation/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/Business/gen-millennials-generation/story?id=16275187|title=After Gen X, Millennials, what should next generation be?|lang=en|first=A. B. C.|last=News|website=ABC News|access-date=2025-10-28|archive-date=2020-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028125342/https://abcnews.go.com/Business/gen-millennials-generation/story?id=16275187|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|title=Defining generations: Where Millennials end and Generation Z begins|lang=en-US|first=Michael|last=Dimock|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-10-28|archive-date=2023-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230702130150/https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Зерттеушілер мен танымал бұқаралық ақпарат құралдары Z буынын анықтау үшін туған жылдың басы ретінде 1990 жылдардың ортасы мен аяғын, аяқталатын жылы ретінде 2010 жылдардың басын пайдаланады. [[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі|Оксфорд сөздігі]] Z буынын 1990-жылдардың ортасынан 2010 жылдардың басына дейінгі аралықта дүниеге келген, «интернетті жақсы білетін» адамдардың тобы ретінде анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/definition/english/generation-z?q=generation+z|title=Generation Z|lang=en|website=Oxford Learner's Dictionary|publisher=[[Oxford University Press]]|access-date=2024-08-07|archive-date=2024-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240523120909/https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/definition/english/generation-z?q=generation+z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Кейбір дереккөздер нақты 1997–2010 жылдар аралығын көрсетеді, алайда бұл жылдар жиі дау тудырады немесе талқыланады.&lt;ref name=&quot;автосілтеме2&quot;&gt;''Юсупов, Эдуард.'' [https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/ Что такое поколение Z: особенности и характер «цифровых» детей] {{Wayback|url=https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|date=20250515150137}} // [[Лента.ру]], 29 ноября 2023&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Generation-Z|title=Gen Z {{!}} Years, Age Range, Meaning, &amp; Characteristics {{!}} Britannica|lang=en|website=www.britannica.com|date=2025-01-06|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250103124535/https://www.britannica.com/topic/Generation-Z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Канада статистика басқармасы Z буынының пайда болуын 1993 жыл деп анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theglobeandmail.com/news/national/education/canadian-university-report/the-genz-effect/article26898388/|title=The Generation Z effect|lang=en|website=The Globe and Mail|date=2015-10-22|archive-date=2020-05-29|access-date=2024-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200529201858/https://www.theglobeandmail.com/news/national/education/canadian-university-report/the-genz-effect/article26898388/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Пью зерттеу орталығы|Пью]] зерттеушілері ұрпақтар теориясы «нақты жіктеу емес, көптеген аналитикалық құралдардың бірі» екенін және «оларды қатаң әрі айқын шектеулер ретінде емес, бағдар ретінде қарастыру керектігін» баса айтады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/politics/2015/09/03/the-whys-and-hows-of-generations-research/|title=The Whys and Hows of Generations Research|lang=en-US|first=Abigail|last=Geiger|website=Pew Research Center|date=2015-09-03|access-date=2025-10-28|archive-date=2022-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20221231025902/https://www.pewresearch.org/politics/2015/09/03/the-whys-and-hows-of-generations-research/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Пью зерттеу орталығы]] жаңа технологиялық және әлеуметтік-экономикалық жетістіктер сияқты «әртүрлі қалыптасу тәжірибесіне» сүйене отырып, 1997 жылды Z буынының басталған жылы ретінде анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|title=Defining generations: Where Millennials end and Generation Z begins|lang=en-US|first=Michael|last=Dimock|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-06|archive-date=2023-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230702130150/https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Қаржылық қызмет көрсету индустриясын қамтитын {{Iw|American Banker||en|American Banker}} күнделікті іскерлік газеті: «Z буынының жас ауқымы әлі де талқылау тақырыбы болып қалғанымен, Z буыны шамамен 1993–1995 жылдар аралығында туған адамдардан басталады деген кең консенсус бар» деп хабарлайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.americanbanker.com/payments/slideshow/data-the-anti-millennial-habits-of-gen-z|title=Data: The anti-millennial habits of Gen Z|lang=en|website=American Banker|date=2017-10-25|archive-date=2024-12-08|access-date=2024-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208145146/https://www.americanbanker.com/payments/slideshow/data-the-anti-millennial-habits-of-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сан-Диего қаласындағы Калифорния штатының университеті|Сан-Диего штаты университеті]]нің психология профессоры {{Iw|Джин Твенге|3=en|4=Jean Twenge}} бұл буынның туған жылдарын 1995–2010 деп көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|title=What generation do I belong to? What are the birth year cutoffs?|lang=en-US|last=Writter_01|website=Dr. Jean Twenge|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202546/https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|archive-date=2023-06-27|access-date=2023-06-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[McKinsey &amp; Company]] халықаралық америкалық [[Консультация беру|консалтингтік]] компаниясы шамамен 1995 жылдан 2010 жылға дейін дүниеге келген Z буынының өкілдерін ерте жастан бастап Интернеттің, әлеуметтік желілер мен технологиялардың әсеріне ұшыраған «цифрлық аборигендер» деп атайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mckinsey.com/industries/consumer-packaged-goods/our-insights/true-gen-generation-z-and-its-implications-for-companies|title=The &quot;True Generation&quot;: Generation Z and its impact on companies|lang=en|author=Tracy Francis; Fernanda Hofel.|website=McKinsey &amp; Company|date=2018-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220807191749/https://www.mckinsey.com/industries/consumer-packaged-goods/our-insights/true-gen-generation-z-and-its-implications-for-companies|archive-date=2022-08-07|access-date=2024-08-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Жалпы белгілері ==
Z буынының өкілдері заманауи технологияларды, [[Планшет компьютер|планшеттер]]ді, [[смартфон]]дарды және 3D-шындықты жиі белсенді пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=The Minecraft Generation|first=Clive|last=Thompson|url=https://www.nytimes.com/2016/04/17/magazine/the-minecraft-generation.html?_r=1|website=The New York Times|id=0362-4331|date=2016-04-14|access-date=2025-05-14|lang=en-US|archive-date=2025-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250619192805/https://www.nytimes.com/2016/04/17/magazine/the-minecraft-generation.html?_r=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олардың саналы жасында интернетке және кез келген сипаттағы ақпаратқа қол жеткізу мүмкіндігі бұрынғыдай үй компьютерімен ғана шектелмейді, қайта портативті және «қалта» құрылғыларының арқасында толық деңгейде қолжетімді. Жиі «Z буыны» термині «[[цифрлық адам]]&lt;nowiki/&gt;» терминінің синонимі ретінде қарастырылады.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Children of the tech revolution|first=Lucinda|last=Schmidt|author-link=|url=http://www.smh.com.au/news/parenting/children-of-the-tech-revolution/2008/07/15/1215887601694.html|publisher=Sydney Morning Herald|access-date=2011-09-05|archive-date=2011-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20110831124910/http://www.smh.com.au/news/parenting/children-of-the-tech-revolution/2008/07/15/1215887601694.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олар цифрлық сауаттылықтың жоғары деңгейімен, әлеуметтік медиа арқылы өзін-өзі көрсетуге бейімділігімен ерекшеленеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://synergy.ru/akademiya/upravlenie/pokolenie_zet_ili_zumeryi_kak_s_nimi_pravilno_obshhatsya_i_rabotat|title=Поколение Z (зет): что это и кто такие зумеры, чем отличаются от других поколений {{!}} Университет СИНЕРГИЯ|website=synergy.ru|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20250124102147/https://synergy.ru/akademiya/upravlenie/pokolenie_zet_ili_zumeryi_kak_s_nimi_pravilno_obshhatsya_i_rabotat|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Цифрландыру Z буыны қызметінің барлық салаларына әсер етеді: олар интернетте сөйлесуді, қашықтан жұмыс істеу мен оқуды жөн көреді, сондай-ақ тауарлар мен қызметтерді онлайн және [[маркетплейс]]терден сатып алады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Зумерлер виртуалды және нақты әлемді бөліп жармайды — интернет олар үшін нақты өмірдің ажырамас бөлігі болып табылады. Жаңалықтарды негізінен теледидардан алатын аға буындардан айырмашылығы, Z буыны ақпаратты[қандай?] негізінен әлеуметтік желілерден алады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/gen-z-changes-political-divides-2019-7|title=America's teenagers skew a lot more conservative than most people realize, and they get most of their news from Instagram|first=Kate Taylor, Business|last=Insider|website=www.businessinsider.com|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250301162525/https://www.businessinsider.com/gen-z-changes-political-divides-2019-7|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Зумерлер ({{lang-en|zoomer}}) — имиджбордтарда Z буынының өкілдерін белгілеу үшін қолданылатын бейресми термин.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|title=Is Zoomer The Real Name For Gen Z?|lang=en-US|website=Dictionary.com|date=2020-01-16|access-date=2025-01-06|archive-date=2021-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126150616/https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ол [[бэби-бумерлер буыны]]н білдіретін boomer қысқартуы мен «Z» әрпін біріктіреді. Терминнің танымалдылығы 2018 жылы [[4chan]]-дағы Z буынының жасөспірімдерін келемеждейтін интернет-мемде қолданылған кезде күрт өсті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/doomer-girl-meme-4chan-tumblr-wojak-history/605764/|title=The Misogynistic Joke That Became a Goth-Meme Fairy Tale|lang=en|first=Kaitlyn|last=Tiffany|website=The Atlantic|date=2020-02-03|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604012415/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/doomer-girl-meme-4chan-tumblr-wojak-history/605764/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.slanglang.net/zoomers/|title=ᐅ Zoomers – What does the term actually mean?|website=web.archive.org|date=2020-06-11|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611011635/https://www.slanglang.net/zoomers/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[Merriam-Webster]] мәліметтері бойынша, бұл терминнің ең көп қолданыла бастауы 2016 жылға сәйкес келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|title=Words We're Watching: 'Zoomer'|lang=en|website=www.merriam-webster.com|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20250110105049/https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеты ==
Эмо субмәдениеті өкілінің мысалы

Z буыны [[Жастар субмәдениеті|жастар субмәдениеттері]]не бейім. Z буынының субмәдениеттеріне [[Аниме|анимеші]]лер, [[Альтушка|альт]], [[K-pop]], [[E-kids]], [[Готтар (субмәдениет)|готтар]], [[панк]]тер, [[Эмо (субмәдениет)|эмо]], [[Косплей|косплеерлер]] және басқалар жатады.&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennye-molodezhnye-subkultury-issledovanie-tsism|авторы=Чурилов Сергей Анатольевич, Лупин Максим Николаевич|тақырыбы=Современные молодежные субкультуры: исследование ЦИСМ|жылы=2024|басылымы=Обзор.НЦПТИ|нөмірі=1 (36)|беттері=6–23|issn=2411-0124|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114174838/https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennye-molodezhnye-subkultury-issledovanie-tsism|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://parus.kp.ru/content/chitat/emo-khipstery-vanilki/|title=Молодежные субкультуры с 90-х и по настоящее время|lang=ru|website=parus.kp.ru|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20250126154302/https://parus.kp.ru/content/chitat/emo-khipstery-vanilki/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rb.ru/story/all-about-subcultures/|title=Субкультуры и нишевые сообщества. Что учесть в маркетинговой стратегии для поколения TikTok|lang=ru|first=Елена|last=Лиханова|website=rb.ru|date=2022|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114101315/https://rb.ru/story/all-about-subcultures/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Зумерлер арасында өткенге деген сағыныш, яғни өздері ешқашан бастан өткермесе де, өмір оңайырақ әрі стрессіз болып көрінген уақыттарды аңсау сезімі кең таралған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|title=Modern nostalgia: Why do young people ache for a past they never lived?|lang=en-us|first=Ixone|last=Arana|website=EL PAÍS English|date=2023-10-14|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20250107145249/https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Мысалы, 2018 жылы «[[cottagecore]]&lt;nowiki/&gt;» атауын алған эстетиканың бар болғанына көптеген жылдар болды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://daily.jstor.org/cottagecore-debuted-2300-years-ago/|title=Cottagecore Debuted 2,300 Years Ago|lang=en-US|first=Catherine|last=Halley|website=JSTOR Daily|date=2020-11-11|access-date=2025-02-23|archive-date=2020-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205094328/https://daily.jstor.org/cottagecore-debuted-2300-years-ago/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ол Z буынының субмәдениетіне айналды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sourcingjournal.com/denim/denim-trends/gen-z-fashion-cottagecore-sustainability-edited-elfin-fairies-gigi-hadid-215061/|title=In Times of Crisis, Gen Z Embraces Escapist Fashion|lang=en-US|first=Angela|last=Velasquez|website=Sourcing Journal|date=2020-06-10|access-date=2025-02-23|archive-date=2021-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119123033/https://sourcingjournal.com/denim/denim-trends/gen-z-fashion-cottagecore-sustainability-edited-elfin-fairies-gigi-hadid-215061/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; әсіресе [[COVID-19 пандемиясы|COVID-19 таралуына қарсы енгізілген жаппай карантиндерден кейін әртүрлі әлеуметтік желілерде қатты белең]] алды. Ностальгиялық көңіл-күй COVID пандемиясы кезінде және одан кейін күшейе түсті.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Why is 'cottagecore' booming? Because being outside is now the ultimate taboo|first=Amelia|last=Hall|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/apr/15/why-is-cottagecore-booming-because-being-outside-is-now-the-ultimate-taboo|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2020-04-15|access-date=2025-01-06|lang=en-GB|archive-date=2022-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220318160644/https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/apr/15/why-is-cottagecore-booming-because-being-outside-is-now-the-ultimate-taboo|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ностальгия әдетте егде жастағы адамдармен байланыстырылғанымен, қазір бұл үрдіс 2010–2020 жылдары кәмелеттік жасқа толғандар арасында жиі кездеседі. Қазіргі өмір шындығына бейімделуде қиындықтарға тап болған [[Y буыны|миллениалдар]] мен Z буыны.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|title=Modern nostalgia: Why do young people ache for a past they never lived?|lang=en-us|first=Ixone|last=Arana|website=EL PAÍS English|date=2023-10-14|access-date=2025-02-23|archive-date=2025-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250317080424/https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Z буынының өкілдері бәрінен бұрын [[2000 жылғы мәселе|Y2K]] дәуірін және әсіресе сол кезеңге негізделген [[Y2K (эстетика)|Y2K эстетикасы]]н қатты сағынады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/worklife/article/20231215-nostalgia-marketing-is-powerful-nowstalgia-might-be-even-more-compelling|title=Nostalgia marketing is powerful. 'Nowstalgia' might be even more compelling.|lang=en-GB|website=www.bbc.com|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106173210/https://www.bbc.com/worklife/article/20231215-nostalgia-marketing-is-powerful-nowstalgia-might-be-even-more-compelling|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cossa.ru/news/300419/|title=Эстетика поколения Z: самые популярные субкультуры на YouTube|lang=ru|website=Cossa.ru - информационный портал о маркетинге и коммуникациях в цифровой среде.|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200949/https://www.cossa.ru/news/300419/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2000 жылдардағы жедел өзгерістер [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|11 қыркүйектегі террорлық актілер]]ден, [[Ауғанстандағы соғыс (2001—2021)|терроризмге қарсы соғыс]]тан және [[iPod]] пен [[iPhone]] сияқты технологиялардың [[Технологиялық сингулярлық|қарқынды дамуы]]нан туындаған болатын.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/12/29/us/y2k-nostalgia-millennium-style-angst-cec/index.html|title=Y2K aesthetics are so hot right now – and so is the era’s existential dread|lang=en|first=A. J.|last=Willingham|website=CNN|date=2022-12-29|access-date=2024-11-02|archive-date=2024-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241227142741/https://www.cnn.com/2022/12/29/us/y2k-nostalgia-millennium-style-angst-cec/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Нөлдік жылдардың сәні, макияжы, шаш үлгілері мен аксессуарлары [[YouTube]], [[TikTok]] және басқа да платформаларда Z буыны үшін жаппай трендке айналды. Бұған [[Интернет-мем|ирониялық мем]]дерге деген құштарлық пен 2000-жылдардағы поп-мәдениетті аңсау да жатады.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cossa.ru/news/300419/|title=Эстетика поколения Z: самые популярные субкультуры на YouTube|lang=ru|website=Cossa.ru - информационный портал о маркетинге и коммуникациях в цифровой среде.|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200949/https://www.cossa.ru/news/300419/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

TikTok Z буыны арасында өте танымал, олар ойын-сауық әрі білім беру контентін бейне форматында тұтынуды жөн көреді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vc.ru/u/607046-nostra-reels-digital/219210-chto-populyarnost-tiktok-govorit-o-pokolenii-z|title=Что популярность TikTok говорит о поколении Z — Nostra Reels &amp; Digital на vc.ru|lang=en|first=Nostra Reels &amp;|last=Digital|website=vc.ru|date=2021-03-11|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200947/https://vc.ru/u/607046-nostra-reels-digital/219210-chto-populyarnost-tiktok-govorit-o-pokolenii-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бүкіл әлем бойынша Z буыны өкілдерінің 81%-ы қызықты немесе ойын-сауық контентін іздеу үшін TikTok-ты пайдаланады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://jobera.com/gen-z-statistics/|title=30+ Gen Z Statistics, Characteristics &amp; Trends [2024]|lang=en-US|first=Manisha|last=Saini|date=2024-06-05|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221441/https://jobera.com/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
Бүкіл әлем бойынша Z буыны, әдетте, дамыған елдерде де, дамушы елдерде де бастауыш біліммен қамтудың жоғары деңгейіне ие.&lt;ref name=&quot;автосілтеме1&quot;&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|авторы=Carol M. Worthman, Kathy Trang|тақырыбы=Dynamics of body time, social time and life history at adolescence|жылы=2018-02-01|басылымы=Nature|томы=554|беттері=451–457|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature25750|archive-date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20241223045144/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Дамушы елдердегі бастауыш мектептердегі оқушылар саны 20-ғасырдың ортасынан бастап тұрақты түрде өсті. 1990 жылдар мен 2000 жылдарға қарай бастауыш біліммен қамту көрсеткіштері 100%-ға жақындады.&lt;ref name=&quot;автосілтеме12&quot;&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|авторы=Carol M. Worthman, Kathy Trang|тақырыбы=Dynamics of body time, social time and life history at adolescence|жылы=2018-02-01|басылымы=Nature|томы=554|беттері=451–457|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature25750|archive-date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20241223045144/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жаратылыстану ғылымдары саласында ең жақсы нәтижелерді Сингапур, [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]], [[Жапония]], [[Ресей]] және [[Гонконг]] көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/20161129-french-students-rank-last-europe-eu-maths-science-timss-study|title=French students rank last in EU for maths, study finds|lang=en|website=France 24|date=2016-11-29|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108130227/https://www.france24.com/en/20161129-french-students-rank-last-europe-eu-maths-science-timss-study|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2024 жылға қарай дүние жүзіндегі көптеген оқу орындары оқушылардың сабаққа жақсырақ зейін қоюына көмектесу үшін сыныпта ұялы телефондарды пайдалануға тыйым салу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cbc.ca/news/canada/cellphone-bans-schools-world-1.7304816|title=There are cellphone bans in schools around the world. Do any of them work?|archive-date=2025-01-25|access-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125204402/https://www.cbc.ca/news/canada/cellphone-bans-schools-world-1.7304816|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Әлеуметтанушылар Z буыны үшін білім берудегі жаһандық үрдіс ретінде қысқа аудио және бейне хабарламалар, мақалалар мен бейнероликтер форматындағы жылдам әрі ықшамдалған курстар, сондай-ақ өзін-өзі тәрбиелеумен айналысу тиімдірек екенін атап өтеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://trends.rbc.ru/trends/education/5ef1ddbc9a794733b37dcfff|title=Что такое поколение Z и как оно видит свое образование|lang=ru|website=РБК Тренды|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240726193912/https://trends.rbc.ru/trends/education/5ef1ddbc9a794733b37dcfff|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[McKinsey &amp; Company|McKinsey]] әлеуметтанулық сауалнамасына сәйкес, дараландыруға негізделген онлайн оқыту олар үшін мектеп бағдарламасын меңгеруде таптырмас құралға айналып келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hightech.plus/2020/04/23/obrazovanie-pokoleniya-z-kak-uchit-detei-virosshih-s-gadzhetom-vmesto-pogremushki|title=Образование поколения Z: как учить детей, выросших с гаджетом вместо погремушки|lang=ru|website=Хайтек+|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202222350/https://hightech.plus/2020/04/23/obrazovanie-pokoleniya-z-kak-uchit-detei-virosshih-s-gadzhetom-vmesto-pogremushki|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Демографиясы ==
Z буыны қазіргі уақытта Жер бетіндегі ең көп адам саны бар буын болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nypost.com/2020/01/25/generation-z-is-bigger-than-millennials-and-theyre-out-to-change-the-world/|title=Generation Z is bigger than millennials — and they’re out to change the world|lang=en-US|first=Eric|last=Spitznagel|date=2020-01-25|access-date=2025-02-23|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203075848/https://nypost.com/2020/01/25/generation-z-is-bigger-than-millennials-and-theyre-out-to-change-the-world/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның [[Bloomberg]] жүргізген деректер талдауы көрсеткендей, 2019 жылы Z буынының өкілдері 7,7 миллиард Жер тұрғынының 2,47 миллиардын құрап, саны 2,43 миллиард болған миллениалдардан асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Gen Z Is Set to Outnumber Millennials Within a Year|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-08-20/gen-z-to-outnumber-millennials-within-a-year-demographic-trends|website=Bloomberg.com|access-date=2025-02-23|lang=en|archive-date=2021-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210907135420/https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-08-20/gen-z-to-outnumber-millennials-within-a-year-demographic-trends|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://europeansting.com/2018/08/27/generation-z-will-outnumber-millennials-by-2019/|title=The European Sting is Your democratic, independent and top quality political newspaper specialized in European Union News. Unique Features: iSting &amp; Harry StingThe European Sting - Critical News &amp; Insights on European Politics, Economy, Foreign Affairs, Business &amp; Technology - europeansting.comGeneration Z will outnumber Millennials by 2019|lang=en-US|website=The European Sting - Critical News &amp; Insights on European Politics, Economy, Foreign Affairs, Business &amp; Technology - europeansting.com|date=2018-08-27|access-date=2025-02-23|archive-date=2021-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210831234538/https://europeansting.com/2018/08/27/generation-z-will-outnumber-millennials-by-2019/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2024 жылға арналған бағалаулар бойынша, Z буынының жаһандық халқы шамамен 2 миллиард адамды құрайды,&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://media.market.us/gen-z-statistics/|title=Gen Z Statistics 2024 By Natives, Age, Population|lang=en-US|first=Samruddhi|last=Yardi|website=Market.us Media|date=2024-04-04|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221442/https://media.market.us/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; бұл планета халқының шамамен 27%-ы.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Көптеген елдерде олар жалпы тұрғындар санының 25%-ынан 30%-ына дейінгі аралықты құрайды.&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite web|url=https://media.market.us/gen-z-statistics/|title=Gen Z Statistics 2024 By Natives, Age, Population|lang=en-US|first=Samruddhi|last=Yardi|website=Market.us Media|date=2024-04-04|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221442/https://media.market.us/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Z буыны өкілдерінің 48%-ы нәсілдік және этникалық азшылықтарға жатады.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 2017 жылы [[Африка]]да тұратын 1,2 миллиард адамның 60%-ы 25 жастан кіші болған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mo.ibrahim.foundation/news/2017/africas-growing-youthful-population-reflections-continent-tipping-point|title=Africa’s growing youthful population: reflections on a continent at a tipping point {{!}} Mo Ibrahim Foundation|lang=en|website=mo.ibrahim.foundation|access-date=2025-05-05|archive-date=2025-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20250505034459/https://mo.ibrahim.foundation/news/2017/africas-growing-youthful-population-reflections-continent-tipping-point|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылы [[Ұлыбритания]]ның шамамен 66,8 миллион тұрғынының ішінде шамамен 12,6 миллион адам Z буынына жатады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.statista.com/statistics/528577/uk-population-by-generation/|title=Population of the United Kingdom from 1990 to 2023, by generation|archive-date=2021-09-01|access-date=2025-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210901005327/https://www.statista.com/statistics/528577/uk-population-by-generation/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Әлеуметтік желілердегі ықпалды адамдардың үштен бірінен астамы Z буынына жатады.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Саяси көзқарастары ==
Дамыған демократиялық елдерде жастардың институттарға, соның ішінде өз үкіметіне деген сенімі алдыңғы ұрпақтардың сенімімен салыстырғанда төмендеді. Сауалнама мәліметтері бойынша, бұл буынның өкілдері тұтастай алғанда көбіне солшыл саяси көзқарастарды ұстанады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|title=Generation Z Looks a Lot Like Millennials on Key Social and Political Issues|lang=en-US|first=Kim Parker, Nikki Graf and Ruth|last=Igielnik|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-06|archive-date=2022-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108011732/https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Саясатпен белсенді айналысатын Z буынының өкілдері өздерінің әлеуметтік-саяси көзқарастарымен сәйкес келмейтін компаниялардан тауар сатып алудан немесе оларда жұмыс істеуден бас тартады және [[Интернет белсенділігі|интернет]] [[Интернет белсенділігі|белсенділігі]]ді қолданады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/worklife/article/20220803-gen-z-how-young-people-are-changing-activism|title=Gen Z: How young people are changing activism|lang=en-GB|website=www.bbc.com|access-date=2025-01-10|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203075814/https://www.bbc.com/worklife/article/20220803-gen-z-how-young-people-are-changing-activism|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Сондықтан әлеуметтік желілерде белсенділікті сақтап тұру, дауыс беруі жастарға тәуелді саясаткерлер мен саяси партиялар үшін өте маңызды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/06/10/europe-young-voters-flocked-hard-right-elections/|title=How Europe's young voters flocked to the hard-Right|website=web.archive.org|date=2024-06-14|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240614051041/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/06/10/europe-young-voters-flocked-hard-right-elections/|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

2010 жылдардың аяғында Z буыны жиі [[ЛГБТ]] құқықтары, [[Елдер бойынша қару туралы заңдарға шолу|қаруды бақылау]], [[Гендерлік теңсіздік|гендерлік теңдік]] және [[Аборт|түсік жасату]]ға қол жеткізу сияқты әлеуметтік мәселелерді қолдайтын прогрессивті топ ретінде сипатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|title=Generation Z Looks a Lot Like Millennials on Key Social and Political Issues|lang=en-US|first=Kim Parker, Nikki Graf and Ruth|last=Igielnik|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-28|archive-date=2022-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108011732/https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Қазақстанда ===
Қазақстандағы Z буынын зерттеу нәтижелері қалыптасқан саяси институттарға деген күмәнмен қатар, саясатқа деген қызығушылықтың да артып келе жатқанын көрсетеді. Зерттеу барысында алынған мәліметтерге сәйкес (атап айтқанда, [[Алматы]] жастары арасында), жастардың саяси белсенділігі көбінесе таңдамалы сипатқа ие және дәстүрлі партиялар немесе мемлекеттік құрылымдар шеңберінен тыс жүзеге асырылады.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{мақала|авторы=Zhengisbek Tolen, Aigerim Alisherova, Arman Khalbekov, Essenzhol Aliyarov, Marhabbat Nurov|тақырыбы=Generation Z and political culture amid reforms in Kazakhstan: a case study of Almaty|сілтемесі=https://doi.org/10.3389/fpos.2026.1714305|басылымы=Frontiers in Political Science|жылы=2026|айы=04|күні=17|томы=8|doi=10.3389/fpos.2026.1714305|lang=en}}&lt;/ref&gt; Әлеуметтік желілер мен басқа да цифрлық платформалар саяси пікірталастар мен азаматтық қатысудың маңызды алаңына айналды.&lt;ref&gt;{{мақала|авторы=Кеңесов Ә. Б.|тақырыбы=&quot;Z&quot; БУЫНЫ: ӘЛЕУМЕТТІК ЖЕЛІЛЕРДІҢ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЖАСТАРДЫҢ БҰҚАРАЛЫҚ САНАСЫНА АҚПАРАТТЫҚ-ИДЕОЛОГИЯЛЫҚ ӘСЕРІН ТАЛДАУ АРҚЫЛЫ САЯСИ ҚАТЫСУ ДИНАМИКАСЫ|сілтемесі=https://qra-centre.kz/kz/meropriyatie/z-buyny-leumettik-zhelilerdi-azastanday-zhastardy-baraly-sanasyna-paratty-ideologiyaly-serin-taldau-aryly-sayasi-atysu-dinamikasy|басылымы=Questioning Regional Affairs Centre|жылы=2026|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

Жас қазақстандықтардың саяси көзқарастары біртекті емес. Сауалнамалар жастар арасында үкімет пен Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевты]] айтарлықтай қолдаумен қатар,&lt;ref&gt;{{Cite web|title=29 жасқа дейінгі жастардың 90%-ті Президентке сенім білдіреді - әлеуметтанулық зерттеу|url=https://egemen.kz/news/article394280-29-dgasqa-deyingi-dgastardynh-90-ti-prezidentke-senim-bildiredi-aleumettanulyq-z|author=Қырмызы Жұмағалиқызы|website=[[Егемен Қазақстан]]|date=2025-09-02|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Азаматтардың басым көпшілігі Президентке сенім білдіреді|url=https://egemen.kz/news/azamattardyn-basym-kopshiligi-prezidentke-senim-bildiredi|author=Динара Жақсыбайқызы|website=[[Егемен Қазақстан]]|date=2026-08-10|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt; саяси институттардың тиімділігі мен жауаптылығына күмәнмен қарау бар екенін көрсетеді.&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt; Саяси көңіл-күйге экономикалық факторлар да әсер етеді. [[Инфляция]] мен бағаның өсуіне байланысты наразылықтарға қатысуға дайын жастардың үлесі 2021 жылғы 20,7%-дан 2025 жылы 28,2%-ға долы өсті. Бұл ретте зерттеушілер экономикалық наразылықты сыбайлас жемқорлық, теңсіздік және биліктің қоғамның сұраныстарына жеткіліксіз реакциясы туралы кеңірек алаңдаушылықпен байланыстырады.&lt;ref&gt;{{мақала|авторы=Alua Zholdybalina, Chu Young-min, Saltanat Yermakhanova, Sagynysh Akhantayeva|тақырыбы=Determinants of Youth Protest Potential in Kazakhstan, 2021-2025: Evidence from Survey Data|сілтемесі=https://jsser.org|басылымы=Journal of Social Studies Education Research|жылы=2026|томы=17|нөмірі=1|беттері=332-357|lang=en}}&lt;/ref&gt;

Онлайн-платформалар жас қазақстандықтардың саяси күн тәртібімен өзара іс-қимыл жасау тәсілдерін де өзгертті. Олар ақпарат алмасуға, қоғамдық мәселелерді талқылауға және дәстүрлі саяси институттардан тыс жерде азаматтық ұстанымды білдіруге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, зерттеушілер интернеттегі өзін-өзі көрсетуге шектеулер мен мемлекеттік институттарға деген сенімсіздік мұндай цифрлық белсенділіктің тұрақты саяси қатысуға айналуына кедергі келтіретінін атап өтеді.&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;

=== Әлемде ===
Z буыны әлемдік саясатта елеулі рөл атқарады. Соңғы жылдары оның барған сайын көп өкілдері саясатқа қызығушылық танытып, қоғамның әртүрлі институттарының қызметінде маңызды рөл атқара бастады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://emag.iis.ru/arc/infosoc/emag.nsf/BPA/ada9ce4f48bc636e44257f7d0041bd2a|title=Чижов Д. В.: Анализ механизмов влияния на полическое поведение поколения &quot;Z&quot;|website=emag.iis.ru|access-date=2025-01-28|archive-date=2023-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230724104934/http://emag.iis.ru/arc/infosoc/emag.nsf/BPA/ada9ce4f48bc636e44257f7d0041bd2a|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бұл буынның саяси көзқарастары жынысына байланысты өзгереді. Осы буынның америкалық әйелдері солшыл идеяларға бейім келеді, репродуктивті құқықтарды, [[Климаттың өзгеруі|климаттың өзгеру]] салдарын жұмсартуды және [[феминизм]]ді қолдайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/gen-z-gender-gap-young-men-women-dont-agree-politics-2024-1|title=Gen Z's gender divide is huge — and unexpected|lang=en-US|first=Daniel|last=Cox|website=Business Insider|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250128081609/https://www.businessinsider.com/gen-z-gender-gap-young-men-women-dont-agree-politics-2024-1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ер адамдар, керісінше, [[Консерватизм|консервативті]] идеологияға көбірек иек артады, бұл әсіресе трансгендерлердің құқықтары, саяси дұрыстық, [[экономикалық саясат]], [[Бас тарту мәдениеті|жоққа шығару мәдениеті]] және дәстүрлі гендерлік рөлдер туралы сұрақтарға жауап беру кезінде байқалады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://time.com/6963752/great-global-gender-divide/|title=The Global Gender Divide We Really Should Be Talking About|lang=en|first=Richard V.|last=Reeves|website=TIME|date=2024-04-06|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20250131161258/https://time.com/6963752/great-global-gender-divide/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Діни көзқарастары ==
Соңғы 10 жылда әлемнің әртүрлі елдерінде жүргізілген көптеген сауалнамалар жастардың дінге деген қызығушылығының біртіндеп төмендеуін айғақтайды. Пью зерттеу орталығы 2018 жылы 40 жастан кіші адамдар орташа есеппен өздерін діндар деп әлдеқайда сирек санайды және [[Рәсім|діни рәсімдер]]ді сирегірек орындайды деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/religion/2018/06/13/young-adults-around-the-world-are-less-religious-by-several-measures/|title=2. Young adults around the world are less religious by several measures|lang=en-US|first=Travis|last=Mitchell|website=Pew Research Center|date=2018-06-13|access-date=2025-03-06|archive-date=2025-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20251225031817/https://www.pewresearch.org/religion/2018/06/13/young-adults-around-the-world-are-less-religious-by-several-measures/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Қазақстанда ===
Қазақстандағы Z буыны өкілдерінің арасында діни өзін-өзі сәйкестендіру кең таралған. Сауалнама нәтижелері бойынша жастардың шамамен 85–90%-ы өздерін қандай да бір дінге жатқызады. Мәселен, Фридрих Эберт атындағы қордың 2020 жылы 1000 жас арасында жүргізген әлеуметтік зерттеуі барысында респонденттердің 63,9%-ы өздерін [[мұсылман]], 23,6%-ы [[православиелік христиан]] деп атаса, 10,2%-ы ешқандай дінді ұстанбайтынын көрсеткен. Бұл ретте, сауалнамаға қатысқандардың 55,1%-ы өздерін сенушілер қатарына жатқызғанымен, діни өмірге араласпайтынын атап өткен; тек 14,8%-ы ғана діни рәсімдерді үнемі орындайды. Зерттеу сонымен қатар этникалық тиесілілік пен тұрғылықты жерге байланысты айырмашылықтарды да анықтады: [[қазақтар]] мен ауыл жастары арасындағы діндарлық деңгейі [[орыстар]] мен қала жастарына қарағанда жоғары болып шықты.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Глазами социологов: религия не играет центральной роли в жизни молодых казахстанцев|url=https://web.archive.org/web/20220701000000*/qmonitor.kz/society/3092|author=Светлана Борисова|website=QMonitor|date=2021-11-30|lang=ru|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Жас «діншілдердің» мемлекеттің дамуына ықпалы қандай?|url=https://halyqline.kz/masele/zhas-dinshilderding-memleketting-damwyna-yqpaly-qandaj/|author=Айнұр Үмбетова|website=Halyqline.kz|date=2025-07-03|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;

Зерттеулер көрсеткендей, жастар арасындағы дінге деген көзқарас әртүрлі: діни дәстүрлерді қатаң ұстанудан бастап, неғұрлым жеке сенімдер мен тәжірибелерді қалыптастыруға дейін өзгереді.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://24.kz/ru/news/social/730575-kazakhstanskaya-molodezh-stremitsya-k-dukhovnosti|title=Казахстанская молодежь стремится к духовности|date=2025-09-18|website=[[24KZ]]|lang=ru|publisher=[[Хабар (агенттік)|Хабар]]}}&lt;/ref&gt; [[TikTok]], [[YouTube]] және [[Telegram]] сияқты [[әлеуметтік желілер]] мен платформалар да діни ілімдерді тарату мен осы тақырып төңірегінде пікірталастар жүргізудің өзіндік алаңына айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Молодежь и религия в цифровую эпоху. Реалии Казахстана|url=https://newtimes.kz/obshchestvo/209668-molodezh-i-religiia-v-tsifrovuiu-epokhu-realii-kazakhstana|author=Далиль Гайфуллин|website=NewTimes.kz|date=2025-08-29|lang=ru|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;

Дін жастардың өмірінде басқа да басымдықтармен қатар орын алады. Мәселен, сауалнамалардың біріне сәйкес, респонденттердің 96,2%-ы бірінші орынға отбасын, 79%-ы білімді, ал 66,7%-ы жеке бостандықты қояды; сонымен бірге, сұралғандардың 46,7%-ы дінді өз өмірінің маңызды бөлігі деп есептейді.&lt;ref name=&quot;Niyazgulova2026&quot;&gt;{{мақала|авторы=Ниязгулова А., Муханбет А., Абдулина Н., Танабаева А.|тақырыбы=Values transformation of Kazakhstani Youth in the Digital Age|басылым=Procedia Computer Science|орны=Амстердам|баспасы=Elsevier / ScienceDirect|жыл=2026|томы=280|беттері=1066–1067|тілі=en|сілтемесі=https://pdf.sciencedirectassets.com/280203/1-s2.0-S1877050926X20063/1-s2.0-S1877050926011506/main.pdf?X-Amz-Security-Token=IQoJb3JpZ2luX2VjEG4aCXVzLWVhc3QtMSJHMEUCIQDuX59UtRGFVjQ%2BAtNvNEhntAkgb3A9A%2FPK6TOxLwIP0wIgRF%2FFWZtdDqXk5vqy3PtL8SwIk6z%2BunVZOn6HIYrwqFkqsgUINhAFGgwwNTkwMDM1NDY4NjUiDDnuA23Q3nD5rCS%2B0iqPBY433%2FK9oxAEWm19FTF5%2FLSgG5D2DGN5EWu0cawYv9S%2Bz5RZRww%2BySunAsLrF2gRNXiIdX0JsIyTc3CJIm%2FD%2BCgabuUSiqmzM7ZR4fMkj%2Fi9Hf60V%2FE45gz2DdPxj5uHJUfQF85yxkW%2BwOkAs7etnfn%2BA4%2BDaPFSrM4JP25hS6%2BvQmk200a5pIclhyEvWPbhmSL4zvQNLtSHv4kPXursPVhNGmHc8FOJPcj2wiS%2BanJIvbCuvpLIgyDT2w%2FKGvQhBlGRNjqZ60Wu8ZyQOxZGd3T3kt9RzqGmzLSRN%2B8RFRvHKQKka91oct73TREbKCQd8K0JUYp2PUw2ntzOA4QLwDmtXQUqc7QdtUnMliVomh%2F9cPHhYA5FeoWQ7LiaCZzuCo1YJoSFAd7%2Bch0bicvMqExmCCOj2RFJcNqxsG3g6i0rBFqRmMGizEFFoX9RwBX9cKApkLRVZV%2F%2BU%2BxIFVp3Jora59tnsvfP8qlUmq5m54OBkj1pb5iX90MFD7tCIW88NhuPlsiU9jlb7%2Bwv7UDyMYZ3aSGP7vcRKtEDhR%2Fl%2BV9TnpQEEQZ37mRrFKa5ajWyPBXHQ78bG9gkLtqo8QYR2UNTMwJfPOZHLlZteprjT3UPoobPnuWuj5j1lxDgwRcJIwy3hJq%2BO54DcUdenrbzXmdD3Li%2BBrX9ISWmM9yaGaSr7gCAP37%2Fen%2Fm2dBRTVLF20zI75UqJslyM3TnYCDMf6093Hc66JoaIFTooeABb0k0TypEED%2BfT70wppO7cKiM50MuHW%2BM5qq92XOkFsbg0k74Jv2or5SGTCdeZlOT6B%2BjyQkL9dcjN5sZTz1Mqt60GX5TfbEWVcQdA1qjv7pCOaQi4BUqKGjiMIKB2F5cU5Ywgo%2Fa1gY6sQEAo%2BgwU7DFKzsL1Wsx7Os5QzjImmQeQ3s%2BWo6hzbzTOqXbIrjuQZ0sYWvATYkh6EzPdjmXUTAG36v3VEXnImeYeW6CO9h4wIGCBNZQYAm6HrxEhGTftwObXIDZ8lAFJ1bCE20mtTZOkXnz53khcm%2FDxct%2B1sPZPnkCV3eFKDxPnqV5PHYJPGz7QrhQbPnvIZHtRkLRXkbYUToj%2Fkm2wQ3pw2gco%2FoRtL2wEAsHjKFP8hg%3D&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Date=20261019T213830Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=299&amp;X-Amz-Credential=ASIAQ3PHCVTYV3FTPE7B%2F20261019%2Fus-east-1%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Signature=8719ddbec3396129209b1758f7fb18924534dee236fc234897d993c52fcebbf0&amp;hash=610fa48924ba26935057355694c726dddd0a0951bf6aa748356797a5341f689d&amp;host=68042c943591013ac2b2430a89b270f6af2c76d8dfd086a07176afe7c76c2c61&amp;pii=S1877050926011506&amp;tid=spdf-4e5b1a49-98ce-4538-bb6a-94c2aaabbee1&amp;sid=8cfccf39628a00466b09ef52ee36baaf7a9fgxrqa&amp;type=client&amp;tsoh=d3d3LnNjaWVuY2VkaXJlY3QuY29t&amp;rh=d3d3LnNjaWVuY2VkaXJlY3QuY29t&amp;ua=13150e570651030b5704&amp;rr=a4d2ee1c5b80bbd1&amp;cc=us}}&lt;/ref&gt; [[Павлодар]]дағы жасөспірімдер арасында жүргізілген зерттеу де әртүрлі діни тәжірибелерге жалпы толерантты көзқарастың бар екенін, сондай-ақ респонденттерде [[азаматтық сәйкестік]]тің діни немесе этникалық сәйкестікке қарағанда күштірек көрініс табатынын анықтады.&lt;ref name=&quot;Kabidenova2016&quot;&gt;{{мақала|авторы=Кабиденова Ж. Д., Рысбекова С. С., Рысбекова Г. Е., Дуйсенбаева А.|тақырыбы=Contours of Attitude of Adolescents towards Religion and Religious Identification in Kazakhstan|басылым=Global Media Journal|жыл=2016|томы=Special|нөмірі=S2:9|issn=1550-7521|тілі=en|сілтемесі=https://www.researchgate.net/profile/Zhuldyz-Kabidenova/publication/303575731_Contours_of_attitude_of_adolescents_towards_religion_and_religious_identification_in_Kazakhstan/links/5f995529458515b7cfa41c04/Contours-of-attitude-of-adolescents-towards-religion-and-religious-identification-in-Kazakhstan.pdf}}&lt;/ref&gt;

=== Әлемде ===
Батыста Z буыны тарихтағы ең аз діни буын болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://psmag.com/ideas/gen-z-is-the-least-religious-generation-heres-why-that-could-be-a-good-thing/|title=Gen Z Is the Least Religious Generation. Here's Why That Could Be a Good Thing.|lang=en-US|first=Christel J.|last=Manning|website=Pacific Standard|date=2019-05-06|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20250131081839/https://psmag.com/ideas/gen-z-is-the-least-religious-generation-heres-why-that-could-be-a-good-thing/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.deseret.com/2022/4/23/23013578/perspective-young-adults-are-losing-their-religion-are-their-parents-to-blame-gen-z-generation-x/|title=Perspective: Young adults are losing their religion. Are their parents to blame?|lang=en|website=Deseret News|date=2022-04-24|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20250108204325/https://www.deseret.com/2022/4/23/23013578/perspective-young-adults-are-losing-their-religion-are-their-parents-to-blame-gen-z-generation-x/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://doi.org/10.2139/ssrn.3498175|авторы=Anca Oltean|тақырыбы=Security Issues in Contemporary European Integration Process, Book review of Europolity, Continuity and Change in European Governance, vol.8, no.2 (New Series), Centre for European Studies, 2014, ISSN print 2344-2247, ISSN online 2344-2255, ISSN-L2344-2247|жылы=2014|басылымы=SSRN Electronic Journal|issn=1556-5068|doi=10.2139/ssrn.3498175}}&lt;/ref&gt; Алдыңғы ұрпақтар өкілдерімен салыстырғанда Z буынының көбірек өкілдері өздерін сенбейтіндер қатарына жатқызады және діни тиесіліліктен бас тартады, дегенмен олардың көбісі өздерін әлі де рухани адамдар деп атайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.religjournal.com/articles/article_view.php?id=159|title=Interdisciplinary Journal of Research on Religion {{!}} Articles|website=www.religjournal.com|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250206235324/https://www.religjournal.com/articles/article_view.php?id=159|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та Z буыны өкілдерінің арасында атеистер алдыңғы буындармен салыстырғанда екі есе көп.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.barna.com/research/atheism-doubles-among-generation-z/|title=Atheism Doubles Among Generation Z|lang=en-US|website=Barna Group|access-date=2025-02-20|archive-date=2019-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20191023100615/https://www.barna.com/research/atheism-doubles-among-generation-z/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2016 жылғы британдық әлеуметтік сауалнама 18 бен 24 жас аралығындағы адамдардың 71%-ы ешқандай дінді ұстанбайтынын көрсетті, бұл бір жыл бұрынғы 62%-бен салыстырғанда жоғары. 2018 жылы жүргізілген {{Iw|ComRes||en|Savanta}} сауалнамасы 18 бен 24 жас аралығындағы әрбір екі адамның біреуінен сәл астамы христиандармен және христиандықпен араласудың оң тәжірибесі болғанын хабарлағанын көрсетті. Дәл осы жас тобы өкілдерінің үштен екісі ешқашан шіркеуге бармаған; қалған үштен бірінің ішінде 20%-ы жылына бірнеше рет, ал 2%-ы аптасына бірнеше рет барады.

Христиандар қоғамға жаман әсер етеді деген тұжырыммен 18 бен 24 жас аралығындағы респонденттердің 12%-ы келіскен, ал жартысынан сәл астамы келіспеген. Салыстыру үшін, 25 пен 34 жас аралығындағы респонденттердің 14%-ы бұл тұжырыммен келіскен. Жалпы алғанда, британдықтардың 51%-ы бұл мәлімдемемен келіспесе, 10%-ы келіскен.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Post-millennial generation ‘more tolerant’ of Christianity|first=Harriet|last=Sherwood|url=https://www.theguardian.com/world/2018/jul/12/post-millennial-generation-uk-more-tolerant-of-christianity|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2018-07-12|access-date=2025-02-20|lang=en-GB|archive-date=2019-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917180119/https://www.theguardian.com/world/2018/jul/12/post-millennial-generation-uk-more-tolerant-of-christianity|url-status=live}}&lt;/ref&gt; {{Iw|Британдық ұлттық статистика басқармасы|Британдық ұлттық статистика басқармасының|en|Office for National Statistics}} мәліметтері бойынша, [[Англия]] мен [[Уэльс]]тегі 40 жасқа дейінгі адамдар өздерін христиан емес, көбіне [[Діни емес|діннен тыс]] деп есептейді.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Census data suggests UK faces ‘non-religious future’, say campaigners|first=Robert|last=Booth|url=https://www.theguardian.com/uk-news/2023/jan/30/census-data-england-wales-uk-non-religious-future-campaigners|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2023-01-30|access-date=2025-02-20|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* {{кітап|авторы=Howe N., Srauss W.|тақырыбы=The history of American future 1584 to 2069|lang=en|баспасы=Harper Perrenial|жылы=1997}}
* {{кітап|авторы=Howe N.|тақырыбы=The winter of history: An Interview with Neil Howe on «The fourth turning»|lang=en|баспасы=Lifecourse Associates|жылы=2009}}
* {{кітап|авторы=Шамис Е., Никонов Е.|тақырыбы=Теория поколений: Необыкновенный Икс|lang=ru|орны=М.|баспасы=Синергия|жылы=2016|isbn=978-5-4257-0254-8}}
* {{кітап|авторы=Mark McCrindle|тақырыбы=The ABC of XYZ: understanding the global generations|lang=en|орны=Sydney|баспасы=UNSW Press|жылы=2009|барлық беті=237|isbn=1-74223-035-0}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://bugin.kz/19230-z-buyny-damu-dgoly-kozqarasy-qundylyqtary-qanday «Z» буыны: Даму жолы, көзқарасы, құндылықтары қандай?] // Bugin.kz, 28 наурыз 2021
* [https://kipd.kz/article/urpaqtar-teoriyasy-z-buynnynh-zeyini Ұрпақтар теориясы: Z буынның зейіні] // Қазақстандық қоғамдық даму институты

[[Санат:Антропология]]
[[Санат:2000 жылдар]]
[[Санат:2010 жылдар]]
[[Санат:Мәдени буындар]]
[[Санат:1990 жылдар]]</text>
      <sha1>d9dryhcm1kcx1yimtmc1cm56e2xym5z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683810</id>
      <parentid>3683808</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T22:43:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мәдениеты */</comment>
      <origin>3683810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74718" sha1="8iizluui723wk965m2ipssg5rccwlrf" xml:space="preserve">[[Сурет:Génération Z.jpg|267x267px|нобай|Z буынының қыздары [[Бейнелеу өнері сарайы (Лилль)|Лилль бейнелеу өнері сарайы]]нда суретке түсіп, оларды жіберуде]]
'''Z буыны''' ({{lang-en|Generation Z}}),&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|title=Words We're Watching: 'Zoomer'|lang=en|website=[[Merriam-Webster]]|access-date=2024-12-27|archive-date=2024-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241227074200/https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|title=zoomer &amp;#124; Slang|lang=en-US|website=Dictionary.com|date=2020-01-16|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251203195747/https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|archive-date=2025-12-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;merriam-webster&quot;&gt;{{Cite web|title=ZOOMER Definition &amp; Meaning|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Zoomer|lang=en|website=[[Merriam-Webster]]|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-date=2026-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106041709/https://www.merriam-webster.com/dictionary/Zoomer}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/generation-z|lang=en|title=GENERATION Z definition in American English|archive-url=https://web.archive.org/web/20231017210453/https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/generation-z|archive-date=2023-10-17|url-status=live|access-date=2026-01-09|website=Collins Dictionary}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ [[Зумерлер|'''зумерлер''']] ({{lang-en|zoomers}})&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;merriam-webster&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.slanglang.net/zoomers/|title=Zoomers – What does the term actually mean?|lang=en-US|website=SlangNet|date=2020-01-21|access-date=2026-01-09|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611011635/https://www.slanglang.net/zoomers/|archive-date=2020-06-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/articles/2025/03/17/teoriya-pokoleniy|title=Теория поколений по годам: как отличить бумера, миллениала, зумера и Альфу|author=Мария Фролова|lang=ru|website=[[Лента.ру]]|date=2025-03-17|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251121070341/https://lenta.ru/articles/2025/03/17/teoriya-pokoleniy/|archive-date=2025-11-21}}&lt;/ref&gt; ретінде де белгілі — [[Уильям Штраус]] пен {{Iw|Нил Хоув|Нил Хоув|en|Neil Howe}} жасаған [[Буын]]дар теориясында, әртүрлі жіктеулер бойынша, шамамен [[1990 жж.|1990 жылдар]]дың ортасынан [[2010 жж.|2010 жылдар]]дың басына дейінгі аралықта туған адамдарға қатысты әлемде қолданылатын термин. Z буыны өкілдерінің көпшілігі — ересек буынның немесе [[Х буыны]] адамдарының балалары&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.signalvine.com/texting-best-practices/who-are-the-parents-of-gen-z-2|title=Who Are the Parents of Gen Z?|author=Belz, Ashley|date=2021-08-26|website=Signal Vine|access-date=2026-01-09|url-status=dead|archive-date=2022-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121000105/https://www.signalvine.com/texting-best-practices/who-are-the-parents-of-gen-z-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.audacy.com/podcast/working-with-gen-z-0d9dc/episodes/gen-y-vs-gen-z-understanding-similarities-differences-and-leadership-challenges-opportunities-1f6ff|title=Gen Y vs. Gen Z: Understanding Similarities|author=Nikhil and Adam Kingl|lang=en|website=Audacy.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519224546/https://www.audacy.com/podcast/working-with-gen-z-0d9dc/episodes/gen-y-vs-gen-z-understanding-similarities-differences-and-leadership-challenges-opportunities-1f6ff|archive-date=2023-05-19|url-status=dead|access-date=2026-01-09|date=2022-11-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2015/09/20/fashion/move-over-millennials-here-comes-generation-z.html|title=Move Over, Millennials, Here Comes Generation Z|author=Williams, Alex|lang=en|website=[[The New York Times]]|date=2015-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170130114225/https://www.nytimes.com/2015/09/20/fashion/move-over-millennials-here-comes-generation-z.html|archive-date=2017-01-30|url-status=live|access-date=2026-01-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|10=страницы1–6|авторы=Prensky, Marc|тақырыбы=Digital Natives, Digital Immigrants Part 1|язык=en|жылы=2001|сілтемесі=https://desarrollodocente.uc.cl/wp-content/uploads/2020/03/Digital_Natives_Digital_Inmigrants.pdf|басылымы=On the Horizon|тип=journal|томы=9|нөмірі=5|издательство=Emerald Publishing|doi=10.1108/10748120110424816|archive-date=2025-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20251118071417/https://desarrollodocente.uc.cl/wp-content/uploads/2020/03/Digital_Natives_Digital_Inmigrants.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|title=Поколение Z: что это такое, особенности, характерные черты, теория поколений|author=Эдуард Юсупов|lang=ru|website=[[Лента.ру]]|date=2023-11-29|access-date=2026-01-09|archive-date=2025-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250515150137/https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.calltouch.ru/blog/chto-takoe-pokolenie-z-i-chto-o-nem-nuzhno-znat-marketologam/|title=Что такое поколение Z, и что о нем нужно знать маркетологам|website=Calltouch.ru|author=Николай Большаков|lang=ru|date=2023-03-22|access-date=2026-01-09|archive-date=2025-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250916041821/https://www.calltouch.ru/blog/chto-takoe-pokolenie-z-i-chto-o-nem-nuzhno-znat-marketologam/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (туған жылдарының төменгі шекарасы 1995—1997, жоғарғы шекарасы 2009—2013).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.randstadusa.com/workforce360/managing-gen-y-z/|title=Managing Gen Y and Z in the workplace|lang=en|website=Randstad USA|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731235059/https://www.randstadusa.com/workforce360/managing-gen-y-z/|url-status=live|archive-date=2020-07-31|access-date=2016-06-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2017/09/has-the-smartphone-destroyed-a-generation/534198/|title=Have Smartphones Destroyed a Generation?|author=Jean M. Twenge|lang=en|website=[[The Atlantic]]|date=2017-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928035506/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2017/09/has-the-smartphone-destroyed-a-generation/534198/|archive-date=2017-09-28|url-status=live|access-date=2026-01-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.militarytimes.com/story/military/2016/07/31/post-millennial-military-what-expect-next-generation/87333254/|title=Post-millennial military: What to expect from the next generation|author=Lilley, Kevin|lang=en|website=Military Times|date=2016-07-31|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-date=2016-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019143544/http://www.militarytimes.com/story/military/2016/07/31/post-millennial-military-what-expect-next-generation/87333254/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://link.springer.com/article/10.1007/s10508-016-0798-z|тақырыбы=Sexual Inactivity During Young Adulthood Is More Common Among U.S. Millennials and iGen: Age, Period, and Cohort Effects on Having No Sexual Partners After Age 18|басылымы=[[Archives of Sexual Behavior|Arch Sex Behav]]|беттері=1—8|doi=10.1007/s10508-016-0798-z|язык=en|тип=journal|авторы=Twenge, Jean M.; Sherman, Ryne A.; Wells, Brooke E.|число=1|месяц=8|жылы=2016|archive-date=2017-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20171013145705/https://link.springer.com/article/10.1007/s10508-016-0798-z}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|title=What generation do I belong to? What are the birth year cutoffs?|lang=en|author=Jean M. Twenge|website=Dr. Jean Twenge|date=2023-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202546/https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|archive-date=2023-06-27|access-date=2023-06-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бұл буын — Интернет жаппай таралғаннан кейін дүниеге келген алғашқы буын,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/as-sa/98-311-x/98-311-x2011003_2-eng.cfm|title=Generations in Canada|lang=en|website=Statistics Canada|date=2018-07-23|access-date=2026-01-09|archive-date=2015-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150922235402/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/as-sa/98-311-x/98-311-x2011003_2-eng.cfm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; соның салдарынан Z буынының өкілдері «цифрлық аборигендер» және «Интернет буыны» деген атауларға ие болды.&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://muse.jhu.edu/article/586631|авторы=Anthony Turner|тақырыбы=Generation Z: Technology and Social Interest|жылы=2015|басылымы=The Journal of Individual Psychology|томы=71|нөмірі=2|беттері=103–113|issn=2332-0583|баспасы=University of Texas Press|archive-date=2022-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220901043041/https://muse.jhu.edu/article/586631|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі мен жас ауқымысы ==
[[Сурет:Generation_timeline.svg|нобай|Pew Research Center нұсқасы бойынша Батыс әлемі буындарының схемасы. Күлгін түспен Z буыны белгіленген{{Инфобокс/хронология|[[Y буыны]]|[[Альфа буыны]]}}]]
«Z буыны», «[[Y буыны|миллениалдар]]&lt;nowiki/&gt;» және т.б. терминдер — аналитикалық таңбалар ғана, буын шекаралары шартты болып келеді, ал демография, институттар мен мәдениеттегі айырмашылықтарға байланысты халықаралық деңгейде салыстыру жүргізу қиын.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division|тақырыбы=World Population Prospects 2024|жылы=2024|тілі=en|isbn=9789210031691}}&lt;/ref&gt; Осы буынның балама атаулары ретінде «post-Millennials», «iGen», «Homelanders», «Net Gen» нұсқалары ұсынылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2020/04/28/millennials-overtake-baby-boomers-as-americas-largest-generation/|title=Millennials overtake Baby Boomers as America’s largest generation|lang=en-US|first=Richard|last=Fry|website=Pew Research Center|date=2020-04-28|access-date=2025-10-28|archive-date=2025-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20251028153626/https://www.pewresearch.org/short-reads/2020/04/28/millennials-overtake-baby-boomers-as-americas-largest-generation/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/Business/gen-millennials-generation/story?id=16275187|title=After Gen X, Millennials, what should next generation be?|lang=en|first=A. B. C.|last=News|website=ABC News|access-date=2025-10-28|archive-date=2020-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028125342/https://abcnews.go.com/Business/gen-millennials-generation/story?id=16275187|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|title=Defining generations: Where Millennials end and Generation Z begins|lang=en-US|first=Michael|last=Dimock|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-10-28|archive-date=2023-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230702130150/https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Зерттеушілер мен танымал бұқаралық ақпарат құралдары Z буынын анықтау үшін туған жылдың басы ретінде 1990 жылдардың ортасы мен аяғын, аяқталатын жылы ретінде 2010 жылдардың басын пайдаланады. [[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі|Оксфорд сөздігі]] Z буынын 1990-жылдардың ортасынан 2010 жылдардың басына дейінгі аралықта дүниеге келген, «интернетті жақсы білетін» адамдардың тобы ретінде анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/definition/english/generation-z?q=generation+z|title=Generation Z|lang=en|website=Oxford Learner's Dictionary|publisher=[[Oxford University Press]]|access-date=2024-08-07|archive-date=2024-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240523120909/https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/definition/english/generation-z?q=generation+z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Кейбір дереккөздер нақты 1997–2010 жылдар аралығын көрсетеді, алайда бұл жылдар жиі дау тудырады немесе талқыланады.&lt;ref name=&quot;автосілтеме2&quot;&gt;''Юсупов, Эдуард.'' [https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/ Что такое поколение Z: особенности и характер «цифровых» детей] {{Wayback|url=https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|date=20250515150137}} // [[Лента.ру]], 29 ноября 2023&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Generation-Z|title=Gen Z {{!}} Years, Age Range, Meaning, &amp; Characteristics {{!}} Britannica|lang=en|website=www.britannica.com|date=2025-01-06|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250103124535/https://www.britannica.com/topic/Generation-Z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Канада статистика басқармасы Z буынының пайда болуын 1993 жыл деп анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theglobeandmail.com/news/national/education/canadian-university-report/the-genz-effect/article26898388/|title=The Generation Z effect|lang=en|website=The Globe and Mail|date=2015-10-22|archive-date=2020-05-29|access-date=2024-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200529201858/https://www.theglobeandmail.com/news/national/education/canadian-university-report/the-genz-effect/article26898388/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Пью зерттеу орталығы|Пью]] зерттеушілері ұрпақтар теориясы «нақты жіктеу емес, көптеген аналитикалық құралдардың бірі» екенін және «оларды қатаң әрі айқын шектеулер ретінде емес, бағдар ретінде қарастыру керектігін» баса айтады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/politics/2015/09/03/the-whys-and-hows-of-generations-research/|title=The Whys and Hows of Generations Research|lang=en-US|first=Abigail|last=Geiger|website=Pew Research Center|date=2015-09-03|access-date=2025-10-28|archive-date=2022-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20221231025902/https://www.pewresearch.org/politics/2015/09/03/the-whys-and-hows-of-generations-research/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Пью зерттеу орталығы]] жаңа технологиялық және әлеуметтік-экономикалық жетістіктер сияқты «әртүрлі қалыптасу тәжірибесіне» сүйене отырып, 1997 жылды Z буынының басталған жылы ретінде анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|title=Defining generations: Where Millennials end and Generation Z begins|lang=en-US|first=Michael|last=Dimock|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-06|archive-date=2023-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230702130150/https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Қаржылық қызмет көрсету индустриясын қамтитын {{Iw|American Banker||en|American Banker}} күнделікті іскерлік газеті: «Z буынының жас ауқымы әлі де талқылау тақырыбы болып қалғанымен, Z буыны шамамен 1993–1995 жылдар аралығында туған адамдардан басталады деген кең консенсус бар» деп хабарлайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.americanbanker.com/payments/slideshow/data-the-anti-millennial-habits-of-gen-z|title=Data: The anti-millennial habits of Gen Z|lang=en|website=American Banker|date=2017-10-25|archive-date=2024-12-08|access-date=2024-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208145146/https://www.americanbanker.com/payments/slideshow/data-the-anti-millennial-habits-of-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сан-Диего қаласындағы Калифорния штатының университеті|Сан-Диего штаты университеті]]нің психология профессоры {{Iw|Джин Твенге|3=en|4=Jean Twenge}} бұл буынның туған жылдарын 1995–2010 деп көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|title=What generation do I belong to? What are the birth year cutoffs?|lang=en-US|last=Writter_01|website=Dr. Jean Twenge|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202546/https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|archive-date=2023-06-27|access-date=2023-06-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[McKinsey &amp; Company]] халықаралық америкалық [[Консультация беру|консалтингтік]] компаниясы шамамен 1995 жылдан 2010 жылға дейін дүниеге келген Z буынының өкілдерін ерте жастан бастап Интернеттің, әлеуметтік желілер мен технологиялардың әсеріне ұшыраған «цифрлық аборигендер» деп атайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mckinsey.com/industries/consumer-packaged-goods/our-insights/true-gen-generation-z-and-its-implications-for-companies|title=The &quot;True Generation&quot;: Generation Z and its impact on companies|lang=en|author=Tracy Francis; Fernanda Hofel.|website=McKinsey &amp; Company|date=2018-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220807191749/https://www.mckinsey.com/industries/consumer-packaged-goods/our-insights/true-gen-generation-z-and-its-implications-for-companies|archive-date=2022-08-07|access-date=2024-08-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Жалпы белгілері ==
Z буынының өкілдері заманауи технологияларды, [[Планшет компьютер|планшеттер]]ді, [[смартфон]]дарды және 3D-шындықты жиі белсенді пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=The Minecraft Generation|first=Clive|last=Thompson|url=https://www.nytimes.com/2016/04/17/magazine/the-minecraft-generation.html?_r=1|website=The New York Times|id=0362-4331|date=2016-04-14|access-date=2025-05-14|lang=en-US|archive-date=2025-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250619192805/https://www.nytimes.com/2016/04/17/magazine/the-minecraft-generation.html?_r=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олардың саналы жасында интернетке және кез келген сипаттағы ақпаратқа қол жеткізу мүмкіндігі бұрынғыдай үй компьютерімен ғана шектелмейді, қайта портативті және «қалта» құрылғыларының арқасында толық деңгейде қолжетімді. Жиі «Z буыны» термині «[[цифрлық адам]]&lt;nowiki/&gt;» терминінің синонимі ретінде қарастырылады.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Children of the tech revolution|first=Lucinda|last=Schmidt|author-link=|url=http://www.smh.com.au/news/parenting/children-of-the-tech-revolution/2008/07/15/1215887601694.html|publisher=Sydney Morning Herald|access-date=2011-09-05|archive-date=2011-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20110831124910/http://www.smh.com.au/news/parenting/children-of-the-tech-revolution/2008/07/15/1215887601694.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олар цифрлық сауаттылықтың жоғары деңгейімен, әлеуметтік медиа арқылы өзін-өзі көрсетуге бейімділігімен ерекшеленеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://synergy.ru/akademiya/upravlenie/pokolenie_zet_ili_zumeryi_kak_s_nimi_pravilno_obshhatsya_i_rabotat|title=Поколение Z (зет): что это и кто такие зумеры, чем отличаются от других поколений {{!}} Университет СИНЕРГИЯ|website=synergy.ru|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20250124102147/https://synergy.ru/akademiya/upravlenie/pokolenie_zet_ili_zumeryi_kak_s_nimi_pravilno_obshhatsya_i_rabotat|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Цифрландыру Z буыны қызметінің барлық салаларына әсер етеді: олар интернетте сөйлесуді, қашықтан жұмыс істеу мен оқуды жөн көреді, сондай-ақ тауарлар мен қызметтерді онлайн және [[маркетплейс]]терден сатып алады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Зумерлер виртуалды және нақты әлемді бөліп жармайды — интернет олар үшін нақты өмірдің ажырамас бөлігі болып табылады. Жаңалықтарды негізінен теледидардан алатын аға буындардан айырмашылығы, Z буыны ақпаратты[қандай?] негізінен әлеуметтік желілерден алады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/gen-z-changes-political-divides-2019-7|title=America's teenagers skew a lot more conservative than most people realize, and they get most of their news from Instagram|first=Kate Taylor, Business|last=Insider|website=www.businessinsider.com|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250301162525/https://www.businessinsider.com/gen-z-changes-political-divides-2019-7|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Зумерлер ({{lang-en|zoomer}}) — имиджбордтарда Z буынының өкілдерін белгілеу үшін қолданылатын бейресми термин.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|title=Is Zoomer The Real Name For Gen Z?|lang=en-US|website=Dictionary.com|date=2020-01-16|access-date=2025-01-06|archive-date=2021-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126150616/https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ол [[бэби-бумерлер буыны]]н білдіретін boomer қысқартуы мен «Z» әрпін біріктіреді. Терминнің танымалдылығы 2018 жылы [[4chan]]-дағы Z буынының жасөспірімдерін келемеждейтін интернет-мемде қолданылған кезде күрт өсті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/doomer-girl-meme-4chan-tumblr-wojak-history/605764/|title=The Misogynistic Joke That Became a Goth-Meme Fairy Tale|lang=en|first=Kaitlyn|last=Tiffany|website=The Atlantic|date=2020-02-03|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604012415/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/doomer-girl-meme-4chan-tumblr-wojak-history/605764/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.slanglang.net/zoomers/|title=ᐅ Zoomers – What does the term actually mean?|website=web.archive.org|date=2020-06-11|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611011635/https://www.slanglang.net/zoomers/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[Merriam-Webster]] мәліметтері бойынша, бұл терминнің ең көп қолданыла бастауы 2016 жылға сәйкес келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|title=Words We're Watching: 'Zoomer'|lang=en|website=www.merriam-webster.com|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20250110105049/https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеты ==
Z буыны [[Жастар субмәдениеті|жастар субмәдениеттері]]не бейім. Z буынының субмәдениеттеріне [[Аниме|анимеші]]лер, [[Альтушка|альт]], [[K-pop]], [[E-kids]], [[Готтар (субмәдениет)|готтар]], [[панк]]тер, [[Эмо (субмәдениет)|эмо]], [[Косплей|косплеерлер]] және басқалар жатады.&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennye-molodezhnye-subkultury-issledovanie-tsism|авторы=Чурилов Сергей Анатольевич, Лупин Максим Николаевич|тақырыбы=Современные молодежные субкультуры: исследование ЦИСМ|жылы=2024|басылымы=Обзор.НЦПТИ|нөмірі=1 (36)|беттері=6–23|issn=2411-0124|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114174838/https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennye-molodezhnye-subkultury-issledovanie-tsism|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://parus.kp.ru/content/chitat/emo-khipstery-vanilki/|title=Молодежные субкультуры с 90-х и по настоящее время|lang=ru|website=parus.kp.ru|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20250126154302/https://parus.kp.ru/content/chitat/emo-khipstery-vanilki/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rb.ru/story/all-about-subcultures/|title=Субкультуры и нишевые сообщества. Что учесть в маркетинговой стратегии для поколения TikTok|lang=ru|first=Елена|last=Лиханова|website=rb.ru|date=2022|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114101315/https://rb.ru/story/all-about-subcultures/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Зумерлер арасында өткенге деген сағыныш, яғни өздері ешқашан бастан өткермесе де, өмір оңайырақ әрі стрессіз болып көрінген уақыттарды аңсау сезімі кең таралған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|title=Modern nostalgia: Why do young people ache for a past they never lived?|lang=en-us|first=Ixone|last=Arana|website=EL PAÍS English|date=2023-10-14|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20250107145249/https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Мысалы, 2018 жылы «[[cottagecore]]&lt;nowiki/&gt;» атауын алған эстетиканың бар болғанына көптеген жылдар болды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://daily.jstor.org/cottagecore-debuted-2300-years-ago/|title=Cottagecore Debuted 2,300 Years Ago|lang=en-US|first=Catherine|last=Halley|website=JSTOR Daily|date=2020-11-11|access-date=2025-02-23|archive-date=2020-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205094328/https://daily.jstor.org/cottagecore-debuted-2300-years-ago/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ол Z буынының субмәдениетіне айналды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sourcingjournal.com/denim/denim-trends/gen-z-fashion-cottagecore-sustainability-edited-elfin-fairies-gigi-hadid-215061/|title=In Times of Crisis, Gen Z Embraces Escapist Fashion|lang=en-US|first=Angela|last=Velasquez|website=Sourcing Journal|date=2020-06-10|access-date=2025-02-23|archive-date=2021-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119123033/https://sourcingjournal.com/denim/denim-trends/gen-z-fashion-cottagecore-sustainability-edited-elfin-fairies-gigi-hadid-215061/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; әсіресе [[COVID-19 пандемиясы|COVID-19 таралуына қарсы енгізілген жаппай карантиндерден кейін әртүрлі әлеуметтік желілерде қатты белең]] алды. Ностальгиялық көңіл-күй COVID пандемиясы кезінде және одан кейін күшейе түсті.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Why is 'cottagecore' booming? Because being outside is now the ultimate taboo|first=Amelia|last=Hall|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/apr/15/why-is-cottagecore-booming-because-being-outside-is-now-the-ultimate-taboo|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2020-04-15|access-date=2025-01-06|lang=en-GB|archive-date=2022-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220318160644/https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/apr/15/why-is-cottagecore-booming-because-being-outside-is-now-the-ultimate-taboo|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ностальгия әдетте егде жастағы адамдармен байланыстырылғанымен, қазір бұл үрдіс 2010–2020 жылдары кәмелеттік жасқа толғандар арасында жиі кездеседі. Қазіргі өмір шындығына бейімделуде қиындықтарға тап болған [[Y буыны|миллениалдар]] мен Z буыны.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|title=Modern nostalgia: Why do young people ache for a past they never lived?|lang=en-us|first=Ixone|last=Arana|website=EL PAÍS English|date=2023-10-14|access-date=2025-02-23|archive-date=2025-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250317080424/https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Z буынының өкілдері бәрінен бұрын [[2000 жылғы мәселе|Y2K]] дәуірін және әсіресе сол кезеңге негізделген [[Y2K (эстетика)|Y2K эстетикасы]]н қатты сағынады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/worklife/article/20231215-nostalgia-marketing-is-powerful-nowstalgia-might-be-even-more-compelling|title=Nostalgia marketing is powerful. 'Nowstalgia' might be even more compelling.|lang=en-GB|website=www.bbc.com|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106173210/https://www.bbc.com/worklife/article/20231215-nostalgia-marketing-is-powerful-nowstalgia-might-be-even-more-compelling|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cossa.ru/news/300419/|title=Эстетика поколения Z: самые популярные субкультуры на YouTube|lang=ru|website=Cossa.ru - информационный портал о маркетинге и коммуникациях в цифровой среде.|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200949/https://www.cossa.ru/news/300419/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2000 жылдардағы жедел өзгерістер [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|11 қыркүйектегі террорлық актілер]]ден, [[Ауғанстандағы соғыс (2001—2021)|терроризмге қарсы соғыс]]тан және [[iPod]] пен [[iPhone]] сияқты технологиялардың [[Технологиялық сингулярлық|қарқынды дамуы]]нан туындаған болатын.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/12/29/us/y2k-nostalgia-millennium-style-angst-cec/index.html|title=Y2K aesthetics are so hot right now – and so is the era’s existential dread|lang=en|first=A. J.|last=Willingham|website=CNN|date=2022-12-29|access-date=2024-11-02|archive-date=2024-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241227142741/https://www.cnn.com/2022/12/29/us/y2k-nostalgia-millennium-style-angst-cec/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Нөлдік жылдардың сәні, макияжы, шаш үлгілері мен аксессуарлары [[YouTube]], [[TikTok]] және басқа да платформаларда Z буыны үшін жаппай трендке айналды. Бұған [[Интернет-мем|ирониялық мем]]дерге деген құштарлық пен 2000-жылдардағы поп-мәдениетті аңсау да жатады.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cossa.ru/news/300419/|title=Эстетика поколения Z: самые популярные субкультуры на YouTube|lang=ru|website=Cossa.ru - информационный портал о маркетинге и коммуникациях в цифровой среде.|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200949/https://www.cossa.ru/news/300419/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

TikTok Z буыны арасында өте танымал, олар ойын-сауық әрі білім беру контентін бейне форматында тұтынуды жөн көреді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vc.ru/u/607046-nostra-reels-digital/219210-chto-populyarnost-tiktok-govorit-o-pokolenii-z|title=Что популярность TikTok говорит о поколении Z — Nostra Reels &amp; Digital на vc.ru|lang=en|first=Nostra Reels &amp;|last=Digital|website=vc.ru|date=2021-03-11|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200947/https://vc.ru/u/607046-nostra-reels-digital/219210-chto-populyarnost-tiktok-govorit-o-pokolenii-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бүкіл әлем бойынша Z буыны өкілдерінің 81%-ы қызықты немесе ойын-сауық контентін іздеу үшін TikTok-ты пайдаланады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://jobera.com/gen-z-statistics/|title=30+ Gen Z Statistics, Characteristics &amp; Trends [2024]|lang=en-US|first=Manisha|last=Saini|date=2024-06-05|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221441/https://jobera.com/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
Бүкіл әлем бойынша Z буыны, әдетте, дамыған елдерде де, дамушы елдерде де бастауыш біліммен қамтудың жоғары деңгейіне ие.&lt;ref name=&quot;автосілтеме1&quot;&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|авторы=Carol M. Worthman, Kathy Trang|тақырыбы=Dynamics of body time, social time and life history at adolescence|жылы=2018-02-01|басылымы=Nature|томы=554|беттері=451–457|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature25750|archive-date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20241223045144/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Дамушы елдердегі бастауыш мектептердегі оқушылар саны 20-ғасырдың ортасынан бастап тұрақты түрде өсті. 1990 жылдар мен 2000 жылдарға қарай бастауыш біліммен қамту көрсеткіштері 100%-ға жақындады.&lt;ref name=&quot;автосілтеме12&quot;&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|авторы=Carol M. Worthman, Kathy Trang|тақырыбы=Dynamics of body time, social time and life history at adolescence|жылы=2018-02-01|басылымы=Nature|томы=554|беттері=451–457|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature25750|archive-date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20241223045144/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жаратылыстану ғылымдары саласында ең жақсы нәтижелерді Сингапур, [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]], [[Жапония]], [[Ресей]] және [[Гонконг]] көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/20161129-french-students-rank-last-europe-eu-maths-science-timss-study|title=French students rank last in EU for maths, study finds|lang=en|website=France 24|date=2016-11-29|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108130227/https://www.france24.com/en/20161129-french-students-rank-last-europe-eu-maths-science-timss-study|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2024 жылға қарай дүние жүзіндегі көптеген оқу орындары оқушылардың сабаққа жақсырақ зейін қоюына көмектесу үшін сыныпта ұялы телефондарды пайдалануға тыйым салу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cbc.ca/news/canada/cellphone-bans-schools-world-1.7304816|title=There are cellphone bans in schools around the world. Do any of them work?|archive-date=2025-01-25|access-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125204402/https://www.cbc.ca/news/canada/cellphone-bans-schools-world-1.7304816|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Әлеуметтанушылар Z буыны үшін білім берудегі жаһандық үрдіс ретінде қысқа аудио және бейне хабарламалар, мақалалар мен бейнероликтер форматындағы жылдам әрі ықшамдалған курстар, сондай-ақ өзін-өзі тәрбиелеумен айналысу тиімдірек екенін атап өтеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://trends.rbc.ru/trends/education/5ef1ddbc9a794733b37dcfff|title=Что такое поколение Z и как оно видит свое образование|lang=ru|website=РБК Тренды|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240726193912/https://trends.rbc.ru/trends/education/5ef1ddbc9a794733b37dcfff|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[McKinsey &amp; Company|McKinsey]] әлеуметтанулық сауалнамасына сәйкес, дараландыруға негізделген онлайн оқыту олар үшін мектеп бағдарламасын меңгеруде таптырмас құралға айналып келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hightech.plus/2020/04/23/obrazovanie-pokoleniya-z-kak-uchit-detei-virosshih-s-gadzhetom-vmesto-pogremushki|title=Образование поколения Z: как учить детей, выросших с гаджетом вместо погремушки|lang=ru|website=Хайтек+|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202222350/https://hightech.plus/2020/04/23/obrazovanie-pokoleniya-z-kak-uchit-detei-virosshih-s-gadzhetom-vmesto-pogremushki|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Демографиясы ==
Z буыны қазіргі уақытта Жер бетіндегі ең көп адам саны бар буын болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nypost.com/2020/01/25/generation-z-is-bigger-than-millennials-and-theyre-out-to-change-the-world/|title=Generation Z is bigger than millennials — and they’re out to change the world|lang=en-US|first=Eric|last=Spitznagel|date=2020-01-25|access-date=2025-02-23|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203075848/https://nypost.com/2020/01/25/generation-z-is-bigger-than-millennials-and-theyre-out-to-change-the-world/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның [[Bloomberg]] жүргізген деректер талдауы көрсеткендей, 2019 жылы Z буынының өкілдері 7,7 миллиард Жер тұрғынының 2,47 миллиардын құрап, саны 2,43 миллиард болған миллениалдардан асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Gen Z Is Set to Outnumber Millennials Within a Year|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-08-20/gen-z-to-outnumber-millennials-within-a-year-demographic-trends|website=Bloomberg.com|access-date=2025-02-23|lang=en|archive-date=2021-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210907135420/https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-08-20/gen-z-to-outnumber-millennials-within-a-year-demographic-trends|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://europeansting.com/2018/08/27/generation-z-will-outnumber-millennials-by-2019/|title=The European Sting is Your democratic, independent and top quality political newspaper specialized in European Union News. Unique Features: iSting &amp; Harry StingThe European Sting - Critical News &amp; Insights on European Politics, Economy, Foreign Affairs, Business &amp; Technology - europeansting.comGeneration Z will outnumber Millennials by 2019|lang=en-US|website=The European Sting - Critical News &amp; Insights on European Politics, Economy, Foreign Affairs, Business &amp; Technology - europeansting.com|date=2018-08-27|access-date=2025-02-23|archive-date=2021-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210831234538/https://europeansting.com/2018/08/27/generation-z-will-outnumber-millennials-by-2019/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2024 жылға арналған бағалаулар бойынша, Z буынының жаһандық халқы шамамен 2 миллиард адамды құрайды,&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://media.market.us/gen-z-statistics/|title=Gen Z Statistics 2024 By Natives, Age, Population|lang=en-US|first=Samruddhi|last=Yardi|website=Market.us Media|date=2024-04-04|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221442/https://media.market.us/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; бұл планета халқының шамамен 27%-ы.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Көптеген елдерде олар жалпы тұрғындар санының 25%-ынан 30%-ына дейінгі аралықты құрайды.&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite web|url=https://media.market.us/gen-z-statistics/|title=Gen Z Statistics 2024 By Natives, Age, Population|lang=en-US|first=Samruddhi|last=Yardi|website=Market.us Media|date=2024-04-04|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221442/https://media.market.us/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Z буыны өкілдерінің 48%-ы нәсілдік және этникалық азшылықтарға жатады.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 2017 жылы [[Африка]]да тұратын 1,2 миллиард адамның 60%-ы 25 жастан кіші болған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mo.ibrahim.foundation/news/2017/africas-growing-youthful-population-reflections-continent-tipping-point|title=Africa’s growing youthful population: reflections on a continent at a tipping point {{!}} Mo Ibrahim Foundation|lang=en|website=mo.ibrahim.foundation|access-date=2025-05-05|archive-date=2025-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20250505034459/https://mo.ibrahim.foundation/news/2017/africas-growing-youthful-population-reflections-continent-tipping-point|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылы [[Ұлыбритания]]ның шамамен 66,8 миллион тұрғынының ішінде шамамен 12,6 миллион адам Z буынына жатады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.statista.com/statistics/528577/uk-population-by-generation/|title=Population of the United Kingdom from 1990 to 2023, by generation|archive-date=2021-09-01|access-date=2025-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210901005327/https://www.statista.com/statistics/528577/uk-population-by-generation/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Әлеуметтік желілердегі ықпалды адамдардың үштен бірінен астамы Z буынына жатады.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Саяси көзқарастары ==
Дамыған демократиялық елдерде жастардың институттарға, соның ішінде өз үкіметіне деген сенімі алдыңғы ұрпақтардың сенімімен салыстырғанда төмендеді. Сауалнама мәліметтері бойынша, бұл буынның өкілдері тұтастай алғанда көбіне солшыл саяси көзқарастарды ұстанады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|title=Generation Z Looks a Lot Like Millennials on Key Social and Political Issues|lang=en-US|first=Kim Parker, Nikki Graf and Ruth|last=Igielnik|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-06|archive-date=2022-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108011732/https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Саясатпен белсенді айналысатын Z буынының өкілдері өздерінің әлеуметтік-саяси көзқарастарымен сәйкес келмейтін компаниялардан тауар сатып алудан немесе оларда жұмыс істеуден бас тартады және [[Интернет белсенділігі|интернет]] [[Интернет белсенділігі|белсенділігі]]ді қолданады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/worklife/article/20220803-gen-z-how-young-people-are-changing-activism|title=Gen Z: How young people are changing activism|lang=en-GB|website=www.bbc.com|access-date=2025-01-10|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203075814/https://www.bbc.com/worklife/article/20220803-gen-z-how-young-people-are-changing-activism|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Сондықтан әлеуметтік желілерде белсенділікті сақтап тұру, дауыс беруі жастарға тәуелді саясаткерлер мен саяси партиялар үшін өте маңызды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/06/10/europe-young-voters-flocked-hard-right-elections/|title=How Europe's young voters flocked to the hard-Right|website=web.archive.org|date=2024-06-14|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240614051041/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/06/10/europe-young-voters-flocked-hard-right-elections/|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

2010 жылдардың аяғында Z буыны жиі [[ЛГБТ]] құқықтары, [[Елдер бойынша қару туралы заңдарға шолу|қаруды бақылау]], [[Гендерлік теңсіздік|гендерлік теңдік]] және [[Аборт|түсік жасату]]ға қол жеткізу сияқты әлеуметтік мәселелерді қолдайтын прогрессивті топ ретінде сипатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|title=Generation Z Looks a Lot Like Millennials on Key Social and Political Issues|lang=en-US|first=Kim Parker, Nikki Graf and Ruth|last=Igielnik|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-28|archive-date=2022-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108011732/https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Қазақстанда ===
Қазақстандағы Z буынын зерттеу нәтижелері қалыптасқан саяси институттарға деген күмәнмен қатар, саясатқа деген қызығушылықтың да артып келе жатқанын көрсетеді. Зерттеу барысында алынған мәліметтерге сәйкес (атап айтқанда, [[Алматы]] жастары арасында), жастардың саяси белсенділігі көбінесе таңдамалы сипатқа ие және дәстүрлі партиялар немесе мемлекеттік құрылымдар шеңберінен тыс жүзеге асырылады.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{мақала|авторы=Zhengisbek Tolen, Aigerim Alisherova, Arman Khalbekov, Essenzhol Aliyarov, Marhabbat Nurov|тақырыбы=Generation Z and political culture amid reforms in Kazakhstan: a case study of Almaty|сілтемесі=https://doi.org/10.3389/fpos.2026.1714305|басылымы=Frontiers in Political Science|жылы=2026|айы=04|күні=17|томы=8|doi=10.3389/fpos.2026.1714305|lang=en}}&lt;/ref&gt; Әлеуметтік желілер мен басқа да цифрлық платформалар саяси пікірталастар мен азаматтық қатысудың маңызды алаңына айналды.&lt;ref&gt;{{мақала|авторы=Кеңесов Ә. Б.|тақырыбы=&quot;Z&quot; БУЫНЫ: ӘЛЕУМЕТТІК ЖЕЛІЛЕРДІҢ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЖАСТАРДЫҢ БҰҚАРАЛЫҚ САНАСЫНА АҚПАРАТТЫҚ-ИДЕОЛОГИЯЛЫҚ ӘСЕРІН ТАЛДАУ АРҚЫЛЫ САЯСИ ҚАТЫСУ ДИНАМИКАСЫ|сілтемесі=https://qra-centre.kz/kz/meropriyatie/z-buyny-leumettik-zhelilerdi-azastanday-zhastardy-baraly-sanasyna-paratty-ideologiyaly-serin-taldau-aryly-sayasi-atysu-dinamikasy|басылымы=Questioning Regional Affairs Centre|жылы=2026|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

Жас қазақстандықтардың саяси көзқарастары біртекті емес. Сауалнамалар жастар арасында үкімет пен Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевты]] айтарлықтай қолдаумен қатар,&lt;ref&gt;{{Cite web|title=29 жасқа дейінгі жастардың 90%-ті Президентке сенім білдіреді - әлеуметтанулық зерттеу|url=https://egemen.kz/news/article394280-29-dgasqa-deyingi-dgastardynh-90-ti-prezidentke-senim-bildiredi-aleumettanulyq-z|author=Қырмызы Жұмағалиқызы|website=[[Егемен Қазақстан]]|date=2025-09-02|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Азаматтардың басым көпшілігі Президентке сенім білдіреді|url=https://egemen.kz/news/azamattardyn-basym-kopshiligi-prezidentke-senim-bildiredi|author=Динара Жақсыбайқызы|website=[[Егемен Қазақстан]]|date=2026-08-10|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt; саяси институттардың тиімділігі мен жауаптылығына күмәнмен қарау бар екенін көрсетеді.&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt; Саяси көңіл-күйге экономикалық факторлар да әсер етеді. [[Инфляция]] мен бағаның өсуіне байланысты наразылықтарға қатысуға дайын жастардың үлесі 2021 жылғы 20,7%-дан 2025 жылы 28,2%-ға долы өсті. Бұл ретте зерттеушілер экономикалық наразылықты сыбайлас жемқорлық, теңсіздік және биліктің қоғамның сұраныстарына жеткіліксіз реакциясы туралы кеңірек алаңдаушылықпен байланыстырады.&lt;ref&gt;{{мақала|авторы=Alua Zholdybalina, Chu Young-min, Saltanat Yermakhanova, Sagynysh Akhantayeva|тақырыбы=Determinants of Youth Protest Potential in Kazakhstan, 2021-2025: Evidence from Survey Data|сілтемесі=https://jsser.org|басылымы=Journal of Social Studies Education Research|жылы=2026|томы=17|нөмірі=1|беттері=332-357|lang=en}}&lt;/ref&gt;

Онлайн-платформалар жас қазақстандықтардың саяси күн тәртібімен өзара іс-қимыл жасау тәсілдерін де өзгертті. Олар ақпарат алмасуға, қоғамдық мәселелерді талқылауға және дәстүрлі саяси институттардан тыс жерде азаматтық ұстанымды білдіруге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, зерттеушілер интернеттегі өзін-өзі көрсетуге шектеулер мен мемлекеттік институттарға деген сенімсіздік мұндай цифрлық белсенділіктің тұрақты саяси қатысуға айналуына кедергі келтіретінін атап өтеді.&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;

=== Әлемде ===
Z буыны әлемдік саясатта елеулі рөл атқарады. Соңғы жылдары оның барған сайын көп өкілдері саясатқа қызығушылық танытып, қоғамның әртүрлі институттарының қызметінде маңызды рөл атқара бастады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://emag.iis.ru/arc/infosoc/emag.nsf/BPA/ada9ce4f48bc636e44257f7d0041bd2a|title=Чижов Д. В.: Анализ механизмов влияния на полическое поведение поколения &quot;Z&quot;|website=emag.iis.ru|access-date=2025-01-28|archive-date=2023-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230724104934/http://emag.iis.ru/arc/infosoc/emag.nsf/BPA/ada9ce4f48bc636e44257f7d0041bd2a|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бұл буынның саяси көзқарастары жынысына байланысты өзгереді. Осы буынның америкалық әйелдері солшыл идеяларға бейім келеді, репродуктивті құқықтарды, [[Климаттың өзгеруі|климаттың өзгеру]] салдарын жұмсартуды және [[феминизм]]ді қолдайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/gen-z-gender-gap-young-men-women-dont-agree-politics-2024-1|title=Gen Z's gender divide is huge — and unexpected|lang=en-US|first=Daniel|last=Cox|website=Business Insider|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250128081609/https://www.businessinsider.com/gen-z-gender-gap-young-men-women-dont-agree-politics-2024-1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ер адамдар, керісінше, [[Консерватизм|консервативті]] идеологияға көбірек иек артады, бұл әсіресе трансгендерлердің құқықтары, саяси дұрыстық, [[экономикалық саясат]], [[Бас тарту мәдениеті|жоққа шығару мәдениеті]] және дәстүрлі гендерлік рөлдер туралы сұрақтарға жауап беру кезінде байқалады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://time.com/6963752/great-global-gender-divide/|title=The Global Gender Divide We Really Should Be Talking About|lang=en|first=Richard V.|last=Reeves|website=TIME|date=2024-04-06|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20250131161258/https://time.com/6963752/great-global-gender-divide/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Діни көзқарастары ==
Соңғы 10 жылда әлемнің әртүрлі елдерінде жүргізілген көптеген сауалнамалар жастардың дінге деген қызығушылығының біртіндеп төмендеуін айғақтайды. Пью зерттеу орталығы 2018 жылы 40 жастан кіші адамдар орташа есеппен өздерін діндар деп әлдеқайда сирек санайды және [[Рәсім|діни рәсімдер]]ді сирегірек орындайды деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/religion/2018/06/13/young-adults-around-the-world-are-less-religious-by-several-measures/|title=2. Young adults around the world are less religious by several measures|lang=en-US|first=Travis|last=Mitchell|website=Pew Research Center|date=2018-06-13|access-date=2025-03-06|archive-date=2025-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20251225031817/https://www.pewresearch.org/religion/2018/06/13/young-adults-around-the-world-are-less-religious-by-several-measures/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Қазақстанда ===
Қазақстандағы Z буыны өкілдерінің арасында діни өзін-өзі сәйкестендіру кең таралған. Сауалнама нәтижелері бойынша жастардың шамамен 85–90%-ы өздерін қандай да бір дінге жатқызады. Мәселен, Фридрих Эберт атындағы қордың 2020 жылы 1000 жас арасында жүргізген әлеуметтік зерттеуі барысында респонденттердің 63,9%-ы өздерін [[мұсылман]], 23,6%-ы [[православиелік христиан]] деп атаса, 10,2%-ы ешқандай дінді ұстанбайтынын көрсеткен. Бұл ретте, сауалнамаға қатысқандардың 55,1%-ы өздерін сенушілер қатарына жатқызғанымен, діни өмірге араласпайтынын атап өткен; тек 14,8%-ы ғана діни рәсімдерді үнемі орындайды. Зерттеу сонымен қатар этникалық тиесілілік пен тұрғылықты жерге байланысты айырмашылықтарды да анықтады: [[қазақтар]] мен ауыл жастары арасындағы діндарлық деңгейі [[орыстар]] мен қала жастарына қарағанда жоғары болып шықты.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Глазами социологов: религия не играет центральной роли в жизни молодых казахстанцев|url=https://web.archive.org/web/20220701000000*/qmonitor.kz/society/3092|author=Светлана Борисова|website=QMonitor|date=2021-11-30|lang=ru|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Жас «діншілдердің» мемлекеттің дамуына ықпалы қандай?|url=https://halyqline.kz/masele/zhas-dinshilderding-memleketting-damwyna-yqpaly-qandaj/|author=Айнұр Үмбетова|website=Halyqline.kz|date=2025-07-03|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;

Зерттеулер көрсеткендей, жастар арасындағы дінге деген көзқарас әртүрлі: діни дәстүрлерді қатаң ұстанудан бастап, неғұрлым жеке сенімдер мен тәжірибелерді қалыптастыруға дейін өзгереді.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://24.kz/ru/news/social/730575-kazakhstanskaya-molodezh-stremitsya-k-dukhovnosti|title=Казахстанская молодежь стремится к духовности|date=2025-09-18|website=[[24KZ]]|lang=ru|publisher=[[Хабар (агенттік)|Хабар]]}}&lt;/ref&gt; [[TikTok]], [[YouTube]] және [[Telegram]] сияқты [[әлеуметтік желілер]] мен платформалар да діни ілімдерді тарату мен осы тақырып төңірегінде пікірталастар жүргізудің өзіндік алаңына айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Молодежь и религия в цифровую эпоху. Реалии Казахстана|url=https://newtimes.kz/obshchestvo/209668-molodezh-i-religiia-v-tsifrovuiu-epokhu-realii-kazakhstana|author=Далиль Гайфуллин|website=NewTimes.kz|date=2025-08-29|lang=ru|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;

Дін жастардың өмірінде басқа да басымдықтармен қатар орын алады. Мәселен, сауалнамалардың біріне сәйкес, респонденттердің 96,2%-ы бірінші орынға отбасын, 79%-ы білімді, ал 66,7%-ы жеке бостандықты қояды; сонымен бірге, сұралғандардың 46,7%-ы дінді өз өмірінің маңызды бөлігі деп есептейді.&lt;ref name=&quot;Niyazgulova2026&quot;&gt;{{мақала|авторы=Ниязгулова А., Муханбет А., Абдулина Н., Танабаева А.|тақырыбы=Values transformation of Kazakhstani Youth in the Digital Age|басылым=Procedia Computer Science|орны=Амстердам|баспасы=Elsevier / ScienceDirect|жыл=2026|томы=280|беттері=1066–1067|тілі=en|сілтемесі=https://pdf.sciencedirectassets.com/280203/1-s2.0-S1877050926X20063/1-s2.0-S1877050926011506/main.pdf?X-Amz-Security-Token=IQoJb3JpZ2luX2VjEG4aCXVzLWVhc3QtMSJHMEUCIQDuX59UtRGFVjQ%2BAtNvNEhntAkgb3A9A%2FPK6TOxLwIP0wIgRF%2FFWZtdDqXk5vqy3PtL8SwIk6z%2BunVZOn6HIYrwqFkqsgUINhAFGgwwNTkwMDM1NDY4NjUiDDnuA23Q3nD5rCS%2B0iqPBY433%2FK9oxAEWm19FTF5%2FLSgG5D2DGN5EWu0cawYv9S%2Bz5RZRww%2BySunAsLrF2gRNXiIdX0JsIyTc3CJIm%2FD%2BCgabuUSiqmzM7ZR4fMkj%2Fi9Hf60V%2FE45gz2DdPxj5uHJUfQF85yxkW%2BwOkAs7etnfn%2BA4%2BDaPFSrM4JP25hS6%2BvQmk200a5pIclhyEvWPbhmSL4zvQNLtSHv4kPXursPVhNGmHc8FOJPcj2wiS%2BanJIvbCuvpLIgyDT2w%2FKGvQhBlGRNjqZ60Wu8ZyQOxZGd3T3kt9RzqGmzLSRN%2B8RFRvHKQKka91oct73TREbKCQd8K0JUYp2PUw2ntzOA4QLwDmtXQUqc7QdtUnMliVomh%2F9cPHhYA5FeoWQ7LiaCZzuCo1YJoSFAd7%2Bch0bicvMqExmCCOj2RFJcNqxsG3g6i0rBFqRmMGizEFFoX9RwBX9cKApkLRVZV%2F%2BU%2BxIFVp3Jora59tnsvfP8qlUmq5m54OBkj1pb5iX90MFD7tCIW88NhuPlsiU9jlb7%2Bwv7UDyMYZ3aSGP7vcRKtEDhR%2Fl%2BV9TnpQEEQZ37mRrFKa5ajWyPBXHQ78bG9gkLtqo8QYR2UNTMwJfPOZHLlZteprjT3UPoobPnuWuj5j1lxDgwRcJIwy3hJq%2BO54DcUdenrbzXmdD3Li%2BBrX9ISWmM9yaGaSr7gCAP37%2Fen%2Fm2dBRTVLF20zI75UqJslyM3TnYCDMf6093Hc66JoaIFTooeABb0k0TypEED%2BfT70wppO7cKiM50MuHW%2BM5qq92XOkFsbg0k74Jv2or5SGTCdeZlOT6B%2BjyQkL9dcjN5sZTz1Mqt60GX5TfbEWVcQdA1qjv7pCOaQi4BUqKGjiMIKB2F5cU5Ywgo%2Fa1gY6sQEAo%2BgwU7DFKzsL1Wsx7Os5QzjImmQeQ3s%2BWo6hzbzTOqXbIrjuQZ0sYWvATYkh6EzPdjmXUTAG36v3VEXnImeYeW6CO9h4wIGCBNZQYAm6HrxEhGTftwObXIDZ8lAFJ1bCE20mtTZOkXnz53khcm%2FDxct%2B1sPZPnkCV3eFKDxPnqV5PHYJPGz7QrhQbPnvIZHtRkLRXkbYUToj%2Fkm2wQ3pw2gco%2FoRtL2wEAsHjKFP8hg%3D&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Date=20261019T213830Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=299&amp;X-Amz-Credential=ASIAQ3PHCVTYV3FTPE7B%2F20261019%2Fus-east-1%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Signature=8719ddbec3396129209b1758f7fb18924534dee236fc234897d993c52fcebbf0&amp;hash=610fa48924ba26935057355694c726dddd0a0951bf6aa748356797a5341f689d&amp;host=68042c943591013ac2b2430a89b270f6af2c76d8dfd086a07176afe7c76c2c61&amp;pii=S1877050926011506&amp;tid=spdf-4e5b1a49-98ce-4538-bb6a-94c2aaabbee1&amp;sid=8cfccf39628a00466b09ef52ee36baaf7a9fgxrqa&amp;type=client&amp;tsoh=d3d3LnNjaWVuY2VkaXJlY3QuY29t&amp;rh=d3d3LnNjaWVuY2VkaXJlY3QuY29t&amp;ua=13150e570651030b5704&amp;rr=a4d2ee1c5b80bbd1&amp;cc=us}}&lt;/ref&gt; [[Павлодар]]дағы жасөспірімдер арасында жүргізілген зерттеу де әртүрлі діни тәжірибелерге жалпы толерантты көзқарастың бар екенін, сондай-ақ респонденттерде [[азаматтық сәйкестік]]тің діни немесе этникалық сәйкестікке қарағанда күштірек көрініс табатынын анықтады.&lt;ref name=&quot;Kabidenova2016&quot;&gt;{{мақала|авторы=Кабиденова Ж. Д., Рысбекова С. С., Рысбекова Г. Е., Дуйсенбаева А.|тақырыбы=Contours of Attitude of Adolescents towards Religion and Religious Identification in Kazakhstan|басылым=Global Media Journal|жыл=2016|томы=Special|нөмірі=S2:9|issn=1550-7521|тілі=en|сілтемесі=https://www.researchgate.net/profile/Zhuldyz-Kabidenova/publication/303575731_Contours_of_attitude_of_adolescents_towards_religion_and_religious_identification_in_Kazakhstan/links/5f995529458515b7cfa41c04/Contours-of-attitude-of-adolescents-towards-religion-and-religious-identification-in-Kazakhstan.pdf}}&lt;/ref&gt;

=== Әлемде ===
Батыста Z буыны тарихтағы ең аз діни буын болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://psmag.com/ideas/gen-z-is-the-least-religious-generation-heres-why-that-could-be-a-good-thing/|title=Gen Z Is the Least Religious Generation. Here's Why That Could Be a Good Thing.|lang=en-US|first=Christel J.|last=Manning|website=Pacific Standard|date=2019-05-06|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20250131081839/https://psmag.com/ideas/gen-z-is-the-least-religious-generation-heres-why-that-could-be-a-good-thing/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.deseret.com/2022/4/23/23013578/perspective-young-adults-are-losing-their-religion-are-their-parents-to-blame-gen-z-generation-x/|title=Perspective: Young adults are losing their religion. Are their parents to blame?|lang=en|website=Deseret News|date=2022-04-24|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20250108204325/https://www.deseret.com/2022/4/23/23013578/perspective-young-adults-are-losing-their-religion-are-their-parents-to-blame-gen-z-generation-x/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://doi.org/10.2139/ssrn.3498175|авторы=Anca Oltean|тақырыбы=Security Issues in Contemporary European Integration Process, Book review of Europolity, Continuity and Change in European Governance, vol.8, no.2 (New Series), Centre for European Studies, 2014, ISSN print 2344-2247, ISSN online 2344-2255, ISSN-L2344-2247|жылы=2014|басылымы=SSRN Electronic Journal|issn=1556-5068|doi=10.2139/ssrn.3498175}}&lt;/ref&gt; Алдыңғы ұрпақтар өкілдерімен салыстырғанда Z буынының көбірек өкілдері өздерін сенбейтіндер қатарына жатқызады және діни тиесіліліктен бас тартады, дегенмен олардың көбісі өздерін әлі де рухани адамдар деп атайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.religjournal.com/articles/article_view.php?id=159|title=Interdisciplinary Journal of Research on Religion {{!}} Articles|website=www.religjournal.com|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250206235324/https://www.religjournal.com/articles/article_view.php?id=159|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та Z буыны өкілдерінің арасында атеистер алдыңғы буындармен салыстырғанда екі есе көп.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.barna.com/research/atheism-doubles-among-generation-z/|title=Atheism Doubles Among Generation Z|lang=en-US|website=Barna Group|access-date=2025-02-20|archive-date=2019-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20191023100615/https://www.barna.com/research/atheism-doubles-among-generation-z/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2016 жылғы британдық әлеуметтік сауалнама 18 бен 24 жас аралығындағы адамдардың 71%-ы ешқандай дінді ұстанбайтынын көрсетті, бұл бір жыл бұрынғы 62%-бен салыстырғанда жоғары. 2018 жылы жүргізілген {{Iw|ComRes||en|Savanta}} сауалнамасы 18 бен 24 жас аралығындағы әрбір екі адамның біреуінен сәл астамы христиандармен және христиандықпен араласудың оң тәжірибесі болғанын хабарлағанын көрсетті. Дәл осы жас тобы өкілдерінің үштен екісі ешқашан шіркеуге бармаған; қалған үштен бірінің ішінде 20%-ы жылына бірнеше рет, ал 2%-ы аптасына бірнеше рет барады.

Христиандар қоғамға жаман әсер етеді деген тұжырыммен 18 бен 24 жас аралығындағы респонденттердің 12%-ы келіскен, ал жартысынан сәл астамы келіспеген. Салыстыру үшін, 25 пен 34 жас аралығындағы респонденттердің 14%-ы бұл тұжырыммен келіскен. Жалпы алғанда, британдықтардың 51%-ы бұл мәлімдемемен келіспесе, 10%-ы келіскен.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Post-millennial generation ‘more tolerant’ of Christianity|first=Harriet|last=Sherwood|url=https://www.theguardian.com/world/2018/jul/12/post-millennial-generation-uk-more-tolerant-of-christianity|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2018-07-12|access-date=2025-02-20|lang=en-GB|archive-date=2019-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917180119/https://www.theguardian.com/world/2018/jul/12/post-millennial-generation-uk-more-tolerant-of-christianity|url-status=live}}&lt;/ref&gt; {{Iw|Британдық ұлттық статистика басқармасы|Британдық ұлттық статистика басқармасының|en|Office for National Statistics}} мәліметтері бойынша, [[Англия]] мен [[Уэльс]]тегі 40 жасқа дейінгі адамдар өздерін христиан емес, көбіне [[Діни емес|діннен тыс]] деп есептейді.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Census data suggests UK faces ‘non-religious future’, say campaigners|first=Robert|last=Booth|url=https://www.theguardian.com/uk-news/2023/jan/30/census-data-england-wales-uk-non-religious-future-campaigners|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2023-01-30|access-date=2025-02-20|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* {{кітап|авторы=Howe N., Srauss W.|тақырыбы=The history of American future 1584 to 2069|lang=en|баспасы=Harper Perrenial|жылы=1997}}
* {{кітап|авторы=Howe N.|тақырыбы=The winter of history: An Interview with Neil Howe on «The fourth turning»|lang=en|баспасы=Lifecourse Associates|жылы=2009}}
* {{кітап|авторы=Шамис Е., Никонов Е.|тақырыбы=Теория поколений: Необыкновенный Икс|lang=ru|орны=М.|баспасы=Синергия|жылы=2016|isbn=978-5-4257-0254-8}}
* {{кітап|авторы=Mark McCrindle|тақырыбы=The ABC of XYZ: understanding the global generations|lang=en|орны=Sydney|баспасы=UNSW Press|жылы=2009|барлық беті=237|isbn=1-74223-035-0}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://bugin.kz/19230-z-buyny-damu-dgoly-kozqarasy-qundylyqtary-qanday «Z» буыны: Даму жолы, көзқарасы, құндылықтары қандай?] // Bugin.kz, 28 наурыз 2021
* [https://kipd.kz/article/urpaqtar-teoriyasy-z-buynnynh-zeyini Ұрпақтар теориясы: Z буынның зейіні] // Қазақстандық қоғамдық даму институты

[[Санат:Антропология]]
[[Санат:2000 жылдар]]
[[Санат:2010 жылдар]]
[[Санат:Мәдени буындар]]
[[Санат:1990 жылдар]]</text>
      <sha1>8iizluui723wk965m2ipssg5rccwlrf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683818</id>
      <parentid>3683810</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T22:55:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қазақстанда */</comment>
      <origin>3683818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75093" sha1="10iayv0e7jazbqrrngolybbk9e5xvva" xml:space="preserve">[[Сурет:Génération Z.jpg|267x267px|нобай|Z буынының қыздары [[Бейнелеу өнері сарайы (Лилль)|Лилль бейнелеу өнері сарайы]]нда суретке түсіп, оларды жіберуде]]
'''Z буыны''' ({{lang-en|Generation Z}}),&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|title=Words We're Watching: 'Zoomer'|lang=en|website=[[Merriam-Webster]]|access-date=2024-12-27|archive-date=2024-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241227074200/https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|title=zoomer &amp;#124; Slang|lang=en-US|website=Dictionary.com|date=2020-01-16|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251203195747/https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|archive-date=2025-12-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;merriam-webster&quot;&gt;{{Cite web|title=ZOOMER Definition &amp; Meaning|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Zoomer|lang=en|website=[[Merriam-Webster]]|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-date=2026-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106041709/https://www.merriam-webster.com/dictionary/Zoomer}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/generation-z|lang=en|title=GENERATION Z definition in American English|archive-url=https://web.archive.org/web/20231017210453/https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/generation-z|archive-date=2023-10-17|url-status=live|access-date=2026-01-09|website=Collins Dictionary}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ [[Зумерлер|'''зумерлер''']] ({{lang-en|zoomers}})&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;merriam-webster&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.slanglang.net/zoomers/|title=Zoomers – What does the term actually mean?|lang=en-US|website=SlangNet|date=2020-01-21|access-date=2026-01-09|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611011635/https://www.slanglang.net/zoomers/|archive-date=2020-06-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/articles/2025/03/17/teoriya-pokoleniy|title=Теория поколений по годам: как отличить бумера, миллениала, зумера и Альфу|author=Мария Фролова|lang=ru|website=[[Лента.ру]]|date=2025-03-17|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251121070341/https://lenta.ru/articles/2025/03/17/teoriya-pokoleniy/|archive-date=2025-11-21}}&lt;/ref&gt; ретінде де белгілі — [[Уильям Штраус]] пен {{Iw|Нил Хоув|Нил Хоув|en|Neil Howe}} жасаған [[Буын]]дар теориясында, әртүрлі жіктеулер бойынша, шамамен [[1990 жж.|1990 жылдар]]дың ортасынан [[2010 жж.|2010 жылдар]]дың басына дейінгі аралықта туған адамдарға қатысты әлемде қолданылатын термин. Z буыны өкілдерінің көпшілігі — ересек буынның немесе [[Х буыны]] адамдарының балалары&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.signalvine.com/texting-best-practices/who-are-the-parents-of-gen-z-2|title=Who Are the Parents of Gen Z?|author=Belz, Ashley|date=2021-08-26|website=Signal Vine|access-date=2026-01-09|url-status=dead|archive-date=2022-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121000105/https://www.signalvine.com/texting-best-practices/who-are-the-parents-of-gen-z-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.audacy.com/podcast/working-with-gen-z-0d9dc/episodes/gen-y-vs-gen-z-understanding-similarities-differences-and-leadership-challenges-opportunities-1f6ff|title=Gen Y vs. Gen Z: Understanding Similarities|author=Nikhil and Adam Kingl|lang=en|website=Audacy.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519224546/https://www.audacy.com/podcast/working-with-gen-z-0d9dc/episodes/gen-y-vs-gen-z-understanding-similarities-differences-and-leadership-challenges-opportunities-1f6ff|archive-date=2023-05-19|url-status=dead|access-date=2026-01-09|date=2022-11-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2015/09/20/fashion/move-over-millennials-here-comes-generation-z.html|title=Move Over, Millennials, Here Comes Generation Z|author=Williams, Alex|lang=en|website=[[The New York Times]]|date=2015-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170130114225/https://www.nytimes.com/2015/09/20/fashion/move-over-millennials-here-comes-generation-z.html|archive-date=2017-01-30|url-status=live|access-date=2026-01-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|10=страницы1–6|авторы=Prensky, Marc|тақырыбы=Digital Natives, Digital Immigrants Part 1|язык=en|жылы=2001|сілтемесі=https://desarrollodocente.uc.cl/wp-content/uploads/2020/03/Digital_Natives_Digital_Inmigrants.pdf|басылымы=On the Horizon|тип=journal|томы=9|нөмірі=5|издательство=Emerald Publishing|doi=10.1108/10748120110424816|archive-date=2025-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20251118071417/https://desarrollodocente.uc.cl/wp-content/uploads/2020/03/Digital_Natives_Digital_Inmigrants.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|title=Поколение Z: что это такое, особенности, характерные черты, теория поколений|author=Эдуард Юсупов|lang=ru|website=[[Лента.ру]]|date=2023-11-29|access-date=2026-01-09|archive-date=2025-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250515150137/https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.calltouch.ru/blog/chto-takoe-pokolenie-z-i-chto-o-nem-nuzhno-znat-marketologam/|title=Что такое поколение Z, и что о нем нужно знать маркетологам|website=Calltouch.ru|author=Николай Большаков|lang=ru|date=2023-03-22|access-date=2026-01-09|archive-date=2025-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250916041821/https://www.calltouch.ru/blog/chto-takoe-pokolenie-z-i-chto-o-nem-nuzhno-znat-marketologam/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (туған жылдарының төменгі шекарасы 1995—1997, жоғарғы шекарасы 2009—2013).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.randstadusa.com/workforce360/managing-gen-y-z/|title=Managing Gen Y and Z in the workplace|lang=en|website=Randstad USA|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731235059/https://www.randstadusa.com/workforce360/managing-gen-y-z/|url-status=live|archive-date=2020-07-31|access-date=2016-06-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2017/09/has-the-smartphone-destroyed-a-generation/534198/|title=Have Smartphones Destroyed a Generation?|author=Jean M. Twenge|lang=en|website=[[The Atlantic]]|date=2017-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928035506/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2017/09/has-the-smartphone-destroyed-a-generation/534198/|archive-date=2017-09-28|url-status=live|access-date=2026-01-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.militarytimes.com/story/military/2016/07/31/post-millennial-military-what-expect-next-generation/87333254/|title=Post-millennial military: What to expect from the next generation|author=Lilley, Kevin|lang=en|website=Military Times|date=2016-07-31|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-date=2016-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019143544/http://www.militarytimes.com/story/military/2016/07/31/post-millennial-military-what-expect-next-generation/87333254/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://link.springer.com/article/10.1007/s10508-016-0798-z|тақырыбы=Sexual Inactivity During Young Adulthood Is More Common Among U.S. Millennials and iGen: Age, Period, and Cohort Effects on Having No Sexual Partners After Age 18|басылымы=[[Archives of Sexual Behavior|Arch Sex Behav]]|беттері=1—8|doi=10.1007/s10508-016-0798-z|язык=en|тип=journal|авторы=Twenge, Jean M.; Sherman, Ryne A.; Wells, Brooke E.|число=1|месяц=8|жылы=2016|archive-date=2017-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20171013145705/https://link.springer.com/article/10.1007/s10508-016-0798-z}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|title=What generation do I belong to? What are the birth year cutoffs?|lang=en|author=Jean M. Twenge|website=Dr. Jean Twenge|date=2023-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202546/https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|archive-date=2023-06-27|access-date=2023-06-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бұл буын — Интернет жаппай таралғаннан кейін дүниеге келген алғашқы буын,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/as-sa/98-311-x/98-311-x2011003_2-eng.cfm|title=Generations in Canada|lang=en|website=Statistics Canada|date=2018-07-23|access-date=2026-01-09|archive-date=2015-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150922235402/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/as-sa/98-311-x/98-311-x2011003_2-eng.cfm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; соның салдарынан Z буынының өкілдері «цифрлық аборигендер» және «Интернет буыны» деген атауларға ие болды.&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://muse.jhu.edu/article/586631|авторы=Anthony Turner|тақырыбы=Generation Z: Technology and Social Interest|жылы=2015|басылымы=The Journal of Individual Psychology|томы=71|нөмірі=2|беттері=103–113|issn=2332-0583|баспасы=University of Texas Press|archive-date=2022-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220901043041/https://muse.jhu.edu/article/586631|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі мен жас ауқымысы ==
[[Сурет:Generation_timeline.svg|нобай|Pew Research Center нұсқасы бойынша Батыс әлемі буындарының схемасы. Күлгін түспен Z буыны белгіленген{{Инфобокс/хронология|[[Y буыны]]|[[Альфа буыны]]}}]]
«Z буыны», «[[Y буыны|миллениалдар]]&lt;nowiki/&gt;» және т.б. терминдер — аналитикалық таңбалар ғана, буын шекаралары шартты болып келеді, ал демография, институттар мен мәдениеттегі айырмашылықтарға байланысты халықаралық деңгейде салыстыру жүргізу қиын.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division|тақырыбы=World Population Prospects 2024|жылы=2024|тілі=en|isbn=9789210031691}}&lt;/ref&gt; Осы буынның балама атаулары ретінде «post-Millennials», «iGen», «Homelanders», «Net Gen» нұсқалары ұсынылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2020/04/28/millennials-overtake-baby-boomers-as-americas-largest-generation/|title=Millennials overtake Baby Boomers as America’s largest generation|lang=en-US|first=Richard|last=Fry|website=Pew Research Center|date=2020-04-28|access-date=2025-10-28|archive-date=2025-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20251028153626/https://www.pewresearch.org/short-reads/2020/04/28/millennials-overtake-baby-boomers-as-americas-largest-generation/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/Business/gen-millennials-generation/story?id=16275187|title=After Gen X, Millennials, what should next generation be?|lang=en|first=A. B. C.|last=News|website=ABC News|access-date=2025-10-28|archive-date=2020-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028125342/https://abcnews.go.com/Business/gen-millennials-generation/story?id=16275187|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|title=Defining generations: Where Millennials end and Generation Z begins|lang=en-US|first=Michael|last=Dimock|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-10-28|archive-date=2023-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230702130150/https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Зерттеушілер мен танымал бұқаралық ақпарат құралдары Z буынын анықтау үшін туған жылдың басы ретінде 1990 жылдардың ортасы мен аяғын, аяқталатын жылы ретінде 2010 жылдардың басын пайдаланады. [[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі|Оксфорд сөздігі]] Z буынын 1990-жылдардың ортасынан 2010 жылдардың басына дейінгі аралықта дүниеге келген, «интернетті жақсы білетін» адамдардың тобы ретінде анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/definition/english/generation-z?q=generation+z|title=Generation Z|lang=en|website=Oxford Learner's Dictionary|publisher=[[Oxford University Press]]|access-date=2024-08-07|archive-date=2024-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240523120909/https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/definition/english/generation-z?q=generation+z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Кейбір дереккөздер нақты 1997–2010 жылдар аралығын көрсетеді, алайда бұл жылдар жиі дау тудырады немесе талқыланады.&lt;ref name=&quot;автосілтеме2&quot;&gt;''Юсупов, Эдуард.'' [https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/ Что такое поколение Z: особенности и характер «цифровых» детей] {{Wayback|url=https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|date=20250515150137}} // [[Лента.ру]], 29 ноября 2023&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Generation-Z|title=Gen Z {{!}} Years, Age Range, Meaning, &amp; Characteristics {{!}} Britannica|lang=en|website=www.britannica.com|date=2025-01-06|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250103124535/https://www.britannica.com/topic/Generation-Z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Канада статистика басқармасы Z буынының пайда болуын 1993 жыл деп анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theglobeandmail.com/news/national/education/canadian-university-report/the-genz-effect/article26898388/|title=The Generation Z effect|lang=en|website=The Globe and Mail|date=2015-10-22|archive-date=2020-05-29|access-date=2024-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200529201858/https://www.theglobeandmail.com/news/national/education/canadian-university-report/the-genz-effect/article26898388/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Пью зерттеу орталығы|Пью]] зерттеушілері ұрпақтар теориясы «нақты жіктеу емес, көптеген аналитикалық құралдардың бірі» екенін және «оларды қатаң әрі айқын шектеулер ретінде емес, бағдар ретінде қарастыру керектігін» баса айтады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/politics/2015/09/03/the-whys-and-hows-of-generations-research/|title=The Whys and Hows of Generations Research|lang=en-US|first=Abigail|last=Geiger|website=Pew Research Center|date=2015-09-03|access-date=2025-10-28|archive-date=2022-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20221231025902/https://www.pewresearch.org/politics/2015/09/03/the-whys-and-hows-of-generations-research/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Пью зерттеу орталығы]] жаңа технологиялық және әлеуметтік-экономикалық жетістіктер сияқты «әртүрлі қалыптасу тәжірибесіне» сүйене отырып, 1997 жылды Z буынының басталған жылы ретінде анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|title=Defining generations: Where Millennials end and Generation Z begins|lang=en-US|first=Michael|last=Dimock|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-06|archive-date=2023-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230702130150/https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Қаржылық қызмет көрсету индустриясын қамтитын {{Iw|American Banker||en|American Banker}} күнделікті іскерлік газеті: «Z буынының жас ауқымы әлі де талқылау тақырыбы болып қалғанымен, Z буыны шамамен 1993–1995 жылдар аралығында туған адамдардан басталады деген кең консенсус бар» деп хабарлайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.americanbanker.com/payments/slideshow/data-the-anti-millennial-habits-of-gen-z|title=Data: The anti-millennial habits of Gen Z|lang=en|website=American Banker|date=2017-10-25|archive-date=2024-12-08|access-date=2024-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208145146/https://www.americanbanker.com/payments/slideshow/data-the-anti-millennial-habits-of-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сан-Диего қаласындағы Калифорния штатының университеті|Сан-Диего штаты университеті]]нің психология профессоры {{Iw|Джин Твенге|3=en|4=Jean Twenge}} бұл буынның туған жылдарын 1995–2010 деп көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|title=What generation do I belong to? What are the birth year cutoffs?|lang=en-US|last=Writter_01|website=Dr. Jean Twenge|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202546/https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|archive-date=2023-06-27|access-date=2023-06-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[McKinsey &amp; Company]] халықаралық америкалық [[Консультация беру|консалтингтік]] компаниясы шамамен 1995 жылдан 2010 жылға дейін дүниеге келген Z буынының өкілдерін ерте жастан бастап Интернеттің, әлеуметтік желілер мен технологиялардың әсеріне ұшыраған «цифрлық аборигендер» деп атайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mckinsey.com/industries/consumer-packaged-goods/our-insights/true-gen-generation-z-and-its-implications-for-companies|title=The &quot;True Generation&quot;: Generation Z and its impact on companies|lang=en|author=Tracy Francis; Fernanda Hofel.|website=McKinsey &amp; Company|date=2018-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220807191749/https://www.mckinsey.com/industries/consumer-packaged-goods/our-insights/true-gen-generation-z-and-its-implications-for-companies|archive-date=2022-08-07|access-date=2024-08-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Жалпы белгілері ==
Z буынының өкілдері заманауи технологияларды, [[Планшет компьютер|планшеттер]]ді, [[смартфон]]дарды және 3D-шындықты жиі белсенді пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=The Minecraft Generation|first=Clive|last=Thompson|url=https://www.nytimes.com/2016/04/17/magazine/the-minecraft-generation.html?_r=1|website=The New York Times|id=0362-4331|date=2016-04-14|access-date=2025-05-14|lang=en-US|archive-date=2025-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250619192805/https://www.nytimes.com/2016/04/17/magazine/the-minecraft-generation.html?_r=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олардың саналы жасында интернетке және кез келген сипаттағы ақпаратқа қол жеткізу мүмкіндігі бұрынғыдай үй компьютерімен ғана шектелмейді, қайта портативті және «қалта» құрылғыларының арқасында толық деңгейде қолжетімді. Жиі «Z буыны» термині «[[цифрлық адам]]&lt;nowiki/&gt;» терминінің синонимі ретінде қарастырылады.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Children of the tech revolution|first=Lucinda|last=Schmidt|author-link=|url=http://www.smh.com.au/news/parenting/children-of-the-tech-revolution/2008/07/15/1215887601694.html|publisher=Sydney Morning Herald|access-date=2011-09-05|archive-date=2011-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20110831124910/http://www.smh.com.au/news/parenting/children-of-the-tech-revolution/2008/07/15/1215887601694.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олар цифрлық сауаттылықтың жоғары деңгейімен, әлеуметтік медиа арқылы өзін-өзі көрсетуге бейімділігімен ерекшеленеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://synergy.ru/akademiya/upravlenie/pokolenie_zet_ili_zumeryi_kak_s_nimi_pravilno_obshhatsya_i_rabotat|title=Поколение Z (зет): что это и кто такие зумеры, чем отличаются от других поколений {{!}} Университет СИНЕРГИЯ|website=synergy.ru|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20250124102147/https://synergy.ru/akademiya/upravlenie/pokolenie_zet_ili_zumeryi_kak_s_nimi_pravilno_obshhatsya_i_rabotat|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Цифрландыру Z буыны қызметінің барлық салаларына әсер етеді: олар интернетте сөйлесуді, қашықтан жұмыс істеу мен оқуды жөн көреді, сондай-ақ тауарлар мен қызметтерді онлайн және [[маркетплейс]]терден сатып алады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Зумерлер виртуалды және нақты әлемді бөліп жармайды — интернет олар үшін нақты өмірдің ажырамас бөлігі болып табылады. Жаңалықтарды негізінен теледидардан алатын аға буындардан айырмашылығы, Z буыны ақпаратты[қандай?] негізінен әлеуметтік желілерден алады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/gen-z-changes-political-divides-2019-7|title=America's teenagers skew a lot more conservative than most people realize, and they get most of their news from Instagram|first=Kate Taylor, Business|last=Insider|website=www.businessinsider.com|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250301162525/https://www.businessinsider.com/gen-z-changes-political-divides-2019-7|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Зумерлер ({{lang-en|zoomer}}) — имиджбордтарда Z буынының өкілдерін белгілеу үшін қолданылатын бейресми термин.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|title=Is Zoomer The Real Name For Gen Z?|lang=en-US|website=Dictionary.com|date=2020-01-16|access-date=2025-01-06|archive-date=2021-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126150616/https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ол [[бэби-бумерлер буыны]]н білдіретін boomer қысқартуы мен «Z» әрпін біріктіреді. Терминнің танымалдылығы 2018 жылы [[4chan]]-дағы Z буынының жасөспірімдерін келемеждейтін интернет-мемде қолданылған кезде күрт өсті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/doomer-girl-meme-4chan-tumblr-wojak-history/605764/|title=The Misogynistic Joke That Became a Goth-Meme Fairy Tale|lang=en|first=Kaitlyn|last=Tiffany|website=The Atlantic|date=2020-02-03|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604012415/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/doomer-girl-meme-4chan-tumblr-wojak-history/605764/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.slanglang.net/zoomers/|title=ᐅ Zoomers – What does the term actually mean?|website=web.archive.org|date=2020-06-11|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611011635/https://www.slanglang.net/zoomers/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[Merriam-Webster]] мәліметтері бойынша, бұл терминнің ең көп қолданыла бастауы 2016 жылға сәйкес келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|title=Words We're Watching: 'Zoomer'|lang=en|website=www.merriam-webster.com|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20250110105049/https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеты ==
Z буыны [[Жастар субмәдениеті|жастар субмәдениеттері]]не бейім. Z буынының субмәдениеттеріне [[Аниме|анимеші]]лер, [[Альтушка|альт]], [[K-pop]], [[E-kids]], [[Готтар (субмәдениет)|готтар]], [[панк]]тер, [[Эмо (субмәдениет)|эмо]], [[Косплей|косплеерлер]] және басқалар жатады.&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennye-molodezhnye-subkultury-issledovanie-tsism|авторы=Чурилов Сергей Анатольевич, Лупин Максим Николаевич|тақырыбы=Современные молодежные субкультуры: исследование ЦИСМ|жылы=2024|басылымы=Обзор.НЦПТИ|нөмірі=1 (36)|беттері=6–23|issn=2411-0124|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114174838/https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennye-molodezhnye-subkultury-issledovanie-tsism|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://parus.kp.ru/content/chitat/emo-khipstery-vanilki/|title=Молодежные субкультуры с 90-х и по настоящее время|lang=ru|website=parus.kp.ru|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20250126154302/https://parus.kp.ru/content/chitat/emo-khipstery-vanilki/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rb.ru/story/all-about-subcultures/|title=Субкультуры и нишевые сообщества. Что учесть в маркетинговой стратегии для поколения TikTok|lang=ru|first=Елена|last=Лиханова|website=rb.ru|date=2022|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114101315/https://rb.ru/story/all-about-subcultures/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Зумерлер арасында өткенге деген сағыныш, яғни өздері ешқашан бастан өткермесе де, өмір оңайырақ әрі стрессіз болып көрінген уақыттарды аңсау сезімі кең таралған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|title=Modern nostalgia: Why do young people ache for a past they never lived?|lang=en-us|first=Ixone|last=Arana|website=EL PAÍS English|date=2023-10-14|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20250107145249/https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Мысалы, 2018 жылы «[[cottagecore]]&lt;nowiki/&gt;» атауын алған эстетиканың бар болғанына көптеген жылдар болды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://daily.jstor.org/cottagecore-debuted-2300-years-ago/|title=Cottagecore Debuted 2,300 Years Ago|lang=en-US|first=Catherine|last=Halley|website=JSTOR Daily|date=2020-11-11|access-date=2025-02-23|archive-date=2020-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205094328/https://daily.jstor.org/cottagecore-debuted-2300-years-ago/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ол Z буынының субмәдениетіне айналды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sourcingjournal.com/denim/denim-trends/gen-z-fashion-cottagecore-sustainability-edited-elfin-fairies-gigi-hadid-215061/|title=In Times of Crisis, Gen Z Embraces Escapist Fashion|lang=en-US|first=Angela|last=Velasquez|website=Sourcing Journal|date=2020-06-10|access-date=2025-02-23|archive-date=2021-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119123033/https://sourcingjournal.com/denim/denim-trends/gen-z-fashion-cottagecore-sustainability-edited-elfin-fairies-gigi-hadid-215061/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; әсіресе [[COVID-19 пандемиясы|COVID-19 таралуына қарсы енгізілген жаппай карантиндерден кейін әртүрлі әлеуметтік желілерде қатты белең]] алды. Ностальгиялық көңіл-күй COVID пандемиясы кезінде және одан кейін күшейе түсті.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Why is 'cottagecore' booming? Because being outside is now the ultimate taboo|first=Amelia|last=Hall|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/apr/15/why-is-cottagecore-booming-because-being-outside-is-now-the-ultimate-taboo|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2020-04-15|access-date=2025-01-06|lang=en-GB|archive-date=2022-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220318160644/https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/apr/15/why-is-cottagecore-booming-because-being-outside-is-now-the-ultimate-taboo|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ностальгия әдетте егде жастағы адамдармен байланыстырылғанымен, қазір бұл үрдіс 2010–2020 жылдары кәмелеттік жасқа толғандар арасында жиі кездеседі. Қазіргі өмір шындығына бейімделуде қиындықтарға тап болған [[Y буыны|миллениалдар]] мен Z буыны.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|title=Modern nostalgia: Why do young people ache for a past they never lived?|lang=en-us|first=Ixone|last=Arana|website=EL PAÍS English|date=2023-10-14|access-date=2025-02-23|archive-date=2025-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250317080424/https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Z буынының өкілдері бәрінен бұрын [[2000 жылғы мәселе|Y2K]] дәуірін және әсіресе сол кезеңге негізделген [[Y2K (эстетика)|Y2K эстетикасы]]н қатты сағынады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/worklife/article/20231215-nostalgia-marketing-is-powerful-nowstalgia-might-be-even-more-compelling|title=Nostalgia marketing is powerful. 'Nowstalgia' might be even more compelling.|lang=en-GB|website=www.bbc.com|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106173210/https://www.bbc.com/worklife/article/20231215-nostalgia-marketing-is-powerful-nowstalgia-might-be-even-more-compelling|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cossa.ru/news/300419/|title=Эстетика поколения Z: самые популярные субкультуры на YouTube|lang=ru|website=Cossa.ru - информационный портал о маркетинге и коммуникациях в цифровой среде.|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200949/https://www.cossa.ru/news/300419/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2000 жылдардағы жедел өзгерістер [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|11 қыркүйектегі террорлық актілер]]ден, [[Ауғанстандағы соғыс (2001—2021)|терроризмге қарсы соғыс]]тан және [[iPod]] пен [[iPhone]] сияқты технологиялардың [[Технологиялық сингулярлық|қарқынды дамуы]]нан туындаған болатын.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/12/29/us/y2k-nostalgia-millennium-style-angst-cec/index.html|title=Y2K aesthetics are so hot right now – and so is the era’s existential dread|lang=en|first=A. J.|last=Willingham|website=CNN|date=2022-12-29|access-date=2024-11-02|archive-date=2024-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241227142741/https://www.cnn.com/2022/12/29/us/y2k-nostalgia-millennium-style-angst-cec/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Нөлдік жылдардың сәні, макияжы, шаш үлгілері мен аксессуарлары [[YouTube]], [[TikTok]] және басқа да платформаларда Z буыны үшін жаппай трендке айналды. Бұған [[Интернет-мем|ирониялық мем]]дерге деген құштарлық пен 2000-жылдардағы поп-мәдениетті аңсау да жатады.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cossa.ru/news/300419/|title=Эстетика поколения Z: самые популярные субкультуры на YouTube|lang=ru|website=Cossa.ru - информационный портал о маркетинге и коммуникациях в цифровой среде.|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200949/https://www.cossa.ru/news/300419/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

TikTok Z буыны арасында өте танымал, олар ойын-сауық әрі білім беру контентін бейне форматында тұтынуды жөн көреді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vc.ru/u/607046-nostra-reels-digital/219210-chto-populyarnost-tiktok-govorit-o-pokolenii-z|title=Что популярность TikTok говорит о поколении Z — Nostra Reels &amp; Digital на vc.ru|lang=en|first=Nostra Reels &amp;|last=Digital|website=vc.ru|date=2021-03-11|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200947/https://vc.ru/u/607046-nostra-reels-digital/219210-chto-populyarnost-tiktok-govorit-o-pokolenii-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бүкіл әлем бойынша Z буыны өкілдерінің 81%-ы қызықты немесе ойын-сауық контентін іздеу үшін TikTok-ты пайдаланады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://jobera.com/gen-z-statistics/|title=30+ Gen Z Statistics, Characteristics &amp; Trends [2024]|lang=en-US|first=Manisha|last=Saini|date=2024-06-05|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221441/https://jobera.com/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
Бүкіл әлем бойынша Z буыны, әдетте, дамыған елдерде де, дамушы елдерде де бастауыш біліммен қамтудың жоғары деңгейіне ие.&lt;ref name=&quot;автосілтеме1&quot;&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|авторы=Carol M. Worthman, Kathy Trang|тақырыбы=Dynamics of body time, social time and life history at adolescence|жылы=2018-02-01|басылымы=Nature|томы=554|беттері=451–457|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature25750|archive-date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20241223045144/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Дамушы елдердегі бастауыш мектептердегі оқушылар саны 20-ғасырдың ортасынан бастап тұрақты түрде өсті. 1990 жылдар мен 2000 жылдарға қарай бастауыш біліммен қамту көрсеткіштері 100%-ға жақындады.&lt;ref name=&quot;автосілтеме12&quot;&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|авторы=Carol M. Worthman, Kathy Trang|тақырыбы=Dynamics of body time, social time and life history at adolescence|жылы=2018-02-01|басылымы=Nature|томы=554|беттері=451–457|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature25750|archive-date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20241223045144/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жаратылыстану ғылымдары саласында ең жақсы нәтижелерді Сингапур, [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]], [[Жапония]], [[Ресей]] және [[Гонконг]] көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/20161129-french-students-rank-last-europe-eu-maths-science-timss-study|title=French students rank last in EU for maths, study finds|lang=en|website=France 24|date=2016-11-29|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108130227/https://www.france24.com/en/20161129-french-students-rank-last-europe-eu-maths-science-timss-study|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2024 жылға қарай дүние жүзіндегі көптеген оқу орындары оқушылардың сабаққа жақсырақ зейін қоюына көмектесу үшін сыныпта ұялы телефондарды пайдалануға тыйым салу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cbc.ca/news/canada/cellphone-bans-schools-world-1.7304816|title=There are cellphone bans in schools around the world. Do any of them work?|archive-date=2025-01-25|access-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125204402/https://www.cbc.ca/news/canada/cellphone-bans-schools-world-1.7304816|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Әлеуметтанушылар Z буыны үшін білім берудегі жаһандық үрдіс ретінде қысқа аудио және бейне хабарламалар, мақалалар мен бейнероликтер форматындағы жылдам әрі ықшамдалған курстар, сондай-ақ өзін-өзі тәрбиелеумен айналысу тиімдірек екенін атап өтеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://trends.rbc.ru/trends/education/5ef1ddbc9a794733b37dcfff|title=Что такое поколение Z и как оно видит свое образование|lang=ru|website=РБК Тренды|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240726193912/https://trends.rbc.ru/trends/education/5ef1ddbc9a794733b37dcfff|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[McKinsey &amp; Company|McKinsey]] әлеуметтанулық сауалнамасына сәйкес, дараландыруға негізделген онлайн оқыту олар үшін мектеп бағдарламасын меңгеруде таптырмас құралға айналып келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hightech.plus/2020/04/23/obrazovanie-pokoleniya-z-kak-uchit-detei-virosshih-s-gadzhetom-vmesto-pogremushki|title=Образование поколения Z: как учить детей, выросших с гаджетом вместо погремушки|lang=ru|website=Хайтек+|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202222350/https://hightech.plus/2020/04/23/obrazovanie-pokoleniya-z-kak-uchit-detei-virosshih-s-gadzhetom-vmesto-pogremushki|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Демографиясы ==
Z буыны қазіргі уақытта Жер бетіндегі ең көп адам саны бар буын болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nypost.com/2020/01/25/generation-z-is-bigger-than-millennials-and-theyre-out-to-change-the-world/|title=Generation Z is bigger than millennials — and they’re out to change the world|lang=en-US|first=Eric|last=Spitznagel|date=2020-01-25|access-date=2025-02-23|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203075848/https://nypost.com/2020/01/25/generation-z-is-bigger-than-millennials-and-theyre-out-to-change-the-world/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның [[Bloomberg]] жүргізген деректер талдауы көрсеткендей, 2019 жылы Z буынының өкілдері 7,7 миллиард Жер тұрғынының 2,47 миллиардын құрап, саны 2,43 миллиард болған миллениалдардан асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Gen Z Is Set to Outnumber Millennials Within a Year|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-08-20/gen-z-to-outnumber-millennials-within-a-year-demographic-trends|website=Bloomberg.com|access-date=2025-02-23|lang=en|archive-date=2021-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210907135420/https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-08-20/gen-z-to-outnumber-millennials-within-a-year-demographic-trends|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://europeansting.com/2018/08/27/generation-z-will-outnumber-millennials-by-2019/|title=The European Sting is Your democratic, independent and top quality political newspaper specialized in European Union News. Unique Features: iSting &amp; Harry StingThe European Sting - Critical News &amp; Insights on European Politics, Economy, Foreign Affairs, Business &amp; Technology - europeansting.comGeneration Z will outnumber Millennials by 2019|lang=en-US|website=The European Sting - Critical News &amp; Insights on European Politics, Economy, Foreign Affairs, Business &amp; Technology - europeansting.com|date=2018-08-27|access-date=2025-02-23|archive-date=2021-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210831234538/https://europeansting.com/2018/08/27/generation-z-will-outnumber-millennials-by-2019/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2024 жылға арналған бағалаулар бойынша, Z буынының жаһандық халқы шамамен 2 миллиард адамды құрайды,&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://media.market.us/gen-z-statistics/|title=Gen Z Statistics 2024 By Natives, Age, Population|lang=en-US|first=Samruddhi|last=Yardi|website=Market.us Media|date=2024-04-04|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221442/https://media.market.us/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; бұл планета халқының шамамен 27%-ы.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Көптеген елдерде олар жалпы тұрғындар санының 25%-ынан 30%-ына дейінгі аралықты құрайды.&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite web|url=https://media.market.us/gen-z-statistics/|title=Gen Z Statistics 2024 By Natives, Age, Population|lang=en-US|first=Samruddhi|last=Yardi|website=Market.us Media|date=2024-04-04|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221442/https://media.market.us/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Z буыны өкілдерінің 48%-ы нәсілдік және этникалық азшылықтарға жатады.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 2017 жылы [[Африка]]да тұратын 1,2 миллиард адамның 60%-ы 25 жастан кіші болған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mo.ibrahim.foundation/news/2017/africas-growing-youthful-population-reflections-continent-tipping-point|title=Africa’s growing youthful population: reflections on a continent at a tipping point {{!}} Mo Ibrahim Foundation|lang=en|website=mo.ibrahim.foundation|access-date=2025-05-05|archive-date=2025-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20250505034459/https://mo.ibrahim.foundation/news/2017/africas-growing-youthful-population-reflections-continent-tipping-point|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылы [[Ұлыбритания]]ның шамамен 66,8 миллион тұрғынының ішінде шамамен 12,6 миллион адам Z буынына жатады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.statista.com/statistics/528577/uk-population-by-generation/|title=Population of the United Kingdom from 1990 to 2023, by generation|archive-date=2021-09-01|access-date=2025-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210901005327/https://www.statista.com/statistics/528577/uk-population-by-generation/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Әлеуметтік желілердегі ықпалды адамдардың үштен бірінен астамы Z буынына жатады.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Саяси көзқарастары ==
Дамыған демократиялық елдерде жастардың институттарға, соның ішінде өз үкіметіне деген сенімі алдыңғы ұрпақтардың сенімімен салыстырғанда төмендеді. Сауалнама мәліметтері бойынша, бұл буынның өкілдері тұтастай алғанда көбіне солшыл саяси көзқарастарды ұстанады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|title=Generation Z Looks a Lot Like Millennials on Key Social and Political Issues|lang=en-US|first=Kim Parker, Nikki Graf and Ruth|last=Igielnik|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-06|archive-date=2022-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108011732/https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Саясатпен белсенді айналысатын Z буынының өкілдері өздерінің әлеуметтік-саяси көзқарастарымен сәйкес келмейтін компаниялардан тауар сатып алудан немесе оларда жұмыс істеуден бас тартады және [[Интернет белсенділігі|интернет]] [[Интернет белсенділігі|белсенділігі]]ді қолданады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/worklife/article/20220803-gen-z-how-young-people-are-changing-activism|title=Gen Z: How young people are changing activism|lang=en-GB|website=www.bbc.com|access-date=2025-01-10|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203075814/https://www.bbc.com/worklife/article/20220803-gen-z-how-young-people-are-changing-activism|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Сондықтан әлеуметтік желілерде белсенділікті сақтап тұру, дауыс беруі жастарға тәуелді саясаткерлер мен саяси партиялар үшін өте маңызды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/06/10/europe-young-voters-flocked-hard-right-elections/|title=How Europe's young voters flocked to the hard-Right|website=web.archive.org|date=2024-06-14|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240614051041/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/06/10/europe-young-voters-flocked-hard-right-elections/|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

2010 жылдардың аяғында Z буыны жиі [[ЛГБТ]] құқықтары, [[Елдер бойынша қару туралы заңдарға шолу|қаруды бақылау]], [[Гендерлік теңсіздік|гендерлік теңдік]] және [[Аборт|түсік жасату]]ға қол жеткізу сияқты әлеуметтік мәселелерді қолдайтын прогрессивті топ ретінде сипатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|title=Generation Z Looks a Lot Like Millennials on Key Social and Political Issues|lang=en-US|first=Kim Parker, Nikki Graf and Ruth|last=Igielnik|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-28|archive-date=2022-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108011732/https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Қазақстанда ===
[[Сурет:Youth volunteer for the 2026 Kazakh legislative election.jpg|нобай|267x267 нүкте|[[Алматы]] қаласындағы жас еріктілер [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы Құрылтай сайлауы]] қарсаңында ақпараттық материалдар таратуда.]]
Қазақстандағы Z буынын зерттеу нәтижелері қалыптасқан саяси институттарға деген күмәнмен қатар, саясатқа деген қызығушылықтың да артып келе жатқанын көрсетеді. Зерттеу барысында алынған мәліметтерге сәйкес (атап айтқанда, [[Алматы]] жастары арасында), жастардың саяси белсенділігі көбінесе таңдамалы сипатқа ие және дәстүрлі партиялар немесе мемлекеттік құрылымдар шеңберінен тыс жүзеге асырылады.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{мақала|авторы=Zhengisbek Tolen, Aigerim Alisherova, Arman Khalbekov, Essenzhol Aliyarov, Marhabbat Nurov|тақырыбы=Generation Z and political culture amid reforms in Kazakhstan: a case study of Almaty|сілтемесі=https://doi.org/10.3389/fpos.2026.1714305|басылымы=Frontiers in Political Science|жылы=2026|айы=04|күні=17|томы=8|doi=10.3389/fpos.2026.1714305|lang=en}}&lt;/ref&gt; Әлеуметтік желілер мен басқа да цифрлық платформалар саяси пікірталастар мен азаматтық қатысудың маңызды алаңына айналды.&lt;ref&gt;{{мақала|авторы=Кеңесов Ә. Б.|тақырыбы=&quot;Z&quot; БУЫНЫ: ӘЛЕУМЕТТІК ЖЕЛІЛЕРДІҢ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЖАСТАРДЫҢ БҰҚАРАЛЫҚ САНАСЫНА АҚПАРАТТЫҚ-ИДЕОЛОГИЯЛЫҚ ӘСЕРІН ТАЛДАУ АРҚЫЛЫ САЯСИ ҚАТЫСУ ДИНАМИКАСЫ|сілтемесі=https://qra-centre.kz/kz/meropriyatie/z-buyny-leumettik-zhelilerdi-azastanday-zhastardy-baraly-sanasyna-paratty-ideologiyaly-serin-taldau-aryly-sayasi-atysu-dinamikasy|басылымы=Questioning Regional Affairs Centre|жылы=2026|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

Жас қазақстандықтардың саяси көзқарастары біртекті емес. Сауалнамалар жастар арасында үкімет пен Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевты]] айтарлықтай қолдаумен қатар,&lt;ref&gt;{{Cite web|title=29 жасқа дейінгі жастардың 90%-ті Президентке сенім білдіреді - әлеуметтанулық зерттеу|url=https://egemen.kz/news/article394280-29-dgasqa-deyingi-dgastardynh-90-ti-prezidentke-senim-bildiredi-aleumettanulyq-z|author=Қырмызы Жұмағалиқызы|website=[[Егемен Қазақстан]]|date=2025-09-02|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Азаматтардың басым көпшілігі Президентке сенім білдіреді|url=https://egemen.kz/news/azamattardyn-basym-kopshiligi-prezidentke-senim-bildiredi|author=Динара Жақсыбайқызы|website=[[Егемен Қазақстан]]|date=2026-08-10|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt; саяси институттардың тиімділігі мен жауаптылығына күмәнмен қарау бар екенін көрсетеді.&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt; Саяси көңіл-күйге экономикалық факторлар да әсер етеді. [[Инфляция]] мен бағаның өсуіне байланысты наразылықтарға қатысуға дайын жастардың үлесі 2021 жылғы 20,7%-дан 2025 жылы 28,2%-ға долы өсті. Бұл ретте зерттеушілер экономикалық наразылықты сыбайлас жемқорлық, теңсіздік және биліктің қоғамның сұраныстарына жеткіліксіз реакциясы туралы кеңірек алаңдаушылықпен байланыстырады.&lt;ref&gt;{{мақала|авторы=Alua Zholdybalina, Chu Young-min, Saltanat Yermakhanova, Sagynysh Akhantayeva|тақырыбы=Determinants of Youth Protest Potential in Kazakhstan, 2021-2025: Evidence from Survey Data|сілтемесі=https://jsser.org|басылымы=Journal of Social Studies Education Research|жылы=2026|томы=17|нөмірі=1|беттері=332-357|lang=en}}&lt;/ref&gt;

Онлайн-платформалар жас қазақстандықтардың саяси күн тәртібімен өзара іс-қимыл жасау тәсілдерін де өзгертті. Олар ақпарат алмасуға, қоғамдық мәселелерді талқылауға және дәстүрлі саяси институттардан тыс жерде азаматтық ұстанымды білдіруге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, зерттеушілер интернеттегі өзін-өзі көрсетуге шектеулер мен мемлекеттік институттарға деген сенімсіздік мұндай цифрлық белсенділіктің тұрақты саяси қатысуға айналуына кедергі келтіретінін атап өтеді.&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;

=== Әлемде ===
Z буыны әлемдік саясатта елеулі рөл атқарады. Соңғы жылдары оның барған сайын көп өкілдері саясатқа қызығушылық танытып, қоғамның әртүрлі институттарының қызметінде маңызды рөл атқара бастады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://emag.iis.ru/arc/infosoc/emag.nsf/BPA/ada9ce4f48bc636e44257f7d0041bd2a|title=Чижов Д. В.: Анализ механизмов влияния на полическое поведение поколения &quot;Z&quot;|website=emag.iis.ru|access-date=2025-01-28|archive-date=2023-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230724104934/http://emag.iis.ru/arc/infosoc/emag.nsf/BPA/ada9ce4f48bc636e44257f7d0041bd2a|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бұл буынның саяси көзқарастары жынысына байланысты өзгереді. Осы буынның америкалық әйелдері солшыл идеяларға бейім келеді, репродуктивті құқықтарды, [[Климаттың өзгеруі|климаттың өзгеру]] салдарын жұмсартуды және [[феминизм]]ді қолдайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/gen-z-gender-gap-young-men-women-dont-agree-politics-2024-1|title=Gen Z's gender divide is huge — and unexpected|lang=en-US|first=Daniel|last=Cox|website=Business Insider|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250128081609/https://www.businessinsider.com/gen-z-gender-gap-young-men-women-dont-agree-politics-2024-1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ер адамдар, керісінше, [[Консерватизм|консервативті]] идеологияға көбірек иек артады, бұл әсіресе трансгендерлердің құқықтары, саяси дұрыстық, [[экономикалық саясат]], [[Бас тарту мәдениеті|жоққа шығару мәдениеті]] және дәстүрлі гендерлік рөлдер туралы сұрақтарға жауап беру кезінде байқалады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://time.com/6963752/great-global-gender-divide/|title=The Global Gender Divide We Really Should Be Talking About|lang=en|first=Richard V.|last=Reeves|website=TIME|date=2024-04-06|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20250131161258/https://time.com/6963752/great-global-gender-divide/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Діни көзқарастары ==
Соңғы 10 жылда әлемнің әртүрлі елдерінде жүргізілген көптеген сауалнамалар жастардың дінге деген қызығушылығының біртіндеп төмендеуін айғақтайды. Пью зерттеу орталығы 2018 жылы 40 жастан кіші адамдар орташа есеппен өздерін діндар деп әлдеқайда сирек санайды және [[Рәсім|діни рәсімдер]]ді сирегірек орындайды деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/religion/2018/06/13/young-adults-around-the-world-are-less-religious-by-several-measures/|title=2. Young adults around the world are less religious by several measures|lang=en-US|first=Travis|last=Mitchell|website=Pew Research Center|date=2018-06-13|access-date=2025-03-06|archive-date=2025-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20251225031817/https://www.pewresearch.org/religion/2018/06/13/young-adults-around-the-world-are-less-religious-by-several-measures/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Қазақстанда ===
Қазақстандағы Z буыны өкілдерінің арасында діни өзін-өзі сәйкестендіру кең таралған. Сауалнама нәтижелері бойынша жастардың шамамен 85–90%-ы өздерін қандай да бір дінге жатқызады. Мәселен, Фридрих Эберт атындағы қордың 2020 жылы 1000 жас арасында жүргізген әлеуметтік зерттеуі барысында респонденттердің 63,9%-ы өздерін [[мұсылман]], 23,6%-ы [[православиелік христиан]] деп атаса, 10,2%-ы ешқандай дінді ұстанбайтынын көрсеткен. Бұл ретте, сауалнамаға қатысқандардың 55,1%-ы өздерін сенушілер қатарына жатқызғанымен, діни өмірге араласпайтынын атап өткен; тек 14,8%-ы ғана діни рәсімдерді үнемі орындайды. Зерттеу сонымен қатар этникалық тиесілілік пен тұрғылықты жерге байланысты айырмашылықтарды да анықтады: [[қазақтар]] мен ауыл жастары арасындағы діндарлық деңгейі [[орыстар]] мен қала жастарына қарағанда жоғары болып шықты.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Глазами социологов: религия не играет центральной роли в жизни молодых казахстанцев|url=https://web.archive.org/web/20220701000000*/qmonitor.kz/society/3092|author=Светлана Борисова|website=QMonitor|date=2021-11-30|lang=ru|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Жас «діншілдердің» мемлекеттің дамуына ықпалы қандай?|url=https://halyqline.kz/masele/zhas-dinshilderding-memleketting-damwyna-yqpaly-qandaj/|author=Айнұр Үмбетова|website=Halyqline.kz|date=2025-07-03|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;

Зерттеулер көрсеткендей, жастар арасындағы дінге деген көзқарас әртүрлі: діни дәстүрлерді қатаң ұстанудан бастап, неғұрлым жеке сенімдер мен тәжірибелерді қалыптастыруға дейін өзгереді.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://24.kz/ru/news/social/730575-kazakhstanskaya-molodezh-stremitsya-k-dukhovnosti|title=Казахстанская молодежь стремится к духовности|date=2025-09-18|website=[[24KZ]]|lang=ru|publisher=[[Хабар (агенттік)|Хабар]]}}&lt;/ref&gt; [[TikTok]], [[YouTube]] және [[Telegram]] сияқты [[әлеуметтік желілер]] мен платформалар да діни ілімдерді тарату мен осы тақырып төңірегінде пікірталастар жүргізудің өзіндік алаңына айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Молодежь и религия в цифровую эпоху. Реалии Казахстана|url=https://newtimes.kz/obshchestvo/209668-molodezh-i-religiia-v-tsifrovuiu-epokhu-realii-kazakhstana|author=Далиль Гайфуллин|website=NewTimes.kz|date=2025-08-29|lang=ru|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;

Дін жастардың өмірінде басқа да басымдықтармен қатар орын алады. Мәселен, сауалнамалардың біріне сәйкес, респонденттердің 96,2%-ы бірінші орынға отбасын, 79%-ы білімді, ал 66,7%-ы жеке бостандықты қояды; сонымен бірге, сұралғандардың 46,7%-ы дінді өз өмірінің маңызды бөлігі деп есептейді.&lt;ref name=&quot;Niyazgulova2026&quot;&gt;{{мақала|авторы=Ниязгулова А., Муханбет А., Абдулина Н., Танабаева А.|тақырыбы=Values transformation of Kazakhstani Youth in the Digital Age|басылым=Procedia Computer Science|орны=Амстердам|баспасы=Elsevier / ScienceDirect|жыл=2026|томы=280|беттері=1066–1067|тілі=en|сілтемесі=https://pdf.sciencedirectassets.com/280203/1-s2.0-S1877050926X20063/1-s2.0-S1877050926011506/main.pdf?X-Amz-Security-Token=IQoJb3JpZ2luX2VjEG4aCXVzLWVhc3QtMSJHMEUCIQDuX59UtRGFVjQ%2BAtNvNEhntAkgb3A9A%2FPK6TOxLwIP0wIgRF%2FFWZtdDqXk5vqy3PtL8SwIk6z%2BunVZOn6HIYrwqFkqsgUINhAFGgwwNTkwMDM1NDY4NjUiDDnuA23Q3nD5rCS%2B0iqPBY433%2FK9oxAEWm19FTF5%2FLSgG5D2DGN5EWu0cawYv9S%2Bz5RZRww%2BySunAsLrF2gRNXiIdX0JsIyTc3CJIm%2FD%2BCgabuUSiqmzM7ZR4fMkj%2Fi9Hf60V%2FE45gz2DdPxj5uHJUfQF85yxkW%2BwOkAs7etnfn%2BA4%2BDaPFSrM4JP25hS6%2BvQmk200a5pIclhyEvWPbhmSL4zvQNLtSHv4kPXursPVhNGmHc8FOJPcj2wiS%2BanJIvbCuvpLIgyDT2w%2FKGvQhBlGRNjqZ60Wu8ZyQOxZGd3T3kt9RzqGmzLSRN%2B8RFRvHKQKka91oct73TREbKCQd8K0JUYp2PUw2ntzOA4QLwDmtXQUqc7QdtUnMliVomh%2F9cPHhYA5FeoWQ7LiaCZzuCo1YJoSFAd7%2Bch0bicvMqExmCCOj2RFJcNqxsG3g6i0rBFqRmMGizEFFoX9RwBX9cKApkLRVZV%2F%2BU%2BxIFVp3Jora59tnsvfP8qlUmq5m54OBkj1pb5iX90MFD7tCIW88NhuPlsiU9jlb7%2Bwv7UDyMYZ3aSGP7vcRKtEDhR%2Fl%2BV9TnpQEEQZ37mRrFKa5ajWyPBXHQ78bG9gkLtqo8QYR2UNTMwJfPOZHLlZteprjT3UPoobPnuWuj5j1lxDgwRcJIwy3hJq%2BO54DcUdenrbzXmdD3Li%2BBrX9ISWmM9yaGaSr7gCAP37%2Fen%2Fm2dBRTVLF20zI75UqJslyM3TnYCDMf6093Hc66JoaIFTooeABb0k0TypEED%2BfT70wppO7cKiM50MuHW%2BM5qq92XOkFsbg0k74Jv2or5SGTCdeZlOT6B%2BjyQkL9dcjN5sZTz1Mqt60GX5TfbEWVcQdA1qjv7pCOaQi4BUqKGjiMIKB2F5cU5Ywgo%2Fa1gY6sQEAo%2BgwU7DFKzsL1Wsx7Os5QzjImmQeQ3s%2BWo6hzbzTOqXbIrjuQZ0sYWvATYkh6EzPdjmXUTAG36v3VEXnImeYeW6CO9h4wIGCBNZQYAm6HrxEhGTftwObXIDZ8lAFJ1bCE20mtTZOkXnz53khcm%2FDxct%2B1sPZPnkCV3eFKDxPnqV5PHYJPGz7QrhQbPnvIZHtRkLRXkbYUToj%2Fkm2wQ3pw2gco%2FoRtL2wEAsHjKFP8hg%3D&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Date=20261019T213830Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=299&amp;X-Amz-Credential=ASIAQ3PHCVTYV3FTPE7B%2F20261019%2Fus-east-1%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Signature=8719ddbec3396129209b1758f7fb18924534dee236fc234897d993c52fcebbf0&amp;hash=610fa48924ba26935057355694c726dddd0a0951bf6aa748356797a5341f689d&amp;host=68042c943591013ac2b2430a89b270f6af2c76d8dfd086a07176afe7c76c2c61&amp;pii=S1877050926011506&amp;tid=spdf-4e5b1a49-98ce-4538-bb6a-94c2aaabbee1&amp;sid=8cfccf39628a00466b09ef52ee36baaf7a9fgxrqa&amp;type=client&amp;tsoh=d3d3LnNjaWVuY2VkaXJlY3QuY29t&amp;rh=d3d3LnNjaWVuY2VkaXJlY3QuY29t&amp;ua=13150e570651030b5704&amp;rr=a4d2ee1c5b80bbd1&amp;cc=us}}&lt;/ref&gt; [[Павлодар]]дағы жасөспірімдер арасында жүргізілген зерттеу де әртүрлі діни тәжірибелерге жалпы толерантты көзқарастың бар екенін, сондай-ақ респонденттерде [[азаматтық сәйкестік]]тің діни немесе этникалық сәйкестікке қарағанда күштірек көрініс табатынын анықтады.&lt;ref name=&quot;Kabidenova2016&quot;&gt;{{мақала|авторы=Кабиденова Ж. Д., Рысбекова С. С., Рысбекова Г. Е., Дуйсенбаева А.|тақырыбы=Contours of Attitude of Adolescents towards Religion and Religious Identification in Kazakhstan|басылым=Global Media Journal|жыл=2016|томы=Special|нөмірі=S2:9|issn=1550-7521|тілі=en|сілтемесі=https://www.researchgate.net/profile/Zhuldyz-Kabidenova/publication/303575731_Contours_of_attitude_of_adolescents_towards_religion_and_religious_identification_in_Kazakhstan/links/5f995529458515b7cfa41c04/Contours-of-attitude-of-adolescents-towards-religion-and-religious-identification-in-Kazakhstan.pdf}}&lt;/ref&gt;

=== Әлемде ===
Батыста Z буыны тарихтағы ең аз діни буын болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://psmag.com/ideas/gen-z-is-the-least-religious-generation-heres-why-that-could-be-a-good-thing/|title=Gen Z Is the Least Religious Generation. Here's Why That Could Be a Good Thing.|lang=en-US|first=Christel J.|last=Manning|website=Pacific Standard|date=2019-05-06|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20250131081839/https://psmag.com/ideas/gen-z-is-the-least-religious-generation-heres-why-that-could-be-a-good-thing/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.deseret.com/2022/4/23/23013578/perspective-young-adults-are-losing-their-religion-are-their-parents-to-blame-gen-z-generation-x/|title=Perspective: Young adults are losing their religion. Are their parents to blame?|lang=en|website=Deseret News|date=2022-04-24|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20250108204325/https://www.deseret.com/2022/4/23/23013578/perspective-young-adults-are-losing-their-religion-are-their-parents-to-blame-gen-z-generation-x/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://doi.org/10.2139/ssrn.3498175|авторы=Anca Oltean|тақырыбы=Security Issues in Contemporary European Integration Process, Book review of Europolity, Continuity and Change in European Governance, vol.8, no.2 (New Series), Centre for European Studies, 2014, ISSN print 2344-2247, ISSN online 2344-2255, ISSN-L2344-2247|жылы=2014|басылымы=SSRN Electronic Journal|issn=1556-5068|doi=10.2139/ssrn.3498175}}&lt;/ref&gt; Алдыңғы ұрпақтар өкілдерімен салыстырғанда Z буынының көбірек өкілдері өздерін сенбейтіндер қатарына жатқызады және діни тиесіліліктен бас тартады, дегенмен олардың көбісі өздерін әлі де рухани адамдар деп атайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.religjournal.com/articles/article_view.php?id=159|title=Interdisciplinary Journal of Research on Religion {{!}} Articles|website=www.religjournal.com|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250206235324/https://www.religjournal.com/articles/article_view.php?id=159|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та Z буыны өкілдерінің арасында атеистер алдыңғы буындармен салыстырғанда екі есе көп.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.barna.com/research/atheism-doubles-among-generation-z/|title=Atheism Doubles Among Generation Z|lang=en-US|website=Barna Group|access-date=2025-02-20|archive-date=2019-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20191023100615/https://www.barna.com/research/atheism-doubles-among-generation-z/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2016 жылғы британдық әлеуметтік сауалнама 18 бен 24 жас аралығындағы адамдардың 71%-ы ешқандай дінді ұстанбайтынын көрсетті, бұл бір жыл бұрынғы 62%-бен салыстырғанда жоғары. 2018 жылы жүргізілген {{Iw|ComRes||en|Savanta}} сауалнамасы 18 бен 24 жас аралығындағы әрбір екі адамның біреуінен сәл астамы христиандармен және христиандықпен араласудың оң тәжірибесі болғанын хабарлағанын көрсетті. Дәл осы жас тобы өкілдерінің үштен екісі ешқашан шіркеуге бармаған; қалған үштен бірінің ішінде 20%-ы жылына бірнеше рет, ал 2%-ы аптасына бірнеше рет барады.

Христиандар қоғамға жаман әсер етеді деген тұжырыммен 18 бен 24 жас аралығындағы респонденттердің 12%-ы келіскен, ал жартысынан сәл астамы келіспеген. Салыстыру үшін, 25 пен 34 жас аралығындағы респонденттердің 14%-ы бұл тұжырыммен келіскен. Жалпы алғанда, британдықтардың 51%-ы бұл мәлімдемемен келіспесе, 10%-ы келіскен.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Post-millennial generation ‘more tolerant’ of Christianity|first=Harriet|last=Sherwood|url=https://www.theguardian.com/world/2018/jul/12/post-millennial-generation-uk-more-tolerant-of-christianity|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2018-07-12|access-date=2025-02-20|lang=en-GB|archive-date=2019-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917180119/https://www.theguardian.com/world/2018/jul/12/post-millennial-generation-uk-more-tolerant-of-christianity|url-status=live}}&lt;/ref&gt; {{Iw|Британдық ұлттық статистика басқармасы|Британдық ұлттық статистика басқармасының|en|Office for National Statistics}} мәліметтері бойынша, [[Англия]] мен [[Уэльс]]тегі 40 жасқа дейінгі адамдар өздерін христиан емес, көбіне [[Діни емес|діннен тыс]] деп есептейді.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Census data suggests UK faces ‘non-religious future’, say campaigners|first=Robert|last=Booth|url=https://www.theguardian.com/uk-news/2023/jan/30/census-data-england-wales-uk-non-religious-future-campaigners|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2023-01-30|access-date=2025-02-20|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* {{кітап|авторы=Howe N., Srauss W.|тақырыбы=The history of American future 1584 to 2069|lang=en|баспасы=Harper Perrenial|жылы=1997}}
* {{кітап|авторы=Howe N.|тақырыбы=The winter of history: An Interview with Neil Howe on «The fourth turning»|lang=en|баспасы=Lifecourse Associates|жылы=2009}}
* {{кітап|авторы=Шамис Е., Никонов Е.|тақырыбы=Теория поколений: Необыкновенный Икс|lang=ru|орны=М.|баспасы=Синергия|жылы=2016|isbn=978-5-4257-0254-8}}
* {{кітап|авторы=Mark McCrindle|тақырыбы=The ABC of XYZ: understanding the global generations|lang=en|орны=Sydney|баспасы=UNSW Press|жылы=2009|барлық беті=237|isbn=1-74223-035-0}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://bugin.kz/19230-z-buyny-damu-dgoly-kozqarasy-qundylyqtary-qanday «Z» буыны: Даму жолы, көзқарасы, құндылықтары қандай?] // Bugin.kz, 28 наурыз 2021
* [https://kipd.kz/article/urpaqtar-teoriyasy-z-buynnynh-zeyini Ұрпақтар теориясы: Z буынның зейіні] // Қазақстандық қоғамдық даму институты

[[Санат:Антропология]]
[[Санат:2000 жылдар]]
[[Санат:2010 жылдар]]
[[Санат:Мәдени буындар]]
[[Санат:1990 жылдар]]</text>
      <sha1>10iayv0e7jazbqrrngolybbk9e5xvva</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683819</id>
      <parentid>3683818</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T23:00:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <comment>/* Білімі */</comment>
      <origin>3683819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75097" sha1="gbt6ymgzqxc1rgxot7q2v8c97htux04" xml:space="preserve">[[Сурет:Génération Z.jpg|267x267px|нобай|Z буынының қыздары [[Бейнелеу өнері сарайы (Лилль)|Лилль бейнелеу өнері сарайы]]нда суретке түсіп, оларды жіберуде]]
'''Z буыны''' ({{lang-en|Generation Z}}),&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|title=Words We're Watching: 'Zoomer'|lang=en|website=[[Merriam-Webster]]|access-date=2024-12-27|archive-date=2024-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241227074200/https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|title=zoomer &amp;#124; Slang|lang=en-US|website=Dictionary.com|date=2020-01-16|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251203195747/https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|archive-date=2025-12-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;merriam-webster&quot;&gt;{{Cite web|title=ZOOMER Definition &amp; Meaning|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Zoomer|lang=en|website=[[Merriam-Webster]]|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-date=2026-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106041709/https://www.merriam-webster.com/dictionary/Zoomer}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/generation-z|lang=en|title=GENERATION Z definition in American English|archive-url=https://web.archive.org/web/20231017210453/https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/generation-z|archive-date=2023-10-17|url-status=live|access-date=2026-01-09|website=Collins Dictionary}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ [[Зумерлер|'''зумерлер''']] ({{lang-en|zoomers}})&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;merriam-webster&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.slanglang.net/zoomers/|title=Zoomers – What does the term actually mean?|lang=en-US|website=SlangNet|date=2020-01-21|access-date=2026-01-09|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611011635/https://www.slanglang.net/zoomers/|archive-date=2020-06-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/articles/2025/03/17/teoriya-pokoleniy|title=Теория поколений по годам: как отличить бумера, миллениала, зумера и Альфу|author=Мария Фролова|lang=ru|website=[[Лента.ру]]|date=2025-03-17|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251121070341/https://lenta.ru/articles/2025/03/17/teoriya-pokoleniy/|archive-date=2025-11-21}}&lt;/ref&gt; ретінде де белгілі — [[Уильям Штраус]] пен {{Iw|Нил Хоув|Нил Хоув|en|Neil Howe}} жасаған [[Буын]]дар теориясында, әртүрлі жіктеулер бойынша, шамамен [[1990 жж.|1990 жылдар]]дың ортасынан [[2010 жж.|2010 жылдар]]дың басына дейінгі аралықта туған адамдарға қатысты әлемде қолданылатын термин. Z буыны өкілдерінің көпшілігі — ересек буынның немесе [[Х буыны]] адамдарының балалары&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.signalvine.com/texting-best-practices/who-are-the-parents-of-gen-z-2|title=Who Are the Parents of Gen Z?|author=Belz, Ashley|date=2021-08-26|website=Signal Vine|access-date=2026-01-09|url-status=dead|archive-date=2022-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121000105/https://www.signalvine.com/texting-best-practices/who-are-the-parents-of-gen-z-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.audacy.com/podcast/working-with-gen-z-0d9dc/episodes/gen-y-vs-gen-z-understanding-similarities-differences-and-leadership-challenges-opportunities-1f6ff|title=Gen Y vs. Gen Z: Understanding Similarities|author=Nikhil and Adam Kingl|lang=en|website=Audacy.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519224546/https://www.audacy.com/podcast/working-with-gen-z-0d9dc/episodes/gen-y-vs-gen-z-understanding-similarities-differences-and-leadership-challenges-opportunities-1f6ff|archive-date=2023-05-19|url-status=dead|access-date=2026-01-09|date=2022-11-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2015/09/20/fashion/move-over-millennials-here-comes-generation-z.html|title=Move Over, Millennials, Here Comes Generation Z|author=Williams, Alex|lang=en|website=[[The New York Times]]|date=2015-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170130114225/https://www.nytimes.com/2015/09/20/fashion/move-over-millennials-here-comes-generation-z.html|archive-date=2017-01-30|url-status=live|access-date=2026-01-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|10=страницы1–6|авторы=Prensky, Marc|тақырыбы=Digital Natives, Digital Immigrants Part 1|язык=en|жылы=2001|сілтемесі=https://desarrollodocente.uc.cl/wp-content/uploads/2020/03/Digital_Natives_Digital_Inmigrants.pdf|басылымы=On the Horizon|тип=journal|томы=9|нөмірі=5|издательство=Emerald Publishing|doi=10.1108/10748120110424816|archive-date=2025-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20251118071417/https://desarrollodocente.uc.cl/wp-content/uploads/2020/03/Digital_Natives_Digital_Inmigrants.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|title=Поколение Z: что это такое, особенности, характерные черты, теория поколений|author=Эдуард Юсупов|lang=ru|website=[[Лента.ру]]|date=2023-11-29|access-date=2026-01-09|archive-date=2025-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250515150137/https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.calltouch.ru/blog/chto-takoe-pokolenie-z-i-chto-o-nem-nuzhno-znat-marketologam/|title=Что такое поколение Z, и что о нем нужно знать маркетологам|website=Calltouch.ru|author=Николай Большаков|lang=ru|date=2023-03-22|access-date=2026-01-09|archive-date=2025-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250916041821/https://www.calltouch.ru/blog/chto-takoe-pokolenie-z-i-chto-o-nem-nuzhno-znat-marketologam/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (туған жылдарының төменгі шекарасы 1995—1997, жоғарғы шекарасы 2009—2013).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.randstadusa.com/workforce360/managing-gen-y-z/|title=Managing Gen Y and Z in the workplace|lang=en|website=Randstad USA|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731235059/https://www.randstadusa.com/workforce360/managing-gen-y-z/|url-status=live|archive-date=2020-07-31|access-date=2016-06-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2017/09/has-the-smartphone-destroyed-a-generation/534198/|title=Have Smartphones Destroyed a Generation?|author=Jean M. Twenge|lang=en|website=[[The Atlantic]]|date=2017-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928035506/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2017/09/has-the-smartphone-destroyed-a-generation/534198/|archive-date=2017-09-28|url-status=live|access-date=2026-01-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.militarytimes.com/story/military/2016/07/31/post-millennial-military-what-expect-next-generation/87333254/|title=Post-millennial military: What to expect from the next generation|author=Lilley, Kevin|lang=en|website=Military Times|date=2016-07-31|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-date=2016-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019143544/http://www.militarytimes.com/story/military/2016/07/31/post-millennial-military-what-expect-next-generation/87333254/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://link.springer.com/article/10.1007/s10508-016-0798-z|тақырыбы=Sexual Inactivity During Young Adulthood Is More Common Among U.S. Millennials and iGen: Age, Period, and Cohort Effects on Having No Sexual Partners After Age 18|басылымы=[[Archives of Sexual Behavior|Arch Sex Behav]]|беттері=1—8|doi=10.1007/s10508-016-0798-z|язык=en|тип=journal|авторы=Twenge, Jean M.; Sherman, Ryne A.; Wells, Brooke E.|число=1|месяц=8|жылы=2016|archive-date=2017-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20171013145705/https://link.springer.com/article/10.1007/s10508-016-0798-z}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|title=What generation do I belong to? What are the birth year cutoffs?|lang=en|author=Jean M. Twenge|website=Dr. Jean Twenge|date=2023-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202546/https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|archive-date=2023-06-27|access-date=2023-06-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бұл буын — Интернет жаппай таралғаннан кейін дүниеге келген алғашқы буын,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/as-sa/98-311-x/98-311-x2011003_2-eng.cfm|title=Generations in Canada|lang=en|website=Statistics Canada|date=2018-07-23|access-date=2026-01-09|archive-date=2015-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150922235402/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/as-sa/98-311-x/98-311-x2011003_2-eng.cfm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; соның салдарынан Z буынының өкілдері «цифрлық аборигендер» және «Интернет буыны» деген атауларға ие болды.&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://muse.jhu.edu/article/586631|авторы=Anthony Turner|тақырыбы=Generation Z: Technology and Social Interest|жылы=2015|басылымы=The Journal of Individual Psychology|томы=71|нөмірі=2|беттері=103–113|issn=2332-0583|баспасы=University of Texas Press|archive-date=2022-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220901043041/https://muse.jhu.edu/article/586631|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі мен жас ауқымысы ==
[[Сурет:Generation_timeline.svg|нобай|Pew Research Center нұсқасы бойынша Батыс әлемі буындарының схемасы. Күлгін түспен Z буыны белгіленген{{Инфобокс/хронология|[[Y буыны]]|[[Альфа буыны]]}}]]
«Z буыны», «[[Y буыны|миллениалдар]]&lt;nowiki/&gt;» және т.б. терминдер — аналитикалық таңбалар ғана, буын шекаралары шартты болып келеді, ал демография, институттар мен мәдениеттегі айырмашылықтарға байланысты халықаралық деңгейде салыстыру жүргізу қиын.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division|тақырыбы=World Population Prospects 2024|жылы=2024|тілі=en|isbn=9789210031691}}&lt;/ref&gt; Осы буынның балама атаулары ретінде «post-Millennials», «iGen», «Homelanders», «Net Gen» нұсқалары ұсынылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2020/04/28/millennials-overtake-baby-boomers-as-americas-largest-generation/|title=Millennials overtake Baby Boomers as America’s largest generation|lang=en-US|first=Richard|last=Fry|website=Pew Research Center|date=2020-04-28|access-date=2025-10-28|archive-date=2025-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20251028153626/https://www.pewresearch.org/short-reads/2020/04/28/millennials-overtake-baby-boomers-as-americas-largest-generation/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/Business/gen-millennials-generation/story?id=16275187|title=After Gen X, Millennials, what should next generation be?|lang=en|first=A. B. C.|last=News|website=ABC News|access-date=2025-10-28|archive-date=2020-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028125342/https://abcnews.go.com/Business/gen-millennials-generation/story?id=16275187|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|title=Defining generations: Where Millennials end and Generation Z begins|lang=en-US|first=Michael|last=Dimock|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-10-28|archive-date=2023-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230702130150/https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Зерттеушілер мен танымал бұқаралық ақпарат құралдары Z буынын анықтау үшін туған жылдың басы ретінде 1990 жылдардың ортасы мен аяғын, аяқталатын жылы ретінде 2010 жылдардың басын пайдаланады. [[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі|Оксфорд сөздігі]] Z буынын 1990-жылдардың ортасынан 2010 жылдардың басына дейінгі аралықта дүниеге келген, «интернетті жақсы білетін» адамдардың тобы ретінде анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/definition/english/generation-z?q=generation+z|title=Generation Z|lang=en|website=Oxford Learner's Dictionary|publisher=[[Oxford University Press]]|access-date=2024-08-07|archive-date=2024-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240523120909/https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/definition/english/generation-z?q=generation+z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Кейбір дереккөздер нақты 1997–2010 жылдар аралығын көрсетеді, алайда бұл жылдар жиі дау тудырады немесе талқыланады.&lt;ref name=&quot;автосілтеме2&quot;&gt;''Юсупов, Эдуард.'' [https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/ Что такое поколение Z: особенности и характер «цифровых» детей] {{Wayback|url=https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|date=20250515150137}} // [[Лента.ру]], 29 ноября 2023&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Generation-Z|title=Gen Z {{!}} Years, Age Range, Meaning, &amp; Characteristics {{!}} Britannica|lang=en|website=www.britannica.com|date=2025-01-06|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250103124535/https://www.britannica.com/topic/Generation-Z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Канада статистика басқармасы Z буынының пайда болуын 1993 жыл деп анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theglobeandmail.com/news/national/education/canadian-university-report/the-genz-effect/article26898388/|title=The Generation Z effect|lang=en|website=The Globe and Mail|date=2015-10-22|archive-date=2020-05-29|access-date=2024-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200529201858/https://www.theglobeandmail.com/news/national/education/canadian-university-report/the-genz-effect/article26898388/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Пью зерттеу орталығы|Пью]] зерттеушілері ұрпақтар теориясы «нақты жіктеу емес, көптеген аналитикалық құралдардың бірі» екенін және «оларды қатаң әрі айқын шектеулер ретінде емес, бағдар ретінде қарастыру керектігін» баса айтады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/politics/2015/09/03/the-whys-and-hows-of-generations-research/|title=The Whys and Hows of Generations Research|lang=en-US|first=Abigail|last=Geiger|website=Pew Research Center|date=2015-09-03|access-date=2025-10-28|archive-date=2022-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20221231025902/https://www.pewresearch.org/politics/2015/09/03/the-whys-and-hows-of-generations-research/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Пью зерттеу орталығы]] жаңа технологиялық және әлеуметтік-экономикалық жетістіктер сияқты «әртүрлі қалыптасу тәжірибесіне» сүйене отырып, 1997 жылды Z буынының басталған жылы ретінде анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|title=Defining generations: Where Millennials end and Generation Z begins|lang=en-US|first=Michael|last=Dimock|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-06|archive-date=2023-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230702130150/https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Қаржылық қызмет көрсету индустриясын қамтитын {{Iw|American Banker||en|American Banker}} күнделікті іскерлік газеті: «Z буынының жас ауқымы әлі де талқылау тақырыбы болып қалғанымен, Z буыны шамамен 1993–1995 жылдар аралығында туған адамдардан басталады деген кең консенсус бар» деп хабарлайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.americanbanker.com/payments/slideshow/data-the-anti-millennial-habits-of-gen-z|title=Data: The anti-millennial habits of Gen Z|lang=en|website=American Banker|date=2017-10-25|archive-date=2024-12-08|access-date=2024-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208145146/https://www.americanbanker.com/payments/slideshow/data-the-anti-millennial-habits-of-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сан-Диего қаласындағы Калифорния штатының университеті|Сан-Диего штаты университеті]]нің психология профессоры {{Iw|Джин Твенге|3=en|4=Jean Twenge}} бұл буынның туған жылдарын 1995–2010 деп көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|title=What generation do I belong to? What are the birth year cutoffs?|lang=en-US|last=Writter_01|website=Dr. Jean Twenge|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202546/https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|archive-date=2023-06-27|access-date=2023-06-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[McKinsey &amp; Company]] халықаралық америкалық [[Консультация беру|консалтингтік]] компаниясы шамамен 1995 жылдан 2010 жылға дейін дүниеге келген Z буынының өкілдерін ерте жастан бастап Интернеттің, әлеуметтік желілер мен технологиялардың әсеріне ұшыраған «цифрлық аборигендер» деп атайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mckinsey.com/industries/consumer-packaged-goods/our-insights/true-gen-generation-z-and-its-implications-for-companies|title=The &quot;True Generation&quot;: Generation Z and its impact on companies|lang=en|author=Tracy Francis; Fernanda Hofel.|website=McKinsey &amp; Company|date=2018-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220807191749/https://www.mckinsey.com/industries/consumer-packaged-goods/our-insights/true-gen-generation-z-and-its-implications-for-companies|archive-date=2022-08-07|access-date=2024-08-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Жалпы белгілері ==
Z буынының өкілдері заманауи технологияларды, [[Планшет компьютер|планшеттер]]ді, [[смартфон]]дарды және 3D-шындықты жиі белсенді пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=The Minecraft Generation|first=Clive|last=Thompson|url=https://www.nytimes.com/2016/04/17/magazine/the-minecraft-generation.html?_r=1|website=The New York Times|id=0362-4331|date=2016-04-14|access-date=2025-05-14|lang=en-US|archive-date=2025-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250619192805/https://www.nytimes.com/2016/04/17/magazine/the-minecraft-generation.html?_r=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олардың саналы жасында интернетке және кез келген сипаттағы ақпаратқа қол жеткізу мүмкіндігі бұрынғыдай үй компьютерімен ғана шектелмейді, қайта портативті және «қалта» құрылғыларының арқасында толық деңгейде қолжетімді. Жиі «Z буыны» термині «[[цифрлық адам]]&lt;nowiki/&gt;» терминінің синонимі ретінде қарастырылады.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Children of the tech revolution|first=Lucinda|last=Schmidt|author-link=|url=http://www.smh.com.au/news/parenting/children-of-the-tech-revolution/2008/07/15/1215887601694.html|publisher=Sydney Morning Herald|access-date=2011-09-05|archive-date=2011-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20110831124910/http://www.smh.com.au/news/parenting/children-of-the-tech-revolution/2008/07/15/1215887601694.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олар цифрлық сауаттылықтың жоғары деңгейімен, әлеуметтік медиа арқылы өзін-өзі көрсетуге бейімділігімен ерекшеленеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://synergy.ru/akademiya/upravlenie/pokolenie_zet_ili_zumeryi_kak_s_nimi_pravilno_obshhatsya_i_rabotat|title=Поколение Z (зет): что это и кто такие зумеры, чем отличаются от других поколений {{!}} Университет СИНЕРГИЯ|website=synergy.ru|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20250124102147/https://synergy.ru/akademiya/upravlenie/pokolenie_zet_ili_zumeryi_kak_s_nimi_pravilno_obshhatsya_i_rabotat|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Цифрландыру Z буыны қызметінің барлық салаларына әсер етеді: олар интернетте сөйлесуді, қашықтан жұмыс істеу мен оқуды жөн көреді, сондай-ақ тауарлар мен қызметтерді онлайн және [[маркетплейс]]терден сатып алады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Зумерлер виртуалды және нақты әлемді бөліп жармайды — интернет олар үшін нақты өмірдің ажырамас бөлігі болып табылады. Жаңалықтарды негізінен теледидардан алатын аға буындардан айырмашылығы, Z буыны ақпаратты[қандай?] негізінен әлеуметтік желілерден алады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/gen-z-changes-political-divides-2019-7|title=America's teenagers skew a lot more conservative than most people realize, and they get most of their news from Instagram|first=Kate Taylor, Business|last=Insider|website=www.businessinsider.com|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250301162525/https://www.businessinsider.com/gen-z-changes-political-divides-2019-7|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Зумерлер ({{lang-en|zoomer}}) — имиджбордтарда Z буынының өкілдерін белгілеу үшін қолданылатын бейресми термин.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|title=Is Zoomer The Real Name For Gen Z?|lang=en-US|website=Dictionary.com|date=2020-01-16|access-date=2025-01-06|archive-date=2021-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126150616/https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ол [[бэби-бумерлер буыны]]н білдіретін boomer қысқартуы мен «Z» әрпін біріктіреді. Терминнің танымалдылығы 2018 жылы [[4chan]]-дағы Z буынының жасөспірімдерін келемеждейтін интернет-мемде қолданылған кезде күрт өсті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/doomer-girl-meme-4chan-tumblr-wojak-history/605764/|title=The Misogynistic Joke That Became a Goth-Meme Fairy Tale|lang=en|first=Kaitlyn|last=Tiffany|website=The Atlantic|date=2020-02-03|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604012415/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/doomer-girl-meme-4chan-tumblr-wojak-history/605764/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.slanglang.net/zoomers/|title=ᐅ Zoomers – What does the term actually mean?|website=web.archive.org|date=2020-06-11|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611011635/https://www.slanglang.net/zoomers/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[Merriam-Webster]] мәліметтері бойынша, бұл терминнің ең көп қолданыла бастауы 2016 жылға сәйкес келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|title=Words We're Watching: 'Zoomer'|lang=en|website=www.merriam-webster.com|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20250110105049/https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеты ==
Z буыны [[Жастар субмәдениеті|жастар субмәдениеттері]]не бейім. Z буынының субмәдениеттеріне [[Аниме|анимеші]]лер, [[Альтушка|альт]], [[K-pop]], [[E-kids]], [[Готтар (субмәдениет)|готтар]], [[панк]]тер, [[Эмо (субмәдениет)|эмо]], [[Косплей|косплеерлер]] және басқалар жатады.&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennye-molodezhnye-subkultury-issledovanie-tsism|авторы=Чурилов Сергей Анатольевич, Лупин Максим Николаевич|тақырыбы=Современные молодежные субкультуры: исследование ЦИСМ|жылы=2024|басылымы=Обзор.НЦПТИ|нөмірі=1 (36)|беттері=6–23|issn=2411-0124|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114174838/https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennye-molodezhnye-subkultury-issledovanie-tsism|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://parus.kp.ru/content/chitat/emo-khipstery-vanilki/|title=Молодежные субкультуры с 90-х и по настоящее время|lang=ru|website=parus.kp.ru|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20250126154302/https://parus.kp.ru/content/chitat/emo-khipstery-vanilki/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rb.ru/story/all-about-subcultures/|title=Субкультуры и нишевые сообщества. Что учесть в маркетинговой стратегии для поколения TikTok|lang=ru|first=Елена|last=Лиханова|website=rb.ru|date=2022|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114101315/https://rb.ru/story/all-about-subcultures/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Зумерлер арасында өткенге деген сағыныш, яғни өздері ешқашан бастан өткермесе де, өмір оңайырақ әрі стрессіз болып көрінген уақыттарды аңсау сезімі кең таралған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|title=Modern nostalgia: Why do young people ache for a past they never lived?|lang=en-us|first=Ixone|last=Arana|website=EL PAÍS English|date=2023-10-14|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20250107145249/https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Мысалы, 2018 жылы «[[cottagecore]]&lt;nowiki/&gt;» атауын алған эстетиканың бар болғанына көптеген жылдар болды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://daily.jstor.org/cottagecore-debuted-2300-years-ago/|title=Cottagecore Debuted 2,300 Years Ago|lang=en-US|first=Catherine|last=Halley|website=JSTOR Daily|date=2020-11-11|access-date=2025-02-23|archive-date=2020-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205094328/https://daily.jstor.org/cottagecore-debuted-2300-years-ago/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ол Z буынының субмәдениетіне айналды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sourcingjournal.com/denim/denim-trends/gen-z-fashion-cottagecore-sustainability-edited-elfin-fairies-gigi-hadid-215061/|title=In Times of Crisis, Gen Z Embraces Escapist Fashion|lang=en-US|first=Angela|last=Velasquez|website=Sourcing Journal|date=2020-06-10|access-date=2025-02-23|archive-date=2021-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119123033/https://sourcingjournal.com/denim/denim-trends/gen-z-fashion-cottagecore-sustainability-edited-elfin-fairies-gigi-hadid-215061/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; әсіресе [[COVID-19 пандемиясы|COVID-19 таралуына қарсы енгізілген жаппай карантиндерден кейін әртүрлі әлеуметтік желілерде қатты белең]] алды. Ностальгиялық көңіл-күй COVID пандемиясы кезінде және одан кейін күшейе түсті.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Why is 'cottagecore' booming? Because being outside is now the ultimate taboo|first=Amelia|last=Hall|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/apr/15/why-is-cottagecore-booming-because-being-outside-is-now-the-ultimate-taboo|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2020-04-15|access-date=2025-01-06|lang=en-GB|archive-date=2022-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220318160644/https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/apr/15/why-is-cottagecore-booming-because-being-outside-is-now-the-ultimate-taboo|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ностальгия әдетте егде жастағы адамдармен байланыстырылғанымен, қазір бұл үрдіс 2010–2020 жылдары кәмелеттік жасқа толғандар арасында жиі кездеседі. Қазіргі өмір шындығына бейімделуде қиындықтарға тап болған [[Y буыны|миллениалдар]] мен Z буыны.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|title=Modern nostalgia: Why do young people ache for a past they never lived?|lang=en-us|first=Ixone|last=Arana|website=EL PAÍS English|date=2023-10-14|access-date=2025-02-23|archive-date=2025-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250317080424/https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Z буынының өкілдері бәрінен бұрын [[2000 жылғы мәселе|Y2K]] дәуірін және әсіресе сол кезеңге негізделген [[Y2K (эстетика)|Y2K эстетикасы]]н қатты сағынады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/worklife/article/20231215-nostalgia-marketing-is-powerful-nowstalgia-might-be-even-more-compelling|title=Nostalgia marketing is powerful. 'Nowstalgia' might be even more compelling.|lang=en-GB|website=www.bbc.com|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106173210/https://www.bbc.com/worklife/article/20231215-nostalgia-marketing-is-powerful-nowstalgia-might-be-even-more-compelling|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cossa.ru/news/300419/|title=Эстетика поколения Z: самые популярные субкультуры на YouTube|lang=ru|website=Cossa.ru - информационный портал о маркетинге и коммуникациях в цифровой среде.|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200949/https://www.cossa.ru/news/300419/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2000 жылдардағы жедел өзгерістер [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|11 қыркүйектегі террорлық актілер]]ден, [[Ауғанстандағы соғыс (2001—2021)|терроризмге қарсы соғыс]]тан және [[iPod]] пен [[iPhone]] сияқты технологиялардың [[Технологиялық сингулярлық|қарқынды дамуы]]нан туындаған болатын.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/12/29/us/y2k-nostalgia-millennium-style-angst-cec/index.html|title=Y2K aesthetics are so hot right now – and so is the era’s existential dread|lang=en|first=A. J.|last=Willingham|website=CNN|date=2022-12-29|access-date=2024-11-02|archive-date=2024-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241227142741/https://www.cnn.com/2022/12/29/us/y2k-nostalgia-millennium-style-angst-cec/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Нөлдік жылдардың сәні, макияжы, шаш үлгілері мен аксессуарлары [[YouTube]], [[TikTok]] және басқа да платформаларда Z буыны үшін жаппай трендке айналды. Бұған [[Интернет-мем|ирониялық мем]]дерге деген құштарлық пен 2000-жылдардағы поп-мәдениетті аңсау да жатады.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cossa.ru/news/300419/|title=Эстетика поколения Z: самые популярные субкультуры на YouTube|lang=ru|website=Cossa.ru - информационный портал о маркетинге и коммуникациях в цифровой среде.|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200949/https://www.cossa.ru/news/300419/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

TikTok Z буыны арасында өте танымал, олар ойын-сауық әрі білім беру контентін бейне форматында тұтынуды жөн көреді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vc.ru/u/607046-nostra-reels-digital/219210-chto-populyarnost-tiktok-govorit-o-pokolenii-z|title=Что популярность TikTok говорит о поколении Z — Nostra Reels &amp; Digital на vc.ru|lang=en|first=Nostra Reels &amp;|last=Digital|website=vc.ru|date=2021-03-11|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200947/https://vc.ru/u/607046-nostra-reels-digital/219210-chto-populyarnost-tiktok-govorit-o-pokolenii-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бүкіл әлем бойынша Z буыны өкілдерінің 81%-ы қызықты немесе ойын-сауық контентін іздеу үшін TikTok-ты пайдаланады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://jobera.com/gen-z-statistics/|title=30+ Gen Z Statistics, Characteristics &amp; Trends [2024]|lang=en-US|first=Manisha|last=Saini|date=2024-06-05|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221441/https://jobera.com/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
Бүкіл әлем бойынша Z буыны, әдетте, дамыған елдерде де, дамушы елдерде де бастауыш біліммен қамтудың жоғары деңгейіне ие.&lt;ref name=&quot;автосілтеме1&quot;&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|авторы=Carol M. Worthman, Kathy Trang|тақырыбы=Dynamics of body time, social time and life history at adolescence|жылы=2018-02-01|басылымы=Nature|томы=554|беттері=451–457|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature25750|archive-date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20241223045144/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Дамушы елдердегі бастауыш мектептердегі оқушылар саны 20-ғасырдың ортасынан бастап тұрақты түрде өсті. 1990 жылдар мен 2000 жылдарға қарай бастауыш біліммен қамту көрсеткіштері 100%-ға жақындады.&lt;ref name=&quot;автосілтеме12&quot;&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|авторы=Carol M. Worthman, Kathy Trang|тақырыбы=Dynamics of body time, social time and life history at adolescence|жылы=2018-02-01|басылымы=Nature|томы=554|беттері=451–457|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature25750|archive-date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20241223045144/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жаратылыстану ғылымдары саласында ең жақсы нәтижелерді [[Сингапур]], [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]], [[Жапония]], [[Ресей]] және [[Гонконг]] көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/20161129-french-students-rank-last-europe-eu-maths-science-timss-study|title=French students rank last in EU for maths, study finds|lang=en|website=France 24|date=2016-11-29|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108130227/https://www.france24.com/en/20161129-french-students-rank-last-europe-eu-maths-science-timss-study|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2024 жылға қарай дүние жүзіндегі көптеген оқу орындары оқушылардың сабаққа жақсырақ зейін қоюына көмектесу үшін сыныпта ұялы телефондарды пайдалануға тыйым салу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cbc.ca/news/canada/cellphone-bans-schools-world-1.7304816|title=There are cellphone bans in schools around the world. Do any of them work?|archive-date=2025-01-25|access-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125204402/https://www.cbc.ca/news/canada/cellphone-bans-schools-world-1.7304816|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Әлеуметтанушылар Z буыны үшін білім берудегі жаһандық үрдіс ретінде қысқа аудио және бейне хабарламалар, мақалалар мен бейнероликтер форматындағы жылдам әрі ықшамдалған курстар, сондай-ақ өзін-өзі тәрбиелеумен айналысу тиімдірек екенін атап өтеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://trends.rbc.ru/trends/education/5ef1ddbc9a794733b37dcfff|title=Что такое поколение Z и как оно видит свое образование|lang=ru|website=РБК Тренды|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240726193912/https://trends.rbc.ru/trends/education/5ef1ddbc9a794733b37dcfff|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[McKinsey &amp; Company|McKinsey]] әлеуметтанулық сауалнамасына сәйкес, дараландыруға негізделген онлайн оқыту олар үшін мектеп бағдарламасын меңгеруде таптырмас құралға айналып келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hightech.plus/2020/04/23/obrazovanie-pokoleniya-z-kak-uchit-detei-virosshih-s-gadzhetom-vmesto-pogremushki|title=Образование поколения Z: как учить детей, выросших с гаджетом вместо погремушки|lang=ru|website=Хайтек+|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202222350/https://hightech.plus/2020/04/23/obrazovanie-pokoleniya-z-kak-uchit-detei-virosshih-s-gadzhetom-vmesto-pogremushki|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Демографиясы ==
Z буыны қазіргі уақытта Жер бетіндегі ең көп адам саны бар буын болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nypost.com/2020/01/25/generation-z-is-bigger-than-millennials-and-theyre-out-to-change-the-world/|title=Generation Z is bigger than millennials — and they’re out to change the world|lang=en-US|first=Eric|last=Spitznagel|date=2020-01-25|access-date=2025-02-23|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203075848/https://nypost.com/2020/01/25/generation-z-is-bigger-than-millennials-and-theyre-out-to-change-the-world/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның [[Bloomberg]] жүргізген деректер талдауы көрсеткендей, 2019 жылы Z буынының өкілдері 7,7 миллиард Жер тұрғынының 2,47 миллиардын құрап, саны 2,43 миллиард болған миллениалдардан асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Gen Z Is Set to Outnumber Millennials Within a Year|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-08-20/gen-z-to-outnumber-millennials-within-a-year-demographic-trends|website=Bloomberg.com|access-date=2025-02-23|lang=en|archive-date=2021-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210907135420/https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-08-20/gen-z-to-outnumber-millennials-within-a-year-demographic-trends|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://europeansting.com/2018/08/27/generation-z-will-outnumber-millennials-by-2019/|title=The European Sting is Your democratic, independent and top quality political newspaper specialized in European Union News. Unique Features: iSting &amp; Harry StingThe European Sting - Critical News &amp; Insights on European Politics, Economy, Foreign Affairs, Business &amp; Technology - europeansting.comGeneration Z will outnumber Millennials by 2019|lang=en-US|website=The European Sting - Critical News &amp; Insights on European Politics, Economy, Foreign Affairs, Business &amp; Technology - europeansting.com|date=2018-08-27|access-date=2025-02-23|archive-date=2021-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210831234538/https://europeansting.com/2018/08/27/generation-z-will-outnumber-millennials-by-2019/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2024 жылға арналған бағалаулар бойынша, Z буынының жаһандық халқы шамамен 2 миллиард адамды құрайды,&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://media.market.us/gen-z-statistics/|title=Gen Z Statistics 2024 By Natives, Age, Population|lang=en-US|first=Samruddhi|last=Yardi|website=Market.us Media|date=2024-04-04|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221442/https://media.market.us/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; бұл планета халқының шамамен 27%-ы.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Көптеген елдерде олар жалпы тұрғындар санының 25%-ынан 30%-ына дейінгі аралықты құрайды.&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite web|url=https://media.market.us/gen-z-statistics/|title=Gen Z Statistics 2024 By Natives, Age, Population|lang=en-US|first=Samruddhi|last=Yardi|website=Market.us Media|date=2024-04-04|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221442/https://media.market.us/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Z буыны өкілдерінің 48%-ы нәсілдік және этникалық азшылықтарға жатады.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 2017 жылы [[Африка]]да тұратын 1,2 миллиард адамның 60%-ы 25 жастан кіші болған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mo.ibrahim.foundation/news/2017/africas-growing-youthful-population-reflections-continent-tipping-point|title=Africa’s growing youthful population: reflections on a continent at a tipping point {{!}} Mo Ibrahim Foundation|lang=en|website=mo.ibrahim.foundation|access-date=2025-05-05|archive-date=2025-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20250505034459/https://mo.ibrahim.foundation/news/2017/africas-growing-youthful-population-reflections-continent-tipping-point|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылы [[Ұлыбритания]]ның шамамен 66,8 миллион тұрғынының ішінде шамамен 12,6 миллион адам Z буынына жатады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.statista.com/statistics/528577/uk-population-by-generation/|title=Population of the United Kingdom from 1990 to 2023, by generation|archive-date=2021-09-01|access-date=2025-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210901005327/https://www.statista.com/statistics/528577/uk-population-by-generation/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Әлеуметтік желілердегі ықпалды адамдардың үштен бірінен астамы Z буынына жатады.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Саяси көзқарастары ==
Дамыған демократиялық елдерде жастардың институттарға, соның ішінде өз үкіметіне деген сенімі алдыңғы ұрпақтардың сенімімен салыстырғанда төмендеді. Сауалнама мәліметтері бойынша, бұл буынның өкілдері тұтастай алғанда көбіне солшыл саяси көзқарастарды ұстанады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|title=Generation Z Looks a Lot Like Millennials on Key Social and Political Issues|lang=en-US|first=Kim Parker, Nikki Graf and Ruth|last=Igielnik|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-06|archive-date=2022-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108011732/https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Саясатпен белсенді айналысатын Z буынының өкілдері өздерінің әлеуметтік-саяси көзқарастарымен сәйкес келмейтін компаниялардан тауар сатып алудан немесе оларда жұмыс істеуден бас тартады және [[Интернет белсенділігі|интернет]] [[Интернет белсенділігі|белсенділігі]]ді қолданады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/worklife/article/20220803-gen-z-how-young-people-are-changing-activism|title=Gen Z: How young people are changing activism|lang=en-GB|website=www.bbc.com|access-date=2025-01-10|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203075814/https://www.bbc.com/worklife/article/20220803-gen-z-how-young-people-are-changing-activism|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Сондықтан әлеуметтік желілерде белсенділікті сақтап тұру, дауыс беруі жастарға тәуелді саясаткерлер мен саяси партиялар үшін өте маңызды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/06/10/europe-young-voters-flocked-hard-right-elections/|title=How Europe's young voters flocked to the hard-Right|website=web.archive.org|date=2024-06-14|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240614051041/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/06/10/europe-young-voters-flocked-hard-right-elections/|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

2010 жылдардың аяғында Z буыны жиі [[ЛГБТ]] құқықтары, [[Елдер бойынша қару туралы заңдарға шолу|қаруды бақылау]], [[Гендерлік теңсіздік|гендерлік теңдік]] және [[Аборт|түсік жасату]]ға қол жеткізу сияқты әлеуметтік мәселелерді қолдайтын прогрессивті топ ретінде сипатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|title=Generation Z Looks a Lot Like Millennials on Key Social and Political Issues|lang=en-US|first=Kim Parker, Nikki Graf and Ruth|last=Igielnik|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-28|archive-date=2022-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108011732/https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Қазақстанда ===
[[Сурет:Youth volunteer for the 2026 Kazakh legislative election.jpg|нобай|267x267 нүкте|[[Алматы]] қаласындағы жас еріктілер [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы Құрылтай сайлауы]] қарсаңында ақпараттық материалдар таратуда.]]
Қазақстандағы Z буынын зерттеу нәтижелері қалыптасқан саяси институттарға деген күмәнмен қатар, саясатқа деген қызығушылықтың да артып келе жатқанын көрсетеді. Зерттеу барысында алынған мәліметтерге сәйкес (атап айтқанда, [[Алматы]] жастары арасында), жастардың саяси белсенділігі көбінесе таңдамалы сипатқа ие және дәстүрлі партиялар немесе мемлекеттік құрылымдар шеңберінен тыс жүзеге асырылады.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{мақала|авторы=Zhengisbek Tolen, Aigerim Alisherova, Arman Khalbekov, Essenzhol Aliyarov, Marhabbat Nurov|тақырыбы=Generation Z and political culture amid reforms in Kazakhstan: a case study of Almaty|сілтемесі=https://doi.org/10.3389/fpos.2026.1714305|басылымы=Frontiers in Political Science|жылы=2026|айы=04|күні=17|томы=8|doi=10.3389/fpos.2026.1714305|lang=en}}&lt;/ref&gt; Әлеуметтік желілер мен басқа да цифрлық платформалар саяси пікірталастар мен азаматтық қатысудың маңызды алаңына айналды.&lt;ref&gt;{{мақала|авторы=Кеңесов Ә. Б.|тақырыбы=&quot;Z&quot; БУЫНЫ: ӘЛЕУМЕТТІК ЖЕЛІЛЕРДІҢ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЖАСТАРДЫҢ БҰҚАРАЛЫҚ САНАСЫНА АҚПАРАТТЫҚ-ИДЕОЛОГИЯЛЫҚ ӘСЕРІН ТАЛДАУ АРҚЫЛЫ САЯСИ ҚАТЫСУ ДИНАМИКАСЫ|сілтемесі=https://qra-centre.kz/kz/meropriyatie/z-buyny-leumettik-zhelilerdi-azastanday-zhastardy-baraly-sanasyna-paratty-ideologiyaly-serin-taldau-aryly-sayasi-atysu-dinamikasy|басылымы=Questioning Regional Affairs Centre|жылы=2026|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

Жас қазақстандықтардың саяси көзқарастары біртекті емес. Сауалнамалар жастар арасында үкімет пен Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевты]] айтарлықтай қолдаумен қатар,&lt;ref&gt;{{Cite web|title=29 жасқа дейінгі жастардың 90%-ті Президентке сенім білдіреді - әлеуметтанулық зерттеу|url=https://egemen.kz/news/article394280-29-dgasqa-deyingi-dgastardynh-90-ti-prezidentke-senim-bildiredi-aleumettanulyq-z|author=Қырмызы Жұмағалиқызы|website=[[Егемен Қазақстан]]|date=2025-09-02|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Азаматтардың басым көпшілігі Президентке сенім білдіреді|url=https://egemen.kz/news/azamattardyn-basym-kopshiligi-prezidentke-senim-bildiredi|author=Динара Жақсыбайқызы|website=[[Егемен Қазақстан]]|date=2026-08-10|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt; саяси институттардың тиімділігі мен жауаптылығына күмәнмен қарау бар екенін көрсетеді.&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt; Саяси көңіл-күйге экономикалық факторлар да әсер етеді. [[Инфляция]] мен бағаның өсуіне байланысты наразылықтарға қатысуға дайын жастардың үлесі 2021 жылғы 20,7%-дан 2025 жылы 28,2%-ға долы өсті. Бұл ретте зерттеушілер экономикалық наразылықты сыбайлас жемқорлық, теңсіздік және биліктің қоғамның сұраныстарына жеткіліксіз реакциясы туралы кеңірек алаңдаушылықпен байланыстырады.&lt;ref&gt;{{мақала|авторы=Alua Zholdybalina, Chu Young-min, Saltanat Yermakhanova, Sagynysh Akhantayeva|тақырыбы=Determinants of Youth Protest Potential in Kazakhstan, 2021-2025: Evidence from Survey Data|сілтемесі=https://jsser.org|басылымы=Journal of Social Studies Education Research|жылы=2026|томы=17|нөмірі=1|беттері=332-357|lang=en}}&lt;/ref&gt;

Онлайн-платформалар жас қазақстандықтардың саяси күн тәртібімен өзара іс-қимыл жасау тәсілдерін де өзгертті. Олар ақпарат алмасуға, қоғамдық мәселелерді талқылауға және дәстүрлі саяси институттардан тыс жерде азаматтық ұстанымды білдіруге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, зерттеушілер интернеттегі өзін-өзі көрсетуге шектеулер мен мемлекеттік институттарға деген сенімсіздік мұндай цифрлық белсенділіктің тұрақты саяси қатысуға айналуына кедергі келтіретінін атап өтеді.&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;

=== Әлемде ===
Z буыны әлемдік саясатта елеулі рөл атқарады. Соңғы жылдары оның барған сайын көп өкілдері саясатқа қызығушылық танытып, қоғамның әртүрлі институттарының қызметінде маңызды рөл атқара бастады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://emag.iis.ru/arc/infosoc/emag.nsf/BPA/ada9ce4f48bc636e44257f7d0041bd2a|title=Чижов Д. В.: Анализ механизмов влияния на полическое поведение поколения &quot;Z&quot;|website=emag.iis.ru|access-date=2025-01-28|archive-date=2023-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230724104934/http://emag.iis.ru/arc/infosoc/emag.nsf/BPA/ada9ce4f48bc636e44257f7d0041bd2a|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бұл буынның саяси көзқарастары жынысына байланысты өзгереді. Осы буынның америкалық әйелдері солшыл идеяларға бейім келеді, репродуктивті құқықтарды, [[Климаттың өзгеруі|климаттың өзгеру]] салдарын жұмсартуды және [[феминизм]]ді қолдайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/gen-z-gender-gap-young-men-women-dont-agree-politics-2024-1|title=Gen Z's gender divide is huge — and unexpected|lang=en-US|first=Daniel|last=Cox|website=Business Insider|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250128081609/https://www.businessinsider.com/gen-z-gender-gap-young-men-women-dont-agree-politics-2024-1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ер адамдар, керісінше, [[Консерватизм|консервативті]] идеологияға көбірек иек артады, бұл әсіресе трансгендерлердің құқықтары, саяси дұрыстық, [[экономикалық саясат]], [[Бас тарту мәдениеті|жоққа шығару мәдениеті]] және дәстүрлі гендерлік рөлдер туралы сұрақтарға жауап беру кезінде байқалады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://time.com/6963752/great-global-gender-divide/|title=The Global Gender Divide We Really Should Be Talking About|lang=en|first=Richard V.|last=Reeves|website=TIME|date=2024-04-06|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20250131161258/https://time.com/6963752/great-global-gender-divide/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Діни көзқарастары ==
Соңғы 10 жылда әлемнің әртүрлі елдерінде жүргізілген көптеген сауалнамалар жастардың дінге деген қызығушылығының біртіндеп төмендеуін айғақтайды. Пью зерттеу орталығы 2018 жылы 40 жастан кіші адамдар орташа есеппен өздерін діндар деп әлдеқайда сирек санайды және [[Рәсім|діни рәсімдер]]ді сирегірек орындайды деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/religion/2018/06/13/young-adults-around-the-world-are-less-religious-by-several-measures/|title=2. Young adults around the world are less religious by several measures|lang=en-US|first=Travis|last=Mitchell|website=Pew Research Center|date=2018-06-13|access-date=2025-03-06|archive-date=2025-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20251225031817/https://www.pewresearch.org/religion/2018/06/13/young-adults-around-the-world-are-less-religious-by-several-measures/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Қазақстанда ===
Қазақстандағы Z буыны өкілдерінің арасында діни өзін-өзі сәйкестендіру кең таралған. Сауалнама нәтижелері бойынша жастардың шамамен 85–90%-ы өздерін қандай да бір дінге жатқызады. Мәселен, Фридрих Эберт атындағы қордың 2020 жылы 1000 жас арасында жүргізген әлеуметтік зерттеуі барысында респонденттердің 63,9%-ы өздерін [[мұсылман]], 23,6%-ы [[православиелік христиан]] деп атаса, 10,2%-ы ешқандай дінді ұстанбайтынын көрсеткен. Бұл ретте, сауалнамаға қатысқандардың 55,1%-ы өздерін сенушілер қатарына жатқызғанымен, діни өмірге араласпайтынын атап өткен; тек 14,8%-ы ғана діни рәсімдерді үнемі орындайды. Зерттеу сонымен қатар этникалық тиесілілік пен тұрғылықты жерге байланысты айырмашылықтарды да анықтады: [[қазақтар]] мен ауыл жастары арасындағы діндарлық деңгейі [[орыстар]] мен қала жастарына қарағанда жоғары болып шықты.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Глазами социологов: религия не играет центральной роли в жизни молодых казахстанцев|url=https://web.archive.org/web/20220701000000*/qmonitor.kz/society/3092|author=Светлана Борисова|website=QMonitor|date=2021-11-30|lang=ru|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Жас «діншілдердің» мемлекеттің дамуына ықпалы қандай?|url=https://halyqline.kz/masele/zhas-dinshilderding-memleketting-damwyna-yqpaly-qandaj/|author=Айнұр Үмбетова|website=Halyqline.kz|date=2025-07-03|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;

Зерттеулер көрсеткендей, жастар арасындағы дінге деген көзқарас әртүрлі: діни дәстүрлерді қатаң ұстанудан бастап, неғұрлым жеке сенімдер мен тәжірибелерді қалыптастыруға дейін өзгереді.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://24.kz/ru/news/social/730575-kazakhstanskaya-molodezh-stremitsya-k-dukhovnosti|title=Казахстанская молодежь стремится к духовности|date=2025-09-18|website=[[24KZ]]|lang=ru|publisher=[[Хабар (агенттік)|Хабар]]}}&lt;/ref&gt; [[TikTok]], [[YouTube]] және [[Telegram]] сияқты [[әлеуметтік желілер]] мен платформалар да діни ілімдерді тарату мен осы тақырып төңірегінде пікірталастар жүргізудің өзіндік алаңына айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Молодежь и религия в цифровую эпоху. Реалии Казахстана|url=https://newtimes.kz/obshchestvo/209668-molodezh-i-religiia-v-tsifrovuiu-epokhu-realii-kazakhstana|author=Далиль Гайфуллин|website=NewTimes.kz|date=2025-08-29|lang=ru|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;

Дін жастардың өмірінде басқа да басымдықтармен қатар орын алады. Мәселен, сауалнамалардың біріне сәйкес, респонденттердің 96,2%-ы бірінші орынға отбасын, 79%-ы білімді, ал 66,7%-ы жеке бостандықты қояды; сонымен бірге, сұралғандардың 46,7%-ы дінді өз өмірінің маңызды бөлігі деп есептейді.&lt;ref name=&quot;Niyazgulova2026&quot;&gt;{{мақала|авторы=Ниязгулова А., Муханбет А., Абдулина Н., Танабаева А.|тақырыбы=Values transformation of Kazakhstani Youth in the Digital Age|басылым=Procedia Computer Science|орны=Амстердам|баспасы=Elsevier / ScienceDirect|жыл=2026|томы=280|беттері=1066–1067|тілі=en|сілтемесі=https://pdf.sciencedirectassets.com/280203/1-s2.0-S1877050926X20063/1-s2.0-S1877050926011506/main.pdf?X-Amz-Security-Token=IQoJb3JpZ2luX2VjEG4aCXVzLWVhc3QtMSJHMEUCIQDuX59UtRGFVjQ%2BAtNvNEhntAkgb3A9A%2FPK6TOxLwIP0wIgRF%2FFWZtdDqXk5vqy3PtL8SwIk6z%2BunVZOn6HIYrwqFkqsgUINhAFGgwwNTkwMDM1NDY4NjUiDDnuA23Q3nD5rCS%2B0iqPBY433%2FK9oxAEWm19FTF5%2FLSgG5D2DGN5EWu0cawYv9S%2Bz5RZRww%2BySunAsLrF2gRNXiIdX0JsIyTc3CJIm%2FD%2BCgabuUSiqmzM7ZR4fMkj%2Fi9Hf60V%2FE45gz2DdPxj5uHJUfQF85yxkW%2BwOkAs7etnfn%2BA4%2BDaPFSrM4JP25hS6%2BvQmk200a5pIclhyEvWPbhmSL4zvQNLtSHv4kPXursPVhNGmHc8FOJPcj2wiS%2BanJIvbCuvpLIgyDT2w%2FKGvQhBlGRNjqZ60Wu8ZyQOxZGd3T3kt9RzqGmzLSRN%2B8RFRvHKQKka91oct73TREbKCQd8K0JUYp2PUw2ntzOA4QLwDmtXQUqc7QdtUnMliVomh%2F9cPHhYA5FeoWQ7LiaCZzuCo1YJoSFAd7%2Bch0bicvMqExmCCOj2RFJcNqxsG3g6i0rBFqRmMGizEFFoX9RwBX9cKApkLRVZV%2F%2BU%2BxIFVp3Jora59tnsvfP8qlUmq5m54OBkj1pb5iX90MFD7tCIW88NhuPlsiU9jlb7%2Bwv7UDyMYZ3aSGP7vcRKtEDhR%2Fl%2BV9TnpQEEQZ37mRrFKa5ajWyPBXHQ78bG9gkLtqo8QYR2UNTMwJfPOZHLlZteprjT3UPoobPnuWuj5j1lxDgwRcJIwy3hJq%2BO54DcUdenrbzXmdD3Li%2BBrX9ISWmM9yaGaSr7gCAP37%2Fen%2Fm2dBRTVLF20zI75UqJslyM3TnYCDMf6093Hc66JoaIFTooeABb0k0TypEED%2BfT70wppO7cKiM50MuHW%2BM5qq92XOkFsbg0k74Jv2or5SGTCdeZlOT6B%2BjyQkL9dcjN5sZTz1Mqt60GX5TfbEWVcQdA1qjv7pCOaQi4BUqKGjiMIKB2F5cU5Ywgo%2Fa1gY6sQEAo%2BgwU7DFKzsL1Wsx7Os5QzjImmQeQ3s%2BWo6hzbzTOqXbIrjuQZ0sYWvATYkh6EzPdjmXUTAG36v3VEXnImeYeW6CO9h4wIGCBNZQYAm6HrxEhGTftwObXIDZ8lAFJ1bCE20mtTZOkXnz53khcm%2FDxct%2B1sPZPnkCV3eFKDxPnqV5PHYJPGz7QrhQbPnvIZHtRkLRXkbYUToj%2Fkm2wQ3pw2gco%2FoRtL2wEAsHjKFP8hg%3D&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Date=20261019T213830Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=299&amp;X-Amz-Credential=ASIAQ3PHCVTYV3FTPE7B%2F20261019%2Fus-east-1%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Signature=8719ddbec3396129209b1758f7fb18924534dee236fc234897d993c52fcebbf0&amp;hash=610fa48924ba26935057355694c726dddd0a0951bf6aa748356797a5341f689d&amp;host=68042c943591013ac2b2430a89b270f6af2c76d8dfd086a07176afe7c76c2c61&amp;pii=S1877050926011506&amp;tid=spdf-4e5b1a49-98ce-4538-bb6a-94c2aaabbee1&amp;sid=8cfccf39628a00466b09ef52ee36baaf7a9fgxrqa&amp;type=client&amp;tsoh=d3d3LnNjaWVuY2VkaXJlY3QuY29t&amp;rh=d3d3LnNjaWVuY2VkaXJlY3QuY29t&amp;ua=13150e570651030b5704&amp;rr=a4d2ee1c5b80bbd1&amp;cc=us}}&lt;/ref&gt; [[Павлодар]]дағы жасөспірімдер арасында жүргізілген зерттеу де әртүрлі діни тәжірибелерге жалпы толерантты көзқарастың бар екенін, сондай-ақ респонденттерде [[азаматтық сәйкестік]]тің діни немесе этникалық сәйкестікке қарағанда күштірек көрініс табатынын анықтады.&lt;ref name=&quot;Kabidenova2016&quot;&gt;{{мақала|авторы=Кабиденова Ж. Д., Рысбекова С. С., Рысбекова Г. Е., Дуйсенбаева А.|тақырыбы=Contours of Attitude of Adolescents towards Religion and Religious Identification in Kazakhstan|басылым=Global Media Journal|жыл=2016|томы=Special|нөмірі=S2:9|issn=1550-7521|тілі=en|сілтемесі=https://www.researchgate.net/profile/Zhuldyz-Kabidenova/publication/303575731_Contours_of_attitude_of_adolescents_towards_religion_and_religious_identification_in_Kazakhstan/links/5f995529458515b7cfa41c04/Contours-of-attitude-of-adolescents-towards-religion-and-religious-identification-in-Kazakhstan.pdf}}&lt;/ref&gt;

=== Әлемде ===
Батыста Z буыны тарихтағы ең аз діни буын болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://psmag.com/ideas/gen-z-is-the-least-religious-generation-heres-why-that-could-be-a-good-thing/|title=Gen Z Is the Least Religious Generation. Here's Why That Could Be a Good Thing.|lang=en-US|first=Christel J.|last=Manning|website=Pacific Standard|date=2019-05-06|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20250131081839/https://psmag.com/ideas/gen-z-is-the-least-religious-generation-heres-why-that-could-be-a-good-thing/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.deseret.com/2022/4/23/23013578/perspective-young-adults-are-losing-their-religion-are-their-parents-to-blame-gen-z-generation-x/|title=Perspective: Young adults are losing their religion. Are their parents to blame?|lang=en|website=Deseret News|date=2022-04-24|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20250108204325/https://www.deseret.com/2022/4/23/23013578/perspective-young-adults-are-losing-their-religion-are-their-parents-to-blame-gen-z-generation-x/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://doi.org/10.2139/ssrn.3498175|авторы=Anca Oltean|тақырыбы=Security Issues in Contemporary European Integration Process, Book review of Europolity, Continuity and Change in European Governance, vol.8, no.2 (New Series), Centre for European Studies, 2014, ISSN print 2344-2247, ISSN online 2344-2255, ISSN-L2344-2247|жылы=2014|басылымы=SSRN Electronic Journal|issn=1556-5068|doi=10.2139/ssrn.3498175}}&lt;/ref&gt; Алдыңғы ұрпақтар өкілдерімен салыстырғанда Z буынының көбірек өкілдері өздерін сенбейтіндер қатарына жатқызады және діни тиесіліліктен бас тартады, дегенмен олардың көбісі өздерін әлі де рухани адамдар деп атайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.religjournal.com/articles/article_view.php?id=159|title=Interdisciplinary Journal of Research on Religion {{!}} Articles|website=www.religjournal.com|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250206235324/https://www.religjournal.com/articles/article_view.php?id=159|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та Z буыны өкілдерінің арасында атеистер алдыңғы буындармен салыстырғанда екі есе көп.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.barna.com/research/atheism-doubles-among-generation-z/|title=Atheism Doubles Among Generation Z|lang=en-US|website=Barna Group|access-date=2025-02-20|archive-date=2019-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20191023100615/https://www.barna.com/research/atheism-doubles-among-generation-z/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2016 жылғы британдық әлеуметтік сауалнама 18 бен 24 жас аралығындағы адамдардың 71%-ы ешқандай дінді ұстанбайтынын көрсетті, бұл бір жыл бұрынғы 62%-бен салыстырғанда жоғары. 2018 жылы жүргізілген {{Iw|ComRes||en|Savanta}} сауалнамасы 18 бен 24 жас аралығындағы әрбір екі адамның біреуінен сәл астамы христиандармен және христиандықпен араласудың оң тәжірибесі болғанын хабарлағанын көрсетті. Дәл осы жас тобы өкілдерінің үштен екісі ешқашан шіркеуге бармаған; қалған үштен бірінің ішінде 20%-ы жылына бірнеше рет, ал 2%-ы аптасына бірнеше рет барады.

Христиандар қоғамға жаман әсер етеді деген тұжырыммен 18 бен 24 жас аралығындағы респонденттердің 12%-ы келіскен, ал жартысынан сәл астамы келіспеген. Салыстыру үшін, 25 пен 34 жас аралығындағы респонденттердің 14%-ы бұл тұжырыммен келіскен. Жалпы алғанда, британдықтардың 51%-ы бұл мәлімдемемен келіспесе, 10%-ы келіскен.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Post-millennial generation ‘more tolerant’ of Christianity|first=Harriet|last=Sherwood|url=https://www.theguardian.com/world/2018/jul/12/post-millennial-generation-uk-more-tolerant-of-christianity|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2018-07-12|access-date=2025-02-20|lang=en-GB|archive-date=2019-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917180119/https://www.theguardian.com/world/2018/jul/12/post-millennial-generation-uk-more-tolerant-of-christianity|url-status=live}}&lt;/ref&gt; {{Iw|Британдық ұлттық статистика басқармасы|Британдық ұлттық статистика басқармасының|en|Office for National Statistics}} мәліметтері бойынша, [[Англия]] мен [[Уэльс]]тегі 40 жасқа дейінгі адамдар өздерін христиан емес, көбіне [[Діни емес|діннен тыс]] деп есептейді.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Census data suggests UK faces ‘non-religious future’, say campaigners|first=Robert|last=Booth|url=https://www.theguardian.com/uk-news/2023/jan/30/census-data-england-wales-uk-non-religious-future-campaigners|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2023-01-30|access-date=2025-02-20|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* {{кітап|авторы=Howe N., Srauss W.|тақырыбы=The history of American future 1584 to 2069|lang=en|баспасы=Harper Perrenial|жылы=1997}}
* {{кітап|авторы=Howe N.|тақырыбы=The winter of history: An Interview with Neil Howe on «The fourth turning»|lang=en|баспасы=Lifecourse Associates|жылы=2009}}
* {{кітап|авторы=Шамис Е., Никонов Е.|тақырыбы=Теория поколений: Необыкновенный Икс|lang=ru|орны=М.|баспасы=Синергия|жылы=2016|isbn=978-5-4257-0254-8}}
* {{кітап|авторы=Mark McCrindle|тақырыбы=The ABC of XYZ: understanding the global generations|lang=en|орны=Sydney|баспасы=UNSW Press|жылы=2009|барлық беті=237|isbn=1-74223-035-0}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://bugin.kz/19230-z-buyny-damu-dgoly-kozqarasy-qundylyqtary-qanday «Z» буыны: Даму жолы, көзқарасы, құндылықтары қандай?] // Bugin.kz, 28 наурыз 2021
* [https://kipd.kz/article/urpaqtar-teoriyasy-z-buynnynh-zeyini Ұрпақтар теориясы: Z буынның зейіні] // Қазақстандық қоғамдық даму институты

[[Санат:Антропология]]
[[Санат:2000 жылдар]]
[[Санат:2010 жылдар]]
[[Санат:Мәдени буындар]]
[[Санат:1990 жылдар]]</text>
      <sha1>gbt6ymgzqxc1rgxot7q2v8c97htux04</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683820</id>
      <parentid>3683819</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T23:00:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <comment>/* Білімі */</comment>
      <origin>3683820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75097" sha1="gw3wm0f5fgdgqi6h45kpo5jgndbdigc" xml:space="preserve">[[Сурет:Génération Z.jpg|267x267px|нобай|Z буынының қыздары [[Бейнелеу өнері сарайы (Лилль)|Лилль бейнелеу өнері сарайы]]нда суретке түсіп, оларды жіберуде]]
'''Z буыны''' ({{lang-en|Generation Z}}),&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|title=Words We're Watching: 'Zoomer'|lang=en|website=[[Merriam-Webster]]|access-date=2024-12-27|archive-date=2024-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241227074200/https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|title=zoomer &amp;#124; Slang|lang=en-US|website=Dictionary.com|date=2020-01-16|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251203195747/https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|archive-date=2025-12-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;merriam-webster&quot;&gt;{{Cite web|title=ZOOMER Definition &amp; Meaning|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Zoomer|lang=en|website=[[Merriam-Webster]]|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-date=2026-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106041709/https://www.merriam-webster.com/dictionary/Zoomer}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/generation-z|lang=en|title=GENERATION Z definition in American English|archive-url=https://web.archive.org/web/20231017210453/https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/generation-z|archive-date=2023-10-17|url-status=live|access-date=2026-01-09|website=Collins Dictionary}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ [[Зумерлер|'''зумерлер''']] ({{lang-en|zoomers}})&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;merriam-webster&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.slanglang.net/zoomers/|title=Zoomers – What does the term actually mean?|lang=en-US|website=SlangNet|date=2020-01-21|access-date=2026-01-09|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611011635/https://www.slanglang.net/zoomers/|archive-date=2020-06-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/articles/2025/03/17/teoriya-pokoleniy|title=Теория поколений по годам: как отличить бумера, миллениала, зумера и Альфу|author=Мария Фролова|lang=ru|website=[[Лента.ру]]|date=2025-03-17|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251121070341/https://lenta.ru/articles/2025/03/17/teoriya-pokoleniy/|archive-date=2025-11-21}}&lt;/ref&gt; ретінде де белгілі — [[Уильям Штраус]] пен {{Iw|Нил Хоув|Нил Хоув|en|Neil Howe}} жасаған [[Буын]]дар теориясында, әртүрлі жіктеулер бойынша, шамамен [[1990 жж.|1990 жылдар]]дың ортасынан [[2010 жж.|2010 жылдар]]дың басына дейінгі аралықта туған адамдарға қатысты әлемде қолданылатын термин. Z буыны өкілдерінің көпшілігі — ересек буынның немесе [[Х буыны]] адамдарының балалары&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.signalvine.com/texting-best-practices/who-are-the-parents-of-gen-z-2|title=Who Are the Parents of Gen Z?|author=Belz, Ashley|date=2021-08-26|website=Signal Vine|access-date=2026-01-09|url-status=dead|archive-date=2022-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121000105/https://www.signalvine.com/texting-best-practices/who-are-the-parents-of-gen-z-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.audacy.com/podcast/working-with-gen-z-0d9dc/episodes/gen-y-vs-gen-z-understanding-similarities-differences-and-leadership-challenges-opportunities-1f6ff|title=Gen Y vs. Gen Z: Understanding Similarities|author=Nikhil and Adam Kingl|lang=en|website=Audacy.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519224546/https://www.audacy.com/podcast/working-with-gen-z-0d9dc/episodes/gen-y-vs-gen-z-understanding-similarities-differences-and-leadership-challenges-opportunities-1f6ff|archive-date=2023-05-19|url-status=dead|access-date=2026-01-09|date=2022-11-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2015/09/20/fashion/move-over-millennials-here-comes-generation-z.html|title=Move Over, Millennials, Here Comes Generation Z|author=Williams, Alex|lang=en|website=[[The New York Times]]|date=2015-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170130114225/https://www.nytimes.com/2015/09/20/fashion/move-over-millennials-here-comes-generation-z.html|archive-date=2017-01-30|url-status=live|access-date=2026-01-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|10=страницы1–6|авторы=Prensky, Marc|тақырыбы=Digital Natives, Digital Immigrants Part 1|язык=en|жылы=2001|сілтемесі=https://desarrollodocente.uc.cl/wp-content/uploads/2020/03/Digital_Natives_Digital_Inmigrants.pdf|басылымы=On the Horizon|тип=journal|томы=9|нөмірі=5|издательство=Emerald Publishing|doi=10.1108/10748120110424816|archive-date=2025-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20251118071417/https://desarrollodocente.uc.cl/wp-content/uploads/2020/03/Digital_Natives_Digital_Inmigrants.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|title=Поколение Z: что это такое, особенности, характерные черты, теория поколений|author=Эдуард Юсупов|lang=ru|website=[[Лента.ру]]|date=2023-11-29|access-date=2026-01-09|archive-date=2025-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250515150137/https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.calltouch.ru/blog/chto-takoe-pokolenie-z-i-chto-o-nem-nuzhno-znat-marketologam/|title=Что такое поколение Z, и что о нем нужно знать маркетологам|website=Calltouch.ru|author=Николай Большаков|lang=ru|date=2023-03-22|access-date=2026-01-09|archive-date=2025-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250916041821/https://www.calltouch.ru/blog/chto-takoe-pokolenie-z-i-chto-o-nem-nuzhno-znat-marketologam/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (туған жылдарының төменгі шекарасы 1995—1997, жоғарғы шекарасы 2009—2013).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.randstadusa.com/workforce360/managing-gen-y-z/|title=Managing Gen Y and Z in the workplace|lang=en|website=Randstad USA|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731235059/https://www.randstadusa.com/workforce360/managing-gen-y-z/|url-status=live|archive-date=2020-07-31|access-date=2016-06-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2017/09/has-the-smartphone-destroyed-a-generation/534198/|title=Have Smartphones Destroyed a Generation?|author=Jean M. Twenge|lang=en|website=[[The Atlantic]]|date=2017-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928035506/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2017/09/has-the-smartphone-destroyed-a-generation/534198/|archive-date=2017-09-28|url-status=live|access-date=2026-01-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.militarytimes.com/story/military/2016/07/31/post-millennial-military-what-expect-next-generation/87333254/|title=Post-millennial military: What to expect from the next generation|author=Lilley, Kevin|lang=en|website=Military Times|date=2016-07-31|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-date=2016-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019143544/http://www.militarytimes.com/story/military/2016/07/31/post-millennial-military-what-expect-next-generation/87333254/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://link.springer.com/article/10.1007/s10508-016-0798-z|тақырыбы=Sexual Inactivity During Young Adulthood Is More Common Among U.S. Millennials and iGen: Age, Period, and Cohort Effects on Having No Sexual Partners After Age 18|басылымы=[[Archives of Sexual Behavior|Arch Sex Behav]]|беттері=1—8|doi=10.1007/s10508-016-0798-z|язык=en|тип=journal|авторы=Twenge, Jean M.; Sherman, Ryne A.; Wells, Brooke E.|число=1|месяц=8|жылы=2016|archive-date=2017-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20171013145705/https://link.springer.com/article/10.1007/s10508-016-0798-z}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|title=What generation do I belong to? What are the birth year cutoffs?|lang=en|author=Jean M. Twenge|website=Dr. Jean Twenge|date=2023-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202546/https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|archive-date=2023-06-27|access-date=2023-06-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бұл буын — Интернет жаппай таралғаннан кейін дүниеге келген алғашқы буын,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/as-sa/98-311-x/98-311-x2011003_2-eng.cfm|title=Generations in Canada|lang=en|website=Statistics Canada|date=2018-07-23|access-date=2026-01-09|archive-date=2015-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150922235402/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/as-sa/98-311-x/98-311-x2011003_2-eng.cfm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; соның салдарынан Z буынының өкілдері «цифрлық аборигендер» және «Интернет буыны» деген атауларға ие болды.&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://muse.jhu.edu/article/586631|авторы=Anthony Turner|тақырыбы=Generation Z: Technology and Social Interest|жылы=2015|басылымы=The Journal of Individual Psychology|томы=71|нөмірі=2|беттері=103–113|issn=2332-0583|баспасы=University of Texas Press|archive-date=2022-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220901043041/https://muse.jhu.edu/article/586631|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі мен жас ауқымысы ==
[[Сурет:Generation_timeline.svg|нобай|Pew Research Center нұсқасы бойынша Батыс әлемі буындарының схемасы. Күлгін түспен Z буыны белгіленген{{Инфобокс/хронология|[[Y буыны]]|[[Альфа буыны]]}}]]
«Z буыны», «[[Y буыны|миллениалдар]]&lt;nowiki/&gt;» және т.б. терминдер — аналитикалық таңбалар ғана, буын шекаралары шартты болып келеді, ал демография, институттар мен мәдениеттегі айырмашылықтарға байланысты халықаралық деңгейде салыстыру жүргізу қиын.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division|тақырыбы=World Population Prospects 2024|жылы=2024|тілі=en|isbn=9789210031691}}&lt;/ref&gt; Осы буынның балама атаулары ретінде «post-Millennials», «iGen», «Homelanders», «Net Gen» нұсқалары ұсынылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2020/04/28/millennials-overtake-baby-boomers-as-americas-largest-generation/|title=Millennials overtake Baby Boomers as America’s largest generation|lang=en-US|first=Richard|last=Fry|website=Pew Research Center|date=2020-04-28|access-date=2025-10-28|archive-date=2025-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20251028153626/https://www.pewresearch.org/short-reads/2020/04/28/millennials-overtake-baby-boomers-as-americas-largest-generation/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/Business/gen-millennials-generation/story?id=16275187|title=After Gen X, Millennials, what should next generation be?|lang=en|first=A. B. C.|last=News|website=ABC News|access-date=2025-10-28|archive-date=2020-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028125342/https://abcnews.go.com/Business/gen-millennials-generation/story?id=16275187|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|title=Defining generations: Where Millennials end and Generation Z begins|lang=en-US|first=Michael|last=Dimock|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-10-28|archive-date=2023-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230702130150/https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Зерттеушілер мен танымал бұқаралық ақпарат құралдары Z буынын анықтау үшін туған жылдың басы ретінде 1990 жылдардың ортасы мен аяғын, аяқталатын жылы ретінде 2010 жылдардың басын пайдаланады. [[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі|Оксфорд сөздігі]] Z буынын 1990-жылдардың ортасынан 2010 жылдардың басына дейінгі аралықта дүниеге келген, «интернетті жақсы білетін» адамдардың тобы ретінде анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/definition/english/generation-z?q=generation+z|title=Generation Z|lang=en|website=Oxford Learner's Dictionary|publisher=[[Oxford University Press]]|access-date=2024-08-07|archive-date=2024-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240523120909/https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/definition/english/generation-z?q=generation+z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Кейбір дереккөздер нақты 1997–2010 жылдар аралығын көрсетеді, алайда бұл жылдар жиі дау тудырады немесе талқыланады.&lt;ref name=&quot;автосілтеме2&quot;&gt;''Юсупов, Эдуард.'' [https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/ Что такое поколение Z: особенности и характер «цифровых» детей] {{Wayback|url=https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|date=20250515150137}} // [[Лента.ру]], 29 ноября 2023&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Generation-Z|title=Gen Z {{!}} Years, Age Range, Meaning, &amp; Characteristics {{!}} Britannica|lang=en|website=www.britannica.com|date=2025-01-06|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250103124535/https://www.britannica.com/topic/Generation-Z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Канада статистика басқармасы Z буынының пайда болуын 1993 жыл деп анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theglobeandmail.com/news/national/education/canadian-university-report/the-genz-effect/article26898388/|title=The Generation Z effect|lang=en|website=The Globe and Mail|date=2015-10-22|archive-date=2020-05-29|access-date=2024-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200529201858/https://www.theglobeandmail.com/news/national/education/canadian-university-report/the-genz-effect/article26898388/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Пью зерттеу орталығы|Пью]] зерттеушілері ұрпақтар теориясы «нақты жіктеу емес, көптеген аналитикалық құралдардың бірі» екенін және «оларды қатаң әрі айқын шектеулер ретінде емес, бағдар ретінде қарастыру керектігін» баса айтады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/politics/2015/09/03/the-whys-and-hows-of-generations-research/|title=The Whys and Hows of Generations Research|lang=en-US|first=Abigail|last=Geiger|website=Pew Research Center|date=2015-09-03|access-date=2025-10-28|archive-date=2022-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20221231025902/https://www.pewresearch.org/politics/2015/09/03/the-whys-and-hows-of-generations-research/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Пью зерттеу орталығы]] жаңа технологиялық және әлеуметтік-экономикалық жетістіктер сияқты «әртүрлі қалыптасу тәжірибесіне» сүйене отырып, 1997 жылды Z буынының басталған жылы ретінде анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|title=Defining generations: Where Millennials end and Generation Z begins|lang=en-US|first=Michael|last=Dimock|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-06|archive-date=2023-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230702130150/https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Қаржылық қызмет көрсету индустриясын қамтитын {{Iw|American Banker||en|American Banker}} күнделікті іскерлік газеті: «Z буынының жас ауқымы әлі де талқылау тақырыбы болып қалғанымен, Z буыны шамамен 1993–1995 жылдар аралығында туған адамдардан басталады деген кең консенсус бар» деп хабарлайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.americanbanker.com/payments/slideshow/data-the-anti-millennial-habits-of-gen-z|title=Data: The anti-millennial habits of Gen Z|lang=en|website=American Banker|date=2017-10-25|archive-date=2024-12-08|access-date=2024-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208145146/https://www.americanbanker.com/payments/slideshow/data-the-anti-millennial-habits-of-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сан-Диего қаласындағы Калифорния штатының университеті|Сан-Диего штаты университеті]]нің психология профессоры {{Iw|Джин Твенге|3=en|4=Jean Twenge}} бұл буынның туған жылдарын 1995–2010 деп көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|title=What generation do I belong to? What are the birth year cutoffs?|lang=en-US|last=Writter_01|website=Dr. Jean Twenge|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202546/https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|archive-date=2023-06-27|access-date=2023-06-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[McKinsey &amp; Company]] халықаралық америкалық [[Консультация беру|консалтингтік]] компаниясы шамамен 1995 жылдан 2010 жылға дейін дүниеге келген Z буынының өкілдерін ерте жастан бастап Интернеттің, әлеуметтік желілер мен технологиялардың әсеріне ұшыраған «цифрлық аборигендер» деп атайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mckinsey.com/industries/consumer-packaged-goods/our-insights/true-gen-generation-z-and-its-implications-for-companies|title=The &quot;True Generation&quot;: Generation Z and its impact on companies|lang=en|author=Tracy Francis; Fernanda Hofel.|website=McKinsey &amp; Company|date=2018-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220807191749/https://www.mckinsey.com/industries/consumer-packaged-goods/our-insights/true-gen-generation-z-and-its-implications-for-companies|archive-date=2022-08-07|access-date=2024-08-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Жалпы белгілері ==
Z буынының өкілдері заманауи технологияларды, [[Планшет компьютер|планшеттер]]ді, [[смартфон]]дарды және 3D-шындықты жиі белсенді пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=The Minecraft Generation|first=Clive|last=Thompson|url=https://www.nytimes.com/2016/04/17/magazine/the-minecraft-generation.html?_r=1|website=The New York Times|id=0362-4331|date=2016-04-14|access-date=2025-05-14|lang=en-US|archive-date=2025-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250619192805/https://www.nytimes.com/2016/04/17/magazine/the-minecraft-generation.html?_r=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олардың саналы жасында интернетке және кез келген сипаттағы ақпаратқа қол жеткізу мүмкіндігі бұрынғыдай үй компьютерімен ғана шектелмейді, қайта портативті және «қалта» құрылғыларының арқасында толық деңгейде қолжетімді. Жиі «Z буыны» термині «[[цифрлық адам]]&lt;nowiki/&gt;» терминінің синонимі ретінде қарастырылады.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Children of the tech revolution|first=Lucinda|last=Schmidt|author-link=|url=http://www.smh.com.au/news/parenting/children-of-the-tech-revolution/2008/07/15/1215887601694.html|publisher=Sydney Morning Herald|access-date=2011-09-05|archive-date=2011-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20110831124910/http://www.smh.com.au/news/parenting/children-of-the-tech-revolution/2008/07/15/1215887601694.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олар цифрлық сауаттылықтың жоғары деңгейімен, әлеуметтік медиа арқылы өзін-өзі көрсетуге бейімділігімен ерекшеленеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://synergy.ru/akademiya/upravlenie/pokolenie_zet_ili_zumeryi_kak_s_nimi_pravilno_obshhatsya_i_rabotat|title=Поколение Z (зет): что это и кто такие зумеры, чем отличаются от других поколений {{!}} Университет СИНЕРГИЯ|website=synergy.ru|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20250124102147/https://synergy.ru/akademiya/upravlenie/pokolenie_zet_ili_zumeryi_kak_s_nimi_pravilno_obshhatsya_i_rabotat|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Цифрландыру Z буыны қызметінің барлық салаларына әсер етеді: олар интернетте сөйлесуді, қашықтан жұмыс істеу мен оқуды жөн көреді, сондай-ақ тауарлар мен қызметтерді онлайн және [[маркетплейс]]терден сатып алады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Зумерлер виртуалды және нақты әлемді бөліп жармайды — интернет олар үшін нақты өмірдің ажырамас бөлігі болып табылады. Жаңалықтарды негізінен теледидардан алатын аға буындардан айырмашылығы, Z буыны ақпаратты[қандай?] негізінен әлеуметтік желілерден алады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/gen-z-changes-political-divides-2019-7|title=America's teenagers skew a lot more conservative than most people realize, and they get most of their news from Instagram|first=Kate Taylor, Business|last=Insider|website=www.businessinsider.com|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250301162525/https://www.businessinsider.com/gen-z-changes-political-divides-2019-7|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Зумерлер ({{lang-en|zoomer}}) — имиджбордтарда Z буынының өкілдерін белгілеу үшін қолданылатын бейресми термин.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|title=Is Zoomer The Real Name For Gen Z?|lang=en-US|website=Dictionary.com|date=2020-01-16|access-date=2025-01-06|archive-date=2021-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126150616/https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ол [[бэби-бумерлер буыны]]н білдіретін boomer қысқартуы мен «Z» әрпін біріктіреді. Терминнің танымалдылығы 2018 жылы [[4chan]]-дағы Z буынының жасөспірімдерін келемеждейтін интернет-мемде қолданылған кезде күрт өсті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/doomer-girl-meme-4chan-tumblr-wojak-history/605764/|title=The Misogynistic Joke That Became a Goth-Meme Fairy Tale|lang=en|first=Kaitlyn|last=Tiffany|website=The Atlantic|date=2020-02-03|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604012415/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/doomer-girl-meme-4chan-tumblr-wojak-history/605764/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.slanglang.net/zoomers/|title=ᐅ Zoomers – What does the term actually mean?|website=web.archive.org|date=2020-06-11|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611011635/https://www.slanglang.net/zoomers/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[Merriam-Webster]] мәліметтері бойынша, бұл терминнің ең көп қолданыла бастауы 2016 жылға сәйкес келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|title=Words We're Watching: 'Zoomer'|lang=en|website=www.merriam-webster.com|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20250110105049/https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеты ==
Z буыны [[Жастар субмәдениеті|жастар субмәдениеттері]]не бейім. Z буынының субмәдениеттеріне [[Аниме|анимеші]]лер, [[Альтушка|альт]], [[K-pop]], [[E-kids]], [[Готтар (субмәдениет)|готтар]], [[панк]]тер, [[Эмо (субмәдениет)|эмо]], [[Косплей|косплеерлер]] және басқалар жатады.&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennye-molodezhnye-subkultury-issledovanie-tsism|авторы=Чурилов Сергей Анатольевич, Лупин Максим Николаевич|тақырыбы=Современные молодежные субкультуры: исследование ЦИСМ|жылы=2024|басылымы=Обзор.НЦПТИ|нөмірі=1 (36)|беттері=6–23|issn=2411-0124|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114174838/https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennye-molodezhnye-subkultury-issledovanie-tsism|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://parus.kp.ru/content/chitat/emo-khipstery-vanilki/|title=Молодежные субкультуры с 90-х и по настоящее время|lang=ru|website=parus.kp.ru|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20250126154302/https://parus.kp.ru/content/chitat/emo-khipstery-vanilki/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rb.ru/story/all-about-subcultures/|title=Субкультуры и нишевые сообщества. Что учесть в маркетинговой стратегии для поколения TikTok|lang=ru|first=Елена|last=Лиханова|website=rb.ru|date=2022|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114101315/https://rb.ru/story/all-about-subcultures/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Зумерлер арасында өткенге деген сағыныш, яғни өздері ешқашан бастан өткермесе де, өмір оңайырақ әрі стрессіз болып көрінген уақыттарды аңсау сезімі кең таралған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|title=Modern nostalgia: Why do young people ache for a past they never lived?|lang=en-us|first=Ixone|last=Arana|website=EL PAÍS English|date=2023-10-14|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20250107145249/https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Мысалы, 2018 жылы «[[cottagecore]]&lt;nowiki/&gt;» атауын алған эстетиканың бар болғанына көптеген жылдар болды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://daily.jstor.org/cottagecore-debuted-2300-years-ago/|title=Cottagecore Debuted 2,300 Years Ago|lang=en-US|first=Catherine|last=Halley|website=JSTOR Daily|date=2020-11-11|access-date=2025-02-23|archive-date=2020-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205094328/https://daily.jstor.org/cottagecore-debuted-2300-years-ago/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ол Z буынының субмәдениетіне айналды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sourcingjournal.com/denim/denim-trends/gen-z-fashion-cottagecore-sustainability-edited-elfin-fairies-gigi-hadid-215061/|title=In Times of Crisis, Gen Z Embraces Escapist Fashion|lang=en-US|first=Angela|last=Velasquez|website=Sourcing Journal|date=2020-06-10|access-date=2025-02-23|archive-date=2021-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119123033/https://sourcingjournal.com/denim/denim-trends/gen-z-fashion-cottagecore-sustainability-edited-elfin-fairies-gigi-hadid-215061/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; әсіресе [[COVID-19 пандемиясы|COVID-19 таралуына қарсы енгізілген жаппай карантиндерден кейін әртүрлі әлеуметтік желілерде қатты белең]] алды. Ностальгиялық көңіл-күй COVID пандемиясы кезінде және одан кейін күшейе түсті.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Why is 'cottagecore' booming? Because being outside is now the ultimate taboo|first=Amelia|last=Hall|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/apr/15/why-is-cottagecore-booming-because-being-outside-is-now-the-ultimate-taboo|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2020-04-15|access-date=2025-01-06|lang=en-GB|archive-date=2022-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220318160644/https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/apr/15/why-is-cottagecore-booming-because-being-outside-is-now-the-ultimate-taboo|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ностальгия әдетте егде жастағы адамдармен байланыстырылғанымен, қазір бұл үрдіс 2010–2020 жылдары кәмелеттік жасқа толғандар арасында жиі кездеседі. Қазіргі өмір шындығына бейімделуде қиындықтарға тап болған [[Y буыны|миллениалдар]] мен Z буыны.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|title=Modern nostalgia: Why do young people ache for a past they never lived?|lang=en-us|first=Ixone|last=Arana|website=EL PAÍS English|date=2023-10-14|access-date=2025-02-23|archive-date=2025-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250317080424/https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Z буынының өкілдері бәрінен бұрын [[2000 жылғы мәселе|Y2K]] дәуірін және әсіресе сол кезеңге негізделген [[Y2K (эстетика)|Y2K эстетикасы]]н қатты сағынады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/worklife/article/20231215-nostalgia-marketing-is-powerful-nowstalgia-might-be-even-more-compelling|title=Nostalgia marketing is powerful. 'Nowstalgia' might be even more compelling.|lang=en-GB|website=www.bbc.com|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106173210/https://www.bbc.com/worklife/article/20231215-nostalgia-marketing-is-powerful-nowstalgia-might-be-even-more-compelling|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cossa.ru/news/300419/|title=Эстетика поколения Z: самые популярные субкультуры на YouTube|lang=ru|website=Cossa.ru - информационный портал о маркетинге и коммуникациях в цифровой среде.|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200949/https://www.cossa.ru/news/300419/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2000 жылдардағы жедел өзгерістер [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|11 қыркүйектегі террорлық актілер]]ден, [[Ауғанстандағы соғыс (2001—2021)|терроризмге қарсы соғыс]]тан және [[iPod]] пен [[iPhone]] сияқты технологиялардың [[Технологиялық сингулярлық|қарқынды дамуы]]нан туындаған болатын.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/12/29/us/y2k-nostalgia-millennium-style-angst-cec/index.html|title=Y2K aesthetics are so hot right now – and so is the era’s existential dread|lang=en|first=A. J.|last=Willingham|website=CNN|date=2022-12-29|access-date=2024-11-02|archive-date=2024-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241227142741/https://www.cnn.com/2022/12/29/us/y2k-nostalgia-millennium-style-angst-cec/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Нөлдік жылдардың сәні, макияжы, шаш үлгілері мен аксессуарлары [[YouTube]], [[TikTok]] және басқа да платформаларда Z буыны үшін жаппай трендке айналды. Бұған [[Интернет-мем|ирониялық мем]]дерге деген құштарлық пен 2000-жылдардағы поп-мәдениетті аңсау да жатады.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cossa.ru/news/300419/|title=Эстетика поколения Z: самые популярные субкультуры на YouTube|lang=ru|website=Cossa.ru - информационный портал о маркетинге и коммуникациях в цифровой среде.|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200949/https://www.cossa.ru/news/300419/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

TikTok Z буыны арасында өте танымал, олар ойын-сауық әрі білім беру контентін бейне форматында тұтынуды жөн көреді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vc.ru/u/607046-nostra-reels-digital/219210-chto-populyarnost-tiktok-govorit-o-pokolenii-z|title=Что популярность TikTok говорит о поколении Z — Nostra Reels &amp; Digital на vc.ru|lang=en|first=Nostra Reels &amp;|last=Digital|website=vc.ru|date=2021-03-11|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200947/https://vc.ru/u/607046-nostra-reels-digital/219210-chto-populyarnost-tiktok-govorit-o-pokolenii-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бүкіл әлем бойынша Z буыны өкілдерінің 81%-ы қызықты немесе ойын-сауық контентін іздеу үшін TikTok-ты пайдаланады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://jobera.com/gen-z-statistics/|title=30+ Gen Z Statistics, Characteristics &amp; Trends [2024]|lang=en-US|first=Manisha|last=Saini|date=2024-06-05|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221441/https://jobera.com/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
Бүкіл әлем бойынша Z буыны, әдетте, дамыған елдерде де, дамушы елдерде де бастауыш біліммен қамтудың жоғары деңгейіне ие.&lt;ref name=&quot;автосілтеме1&quot;&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|авторы=Carol M. Worthman, Kathy Trang|тақырыбы=Dynamics of body time, social time and life history at adolescence|жылы=2018-02-01|басылымы=Nature|томы=554|беттері=451–457|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature25750|archive-date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20241223045144/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Дамушы елдердегі бастауыш мектептердегі оқушылар саны XX ғасырдың ортасынан бастап тұрақты түрде өсті. 1990 жылдар мен 2000 жылдарға қарай бастауыш біліммен қамту көрсеткіштері 100%-ға жақындады.&lt;ref name=&quot;автосілтеме12&quot;&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|авторы=Carol M. Worthman, Kathy Trang|тақырыбы=Dynamics of body time, social time and life history at adolescence|жылы=2018-02-01|басылымы=Nature|томы=554|беттері=451–457|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature25750|archive-date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20241223045144/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жаратылыстану ғылымдары саласында ең жақсы нәтижелерді [[Сингапур]], [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]], [[Жапония]], [[Ресей]] және [[Гонконг]] көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/20161129-french-students-rank-last-europe-eu-maths-science-timss-study|title=French students rank last in EU for maths, study finds|lang=en|website=France 24|date=2016-11-29|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108130227/https://www.france24.com/en/20161129-french-students-rank-last-europe-eu-maths-science-timss-study|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2024 жылға қарай дүние жүзіндегі көптеген оқу орындары оқушылардың сабаққа жақсырақ зейін қоюына көмектесу үшін сыныпта ұялы телефондарды пайдалануға тыйым салу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cbc.ca/news/canada/cellphone-bans-schools-world-1.7304816|title=There are cellphone bans in schools around the world. Do any of them work?|archive-date=2025-01-25|access-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125204402/https://www.cbc.ca/news/canada/cellphone-bans-schools-world-1.7304816|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Әлеуметтанушылар Z буыны үшін білім берудегі жаһандық үрдіс ретінде қысқа аудио және бейне хабарламалар, мақалалар мен бейнероликтер форматындағы жылдам әрі ықшамдалған курстар, сондай-ақ өзін-өзі тәрбиелеумен айналысу тиімдірек екенін атап өтеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://trends.rbc.ru/trends/education/5ef1ddbc9a794733b37dcfff|title=Что такое поколение Z и как оно видит свое образование|lang=ru|website=РБК Тренды|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240726193912/https://trends.rbc.ru/trends/education/5ef1ddbc9a794733b37dcfff|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[McKinsey &amp; Company|McKinsey]] әлеуметтанулық сауалнамасына сәйкес, дараландыруға негізделген онлайн оқыту олар үшін мектеп бағдарламасын меңгеруде таптырмас құралға айналып келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hightech.plus/2020/04/23/obrazovanie-pokoleniya-z-kak-uchit-detei-virosshih-s-gadzhetom-vmesto-pogremushki|title=Образование поколения Z: как учить детей, выросших с гаджетом вместо погремушки|lang=ru|website=Хайтек+|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202222350/https://hightech.plus/2020/04/23/obrazovanie-pokoleniya-z-kak-uchit-detei-virosshih-s-gadzhetom-vmesto-pogremushki|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Демографиясы ==
Z буыны қазіргі уақытта Жер бетіндегі ең көп адам саны бар буын болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nypost.com/2020/01/25/generation-z-is-bigger-than-millennials-and-theyre-out-to-change-the-world/|title=Generation Z is bigger than millennials — and they’re out to change the world|lang=en-US|first=Eric|last=Spitznagel|date=2020-01-25|access-date=2025-02-23|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203075848/https://nypost.com/2020/01/25/generation-z-is-bigger-than-millennials-and-theyre-out-to-change-the-world/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның [[Bloomberg]] жүргізген деректер талдауы көрсеткендей, 2019 жылы Z буынының өкілдері 7,7 миллиард Жер тұрғынының 2,47 миллиардын құрап, саны 2,43 миллиард болған миллениалдардан асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Gen Z Is Set to Outnumber Millennials Within a Year|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-08-20/gen-z-to-outnumber-millennials-within-a-year-demographic-trends|website=Bloomberg.com|access-date=2025-02-23|lang=en|archive-date=2021-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210907135420/https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-08-20/gen-z-to-outnumber-millennials-within-a-year-demographic-trends|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://europeansting.com/2018/08/27/generation-z-will-outnumber-millennials-by-2019/|title=The European Sting is Your democratic, independent and top quality political newspaper specialized in European Union News. Unique Features: iSting &amp; Harry StingThe European Sting - Critical News &amp; Insights on European Politics, Economy, Foreign Affairs, Business &amp; Technology - europeansting.comGeneration Z will outnumber Millennials by 2019|lang=en-US|website=The European Sting - Critical News &amp; Insights on European Politics, Economy, Foreign Affairs, Business &amp; Technology - europeansting.com|date=2018-08-27|access-date=2025-02-23|archive-date=2021-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210831234538/https://europeansting.com/2018/08/27/generation-z-will-outnumber-millennials-by-2019/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2024 жылға арналған бағалаулар бойынша, Z буынының жаһандық халқы шамамен 2 миллиард адамды құрайды,&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://media.market.us/gen-z-statistics/|title=Gen Z Statistics 2024 By Natives, Age, Population|lang=en-US|first=Samruddhi|last=Yardi|website=Market.us Media|date=2024-04-04|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221442/https://media.market.us/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; бұл планета халқының шамамен 27%-ы.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Көптеген елдерде олар жалпы тұрғындар санының 25%-ынан 30%-ына дейінгі аралықты құрайды.&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite web|url=https://media.market.us/gen-z-statistics/|title=Gen Z Statistics 2024 By Natives, Age, Population|lang=en-US|first=Samruddhi|last=Yardi|website=Market.us Media|date=2024-04-04|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221442/https://media.market.us/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Z буыны өкілдерінің 48%-ы нәсілдік және этникалық азшылықтарға жатады.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 2017 жылы [[Африка]]да тұратын 1,2 миллиард адамның 60%-ы 25 жастан кіші болған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mo.ibrahim.foundation/news/2017/africas-growing-youthful-population-reflections-continent-tipping-point|title=Africa’s growing youthful population: reflections on a continent at a tipping point {{!}} Mo Ibrahim Foundation|lang=en|website=mo.ibrahim.foundation|access-date=2025-05-05|archive-date=2025-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20250505034459/https://mo.ibrahim.foundation/news/2017/africas-growing-youthful-population-reflections-continent-tipping-point|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылы [[Ұлыбритания]]ның шамамен 66,8 миллион тұрғынының ішінде шамамен 12,6 миллион адам Z буынына жатады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.statista.com/statistics/528577/uk-population-by-generation/|title=Population of the United Kingdom from 1990 to 2023, by generation|archive-date=2021-09-01|access-date=2025-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210901005327/https://www.statista.com/statistics/528577/uk-population-by-generation/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Әлеуметтік желілердегі ықпалды адамдардың үштен бірінен астамы Z буынына жатады.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Саяси көзқарастары ==
Дамыған демократиялық елдерде жастардың институттарға, соның ішінде өз үкіметіне деген сенімі алдыңғы ұрпақтардың сенімімен салыстырғанда төмендеді. Сауалнама мәліметтері бойынша, бұл буынның өкілдері тұтастай алғанда көбіне солшыл саяси көзқарастарды ұстанады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|title=Generation Z Looks a Lot Like Millennials on Key Social and Political Issues|lang=en-US|first=Kim Parker, Nikki Graf and Ruth|last=Igielnik|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-06|archive-date=2022-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108011732/https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Саясатпен белсенді айналысатын Z буынының өкілдері өздерінің әлеуметтік-саяси көзқарастарымен сәйкес келмейтін компаниялардан тауар сатып алудан немесе оларда жұмыс істеуден бас тартады және [[Интернет белсенділігі|интернет]] [[Интернет белсенділігі|белсенділігі]]ді қолданады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/worklife/article/20220803-gen-z-how-young-people-are-changing-activism|title=Gen Z: How young people are changing activism|lang=en-GB|website=www.bbc.com|access-date=2025-01-10|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203075814/https://www.bbc.com/worklife/article/20220803-gen-z-how-young-people-are-changing-activism|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Сондықтан әлеуметтік желілерде белсенділікті сақтап тұру, дауыс беруі жастарға тәуелді саясаткерлер мен саяси партиялар үшін өте маңызды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/06/10/europe-young-voters-flocked-hard-right-elections/|title=How Europe's young voters flocked to the hard-Right|website=web.archive.org|date=2024-06-14|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240614051041/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/06/10/europe-young-voters-flocked-hard-right-elections/|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

2010 жылдардың аяғында Z буыны жиі [[ЛГБТ]] құқықтары, [[Елдер бойынша қару туралы заңдарға шолу|қаруды бақылау]], [[Гендерлік теңсіздік|гендерлік теңдік]] және [[Аборт|түсік жасату]]ға қол жеткізу сияқты әлеуметтік мәселелерді қолдайтын прогрессивті топ ретінде сипатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|title=Generation Z Looks a Lot Like Millennials on Key Social and Political Issues|lang=en-US|first=Kim Parker, Nikki Graf and Ruth|last=Igielnik|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-28|archive-date=2022-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108011732/https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Қазақстанда ===
[[Сурет:Youth volunteer for the 2026 Kazakh legislative election.jpg|нобай|267x267 нүкте|[[Алматы]] қаласындағы жас еріктілер [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы Құрылтай сайлауы]] қарсаңында ақпараттық материалдар таратуда.]]
Қазақстандағы Z буынын зерттеу нәтижелері қалыптасқан саяси институттарға деген күмәнмен қатар, саясатқа деген қызығушылықтың да артып келе жатқанын көрсетеді. Зерттеу барысында алынған мәліметтерге сәйкес (атап айтқанда, [[Алматы]] жастары арасында), жастардың саяси белсенділігі көбінесе таңдамалы сипатқа ие және дәстүрлі партиялар немесе мемлекеттік құрылымдар шеңберінен тыс жүзеге асырылады.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{мақала|авторы=Zhengisbek Tolen, Aigerim Alisherova, Arman Khalbekov, Essenzhol Aliyarov, Marhabbat Nurov|тақырыбы=Generation Z and political culture amid reforms in Kazakhstan: a case study of Almaty|сілтемесі=https://doi.org/10.3389/fpos.2026.1714305|басылымы=Frontiers in Political Science|жылы=2026|айы=04|күні=17|томы=8|doi=10.3389/fpos.2026.1714305|lang=en}}&lt;/ref&gt; Әлеуметтік желілер мен басқа да цифрлық платформалар саяси пікірталастар мен азаматтық қатысудың маңызды алаңына айналды.&lt;ref&gt;{{мақала|авторы=Кеңесов Ә. Б.|тақырыбы=&quot;Z&quot; БУЫНЫ: ӘЛЕУМЕТТІК ЖЕЛІЛЕРДІҢ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЖАСТАРДЫҢ БҰҚАРАЛЫҚ САНАСЫНА АҚПАРАТТЫҚ-ИДЕОЛОГИЯЛЫҚ ӘСЕРІН ТАЛДАУ АРҚЫЛЫ САЯСИ ҚАТЫСУ ДИНАМИКАСЫ|сілтемесі=https://qra-centre.kz/kz/meropriyatie/z-buyny-leumettik-zhelilerdi-azastanday-zhastardy-baraly-sanasyna-paratty-ideologiyaly-serin-taldau-aryly-sayasi-atysu-dinamikasy|басылымы=Questioning Regional Affairs Centre|жылы=2026|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

Жас қазақстандықтардың саяси көзқарастары біртекті емес. Сауалнамалар жастар арасында үкімет пен Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевты]] айтарлықтай қолдаумен қатар,&lt;ref&gt;{{Cite web|title=29 жасқа дейінгі жастардың 90%-ті Президентке сенім білдіреді - әлеуметтанулық зерттеу|url=https://egemen.kz/news/article394280-29-dgasqa-deyingi-dgastardynh-90-ti-prezidentke-senim-bildiredi-aleumettanulyq-z|author=Қырмызы Жұмағалиқызы|website=[[Егемен Қазақстан]]|date=2025-09-02|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Азаматтардың басым көпшілігі Президентке сенім білдіреді|url=https://egemen.kz/news/azamattardyn-basym-kopshiligi-prezidentke-senim-bildiredi|author=Динара Жақсыбайқызы|website=[[Егемен Қазақстан]]|date=2026-08-10|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt; саяси институттардың тиімділігі мен жауаптылығына күмәнмен қарау бар екенін көрсетеді.&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt; Саяси көңіл-күйге экономикалық факторлар да әсер етеді. [[Инфляция]] мен бағаның өсуіне байланысты наразылықтарға қатысуға дайын жастардың үлесі 2021 жылғы 20,7%-дан 2025 жылы 28,2%-ға долы өсті. Бұл ретте зерттеушілер экономикалық наразылықты сыбайлас жемқорлық, теңсіздік және биліктің қоғамның сұраныстарына жеткіліксіз реакциясы туралы кеңірек алаңдаушылықпен байланыстырады.&lt;ref&gt;{{мақала|авторы=Alua Zholdybalina, Chu Young-min, Saltanat Yermakhanova, Sagynysh Akhantayeva|тақырыбы=Determinants of Youth Protest Potential in Kazakhstan, 2021-2025: Evidence from Survey Data|сілтемесі=https://jsser.org|басылымы=Journal of Social Studies Education Research|жылы=2026|томы=17|нөмірі=1|беттері=332-357|lang=en}}&lt;/ref&gt;

Онлайн-платформалар жас қазақстандықтардың саяси күн тәртібімен өзара іс-қимыл жасау тәсілдерін де өзгертті. Олар ақпарат алмасуға, қоғамдық мәселелерді талқылауға және дәстүрлі саяси институттардан тыс жерде азаматтық ұстанымды білдіруге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, зерттеушілер интернеттегі өзін-өзі көрсетуге шектеулер мен мемлекеттік институттарға деген сенімсіздік мұндай цифрлық белсенділіктің тұрақты саяси қатысуға айналуына кедергі келтіретінін атап өтеді.&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;

=== Әлемде ===
Z буыны әлемдік саясатта елеулі рөл атқарады. Соңғы жылдары оның барған сайын көп өкілдері саясатқа қызығушылық танытып, қоғамның әртүрлі институттарының қызметінде маңызды рөл атқара бастады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://emag.iis.ru/arc/infosoc/emag.nsf/BPA/ada9ce4f48bc636e44257f7d0041bd2a|title=Чижов Д. В.: Анализ механизмов влияния на полическое поведение поколения &quot;Z&quot;|website=emag.iis.ru|access-date=2025-01-28|archive-date=2023-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230724104934/http://emag.iis.ru/arc/infosoc/emag.nsf/BPA/ada9ce4f48bc636e44257f7d0041bd2a|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бұл буынның саяси көзқарастары жынысына байланысты өзгереді. Осы буынның америкалық әйелдері солшыл идеяларға бейім келеді, репродуктивті құқықтарды, [[Климаттың өзгеруі|климаттың өзгеру]] салдарын жұмсартуды және [[феминизм]]ді қолдайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/gen-z-gender-gap-young-men-women-dont-agree-politics-2024-1|title=Gen Z's gender divide is huge — and unexpected|lang=en-US|first=Daniel|last=Cox|website=Business Insider|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250128081609/https://www.businessinsider.com/gen-z-gender-gap-young-men-women-dont-agree-politics-2024-1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ер адамдар, керісінше, [[Консерватизм|консервативті]] идеологияға көбірек иек артады, бұл әсіресе трансгендерлердің құқықтары, саяси дұрыстық, [[экономикалық саясат]], [[Бас тарту мәдениеті|жоққа шығару мәдениеті]] және дәстүрлі гендерлік рөлдер туралы сұрақтарға жауап беру кезінде байқалады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://time.com/6963752/great-global-gender-divide/|title=The Global Gender Divide We Really Should Be Talking About|lang=en|first=Richard V.|last=Reeves|website=TIME|date=2024-04-06|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20250131161258/https://time.com/6963752/great-global-gender-divide/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Діни көзқарастары ==
Соңғы 10 жылда әлемнің әртүрлі елдерінде жүргізілген көптеген сауалнамалар жастардың дінге деген қызығушылығының біртіндеп төмендеуін айғақтайды. Пью зерттеу орталығы 2018 жылы 40 жастан кіші адамдар орташа есеппен өздерін діндар деп әлдеқайда сирек санайды және [[Рәсім|діни рәсімдер]]ді сирегірек орындайды деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/religion/2018/06/13/young-adults-around-the-world-are-less-religious-by-several-measures/|title=2. Young adults around the world are less religious by several measures|lang=en-US|first=Travis|last=Mitchell|website=Pew Research Center|date=2018-06-13|access-date=2025-03-06|archive-date=2025-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20251225031817/https://www.pewresearch.org/religion/2018/06/13/young-adults-around-the-world-are-less-religious-by-several-measures/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Қазақстанда ===
Қазақстандағы Z буыны өкілдерінің арасында діни өзін-өзі сәйкестендіру кең таралған. Сауалнама нәтижелері бойынша жастардың шамамен 85–90%-ы өздерін қандай да бір дінге жатқызады. Мәселен, Фридрих Эберт атындағы қордың 2020 жылы 1000 жас арасында жүргізген әлеуметтік зерттеуі барысында респонденттердің 63,9%-ы өздерін [[мұсылман]], 23,6%-ы [[православиелік христиан]] деп атаса, 10,2%-ы ешқандай дінді ұстанбайтынын көрсеткен. Бұл ретте, сауалнамаға қатысқандардың 55,1%-ы өздерін сенушілер қатарына жатқызғанымен, діни өмірге араласпайтынын атап өткен; тек 14,8%-ы ғана діни рәсімдерді үнемі орындайды. Зерттеу сонымен қатар этникалық тиесілілік пен тұрғылықты жерге байланысты айырмашылықтарды да анықтады: [[қазақтар]] мен ауыл жастары арасындағы діндарлық деңгейі [[орыстар]] мен қала жастарына қарағанда жоғары болып шықты.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Глазами социологов: религия не играет центральной роли в жизни молодых казахстанцев|url=https://web.archive.org/web/20220701000000*/qmonitor.kz/society/3092|author=Светлана Борисова|website=QMonitor|date=2021-11-30|lang=ru|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Жас «діншілдердің» мемлекеттің дамуына ықпалы қандай?|url=https://halyqline.kz/masele/zhas-dinshilderding-memleketting-damwyna-yqpaly-qandaj/|author=Айнұр Үмбетова|website=Halyqline.kz|date=2025-07-03|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;

Зерттеулер көрсеткендей, жастар арасындағы дінге деген көзқарас әртүрлі: діни дәстүрлерді қатаң ұстанудан бастап, неғұрлым жеке сенімдер мен тәжірибелерді қалыптастыруға дейін өзгереді.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://24.kz/ru/news/social/730575-kazakhstanskaya-molodezh-stremitsya-k-dukhovnosti|title=Казахстанская молодежь стремится к духовности|date=2025-09-18|website=[[24KZ]]|lang=ru|publisher=[[Хабар (агенттік)|Хабар]]}}&lt;/ref&gt; [[TikTok]], [[YouTube]] және [[Telegram]] сияқты [[әлеуметтік желілер]] мен платформалар да діни ілімдерді тарату мен осы тақырып төңірегінде пікірталастар жүргізудің өзіндік алаңына айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Молодежь и религия в цифровую эпоху. Реалии Казахстана|url=https://newtimes.kz/obshchestvo/209668-molodezh-i-religiia-v-tsifrovuiu-epokhu-realii-kazakhstana|author=Далиль Гайфуллин|website=NewTimes.kz|date=2025-08-29|lang=ru|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;

Дін жастардың өмірінде басқа да басымдықтармен қатар орын алады. Мәселен, сауалнамалардың біріне сәйкес, респонденттердің 96,2%-ы бірінші орынға отбасын, 79%-ы білімді, ал 66,7%-ы жеке бостандықты қояды; сонымен бірге, сұралғандардың 46,7%-ы дінді өз өмірінің маңызды бөлігі деп есептейді.&lt;ref name=&quot;Niyazgulova2026&quot;&gt;{{мақала|авторы=Ниязгулова А., Муханбет А., Абдулина Н., Танабаева А.|тақырыбы=Values transformation of Kazakhstani Youth in the Digital Age|басылым=Procedia Computer Science|орны=Амстердам|баспасы=Elsevier / ScienceDirect|жыл=2026|томы=280|беттері=1066–1067|тілі=en|сілтемесі=https://pdf.sciencedirectassets.com/280203/1-s2.0-S1877050926X20063/1-s2.0-S1877050926011506/main.pdf?X-Amz-Security-Token=IQoJb3JpZ2luX2VjEG4aCXVzLWVhc3QtMSJHMEUCIQDuX59UtRGFVjQ%2BAtNvNEhntAkgb3A9A%2FPK6TOxLwIP0wIgRF%2FFWZtdDqXk5vqy3PtL8SwIk6z%2BunVZOn6HIYrwqFkqsgUINhAFGgwwNTkwMDM1NDY4NjUiDDnuA23Q3nD5rCS%2B0iqPBY433%2FK9oxAEWm19FTF5%2FLSgG5D2DGN5EWu0cawYv9S%2Bz5RZRww%2BySunAsLrF2gRNXiIdX0JsIyTc3CJIm%2FD%2BCgabuUSiqmzM7ZR4fMkj%2Fi9Hf60V%2FE45gz2DdPxj5uHJUfQF85yxkW%2BwOkAs7etnfn%2BA4%2BDaPFSrM4JP25hS6%2BvQmk200a5pIclhyEvWPbhmSL4zvQNLtSHv4kPXursPVhNGmHc8FOJPcj2wiS%2BanJIvbCuvpLIgyDT2w%2FKGvQhBlGRNjqZ60Wu8ZyQOxZGd3T3kt9RzqGmzLSRN%2B8RFRvHKQKka91oct73TREbKCQd8K0JUYp2PUw2ntzOA4QLwDmtXQUqc7QdtUnMliVomh%2F9cPHhYA5FeoWQ7LiaCZzuCo1YJoSFAd7%2Bch0bicvMqExmCCOj2RFJcNqxsG3g6i0rBFqRmMGizEFFoX9RwBX9cKApkLRVZV%2F%2BU%2BxIFVp3Jora59tnsvfP8qlUmq5m54OBkj1pb5iX90MFD7tCIW88NhuPlsiU9jlb7%2Bwv7UDyMYZ3aSGP7vcRKtEDhR%2Fl%2BV9TnpQEEQZ37mRrFKa5ajWyPBXHQ78bG9gkLtqo8QYR2UNTMwJfPOZHLlZteprjT3UPoobPnuWuj5j1lxDgwRcJIwy3hJq%2BO54DcUdenrbzXmdD3Li%2BBrX9ISWmM9yaGaSr7gCAP37%2Fen%2Fm2dBRTVLF20zI75UqJslyM3TnYCDMf6093Hc66JoaIFTooeABb0k0TypEED%2BfT70wppO7cKiM50MuHW%2BM5qq92XOkFsbg0k74Jv2or5SGTCdeZlOT6B%2BjyQkL9dcjN5sZTz1Mqt60GX5TfbEWVcQdA1qjv7pCOaQi4BUqKGjiMIKB2F5cU5Ywgo%2Fa1gY6sQEAo%2BgwU7DFKzsL1Wsx7Os5QzjImmQeQ3s%2BWo6hzbzTOqXbIrjuQZ0sYWvATYkh6EzPdjmXUTAG36v3VEXnImeYeW6CO9h4wIGCBNZQYAm6HrxEhGTftwObXIDZ8lAFJ1bCE20mtTZOkXnz53khcm%2FDxct%2B1sPZPnkCV3eFKDxPnqV5PHYJPGz7QrhQbPnvIZHtRkLRXkbYUToj%2Fkm2wQ3pw2gco%2FoRtL2wEAsHjKFP8hg%3D&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Date=20261019T213830Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=299&amp;X-Amz-Credential=ASIAQ3PHCVTYV3FTPE7B%2F20261019%2Fus-east-1%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Signature=8719ddbec3396129209b1758f7fb18924534dee236fc234897d993c52fcebbf0&amp;hash=610fa48924ba26935057355694c726dddd0a0951bf6aa748356797a5341f689d&amp;host=68042c943591013ac2b2430a89b270f6af2c76d8dfd086a07176afe7c76c2c61&amp;pii=S1877050926011506&amp;tid=spdf-4e5b1a49-98ce-4538-bb6a-94c2aaabbee1&amp;sid=8cfccf39628a00466b09ef52ee36baaf7a9fgxrqa&amp;type=client&amp;tsoh=d3d3LnNjaWVuY2VkaXJlY3QuY29t&amp;rh=d3d3LnNjaWVuY2VkaXJlY3QuY29t&amp;ua=13150e570651030b5704&amp;rr=a4d2ee1c5b80bbd1&amp;cc=us}}&lt;/ref&gt; [[Павлодар]]дағы жасөспірімдер арасында жүргізілген зерттеу де әртүрлі діни тәжірибелерге жалпы толерантты көзқарастың бар екенін, сондай-ақ респонденттерде [[азаматтық сәйкестік]]тің діни немесе этникалық сәйкестікке қарағанда күштірек көрініс табатынын анықтады.&lt;ref name=&quot;Kabidenova2016&quot;&gt;{{мақала|авторы=Кабиденова Ж. Д., Рысбекова С. С., Рысбекова Г. Е., Дуйсенбаева А.|тақырыбы=Contours of Attitude of Adolescents towards Religion and Religious Identification in Kazakhstan|басылым=Global Media Journal|жыл=2016|томы=Special|нөмірі=S2:9|issn=1550-7521|тілі=en|сілтемесі=https://www.researchgate.net/profile/Zhuldyz-Kabidenova/publication/303575731_Contours_of_attitude_of_adolescents_towards_religion_and_religious_identification_in_Kazakhstan/links/5f995529458515b7cfa41c04/Contours-of-attitude-of-adolescents-towards-religion-and-religious-identification-in-Kazakhstan.pdf}}&lt;/ref&gt;

=== Әлемде ===
Батыста Z буыны тарихтағы ең аз діни буын болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://psmag.com/ideas/gen-z-is-the-least-religious-generation-heres-why-that-could-be-a-good-thing/|title=Gen Z Is the Least Religious Generation. Here's Why That Could Be a Good Thing.|lang=en-US|first=Christel J.|last=Manning|website=Pacific Standard|date=2019-05-06|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20250131081839/https://psmag.com/ideas/gen-z-is-the-least-religious-generation-heres-why-that-could-be-a-good-thing/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.deseret.com/2022/4/23/23013578/perspective-young-adults-are-losing-their-religion-are-their-parents-to-blame-gen-z-generation-x/|title=Perspective: Young adults are losing their religion. Are their parents to blame?|lang=en|website=Deseret News|date=2022-04-24|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20250108204325/https://www.deseret.com/2022/4/23/23013578/perspective-young-adults-are-losing-their-religion-are-their-parents-to-blame-gen-z-generation-x/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://doi.org/10.2139/ssrn.3498175|авторы=Anca Oltean|тақырыбы=Security Issues in Contemporary European Integration Process, Book review of Europolity, Continuity and Change in European Governance, vol.8, no.2 (New Series), Centre for European Studies, 2014, ISSN print 2344-2247, ISSN online 2344-2255, ISSN-L2344-2247|жылы=2014|басылымы=SSRN Electronic Journal|issn=1556-5068|doi=10.2139/ssrn.3498175}}&lt;/ref&gt; Алдыңғы ұрпақтар өкілдерімен салыстырғанда Z буынының көбірек өкілдері өздерін сенбейтіндер қатарына жатқызады және діни тиесіліліктен бас тартады, дегенмен олардың көбісі өздерін әлі де рухани адамдар деп атайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.religjournal.com/articles/article_view.php?id=159|title=Interdisciplinary Journal of Research on Religion {{!}} Articles|website=www.religjournal.com|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250206235324/https://www.religjournal.com/articles/article_view.php?id=159|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та Z буыны өкілдерінің арасында атеистер алдыңғы буындармен салыстырғанда екі есе көп.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.barna.com/research/atheism-doubles-among-generation-z/|title=Atheism Doubles Among Generation Z|lang=en-US|website=Barna Group|access-date=2025-02-20|archive-date=2019-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20191023100615/https://www.barna.com/research/atheism-doubles-among-generation-z/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2016 жылғы британдық әлеуметтік сауалнама 18 бен 24 жас аралығындағы адамдардың 71%-ы ешқандай дінді ұстанбайтынын көрсетті, бұл бір жыл бұрынғы 62%-бен салыстырғанда жоғары. 2018 жылы жүргізілген {{Iw|ComRes||en|Savanta}} сауалнамасы 18 бен 24 жас аралығындағы әрбір екі адамның біреуінен сәл астамы христиандармен және христиандықпен араласудың оң тәжірибесі болғанын хабарлағанын көрсетті. Дәл осы жас тобы өкілдерінің үштен екісі ешқашан шіркеуге бармаған; қалған үштен бірінің ішінде 20%-ы жылына бірнеше рет, ал 2%-ы аптасына бірнеше рет барады.

Христиандар қоғамға жаман әсер етеді деген тұжырыммен 18 бен 24 жас аралығындағы респонденттердің 12%-ы келіскен, ал жартысынан сәл астамы келіспеген. Салыстыру үшін, 25 пен 34 жас аралығындағы респонденттердің 14%-ы бұл тұжырыммен келіскен. Жалпы алғанда, британдықтардың 51%-ы бұл мәлімдемемен келіспесе, 10%-ы келіскен.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Post-millennial generation ‘more tolerant’ of Christianity|first=Harriet|last=Sherwood|url=https://www.theguardian.com/world/2018/jul/12/post-millennial-generation-uk-more-tolerant-of-christianity|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2018-07-12|access-date=2025-02-20|lang=en-GB|archive-date=2019-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917180119/https://www.theguardian.com/world/2018/jul/12/post-millennial-generation-uk-more-tolerant-of-christianity|url-status=live}}&lt;/ref&gt; {{Iw|Британдық ұлттық статистика басқармасы|Британдық ұлттық статистика басқармасының|en|Office for National Statistics}} мәліметтері бойынша, [[Англия]] мен [[Уэльс]]тегі 40 жасқа дейінгі адамдар өздерін христиан емес, көбіне [[Діни емес|діннен тыс]] деп есептейді.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Census data suggests UK faces ‘non-religious future’, say campaigners|first=Robert|last=Booth|url=https://www.theguardian.com/uk-news/2023/jan/30/census-data-england-wales-uk-non-religious-future-campaigners|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2023-01-30|access-date=2025-02-20|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* {{кітап|авторы=Howe N., Srauss W.|тақырыбы=The history of American future 1584 to 2069|lang=en|баспасы=Harper Perrenial|жылы=1997}}
* {{кітап|авторы=Howe N.|тақырыбы=The winter of history: An Interview with Neil Howe on «The fourth turning»|lang=en|баспасы=Lifecourse Associates|жылы=2009}}
* {{кітап|авторы=Шамис Е., Никонов Е.|тақырыбы=Теория поколений: Необыкновенный Икс|lang=ru|орны=М.|баспасы=Синергия|жылы=2016|isbn=978-5-4257-0254-8}}
* {{кітап|авторы=Mark McCrindle|тақырыбы=The ABC of XYZ: understanding the global generations|lang=en|орны=Sydney|баспасы=UNSW Press|жылы=2009|барлық беті=237|isbn=1-74223-035-0}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://bugin.kz/19230-z-buyny-damu-dgoly-kozqarasy-qundylyqtary-qanday «Z» буыны: Даму жолы, көзқарасы, құндылықтары қандай?] // Bugin.kz, 28 наурыз 2021
* [https://kipd.kz/article/urpaqtar-teoriyasy-z-buynnynh-zeyini Ұрпақтар теориясы: Z буынның зейіні] // Қазақстандық қоғамдық даму институты

[[Санат:Антропология]]
[[Санат:2000 жылдар]]
[[Санат:2010 жылдар]]
[[Санат:Мәдени буындар]]
[[Санат:1990 жылдар]]</text>
      <sha1>gw3wm0f5fgdgqi6h45kpo5jgndbdigc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683821</id>
      <parentid>3683820</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T23:30:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3683821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75162" sha1="son543n1yeglq5u3ll2vpd392z1zvgi" xml:space="preserve">[[Сурет:Génération Z.jpg|267x267px|нобай|Z буынының қыздары [[Бейнелеу өнері сарайы (Лилль)|Лилль бейнелеу өнері сарайы]]нда суретке түсіп, оларды жіберуде]]
'''Z буыны''' ({{lang-en|Generation Z}}),&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|title=Words We're Watching: 'Zoomer'|lang=en|website=[[Merriam-Webster]]|access-date=2024-12-27|archive-date=2024-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241227074200/https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|title=zoomer &amp;#124; Slang|lang=en-US|website=Dictionary.com|date=2020-01-16|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251203195747/https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|archive-date=2025-12-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;merriam-webster&quot;&gt;{{Cite web|title=ZOOMER Definition &amp; Meaning|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Zoomer|lang=en|website=[[Merriam-Webster]]|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-date=2026-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106041709/https://www.merriam-webster.com/dictionary/Zoomer}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/generation-z|lang=en|title=GENERATION Z definition in American English|archive-url=https://web.archive.org/web/20231017210453/https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/generation-z|archive-date=2023-10-17|url-status=live|access-date=2026-01-09|website=Collins Dictionary}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ [[Зумерлер|'''зумерлер''']] ({{lang-en|zoomers}})&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;merriam-webster&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.slanglang.net/zoomers/|title=Zoomers – What does the term actually mean?|lang=en-US|website=SlangNet|date=2020-01-21|access-date=2026-01-09|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611011635/https://www.slanglang.net/zoomers/|archive-date=2020-06-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/articles/2025/03/17/teoriya-pokoleniy|title=Теория поколений по годам: как отличить бумера, миллениала, зумера и Альфу|author=Мария Фролова|lang=ru|website=[[Лента.ру]]|date=2025-03-17|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251121070341/https://lenta.ru/articles/2025/03/17/teoriya-pokoleniy/|archive-date=2025-11-21}}&lt;/ref&gt; ретінде де белгілі — [[Уильям Штраус]] пен {{Iw|Нил Хоув|Нил Хоув|en|Neil Howe}} жасаған [[Штраус — Хау буындар теориясы|Буындар теориясы]]&lt;nowiki/&gt;нда, әртүрлі жіктеулер бойынша, шамамен [[1990 жж.|1990 жылдар]]дың ортасынан [[2010 жж.|2010 жылдар]]дың басына дейінгі аралықта туған адамдарға қатысты әлемде қолданылатын термин. Z буыны өкілдерінің көпшілігі — ересек буынның немесе [[Х буыны]] адамдарының балалары&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.signalvine.com/texting-best-practices/who-are-the-parents-of-gen-z-2|title=Who Are the Parents of Gen Z?|author=Belz, Ashley|date=2021-08-26|website=Signal Vine|access-date=2026-01-09|url-status=dead|archive-date=2022-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121000105/https://www.signalvine.com/texting-best-practices/who-are-the-parents-of-gen-z-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.audacy.com/podcast/working-with-gen-z-0d9dc/episodes/gen-y-vs-gen-z-understanding-similarities-differences-and-leadership-challenges-opportunities-1f6ff|title=Gen Y vs. Gen Z: Understanding Similarities|author=Nikhil and Adam Kingl|lang=en|website=Audacy.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519224546/https://www.audacy.com/podcast/working-with-gen-z-0d9dc/episodes/gen-y-vs-gen-z-understanding-similarities-differences-and-leadership-challenges-opportunities-1f6ff|archive-date=2023-05-19|url-status=dead|access-date=2026-01-09|date=2022-11-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2015/09/20/fashion/move-over-millennials-here-comes-generation-z.html|title=Move Over, Millennials, Here Comes Generation Z|author=Williams, Alex|lang=en|website=[[The New York Times]]|date=2015-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170130114225/https://www.nytimes.com/2015/09/20/fashion/move-over-millennials-here-comes-generation-z.html|archive-date=2017-01-30|url-status=live|access-date=2026-01-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|10=страницы1–6|авторы=Prensky, Marc|тақырыбы=Digital Natives, Digital Immigrants Part 1|язык=en|жылы=2001|сілтемесі=https://desarrollodocente.uc.cl/wp-content/uploads/2020/03/Digital_Natives_Digital_Inmigrants.pdf|басылымы=On the Horizon|тип=journal|томы=9|нөмірі=5|издательство=Emerald Publishing|doi=10.1108/10748120110424816|archive-date=2025-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20251118071417/https://desarrollodocente.uc.cl/wp-content/uploads/2020/03/Digital_Natives_Digital_Inmigrants.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|title=Поколение Z: что это такое, особенности, характерные черты, теория поколений|author=Эдуард Юсупов|lang=ru|website=[[Лента.ру]]|date=2023-11-29|access-date=2026-01-09|archive-date=2025-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250515150137/https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.calltouch.ru/blog/chto-takoe-pokolenie-z-i-chto-o-nem-nuzhno-znat-marketologam/|title=Что такое поколение Z, и что о нем нужно знать маркетологам|website=Calltouch.ru|author=Николай Большаков|lang=ru|date=2023-03-22|access-date=2026-01-09|archive-date=2025-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250916041821/https://www.calltouch.ru/blog/chto-takoe-pokolenie-z-i-chto-o-nem-nuzhno-znat-marketologam/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (туған жылдарының төменгі шекарасы 1995—1997, жоғарғы шекарасы 2009—2013).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.randstadusa.com/workforce360/managing-gen-y-z/|title=Managing Gen Y and Z in the workplace|lang=en|website=Randstad USA|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731235059/https://www.randstadusa.com/workforce360/managing-gen-y-z/|url-status=live|archive-date=2020-07-31|access-date=2016-06-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2017/09/has-the-smartphone-destroyed-a-generation/534198/|title=Have Smartphones Destroyed a Generation?|author=Jean M. Twenge|lang=en|website=[[The Atlantic]]|date=2017-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928035506/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2017/09/has-the-smartphone-destroyed-a-generation/534198/|archive-date=2017-09-28|url-status=live|access-date=2026-01-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.militarytimes.com/story/military/2016/07/31/post-millennial-military-what-expect-next-generation/87333254/|title=Post-millennial military: What to expect from the next generation|author=Lilley, Kevin|lang=en|website=Military Times|date=2016-07-31|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-date=2016-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019143544/http://www.militarytimes.com/story/military/2016/07/31/post-millennial-military-what-expect-next-generation/87333254/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://link.springer.com/article/10.1007/s10508-016-0798-z|тақырыбы=Sexual Inactivity During Young Adulthood Is More Common Among U.S. Millennials and iGen: Age, Period, and Cohort Effects on Having No Sexual Partners After Age 18|басылымы=[[Archives of Sexual Behavior|Arch Sex Behav]]|беттері=1—8|doi=10.1007/s10508-016-0798-z|язык=en|тип=journal|авторы=Twenge, Jean M.; Sherman, Ryne A.; Wells, Brooke E.|число=1|месяц=8|жылы=2016|archive-date=2017-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20171013145705/https://link.springer.com/article/10.1007/s10508-016-0798-z}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|title=What generation do I belong to? What are the birth year cutoffs?|lang=en|author=Jean M. Twenge|website=Dr. Jean Twenge|date=2023-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202546/https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|archive-date=2023-06-27|access-date=2023-06-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бұл буын — Интернет жаппай таралғаннан кейін дүниеге келген алғашқы буын,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/as-sa/98-311-x/98-311-x2011003_2-eng.cfm|title=Generations in Canada|lang=en|website=Statistics Canada|date=2018-07-23|access-date=2026-01-09|archive-date=2015-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150922235402/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/as-sa/98-311-x/98-311-x2011003_2-eng.cfm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; соның салдарынан Z буынының өкілдері «цифрлық аборигендер» және «Интернет буыны» деген атауларға ие болды.&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://muse.jhu.edu/article/586631|авторы=Anthony Turner|тақырыбы=Generation Z: Technology and Social Interest|жылы=2015|басылымы=The Journal of Individual Psychology|томы=71|нөмірі=2|беттері=103–113|issn=2332-0583|баспасы=University of Texas Press|archive-date=2022-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220901043041/https://muse.jhu.edu/article/586631|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі мен жас ауқымысы ==
[[Сурет:Generation_timeline.svg|нобай|Pew Research Center нұсқасы бойынша Батыс әлемі буындарының схемасы. Күлгін түспен Z буыны белгіленген{{Инфобокс/хронология|[[Y буыны]]|[[Альфа буыны]]}}]]
«Z буыны», «[[Y буыны|миллениалдар]]&lt;nowiki/&gt;» және т.б. терминдер — аналитикалық таңбалар ғана, буын шекаралары шартты болып келеді, ал демография, институттар мен мәдениеттегі айырмашылықтарға байланысты халықаралық деңгейде салыстыру жүргізу қиын.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division|тақырыбы=World Population Prospects 2024|жылы=2024|тілі=en|isbn=9789210031691}}&lt;/ref&gt; Осы буынның балама атаулары ретінде «post-Millennials», «iGen», «Homelanders», «Net Gen» нұсқалары ұсынылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2020/04/28/millennials-overtake-baby-boomers-as-americas-largest-generation/|title=Millennials overtake Baby Boomers as America’s largest generation|lang=en-US|first=Richard|last=Fry|website=Pew Research Center|date=2020-04-28|access-date=2025-10-28|archive-date=2025-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20251028153626/https://www.pewresearch.org/short-reads/2020/04/28/millennials-overtake-baby-boomers-as-americas-largest-generation/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/Business/gen-millennials-generation/story?id=16275187|title=After Gen X, Millennials, what should next generation be?|lang=en|first=A. B. C.|last=News|website=ABC News|access-date=2025-10-28|archive-date=2020-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028125342/https://abcnews.go.com/Business/gen-millennials-generation/story?id=16275187|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|title=Defining generations: Where Millennials end and Generation Z begins|lang=en-US|first=Michael|last=Dimock|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-10-28|archive-date=2023-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230702130150/https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Зерттеушілер мен танымал бұқаралық ақпарат құралдары Z буынын анықтау үшін туған жылдың басы ретінде 1990 жылдардың ортасы мен аяғын, аяқталатын жылы ретінде 2010 жылдардың басын пайдаланады. [[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі|Оксфорд сөздігі]] Z буынын 1990-жылдардың ортасынан 2010 жылдардың басына дейінгі аралықта дүниеге келген, «интернетті жақсы білетін» адамдардың тобы ретінде анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/definition/english/generation-z?q=generation+z|title=Generation Z|lang=en|website=Oxford Learner's Dictionary|publisher=[[Oxford University Press]]|access-date=2024-08-07|archive-date=2024-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240523120909/https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/definition/english/generation-z?q=generation+z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Кейбір дереккөздер нақты 1997–2010 жылдар аралығын көрсетеді, алайда бұл жылдар жиі дау тудырады немесе талқыланады.&lt;ref name=&quot;автосілтеме2&quot;&gt;''Юсупов, Эдуард.'' [https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/ Что такое поколение Z: особенности и характер «цифровых» детей] {{Wayback|url=https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|date=20250515150137}} // [[Лента.ру]], 29 ноября 2023&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Generation-Z|title=Gen Z {{!}} Years, Age Range, Meaning, &amp; Characteristics {{!}} Britannica|lang=en|website=www.britannica.com|date=2025-01-06|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250103124535/https://www.britannica.com/topic/Generation-Z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Канада статистика басқармасы Z буынының пайда болуын 1993 жыл деп анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theglobeandmail.com/news/national/education/canadian-university-report/the-genz-effect/article26898388/|title=The Generation Z effect|lang=en|website=The Globe and Mail|date=2015-10-22|archive-date=2020-05-29|access-date=2024-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200529201858/https://www.theglobeandmail.com/news/national/education/canadian-university-report/the-genz-effect/article26898388/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Пью зерттеу орталығы|Пью]] зерттеушілері ұрпақтар теориясы «нақты жіктеу емес, көптеген аналитикалық құралдардың бірі» екенін және «оларды қатаң әрі айқын шектеулер ретінде емес, бағдар ретінде қарастыру керектігін» баса айтады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/politics/2015/09/03/the-whys-and-hows-of-generations-research/|title=The Whys and Hows of Generations Research|lang=en-US|first=Abigail|last=Geiger|website=Pew Research Center|date=2015-09-03|access-date=2025-10-28|archive-date=2022-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20221231025902/https://www.pewresearch.org/politics/2015/09/03/the-whys-and-hows-of-generations-research/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Пью зерттеу орталығы]] жаңа технологиялық және әлеуметтік-экономикалық жетістіктер сияқты «әртүрлі қалыптасу тәжірибесіне» сүйене отырып, 1997 жылды Z буынының басталған жылы ретінде анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|title=Defining generations: Where Millennials end and Generation Z begins|lang=en-US|first=Michael|last=Dimock|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-06|archive-date=2023-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230702130150/https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Қаржылық қызмет көрсету индустриясын қамтитын {{Iw|American Banker||en|American Banker}} күнделікті іскерлік газеті: «Z буынының жас ауқымы әлі де талқылау тақырыбы болып қалғанымен, Z буыны шамамен 1993–1995 жылдар аралығында туған адамдардан басталады деген кең консенсус бар» деп хабарлайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.americanbanker.com/payments/slideshow/data-the-anti-millennial-habits-of-gen-z|title=Data: The anti-millennial habits of Gen Z|lang=en|website=American Banker|date=2017-10-25|archive-date=2024-12-08|access-date=2024-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208145146/https://www.americanbanker.com/payments/slideshow/data-the-anti-millennial-habits-of-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сан-Диего қаласындағы Калифорния штатының университеті|Сан-Диего штаты университеті]]нің психология профессоры {{Iw|Джин Твенге|3=en|4=Jean Twenge}} бұл буынның туған жылдарын 1995–2010 деп көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|title=What generation do I belong to? What are the birth year cutoffs?|lang=en-US|last=Writter_01|website=Dr. Jean Twenge|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202546/https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|archive-date=2023-06-27|access-date=2023-06-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[McKinsey &amp; Company]] халықаралық америкалық [[Консультация беру|консалтингтік]] компаниясы шамамен 1995 жылдан 2010 жылға дейін дүниеге келген Z буынының өкілдерін ерте жастан бастап Интернеттің, әлеуметтік желілер мен технологиялардың әсеріне ұшыраған «цифрлық аборигендер» деп атайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mckinsey.com/industries/consumer-packaged-goods/our-insights/true-gen-generation-z-and-its-implications-for-companies|title=The &quot;True Generation&quot;: Generation Z and its impact on companies|lang=en|author=Tracy Francis; Fernanda Hofel.|website=McKinsey &amp; Company|date=2018-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220807191749/https://www.mckinsey.com/industries/consumer-packaged-goods/our-insights/true-gen-generation-z-and-its-implications-for-companies|archive-date=2022-08-07|access-date=2024-08-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Жалпы белгілері ==
Z буынының өкілдері заманауи технологияларды, [[Планшет компьютер|планшеттер]]ді, [[смартфон]]дарды және 3D-шындықты жиі белсенді пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=The Minecraft Generation|first=Clive|last=Thompson|url=https://www.nytimes.com/2016/04/17/magazine/the-minecraft-generation.html?_r=1|website=The New York Times|id=0362-4331|date=2016-04-14|access-date=2025-05-14|lang=en-US|archive-date=2025-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250619192805/https://www.nytimes.com/2016/04/17/magazine/the-minecraft-generation.html?_r=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олардың саналы жасында интернетке және кез келген сипаттағы ақпаратқа қол жеткізу мүмкіндігі бұрынғыдай үй компьютерімен ғана шектелмейді, қайта портативті және «қалта» құрылғыларының арқасында толық деңгейде қолжетімді. Жиі «Z буыны» термині «[[цифрлық адам]]&lt;nowiki/&gt;» терминінің синонимі ретінде қарастырылады.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Children of the tech revolution|first=Lucinda|last=Schmidt|author-link=|url=http://www.smh.com.au/news/parenting/children-of-the-tech-revolution/2008/07/15/1215887601694.html|publisher=Sydney Morning Herald|access-date=2011-09-05|archive-date=2011-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20110831124910/http://www.smh.com.au/news/parenting/children-of-the-tech-revolution/2008/07/15/1215887601694.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олар цифрлық сауаттылықтың жоғары деңгейімен, әлеуметтік медиа арқылы өзін-өзі көрсетуге бейімділігімен ерекшеленеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://synergy.ru/akademiya/upravlenie/pokolenie_zet_ili_zumeryi_kak_s_nimi_pravilno_obshhatsya_i_rabotat|title=Поколение Z (зет): что это и кто такие зумеры, чем отличаются от других поколений {{!}} Университет СИНЕРГИЯ|website=synergy.ru|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20250124102147/https://synergy.ru/akademiya/upravlenie/pokolenie_zet_ili_zumeryi_kak_s_nimi_pravilno_obshhatsya_i_rabotat|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Цифрландыру Z буыны қызметінің барлық салаларына әсер етеді: олар интернетте сөйлесуді, қашықтан жұмыс істеу мен оқуды жөн көреді, сондай-ақ тауарлар мен қызметтерді онлайн және [[маркетплейс]]терден сатып алады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Зумерлер виртуалды және нақты әлемді бөліп жармайды — интернет олар үшін нақты өмірдің ажырамас бөлігі болып табылады. Жаңалықтарды негізінен теледидардан алатын аға буындардан айырмашылығы, Z буыны ақпаратты[қандай?] негізінен әлеуметтік желілерден алады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/gen-z-changes-political-divides-2019-7|title=America's teenagers skew a lot more conservative than most people realize, and they get most of their news from Instagram|first=Kate Taylor, Business|last=Insider|website=www.businessinsider.com|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250301162525/https://www.businessinsider.com/gen-z-changes-political-divides-2019-7|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Зумерлер ({{lang-en|zoomer}}) — имиджбордтарда Z буынының өкілдерін белгілеу үшін қолданылатын бейресми термин.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|title=Is Zoomer The Real Name For Gen Z?|lang=en-US|website=Dictionary.com|date=2020-01-16|access-date=2025-01-06|archive-date=2021-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126150616/https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ол [[бэби-бумерлер буыны]]н білдіретін boomer қысқартуы мен «Z» әрпін біріктіреді. Терминнің танымалдылығы 2018 жылы [[4chan]]-дағы Z буынының жасөспірімдерін келемеждейтін интернет-мемде қолданылған кезде күрт өсті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/doomer-girl-meme-4chan-tumblr-wojak-history/605764/|title=The Misogynistic Joke That Became a Goth-Meme Fairy Tale|lang=en|first=Kaitlyn|last=Tiffany|website=The Atlantic|date=2020-02-03|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604012415/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/doomer-girl-meme-4chan-tumblr-wojak-history/605764/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.slanglang.net/zoomers/|title=ᐅ Zoomers – What does the term actually mean?|website=web.archive.org|date=2020-06-11|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611011635/https://www.slanglang.net/zoomers/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[Merriam-Webster]] мәліметтері бойынша, бұл терминнің ең көп қолданыла бастауы 2016 жылға сәйкес келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|title=Words We're Watching: 'Zoomer'|lang=en|website=www.merriam-webster.com|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20250110105049/https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеты ==
Z буыны [[Жастар субмәдениеті|жастар субмәдениеттері]]не бейім. Z буынының субмәдениеттеріне [[Аниме|анимеші]]лер, [[Альтушка|альт]], [[K-pop]], [[E-kids]], [[Готтар (субмәдениет)|готтар]], [[панк]]тер, [[Эмо (субмәдениет)|эмо]], [[Косплей|косплеерлер]] және басқалар жатады.&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennye-molodezhnye-subkultury-issledovanie-tsism|авторы=Чурилов Сергей Анатольевич, Лупин Максим Николаевич|тақырыбы=Современные молодежные субкультуры: исследование ЦИСМ|жылы=2024|басылымы=Обзор.НЦПТИ|нөмірі=1 (36)|беттері=6–23|issn=2411-0124|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114174838/https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennye-molodezhnye-subkultury-issledovanie-tsism|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://parus.kp.ru/content/chitat/emo-khipstery-vanilki/|title=Молодежные субкультуры с 90-х и по настоящее время|lang=ru|website=parus.kp.ru|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20250126154302/https://parus.kp.ru/content/chitat/emo-khipstery-vanilki/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rb.ru/story/all-about-subcultures/|title=Субкультуры и нишевые сообщества. Что учесть в маркетинговой стратегии для поколения TikTok|lang=ru|first=Елена|last=Лиханова|website=rb.ru|date=2022|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114101315/https://rb.ru/story/all-about-subcultures/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Зумерлер арасында өткенге деген сағыныш, яғни өздері ешқашан бастан өткермесе де, өмір оңайырақ әрі стрессіз болып көрінген уақыттарды аңсау сезімі кең таралған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|title=Modern nostalgia: Why do young people ache for a past they never lived?|lang=en-us|first=Ixone|last=Arana|website=EL PAÍS English|date=2023-10-14|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20250107145249/https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Мысалы, 2018 жылы «[[cottagecore]]&lt;nowiki/&gt;» атауын алған эстетиканың бар болғанына көптеген жылдар болды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://daily.jstor.org/cottagecore-debuted-2300-years-ago/|title=Cottagecore Debuted 2,300 Years Ago|lang=en-US|first=Catherine|last=Halley|website=JSTOR Daily|date=2020-11-11|access-date=2025-02-23|archive-date=2020-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205094328/https://daily.jstor.org/cottagecore-debuted-2300-years-ago/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ол Z буынының субмәдениетіне айналды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sourcingjournal.com/denim/denim-trends/gen-z-fashion-cottagecore-sustainability-edited-elfin-fairies-gigi-hadid-215061/|title=In Times of Crisis, Gen Z Embraces Escapist Fashion|lang=en-US|first=Angela|last=Velasquez|website=Sourcing Journal|date=2020-06-10|access-date=2025-02-23|archive-date=2021-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119123033/https://sourcingjournal.com/denim/denim-trends/gen-z-fashion-cottagecore-sustainability-edited-elfin-fairies-gigi-hadid-215061/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; әсіресе [[COVID-19 пандемиясы|COVID-19 таралуына қарсы енгізілген жаппай карантиндерден кейін әртүрлі әлеуметтік желілерде қатты белең]] алды. Ностальгиялық көңіл-күй COVID пандемиясы кезінде және одан кейін күшейе түсті.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Why is 'cottagecore' booming? Because being outside is now the ultimate taboo|first=Amelia|last=Hall|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/apr/15/why-is-cottagecore-booming-because-being-outside-is-now-the-ultimate-taboo|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2020-04-15|access-date=2025-01-06|lang=en-GB|archive-date=2022-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220318160644/https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/apr/15/why-is-cottagecore-booming-because-being-outside-is-now-the-ultimate-taboo|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ностальгия әдетте егде жастағы адамдармен байланыстырылғанымен, қазір бұл үрдіс 2010–2020 жылдары кәмелеттік жасқа толғандар арасында жиі кездеседі. Қазіргі өмір шындығына бейімделуде қиындықтарға тап болған [[Y буыны|миллениалдар]] мен Z буыны.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|title=Modern nostalgia: Why do young people ache for a past they never lived?|lang=en-us|first=Ixone|last=Arana|website=EL PAÍS English|date=2023-10-14|access-date=2025-02-23|archive-date=2025-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250317080424/https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Z буынының өкілдері бәрінен бұрын [[2000 жылғы мәселе|Y2K]] дәуірін және әсіресе сол кезеңге негізделген [[Y2K (эстетика)|Y2K эстетикасы]]н қатты сағынады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/worklife/article/20231215-nostalgia-marketing-is-powerful-nowstalgia-might-be-even-more-compelling|title=Nostalgia marketing is powerful. 'Nowstalgia' might be even more compelling.|lang=en-GB|website=www.bbc.com|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106173210/https://www.bbc.com/worklife/article/20231215-nostalgia-marketing-is-powerful-nowstalgia-might-be-even-more-compelling|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cossa.ru/news/300419/|title=Эстетика поколения Z: самые популярные субкультуры на YouTube|lang=ru|website=Cossa.ru - информационный портал о маркетинге и коммуникациях в цифровой среде.|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200949/https://www.cossa.ru/news/300419/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2000 жылдардағы жедел өзгерістер [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|11 қыркүйектегі террорлық актілер]]ден, [[Ауғанстандағы соғыс (2001—2021)|терроризмге қарсы соғыс]]тан және [[iPod]] пен [[iPhone]] сияқты технологиялардың [[Технологиялық сингулярлық|қарқынды дамуы]]нан туындаған болатын.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/12/29/us/y2k-nostalgia-millennium-style-angst-cec/index.html|title=Y2K aesthetics are so hot right now – and so is the era’s existential dread|lang=en|first=A. J.|last=Willingham|website=CNN|date=2022-12-29|access-date=2024-11-02|archive-date=2024-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241227142741/https://www.cnn.com/2022/12/29/us/y2k-nostalgia-millennium-style-angst-cec/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Нөлдік жылдардың сәні, макияжы, шаш үлгілері мен аксессуарлары [[YouTube]], [[TikTok]] және басқа да платформаларда Z буыны үшін жаппай трендке айналды. Бұған [[Интернет-мем|ирониялық мем]]дерге деген құштарлық пен 2000-жылдардағы поп-мәдениетті аңсау да жатады.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cossa.ru/news/300419/|title=Эстетика поколения Z: самые популярные субкультуры на YouTube|lang=ru|website=Cossa.ru - информационный портал о маркетинге и коммуникациях в цифровой среде.|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200949/https://www.cossa.ru/news/300419/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

TikTok Z буыны арасында өте танымал, олар ойын-сауық әрі білім беру контентін бейне форматында тұтынуды жөн көреді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vc.ru/u/607046-nostra-reels-digital/219210-chto-populyarnost-tiktok-govorit-o-pokolenii-z|title=Что популярность TikTok говорит о поколении Z — Nostra Reels &amp; Digital на vc.ru|lang=en|first=Nostra Reels &amp;|last=Digital|website=vc.ru|date=2021-03-11|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200947/https://vc.ru/u/607046-nostra-reels-digital/219210-chto-populyarnost-tiktok-govorit-o-pokolenii-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бүкіл әлем бойынша Z буыны өкілдерінің 81%-ы қызықты немесе ойын-сауық контентін іздеу үшін TikTok-ты пайдаланады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://jobera.com/gen-z-statistics/|title=30+ Gen Z Statistics, Characteristics &amp; Trends [2024]|lang=en-US|first=Manisha|last=Saini|date=2024-06-05|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221441/https://jobera.com/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
Бүкіл әлем бойынша Z буыны, әдетте, дамыған елдерде де, дамушы елдерде де бастауыш біліммен қамтудың жоғары деңгейіне ие.&lt;ref name=&quot;автосілтеме1&quot;&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|авторы=Carol M. Worthman, Kathy Trang|тақырыбы=Dynamics of body time, social time and life history at adolescence|жылы=2018-02-01|басылымы=Nature|томы=554|беттері=451–457|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature25750|archive-date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20241223045144/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Дамушы елдердегі бастауыш мектептердегі оқушылар саны XX ғасырдың ортасынан бастап тұрақты түрде өсті. 1990 жылдар мен 2000 жылдарға қарай бастауыш біліммен қамту көрсеткіштері 100%-ға жақындады.&lt;ref name=&quot;автосілтеме12&quot;&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|авторы=Carol M. Worthman, Kathy Trang|тақырыбы=Dynamics of body time, social time and life history at adolescence|жылы=2018-02-01|басылымы=Nature|томы=554|беттері=451–457|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature25750|archive-date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20241223045144/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жаратылыстану ғылымдары саласында ең жақсы нәтижелерді [[Сингапур]], [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]], [[Жапония]], [[Ресей]] және [[Гонконг]] көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/20161129-french-students-rank-last-europe-eu-maths-science-timss-study|title=French students rank last in EU for maths, study finds|lang=en|website=France 24|date=2016-11-29|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108130227/https://www.france24.com/en/20161129-french-students-rank-last-europe-eu-maths-science-timss-study|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2024 жылға қарай дүние жүзіндегі көптеген оқу орындары оқушылардың сабаққа жақсырақ зейін қоюына көмектесу үшін сыныпта ұялы телефондарды пайдалануға тыйым салу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cbc.ca/news/canada/cellphone-bans-schools-world-1.7304816|title=There are cellphone bans in schools around the world. Do any of them work?|archive-date=2025-01-25|access-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125204402/https://www.cbc.ca/news/canada/cellphone-bans-schools-world-1.7304816|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Әлеуметтанушылар Z буыны үшін білім берудегі жаһандық үрдіс ретінде қысқа аудио және бейне хабарламалар, мақалалар мен бейнероликтер форматындағы жылдам әрі ықшамдалған курстар, сондай-ақ өзін-өзі тәрбиелеумен айналысу тиімдірек екенін атап өтеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://trends.rbc.ru/trends/education/5ef1ddbc9a794733b37dcfff|title=Что такое поколение Z и как оно видит свое образование|lang=ru|website=РБК Тренды|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240726193912/https://trends.rbc.ru/trends/education/5ef1ddbc9a794733b37dcfff|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[McKinsey &amp; Company|McKinsey]] әлеуметтанулық сауалнамасына сәйкес, дараландыруға негізделген онлайн оқыту олар үшін мектеп бағдарламасын меңгеруде таптырмас құралға айналып келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hightech.plus/2020/04/23/obrazovanie-pokoleniya-z-kak-uchit-detei-virosshih-s-gadzhetom-vmesto-pogremushki|title=Образование поколения Z: как учить детей, выросших с гаджетом вместо погремушки|lang=ru|website=Хайтек+|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202222350/https://hightech.plus/2020/04/23/obrazovanie-pokoleniya-z-kak-uchit-detei-virosshih-s-gadzhetom-vmesto-pogremushki|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Демографиясы ==
Z буыны қазіргі уақытта Жер бетіндегі ең көп адам саны бар буын болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nypost.com/2020/01/25/generation-z-is-bigger-than-millennials-and-theyre-out-to-change-the-world/|title=Generation Z is bigger than millennials — and they’re out to change the world|lang=en-US|first=Eric|last=Spitznagel|date=2020-01-25|access-date=2025-02-23|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203075848/https://nypost.com/2020/01/25/generation-z-is-bigger-than-millennials-and-theyre-out-to-change-the-world/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның [[Bloomberg]] жүргізген деректер талдауы көрсеткендей, 2019 жылы Z буынының өкілдері 7,7 миллиард Жер тұрғынының 2,47 миллиардын құрап, саны 2,43 миллиард болған миллениалдардан асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Gen Z Is Set to Outnumber Millennials Within a Year|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-08-20/gen-z-to-outnumber-millennials-within-a-year-demographic-trends|website=Bloomberg.com|access-date=2025-02-23|lang=en|archive-date=2021-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210907135420/https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-08-20/gen-z-to-outnumber-millennials-within-a-year-demographic-trends|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://europeansting.com/2018/08/27/generation-z-will-outnumber-millennials-by-2019/|title=The European Sting is Your democratic, independent and top quality political newspaper specialized in European Union News. Unique Features: iSting &amp; Harry StingThe European Sting - Critical News &amp; Insights on European Politics, Economy, Foreign Affairs, Business &amp; Technology - europeansting.comGeneration Z will outnumber Millennials by 2019|lang=en-US|website=The European Sting - Critical News &amp; Insights on European Politics, Economy, Foreign Affairs, Business &amp; Technology - europeansting.com|date=2018-08-27|access-date=2025-02-23|archive-date=2021-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210831234538/https://europeansting.com/2018/08/27/generation-z-will-outnumber-millennials-by-2019/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2024 жылға арналған бағалаулар бойынша, Z буынының жаһандық халқы шамамен 2 миллиард адамды құрайды,&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://media.market.us/gen-z-statistics/|title=Gen Z Statistics 2024 By Natives, Age, Population|lang=en-US|first=Samruddhi|last=Yardi|website=Market.us Media|date=2024-04-04|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221442/https://media.market.us/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; бұл планета халқының шамамен 27%-ы.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Көптеген елдерде олар жалпы тұрғындар санының 25%-ынан 30%-ына дейінгі аралықты құрайды.&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite web|url=https://media.market.us/gen-z-statistics/|title=Gen Z Statistics 2024 By Natives, Age, Population|lang=en-US|first=Samruddhi|last=Yardi|website=Market.us Media|date=2024-04-04|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221442/https://media.market.us/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Z буыны өкілдерінің 48%-ы нәсілдік және этникалық азшылықтарға жатады.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 2017 жылы [[Африка]]да тұратын 1,2 миллиард адамның 60%-ы 25 жастан кіші болған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mo.ibrahim.foundation/news/2017/africas-growing-youthful-population-reflections-continent-tipping-point|title=Africa’s growing youthful population: reflections on a continent at a tipping point {{!}} Mo Ibrahim Foundation|lang=en|website=mo.ibrahim.foundation|access-date=2025-05-05|archive-date=2025-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20250505034459/https://mo.ibrahim.foundation/news/2017/africas-growing-youthful-population-reflections-continent-tipping-point|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылы [[Ұлыбритания]]ның шамамен 66,8 миллион тұрғынының ішінде шамамен 12,6 миллион адам Z буынына жатады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.statista.com/statistics/528577/uk-population-by-generation/|title=Population of the United Kingdom from 1990 to 2023, by generation|archive-date=2021-09-01|access-date=2025-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210901005327/https://www.statista.com/statistics/528577/uk-population-by-generation/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Әлеуметтік желілердегі ықпалды адамдардың үштен бірінен астамы Z буынына жатады.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Саяси көзқарастары ==
Дамыған демократиялық елдерде жастардың институттарға, соның ішінде өз үкіметіне деген сенімі алдыңғы ұрпақтардың сенімімен салыстырғанда төмендеді. Сауалнама мәліметтері бойынша, бұл буынның өкілдері тұтастай алғанда көбіне солшыл саяси көзқарастарды ұстанады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|title=Generation Z Looks a Lot Like Millennials on Key Social and Political Issues|lang=en-US|first=Kim Parker, Nikki Graf and Ruth|last=Igielnik|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-06|archive-date=2022-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108011732/https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Саясатпен белсенді айналысатын Z буынының өкілдері өздерінің әлеуметтік-саяси көзқарастарымен сәйкес келмейтін компаниялардан тауар сатып алудан немесе оларда жұмыс істеуден бас тартады және [[Интернет белсенділігі|интернет]] [[Интернет белсенділігі|белсенділігі]]ді қолданады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/worklife/article/20220803-gen-z-how-young-people-are-changing-activism|title=Gen Z: How young people are changing activism|lang=en-GB|website=www.bbc.com|access-date=2025-01-10|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203075814/https://www.bbc.com/worklife/article/20220803-gen-z-how-young-people-are-changing-activism|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Сондықтан әлеуметтік желілерде белсенділікті сақтап тұру, дауыс беруі жастарға тәуелді саясаткерлер мен саяси партиялар үшін өте маңызды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/06/10/europe-young-voters-flocked-hard-right-elections/|title=How Europe's young voters flocked to the hard-Right|website=web.archive.org|date=2024-06-14|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240614051041/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/06/10/europe-young-voters-flocked-hard-right-elections/|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

2010 жылдардың аяғында Z буыны жиі [[ЛГБТ]] құқықтары, [[Елдер бойынша қару туралы заңдарға шолу|қаруды бақылау]], [[Гендерлік теңсіздік|гендерлік теңдік]] және [[Аборт|түсік жасату]]ға қол жеткізу сияқты әлеуметтік мәселелерді қолдайтын прогрессивті топ ретінде сипатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|title=Generation Z Looks a Lot Like Millennials on Key Social and Political Issues|lang=en-US|first=Kim Parker, Nikki Graf and Ruth|last=Igielnik|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-28|archive-date=2022-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108011732/https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Қазақстанда ===
[[Сурет:Youth volunteer for the 2026 Kazakh legislative election.jpg|нобай|267x267 нүкте|[[Алматы]] қаласындағы жас еріктілер [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы Құрылтай сайлауы]] қарсаңында ақпараттық материалдар таратуда.]]
Қазақстандағы Z буынын зерттеу нәтижелері қалыптасқан саяси институттарға деген күмәнмен қатар, саясатқа деген қызығушылықтың да артып келе жатқанын көрсетеді. Зерттеу барысында алынған мәліметтерге сәйкес (атап айтқанда, [[Алматы]] жастары арасында), жастардың саяси белсенділігі көбінесе таңдамалы сипатқа ие және дәстүрлі партиялар немесе мемлекеттік құрылымдар шеңберінен тыс жүзеге асырылады.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{мақала|авторы=Zhengisbek Tolen, Aigerim Alisherova, Arman Khalbekov, Essenzhol Aliyarov, Marhabbat Nurov|тақырыбы=Generation Z and political culture amid reforms in Kazakhstan: a case study of Almaty|сілтемесі=https://doi.org/10.3389/fpos.2026.1714305|басылымы=Frontiers in Political Science|жылы=2026|айы=04|күні=17|томы=8|doi=10.3389/fpos.2026.1714305|lang=en}}&lt;/ref&gt; Әлеуметтік желілер мен басқа да цифрлық платформалар саяси пікірталастар мен азаматтық қатысудың маңызды алаңына айналды.&lt;ref&gt;{{мақала|авторы=Кеңесов Ә. Б.|тақырыбы=&quot;Z&quot; БУЫНЫ: ӘЛЕУМЕТТІК ЖЕЛІЛЕРДІҢ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЖАСТАРДЫҢ БҰҚАРАЛЫҚ САНАСЫНА АҚПАРАТТЫҚ-ИДЕОЛОГИЯЛЫҚ ӘСЕРІН ТАЛДАУ АРҚЫЛЫ САЯСИ ҚАТЫСУ ДИНАМИКАСЫ|сілтемесі=https://qra-centre.kz/kz/meropriyatie/z-buyny-leumettik-zhelilerdi-azastanday-zhastardy-baraly-sanasyna-paratty-ideologiyaly-serin-taldau-aryly-sayasi-atysu-dinamikasy|басылымы=Questioning Regional Affairs Centre|жылы=2026|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

Жас қазақстандықтардың саяси көзқарастары біртекті емес. Сауалнамалар жастар арасында үкімет пен Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевты]] айтарлықтай қолдаумен қатар,&lt;ref&gt;{{Cite web|title=29 жасқа дейінгі жастардың 90%-ті Президентке сенім білдіреді - әлеуметтанулық зерттеу|url=https://egemen.kz/news/article394280-29-dgasqa-deyingi-dgastardynh-90-ti-prezidentke-senim-bildiredi-aleumettanulyq-z|author=Қырмызы Жұмағалиқызы|website=[[Егемен Қазақстан]]|date=2025-09-02|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Азаматтардың басым көпшілігі Президентке сенім білдіреді|url=https://egemen.kz/news/azamattardyn-basym-kopshiligi-prezidentke-senim-bildiredi|author=Динара Жақсыбайқызы|website=[[Егемен Қазақстан]]|date=2026-08-10|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt; саяси институттардың тиімділігі мен жауаптылығына күмәнмен қарау бар екенін көрсетеді.&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt; Саяси көңіл-күйге экономикалық факторлар да әсер етеді. [[Инфляция]] мен бағаның өсуіне байланысты наразылықтарға қатысуға дайын жастардың үлесі 2021 жылғы 20,7%-дан 2025 жылы 28,2%-ға долы өсті. Бұл ретте зерттеушілер экономикалық наразылықты сыбайлас жемқорлық, теңсіздік және биліктің қоғамның сұраныстарына жеткіліксіз реакциясы туралы кеңірек алаңдаушылықпен байланыстырады.&lt;ref&gt;{{мақала|авторы=Alua Zholdybalina, Chu Young-min, Saltanat Yermakhanova, Sagynysh Akhantayeva|тақырыбы=Determinants of Youth Protest Potential in Kazakhstan, 2021-2025: Evidence from Survey Data|сілтемесі=https://jsser.org|басылымы=Journal of Social Studies Education Research|жылы=2026|томы=17|нөмірі=1|беттері=332-357|lang=en}}&lt;/ref&gt;

Онлайн-платформалар жас қазақстандықтардың саяси күн тәртібімен өзара іс-қимыл жасау тәсілдерін де өзгертті. Олар ақпарат алмасуға, қоғамдық мәселелерді талқылауға және дәстүрлі саяси институттардан тыс жерде азаматтық ұстанымды білдіруге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, зерттеушілер интернеттегі өзін-өзі көрсетуге шектеулер мен мемлекеттік институттарға деген сенімсіздік мұндай цифрлық белсенділіктің тұрақты саяси қатысуға айналуына кедергі келтіретінін атап өтеді.&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;

=== Әлемде ===
Z буыны әлемдік саясатта елеулі рөл атқарады. Соңғы жылдары оның барған сайын көп өкілдері саясатқа қызығушылық танытып, қоғамның әртүрлі институттарының қызметінде маңызды рөл атқара бастады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://emag.iis.ru/arc/infosoc/emag.nsf/BPA/ada9ce4f48bc636e44257f7d0041bd2a|title=Чижов Д. В.: Анализ механизмов влияния на полическое поведение поколения &quot;Z&quot;|website=emag.iis.ru|access-date=2025-01-28|archive-date=2023-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230724104934/http://emag.iis.ru/arc/infosoc/emag.nsf/BPA/ada9ce4f48bc636e44257f7d0041bd2a|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бұл буынның саяси көзқарастары жынысына байланысты өзгереді. Осы буынның америкалық әйелдері солшыл идеяларға бейім келеді, репродуктивті құқықтарды, [[Климаттың өзгеруі|климаттың өзгеру]] салдарын жұмсартуды және [[феминизм]]ді қолдайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/gen-z-gender-gap-young-men-women-dont-agree-politics-2024-1|title=Gen Z's gender divide is huge — and unexpected|lang=en-US|first=Daniel|last=Cox|website=Business Insider|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250128081609/https://www.businessinsider.com/gen-z-gender-gap-young-men-women-dont-agree-politics-2024-1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ер адамдар, керісінше, [[Консерватизм|консервативті]] идеологияға көбірек иек артады, бұл әсіресе трансгендерлердің құқықтары, саяси дұрыстық, [[экономикалық саясат]], [[Бас тарту мәдениеті|жоққа шығару мәдениеті]] және дәстүрлі гендерлік рөлдер туралы сұрақтарға жауап беру кезінде байқалады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://time.com/6963752/great-global-gender-divide/|title=The Global Gender Divide We Really Should Be Talking About|lang=en|first=Richard V.|last=Reeves|website=TIME|date=2024-04-06|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20250131161258/https://time.com/6963752/great-global-gender-divide/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Діни көзқарастары ==
Соңғы 10 жылда әлемнің әртүрлі елдерінде жүргізілген көптеген сауалнамалар жастардың дінге деген қызығушылығының біртіндеп төмендеуін айғақтайды. Пью зерттеу орталығы 2018 жылы 40 жастан кіші адамдар орташа есеппен өздерін діндар деп әлдеқайда сирек санайды және [[Рәсім|діни рәсімдер]]ді сирегірек орындайды деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/religion/2018/06/13/young-adults-around-the-world-are-less-religious-by-several-measures/|title=2. Young adults around the world are less religious by several measures|lang=en-US|first=Travis|last=Mitchell|website=Pew Research Center|date=2018-06-13|access-date=2025-03-06|archive-date=2025-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20251225031817/https://www.pewresearch.org/religion/2018/06/13/young-adults-around-the-world-are-less-religious-by-several-measures/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Қазақстанда ===
Қазақстандағы Z буыны өкілдерінің арасында діни өзін-өзі сәйкестендіру кең таралған. Сауалнама нәтижелері бойынша жастардың шамамен 85–90%-ы өздерін қандай да бір дінге жатқызады. Мәселен, Фридрих Эберт атындағы қордың 2020 жылы 1000 жас арасында жүргізген әлеуметтік зерттеуі барысында респонденттердің 63,9%-ы өздерін [[мұсылман]], 23,6%-ы [[православиелік христиан]] деп атаса, 10,2%-ы ешқандай дінді ұстанбайтынын көрсеткен. Бұл ретте, сауалнамаға қатысқандардың 55,1%-ы өздерін сенушілер қатарына жатқызғанымен, діни өмірге араласпайтынын атап өткен; тек 14,8%-ы ғана діни рәсімдерді үнемі орындайды. Зерттеу сонымен қатар этникалық тиесілілік пен тұрғылықты жерге байланысты айырмашылықтарды да анықтады: [[қазақтар]] мен ауыл жастары арасындағы діндарлық деңгейі [[орыстар]] мен қала жастарына қарағанда жоғары болып шықты.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Глазами социологов: религия не играет центральной роли в жизни молодых казахстанцев|url=https://web.archive.org/web/20220701000000*/qmonitor.kz/society/3092|author=Светлана Борисова|website=QMonitor|date=2021-11-30|lang=ru|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Жас «діншілдердің» мемлекеттің дамуына ықпалы қандай?|url=https://halyqline.kz/masele/zhas-dinshilderding-memleketting-damwyna-yqpaly-qandaj/|author=Айнұр Үмбетова|website=Halyqline.kz|date=2025-07-03|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;

Зерттеулер көрсеткендей, жастар арасындағы дінге деген көзқарас әртүрлі: діни дәстүрлерді қатаң ұстанудан бастап, неғұрлым жеке сенімдер мен тәжірибелерді қалыптастыруға дейін өзгереді.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://24.kz/ru/news/social/730575-kazakhstanskaya-molodezh-stremitsya-k-dukhovnosti|title=Казахстанская молодежь стремится к духовности|date=2025-09-18|website=[[24KZ]]|lang=ru|publisher=[[Хабар (агенттік)|Хабар]]}}&lt;/ref&gt; [[TikTok]], [[YouTube]] және [[Telegram]] сияқты [[әлеуметтік желілер]] мен платформалар да діни ілімдерді тарату мен осы тақырып төңірегінде пікірталастар жүргізудің өзіндік алаңына айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Молодежь и религия в цифровую эпоху. Реалии Казахстана|url=https://newtimes.kz/obshchestvo/209668-molodezh-i-religiia-v-tsifrovuiu-epokhu-realii-kazakhstana|author=Далиль Гайфуллин|website=NewTimes.kz|date=2025-08-29|lang=ru|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;

Дін жастардың өмірінде басқа да басымдықтармен қатар орын алады. Мәселен, сауалнамалардың біріне сәйкес, респонденттердің 96,2%-ы бірінші орынға отбасын, 79%-ы білімді, ал 66,7%-ы жеке бостандықты қояды; сонымен бірге, сұралғандардың 46,7%-ы дінді өз өмірінің маңызды бөлігі деп есептейді.&lt;ref name=&quot;Niyazgulova2026&quot;&gt;{{мақала|авторы=Ниязгулова А., Муханбет А., Абдулина Н., Танабаева А.|тақырыбы=Values transformation of Kazakhstani Youth in the Digital Age|басылым=Procedia Computer Science|орны=Амстердам|баспасы=Elsevier / ScienceDirect|жыл=2026|томы=280|беттері=1066–1067|тілі=en|сілтемесі=https://pdf.sciencedirectassets.com/280203/1-s2.0-S1877050926X20063/1-s2.0-S1877050926011506/main.pdf?X-Amz-Security-Token=IQoJb3JpZ2luX2VjEG4aCXVzLWVhc3QtMSJHMEUCIQDuX59UtRGFVjQ%2BAtNvNEhntAkgb3A9A%2FPK6TOxLwIP0wIgRF%2FFWZtdDqXk5vqy3PtL8SwIk6z%2BunVZOn6HIYrwqFkqsgUINhAFGgwwNTkwMDM1NDY4NjUiDDnuA23Q3nD5rCS%2B0iqPBY433%2FK9oxAEWm19FTF5%2FLSgG5D2DGN5EWu0cawYv9S%2Bz5RZRww%2BySunAsLrF2gRNXiIdX0JsIyTc3CJIm%2FD%2BCgabuUSiqmzM7ZR4fMkj%2Fi9Hf60V%2FE45gz2DdPxj5uHJUfQF85yxkW%2BwOkAs7etnfn%2BA4%2BDaPFSrM4JP25hS6%2BvQmk200a5pIclhyEvWPbhmSL4zvQNLtSHv4kPXursPVhNGmHc8FOJPcj2wiS%2BanJIvbCuvpLIgyDT2w%2FKGvQhBlGRNjqZ60Wu8ZyQOxZGd3T3kt9RzqGmzLSRN%2B8RFRvHKQKka91oct73TREbKCQd8K0JUYp2PUw2ntzOA4QLwDmtXQUqc7QdtUnMliVomh%2F9cPHhYA5FeoWQ7LiaCZzuCo1YJoSFAd7%2Bch0bicvMqExmCCOj2RFJcNqxsG3g6i0rBFqRmMGizEFFoX9RwBX9cKApkLRVZV%2F%2BU%2BxIFVp3Jora59tnsvfP8qlUmq5m54OBkj1pb5iX90MFD7tCIW88NhuPlsiU9jlb7%2Bwv7UDyMYZ3aSGP7vcRKtEDhR%2Fl%2BV9TnpQEEQZ37mRrFKa5ajWyPBXHQ78bG9gkLtqo8QYR2UNTMwJfPOZHLlZteprjT3UPoobPnuWuj5j1lxDgwRcJIwy3hJq%2BO54DcUdenrbzXmdD3Li%2BBrX9ISWmM9yaGaSr7gCAP37%2Fen%2Fm2dBRTVLF20zI75UqJslyM3TnYCDMf6093Hc66JoaIFTooeABb0k0TypEED%2BfT70wppO7cKiM50MuHW%2BM5qq92XOkFsbg0k74Jv2or5SGTCdeZlOT6B%2BjyQkL9dcjN5sZTz1Mqt60GX5TfbEWVcQdA1qjv7pCOaQi4BUqKGjiMIKB2F5cU5Ywgo%2Fa1gY6sQEAo%2BgwU7DFKzsL1Wsx7Os5QzjImmQeQ3s%2BWo6hzbzTOqXbIrjuQZ0sYWvATYkh6EzPdjmXUTAG36v3VEXnImeYeW6CO9h4wIGCBNZQYAm6HrxEhGTftwObXIDZ8lAFJ1bCE20mtTZOkXnz53khcm%2FDxct%2B1sPZPnkCV3eFKDxPnqV5PHYJPGz7QrhQbPnvIZHtRkLRXkbYUToj%2Fkm2wQ3pw2gco%2FoRtL2wEAsHjKFP8hg%3D&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Date=20261019T213830Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=299&amp;X-Amz-Credential=ASIAQ3PHCVTYV3FTPE7B%2F20261019%2Fus-east-1%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Signature=8719ddbec3396129209b1758f7fb18924534dee236fc234897d993c52fcebbf0&amp;hash=610fa48924ba26935057355694c726dddd0a0951bf6aa748356797a5341f689d&amp;host=68042c943591013ac2b2430a89b270f6af2c76d8dfd086a07176afe7c76c2c61&amp;pii=S1877050926011506&amp;tid=spdf-4e5b1a49-98ce-4538-bb6a-94c2aaabbee1&amp;sid=8cfccf39628a00466b09ef52ee36baaf7a9fgxrqa&amp;type=client&amp;tsoh=d3d3LnNjaWVuY2VkaXJlY3QuY29t&amp;rh=d3d3LnNjaWVuY2VkaXJlY3QuY29t&amp;ua=13150e570651030b5704&amp;rr=a4d2ee1c5b80bbd1&amp;cc=us}}&lt;/ref&gt; [[Павлодар]]дағы жасөспірімдер арасында жүргізілген зерттеу де әртүрлі діни тәжірибелерге жалпы толерантты көзқарастың бар екенін, сондай-ақ респонденттерде [[азаматтық сәйкестік]]тің діни немесе этникалық сәйкестікке қарағанда күштірек көрініс табатынын анықтады.&lt;ref name=&quot;Kabidenova2016&quot;&gt;{{мақала|авторы=Кабиденова Ж. Д., Рысбекова С. С., Рысбекова Г. Е., Дуйсенбаева А.|тақырыбы=Contours of Attitude of Adolescents towards Religion and Religious Identification in Kazakhstan|басылым=Global Media Journal|жыл=2016|томы=Special|нөмірі=S2:9|issn=1550-7521|тілі=en|сілтемесі=https://www.researchgate.net/profile/Zhuldyz-Kabidenova/publication/303575731_Contours_of_attitude_of_adolescents_towards_religion_and_religious_identification_in_Kazakhstan/links/5f995529458515b7cfa41c04/Contours-of-attitude-of-adolescents-towards-religion-and-religious-identification-in-Kazakhstan.pdf}}&lt;/ref&gt;

=== Әлемде ===
Батыста Z буыны тарихтағы ең аз діни буын болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://psmag.com/ideas/gen-z-is-the-least-religious-generation-heres-why-that-could-be-a-good-thing/|title=Gen Z Is the Least Religious Generation. Here's Why That Could Be a Good Thing.|lang=en-US|first=Christel J.|last=Manning|website=Pacific Standard|date=2019-05-06|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20250131081839/https://psmag.com/ideas/gen-z-is-the-least-religious-generation-heres-why-that-could-be-a-good-thing/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.deseret.com/2022/4/23/23013578/perspective-young-adults-are-losing-their-religion-are-their-parents-to-blame-gen-z-generation-x/|title=Perspective: Young adults are losing their religion. Are their parents to blame?|lang=en|website=Deseret News|date=2022-04-24|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20250108204325/https://www.deseret.com/2022/4/23/23013578/perspective-young-adults-are-losing-their-religion-are-their-parents-to-blame-gen-z-generation-x/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://doi.org/10.2139/ssrn.3498175|авторы=Anca Oltean|тақырыбы=Security Issues in Contemporary European Integration Process, Book review of Europolity, Continuity and Change in European Governance, vol.8, no.2 (New Series), Centre for European Studies, 2014, ISSN print 2344-2247, ISSN online 2344-2255, ISSN-L2344-2247|жылы=2014|басылымы=SSRN Electronic Journal|issn=1556-5068|doi=10.2139/ssrn.3498175}}&lt;/ref&gt; Алдыңғы ұрпақтар өкілдерімен салыстырғанда Z буынының көбірек өкілдері өздерін сенбейтіндер қатарына жатқызады және діни тиесіліліктен бас тартады, дегенмен олардың көбісі өздерін әлі де рухани адамдар деп атайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.religjournal.com/articles/article_view.php?id=159|title=Interdisciplinary Journal of Research on Religion {{!}} Articles|website=www.religjournal.com|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250206235324/https://www.religjournal.com/articles/article_view.php?id=159|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та Z буыны өкілдерінің арасында атеистер алдыңғы буындармен салыстырғанда екі есе көп.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.barna.com/research/atheism-doubles-among-generation-z/|title=Atheism Doubles Among Generation Z|lang=en-US|website=Barna Group|access-date=2025-02-20|archive-date=2019-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20191023100615/https://www.barna.com/research/atheism-doubles-among-generation-z/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2016 жылғы британдық әлеуметтік сауалнама 18 бен 24 жас аралығындағы адамдардың 71%-ы ешқандай дінді ұстанбайтынын көрсетті, бұл бір жыл бұрынғы 62%-бен салыстырғанда жоғары. 2018 жылы жүргізілген {{Iw|ComRes||en|Savanta}} сауалнамасы 18 бен 24 жас аралығындағы әрбір екі адамның біреуінен сәл астамы христиандармен және христиандықпен араласудың оң тәжірибесі болғанын хабарлағанын көрсетті. Дәл осы жас тобы өкілдерінің үштен екісі ешқашан шіркеуге бармаған; қалған үштен бірінің ішінде 20%-ы жылына бірнеше рет, ал 2%-ы аптасына бірнеше рет барады.

Христиандар қоғамға жаман әсер етеді деген тұжырыммен 18 бен 24 жас аралығындағы респонденттердің 12%-ы келіскен, ал жартысынан сәл астамы келіспеген. Салыстыру үшін, 25 пен 34 жас аралығындағы респонденттердің 14%-ы бұл тұжырыммен келіскен. Жалпы алғанда, британдықтардың 51%-ы бұл мәлімдемемен келіспесе, 10%-ы келіскен.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Post-millennial generation ‘more tolerant’ of Christianity|first=Harriet|last=Sherwood|url=https://www.theguardian.com/world/2018/jul/12/post-millennial-generation-uk-more-tolerant-of-christianity|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2018-07-12|access-date=2025-02-20|lang=en-GB|archive-date=2019-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917180119/https://www.theguardian.com/world/2018/jul/12/post-millennial-generation-uk-more-tolerant-of-christianity|url-status=live}}&lt;/ref&gt; {{Iw|Британдық ұлттық статистика басқармасы|Британдық ұлттық статистика басқармасының|en|Office for National Statistics}} мәліметтері бойынша, [[Англия]] мен [[Уэльс]]тегі 40 жасқа дейінгі адамдар өздерін христиан емес, көбіне [[Діни емес|діннен тыс]] деп есептейді.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Census data suggests UK faces ‘non-religious future’, say campaigners|first=Robert|last=Booth|url=https://www.theguardian.com/uk-news/2023/jan/30/census-data-england-wales-uk-non-religious-future-campaigners|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2023-01-30|access-date=2025-02-20|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* {{кітап|авторы=Howe N., Srauss W.|тақырыбы=The history of American future 1584 to 2069|lang=en|баспасы=Harper Perrenial|жылы=1997}}
* {{кітап|авторы=Howe N.|тақырыбы=The winter of history: An Interview with Neil Howe on «The fourth turning»|lang=en|баспасы=Lifecourse Associates|жылы=2009}}
* {{кітап|авторы=Шамис Е., Никонов Е.|тақырыбы=Теория поколений: Необыкновенный Икс|lang=ru|орны=М.|баспасы=Синергия|жылы=2016|isbn=978-5-4257-0254-8}}
* {{кітап|авторы=Mark McCrindle|тақырыбы=The ABC of XYZ: understanding the global generations|lang=en|орны=Sydney|баспасы=UNSW Press|жылы=2009|барлық беті=237|isbn=1-74223-035-0}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://bugin.kz/19230-z-buyny-damu-dgoly-kozqarasy-qundylyqtary-qanday «Z» буыны: Даму жолы, көзқарасы, құндылықтары қандай?] // Bugin.kz, 28 наурыз 2021
* [https://kipd.kz/article/urpaqtar-teoriyasy-z-buynnynh-zeyini Ұрпақтар теориясы: Z буынның зейіні] // Қазақстандық қоғамдық даму институты

[[Санат:Антропология]]
[[Санат:2000 жылдар]]
[[Санат:2010 жылдар]]
[[Санат:Мәдени буындар]]
[[Санат:1990 жылдар]]</text>
      <sha1>son543n1yeglq5u3ll2vpd392z1zvgi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683822</id>
      <parentid>3683821</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T23:31:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3683822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75153" sha1="dmipwibd80nw5mjvtdrzjeb8g22n14m" xml:space="preserve">[[Сурет:Génération Z.jpg|267x267px|нобай|Z буынының қыздары [[Бейнелеу өнері сарайы (Лилль)|Лилль бейнелеу өнері сарайы]]нда суретке түсіп, оларды жіберуде]]
'''Z буыны''' ({{lang-en|Generation Z}}),&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|title=Words We're Watching: 'Zoomer'|lang=en|website=[[Merriam-Webster]]|access-date=2024-12-27|archive-date=2024-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241227074200/https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|title=zoomer &amp;#124; Slang|lang=en-US|website=Dictionary.com|date=2020-01-16|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251203195747/https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|archive-date=2025-12-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;merriam-webster&quot;&gt;{{Cite web|title=ZOOMER Definition &amp; Meaning|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Zoomer|lang=en|website=[[Merriam-Webster]]|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-date=2026-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106041709/https://www.merriam-webster.com/dictionary/Zoomer}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/generation-z|lang=en|title=GENERATION Z definition in American English|archive-url=https://web.archive.org/web/20231017210453/https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/generation-z|archive-date=2023-10-17|url-status=live|access-date=2026-01-09|website=Collins Dictionary}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ [[Зумерлер|'''зумерлер''']] ({{lang-en|zoomers}})&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;merriam-webster&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.slanglang.net/zoomers/|title=Zoomers – What does the term actually mean?|lang=en-US|website=SlangNet|date=2020-01-21|access-date=2026-01-09|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611011635/https://www.slanglang.net/zoomers/|archive-date=2020-06-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/articles/2025/03/17/teoriya-pokoleniy|title=Теория поколений по годам: как отличить бумера, миллениала, зумера и Альфу|author=Мария Фролова|lang=ru|website=[[Лента.ру]]|date=2025-03-17|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251121070341/https://lenta.ru/articles/2025/03/17/teoriya-pokoleniy/|archive-date=2025-11-21}}&lt;/ref&gt; ретінде де белгілі — [[Уильям Штраус]] пен {{Iw|Нил Хоув|Нил Хоув|en|Neil Howe}} жасаған [[Штраус — Хау буындар теориясы|буындар теориясы]]нда, әртүрлі жіктеулер бойынша, шамамен [[1990 жж.|1990 жылдар]]дың ортасынан [[2010 жж.|2010 жылдар]]дың басына дейінгі аралықта туған адамдарға қатысты әлемде қолданылатын термин. Z буыны өкілдерінің көпшілігі — ересек буынның немесе [[Х буыны]] адамдарының балалары&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.signalvine.com/texting-best-practices/who-are-the-parents-of-gen-z-2|title=Who Are the Parents of Gen Z?|author=Belz, Ashley|date=2021-08-26|website=Signal Vine|access-date=2026-01-09|url-status=dead|archive-date=2022-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121000105/https://www.signalvine.com/texting-best-practices/who-are-the-parents-of-gen-z-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.audacy.com/podcast/working-with-gen-z-0d9dc/episodes/gen-y-vs-gen-z-understanding-similarities-differences-and-leadership-challenges-opportunities-1f6ff|title=Gen Y vs. Gen Z: Understanding Similarities|author=Nikhil and Adam Kingl|lang=en|website=Audacy.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519224546/https://www.audacy.com/podcast/working-with-gen-z-0d9dc/episodes/gen-y-vs-gen-z-understanding-similarities-differences-and-leadership-challenges-opportunities-1f6ff|archive-date=2023-05-19|url-status=dead|access-date=2026-01-09|date=2022-11-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2015/09/20/fashion/move-over-millennials-here-comes-generation-z.html|title=Move Over, Millennials, Here Comes Generation Z|author=Williams, Alex|lang=en|website=[[The New York Times]]|date=2015-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170130114225/https://www.nytimes.com/2015/09/20/fashion/move-over-millennials-here-comes-generation-z.html|archive-date=2017-01-30|url-status=live|access-date=2026-01-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|10=страницы1–6|авторы=Prensky, Marc|тақырыбы=Digital Natives, Digital Immigrants Part 1|язык=en|жылы=2001|сілтемесі=https://desarrollodocente.uc.cl/wp-content/uploads/2020/03/Digital_Natives_Digital_Inmigrants.pdf|басылымы=On the Horizon|тип=journal|томы=9|нөмірі=5|издательство=Emerald Publishing|doi=10.1108/10748120110424816|archive-date=2025-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20251118071417/https://desarrollodocente.uc.cl/wp-content/uploads/2020/03/Digital_Natives_Digital_Inmigrants.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|title=Поколение Z: что это такое, особенности, характерные черты, теория поколений|author=Эдуард Юсупов|lang=ru|website=[[Лента.ру]]|date=2023-11-29|access-date=2026-01-09|archive-date=2025-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250515150137/https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.calltouch.ru/blog/chto-takoe-pokolenie-z-i-chto-o-nem-nuzhno-znat-marketologam/|title=Что такое поколение Z, и что о нем нужно знать маркетологам|website=Calltouch.ru|author=Николай Большаков|lang=ru|date=2023-03-22|access-date=2026-01-09|archive-date=2025-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250916041821/https://www.calltouch.ru/blog/chto-takoe-pokolenie-z-i-chto-o-nem-nuzhno-znat-marketologam/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (туған жылдарының төменгі шекарасы 1995—1997, жоғарғы шекарасы 2009—2013).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.randstadusa.com/workforce360/managing-gen-y-z/|title=Managing Gen Y and Z in the workplace|lang=en|website=Randstad USA|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731235059/https://www.randstadusa.com/workforce360/managing-gen-y-z/|url-status=live|archive-date=2020-07-31|access-date=2016-06-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2017/09/has-the-smartphone-destroyed-a-generation/534198/|title=Have Smartphones Destroyed a Generation?|author=Jean M. Twenge|lang=en|website=[[The Atlantic]]|date=2017-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928035506/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2017/09/has-the-smartphone-destroyed-a-generation/534198/|archive-date=2017-09-28|url-status=live|access-date=2026-01-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.militarytimes.com/story/military/2016/07/31/post-millennial-military-what-expect-next-generation/87333254/|title=Post-millennial military: What to expect from the next generation|author=Lilley, Kevin|lang=en|website=Military Times|date=2016-07-31|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-date=2016-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019143544/http://www.militarytimes.com/story/military/2016/07/31/post-millennial-military-what-expect-next-generation/87333254/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://link.springer.com/article/10.1007/s10508-016-0798-z|тақырыбы=Sexual Inactivity During Young Adulthood Is More Common Among U.S. Millennials and iGen: Age, Period, and Cohort Effects on Having No Sexual Partners After Age 18|басылымы=[[Archives of Sexual Behavior|Arch Sex Behav]]|беттері=1—8|doi=10.1007/s10508-016-0798-z|язык=en|тип=journal|авторы=Twenge, Jean M.; Sherman, Ryne A.; Wells, Brooke E.|число=1|месяц=8|жылы=2016|archive-date=2017-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20171013145705/https://link.springer.com/article/10.1007/s10508-016-0798-z}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|title=What generation do I belong to? What are the birth year cutoffs?|lang=en|author=Jean M. Twenge|website=Dr. Jean Twenge|date=2023-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202546/https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|archive-date=2023-06-27|access-date=2023-06-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бұл буын — Интернет жаппай таралғаннан кейін дүниеге келген алғашқы буын,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/as-sa/98-311-x/98-311-x2011003_2-eng.cfm|title=Generations in Canada|lang=en|website=Statistics Canada|date=2018-07-23|access-date=2026-01-09|archive-date=2015-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150922235402/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/as-sa/98-311-x/98-311-x2011003_2-eng.cfm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; соның салдарынан Z буынының өкілдері «цифрлық аборигендер» және «Интернет буыны» деген атауларға ие болды.&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://muse.jhu.edu/article/586631|авторы=Anthony Turner|тақырыбы=Generation Z: Technology and Social Interest|жылы=2015|басылымы=The Journal of Individual Psychology|томы=71|нөмірі=2|беттері=103–113|issn=2332-0583|баспасы=University of Texas Press|archive-date=2022-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220901043041/https://muse.jhu.edu/article/586631|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі мен жас ауқымысы ==
[[Сурет:Generation_timeline.svg|нобай|Pew Research Center нұсқасы бойынша Батыс әлемі буындарының схемасы. Күлгін түспен Z буыны белгіленген{{Инфобокс/хронология|[[Y буыны]]|[[Альфа буыны]]}}]]
«Z буыны», «[[Y буыны|миллениалдар]]&lt;nowiki/&gt;» және т.б. терминдер — аналитикалық таңбалар ғана, буын шекаралары шартты болып келеді, ал демография, институттар мен мәдениеттегі айырмашылықтарға байланысты халықаралық деңгейде салыстыру жүргізу қиын.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division|тақырыбы=World Population Prospects 2024|жылы=2024|тілі=en|isbn=9789210031691}}&lt;/ref&gt; Осы буынның балама атаулары ретінде «post-Millennials», «iGen», «Homelanders», «Net Gen» нұсқалары ұсынылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2020/04/28/millennials-overtake-baby-boomers-as-americas-largest-generation/|title=Millennials overtake Baby Boomers as America’s largest generation|lang=en-US|first=Richard|last=Fry|website=Pew Research Center|date=2020-04-28|access-date=2025-10-28|archive-date=2025-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20251028153626/https://www.pewresearch.org/short-reads/2020/04/28/millennials-overtake-baby-boomers-as-americas-largest-generation/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/Business/gen-millennials-generation/story?id=16275187|title=After Gen X, Millennials, what should next generation be?|lang=en|first=A. B. C.|last=News|website=ABC News|access-date=2025-10-28|archive-date=2020-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028125342/https://abcnews.go.com/Business/gen-millennials-generation/story?id=16275187|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|title=Defining generations: Where Millennials end and Generation Z begins|lang=en-US|first=Michael|last=Dimock|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-10-28|archive-date=2023-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230702130150/https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Зерттеушілер мен танымал бұқаралық ақпарат құралдары Z буынын анықтау үшін туған жылдың басы ретінде 1990 жылдардың ортасы мен аяғын, аяқталатын жылы ретінде 2010 жылдардың басын пайдаланады. [[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі|Оксфорд сөздігі]] Z буынын 1990-жылдардың ортасынан 2010 жылдардың басына дейінгі аралықта дүниеге келген, «интернетті жақсы білетін» адамдардың тобы ретінде анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/definition/english/generation-z?q=generation+z|title=Generation Z|lang=en|website=Oxford Learner's Dictionary|publisher=[[Oxford University Press]]|access-date=2024-08-07|archive-date=2024-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240523120909/https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/definition/english/generation-z?q=generation+z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Кейбір дереккөздер нақты 1997–2010 жылдар аралығын көрсетеді, алайда бұл жылдар жиі дау тудырады немесе талқыланады.&lt;ref name=&quot;автосілтеме2&quot;&gt;''Юсупов, Эдуард.'' [https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/ Что такое поколение Z: особенности и характер «цифровых» детей] {{Wayback|url=https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|date=20250515150137}} // [[Лента.ру]], 29 ноября 2023&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Generation-Z|title=Gen Z {{!}} Years, Age Range, Meaning, &amp; Characteristics {{!}} Britannica|lang=en|website=www.britannica.com|date=2025-01-06|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250103124535/https://www.britannica.com/topic/Generation-Z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Канада статистика басқармасы Z буынының пайда болуын 1993 жыл деп анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theglobeandmail.com/news/national/education/canadian-university-report/the-genz-effect/article26898388/|title=The Generation Z effect|lang=en|website=The Globe and Mail|date=2015-10-22|archive-date=2020-05-29|access-date=2024-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200529201858/https://www.theglobeandmail.com/news/national/education/canadian-university-report/the-genz-effect/article26898388/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Пью зерттеу орталығы|Пью]] зерттеушілері ұрпақтар теориясы «нақты жіктеу емес, көптеген аналитикалық құралдардың бірі» екенін және «оларды қатаң әрі айқын шектеулер ретінде емес, бағдар ретінде қарастыру керектігін» баса айтады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/politics/2015/09/03/the-whys-and-hows-of-generations-research/|title=The Whys and Hows of Generations Research|lang=en-US|first=Abigail|last=Geiger|website=Pew Research Center|date=2015-09-03|access-date=2025-10-28|archive-date=2022-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20221231025902/https://www.pewresearch.org/politics/2015/09/03/the-whys-and-hows-of-generations-research/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Пью зерттеу орталығы]] жаңа технологиялық және әлеуметтік-экономикалық жетістіктер сияқты «әртүрлі қалыптасу тәжірибесіне» сүйене отырып, 1997 жылды Z буынының басталған жылы ретінде анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|title=Defining generations: Where Millennials end and Generation Z begins|lang=en-US|first=Michael|last=Dimock|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-06|archive-date=2023-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230702130150/https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Қаржылық қызмет көрсету индустриясын қамтитын {{Iw|American Banker||en|American Banker}} күнделікті іскерлік газеті: «Z буынының жас ауқымы әлі де талқылау тақырыбы болып қалғанымен, Z буыны шамамен 1993–1995 жылдар аралығында туған адамдардан басталады деген кең консенсус бар» деп хабарлайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.americanbanker.com/payments/slideshow/data-the-anti-millennial-habits-of-gen-z|title=Data: The anti-millennial habits of Gen Z|lang=en|website=American Banker|date=2017-10-25|archive-date=2024-12-08|access-date=2024-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208145146/https://www.americanbanker.com/payments/slideshow/data-the-anti-millennial-habits-of-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сан-Диего қаласындағы Калифорния штатының университеті|Сан-Диего штаты университеті]]нің психология профессоры {{Iw|Джин Твенге|3=en|4=Jean Twenge}} бұл буынның туған жылдарын 1995–2010 деп көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|title=What generation do I belong to? What are the birth year cutoffs?|lang=en-US|last=Writter_01|website=Dr. Jean Twenge|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202546/https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|archive-date=2023-06-27|access-date=2023-06-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[McKinsey &amp; Company]] халықаралық америкалық [[Консультация беру|консалтингтік]] компаниясы шамамен 1995 жылдан 2010 жылға дейін дүниеге келген Z буынының өкілдерін ерте жастан бастап Интернеттің, әлеуметтік желілер мен технологиялардың әсеріне ұшыраған «цифрлық аборигендер» деп атайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mckinsey.com/industries/consumer-packaged-goods/our-insights/true-gen-generation-z-and-its-implications-for-companies|title=The &quot;True Generation&quot;: Generation Z and its impact on companies|lang=en|author=Tracy Francis; Fernanda Hofel.|website=McKinsey &amp; Company|date=2018-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220807191749/https://www.mckinsey.com/industries/consumer-packaged-goods/our-insights/true-gen-generation-z-and-its-implications-for-companies|archive-date=2022-08-07|access-date=2024-08-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Жалпы белгілері ==
Z буынының өкілдері заманауи технологияларды, [[Планшет компьютер|планшеттер]]ді, [[смартфон]]дарды және 3D-шындықты жиі белсенді пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=The Minecraft Generation|first=Clive|last=Thompson|url=https://www.nytimes.com/2016/04/17/magazine/the-minecraft-generation.html?_r=1|website=The New York Times|id=0362-4331|date=2016-04-14|access-date=2025-05-14|lang=en-US|archive-date=2025-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250619192805/https://www.nytimes.com/2016/04/17/magazine/the-minecraft-generation.html?_r=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олардың саналы жасында интернетке және кез келген сипаттағы ақпаратқа қол жеткізу мүмкіндігі бұрынғыдай үй компьютерімен ғана шектелмейді, қайта портативті және «қалта» құрылғыларының арқасында толық деңгейде қолжетімді. Жиі «Z буыны» термині «[[цифрлық адам]]&lt;nowiki/&gt;» терминінің синонимі ретінде қарастырылады.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Children of the tech revolution|first=Lucinda|last=Schmidt|author-link=|url=http://www.smh.com.au/news/parenting/children-of-the-tech-revolution/2008/07/15/1215887601694.html|publisher=Sydney Morning Herald|access-date=2011-09-05|archive-date=2011-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20110831124910/http://www.smh.com.au/news/parenting/children-of-the-tech-revolution/2008/07/15/1215887601694.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олар цифрлық сауаттылықтың жоғары деңгейімен, әлеуметтік медиа арқылы өзін-өзі көрсетуге бейімділігімен ерекшеленеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://synergy.ru/akademiya/upravlenie/pokolenie_zet_ili_zumeryi_kak_s_nimi_pravilno_obshhatsya_i_rabotat|title=Поколение Z (зет): что это и кто такие зумеры, чем отличаются от других поколений {{!}} Университет СИНЕРГИЯ|website=synergy.ru|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20250124102147/https://synergy.ru/akademiya/upravlenie/pokolenie_zet_ili_zumeryi_kak_s_nimi_pravilno_obshhatsya_i_rabotat|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Цифрландыру Z буыны қызметінің барлық салаларына әсер етеді: олар интернетте сөйлесуді, қашықтан жұмыс істеу мен оқуды жөн көреді, сондай-ақ тауарлар мен қызметтерді онлайн және [[маркетплейс]]терден сатып алады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Зумерлер виртуалды және нақты әлемді бөліп жармайды — интернет олар үшін нақты өмірдің ажырамас бөлігі болып табылады. Жаңалықтарды негізінен теледидардан алатын аға буындардан айырмашылығы, Z буыны ақпаратты[қандай?] негізінен әлеуметтік желілерден алады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/gen-z-changes-political-divides-2019-7|title=America's teenagers skew a lot more conservative than most people realize, and they get most of their news from Instagram|first=Kate Taylor, Business|last=Insider|website=www.businessinsider.com|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250301162525/https://www.businessinsider.com/gen-z-changes-political-divides-2019-7|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Зумерлер ({{lang-en|zoomer}}) — имиджбордтарда Z буынының өкілдерін белгілеу үшін қолданылатын бейресми термин.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|title=Is Zoomer The Real Name For Gen Z?|lang=en-US|website=Dictionary.com|date=2020-01-16|access-date=2025-01-06|archive-date=2021-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126150616/https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ол [[бэби-бумерлер буыны]]н білдіретін boomer қысқартуы мен «Z» әрпін біріктіреді. Терминнің танымалдылығы 2018 жылы [[4chan]]-дағы Z буынының жасөспірімдерін келемеждейтін интернет-мемде қолданылған кезде күрт өсті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/doomer-girl-meme-4chan-tumblr-wojak-history/605764/|title=The Misogynistic Joke That Became a Goth-Meme Fairy Tale|lang=en|first=Kaitlyn|last=Tiffany|website=The Atlantic|date=2020-02-03|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604012415/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/doomer-girl-meme-4chan-tumblr-wojak-history/605764/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.slanglang.net/zoomers/|title=ᐅ Zoomers – What does the term actually mean?|website=web.archive.org|date=2020-06-11|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611011635/https://www.slanglang.net/zoomers/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[Merriam-Webster]] мәліметтері бойынша, бұл терминнің ең көп қолданыла бастауы 2016 жылға сәйкес келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|title=Words We're Watching: 'Zoomer'|lang=en|website=www.merriam-webster.com|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20250110105049/https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеты ==
Z буыны [[Жастар субмәдениеті|жастар субмәдениеттері]]не бейім. Z буынының субмәдениеттеріне [[Аниме|анимеші]]лер, [[Альтушка|альт]], [[K-pop]], [[E-kids]], [[Готтар (субмәдениет)|готтар]], [[панк]]тер, [[Эмо (субмәдениет)|эмо]], [[Косплей|косплеерлер]] және басқалар жатады.&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennye-molodezhnye-subkultury-issledovanie-tsism|авторы=Чурилов Сергей Анатольевич, Лупин Максим Николаевич|тақырыбы=Современные молодежные субкультуры: исследование ЦИСМ|жылы=2024|басылымы=Обзор.НЦПТИ|нөмірі=1 (36)|беттері=6–23|issn=2411-0124|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114174838/https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennye-molodezhnye-subkultury-issledovanie-tsism|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://parus.kp.ru/content/chitat/emo-khipstery-vanilki/|title=Молодежные субкультуры с 90-х и по настоящее время|lang=ru|website=parus.kp.ru|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20250126154302/https://parus.kp.ru/content/chitat/emo-khipstery-vanilki/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rb.ru/story/all-about-subcultures/|title=Субкультуры и нишевые сообщества. Что учесть в маркетинговой стратегии для поколения TikTok|lang=ru|first=Елена|last=Лиханова|website=rb.ru|date=2022|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114101315/https://rb.ru/story/all-about-subcultures/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Зумерлер арасында өткенге деген сағыныш, яғни өздері ешқашан бастан өткермесе де, өмір оңайырақ әрі стрессіз болып көрінген уақыттарды аңсау сезімі кең таралған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|title=Modern nostalgia: Why do young people ache for a past they never lived?|lang=en-us|first=Ixone|last=Arana|website=EL PAÍS English|date=2023-10-14|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20250107145249/https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Мысалы, 2018 жылы «[[cottagecore]]&lt;nowiki/&gt;» атауын алған эстетиканың бар болғанына көптеген жылдар болды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://daily.jstor.org/cottagecore-debuted-2300-years-ago/|title=Cottagecore Debuted 2,300 Years Ago|lang=en-US|first=Catherine|last=Halley|website=JSTOR Daily|date=2020-11-11|access-date=2025-02-23|archive-date=2020-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205094328/https://daily.jstor.org/cottagecore-debuted-2300-years-ago/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ол Z буынының субмәдениетіне айналды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sourcingjournal.com/denim/denim-trends/gen-z-fashion-cottagecore-sustainability-edited-elfin-fairies-gigi-hadid-215061/|title=In Times of Crisis, Gen Z Embraces Escapist Fashion|lang=en-US|first=Angela|last=Velasquez|website=Sourcing Journal|date=2020-06-10|access-date=2025-02-23|archive-date=2021-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119123033/https://sourcingjournal.com/denim/denim-trends/gen-z-fashion-cottagecore-sustainability-edited-elfin-fairies-gigi-hadid-215061/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; әсіресе [[COVID-19 пандемиясы|COVID-19 таралуына қарсы енгізілген жаппай карантиндерден кейін әртүрлі әлеуметтік желілерде қатты белең]] алды. Ностальгиялық көңіл-күй COVID пандемиясы кезінде және одан кейін күшейе түсті.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Why is 'cottagecore' booming? Because being outside is now the ultimate taboo|first=Amelia|last=Hall|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/apr/15/why-is-cottagecore-booming-because-being-outside-is-now-the-ultimate-taboo|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2020-04-15|access-date=2025-01-06|lang=en-GB|archive-date=2022-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220318160644/https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/apr/15/why-is-cottagecore-booming-because-being-outside-is-now-the-ultimate-taboo|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ностальгия әдетте егде жастағы адамдармен байланыстырылғанымен, қазір бұл үрдіс 2010–2020 жылдары кәмелеттік жасқа толғандар арасында жиі кездеседі. Қазіргі өмір шындығына бейімделуде қиындықтарға тап болған [[Y буыны|миллениалдар]] мен Z буыны.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|title=Modern nostalgia: Why do young people ache for a past they never lived?|lang=en-us|first=Ixone|last=Arana|website=EL PAÍS English|date=2023-10-14|access-date=2025-02-23|archive-date=2025-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250317080424/https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Z буынының өкілдері бәрінен бұрын [[2000 жылғы мәселе|Y2K]] дәуірін және әсіресе сол кезеңге негізделген [[Y2K (эстетика)|Y2K эстетикасы]]н қатты сағынады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/worklife/article/20231215-nostalgia-marketing-is-powerful-nowstalgia-might-be-even-more-compelling|title=Nostalgia marketing is powerful. 'Nowstalgia' might be even more compelling.|lang=en-GB|website=www.bbc.com|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106173210/https://www.bbc.com/worklife/article/20231215-nostalgia-marketing-is-powerful-nowstalgia-might-be-even-more-compelling|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cossa.ru/news/300419/|title=Эстетика поколения Z: самые популярные субкультуры на YouTube|lang=ru|website=Cossa.ru - информационный портал о маркетинге и коммуникациях в цифровой среде.|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200949/https://www.cossa.ru/news/300419/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2000 жылдардағы жедел өзгерістер [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|11 қыркүйектегі террорлық актілер]]ден, [[Ауғанстандағы соғыс (2001—2021)|терроризмге қарсы соғыс]]тан және [[iPod]] пен [[iPhone]] сияқты технологиялардың [[Технологиялық сингулярлық|қарқынды дамуы]]нан туындаған болатын.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/12/29/us/y2k-nostalgia-millennium-style-angst-cec/index.html|title=Y2K aesthetics are so hot right now – and so is the era’s existential dread|lang=en|first=A. J.|last=Willingham|website=CNN|date=2022-12-29|access-date=2024-11-02|archive-date=2024-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241227142741/https://www.cnn.com/2022/12/29/us/y2k-nostalgia-millennium-style-angst-cec/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Нөлдік жылдардың сәні, макияжы, шаш үлгілері мен аксессуарлары [[YouTube]], [[TikTok]] және басқа да платформаларда Z буыны үшін жаппай трендке айналды. Бұған [[Интернет-мем|ирониялық мем]]дерге деген құштарлық пен 2000-жылдардағы поп-мәдениетті аңсау да жатады.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cossa.ru/news/300419/|title=Эстетика поколения Z: самые популярные субкультуры на YouTube|lang=ru|website=Cossa.ru - информационный портал о маркетинге и коммуникациях в цифровой среде.|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200949/https://www.cossa.ru/news/300419/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

TikTok Z буыны арасында өте танымал, олар ойын-сауық әрі білім беру контентін бейне форматында тұтынуды жөн көреді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vc.ru/u/607046-nostra-reels-digital/219210-chto-populyarnost-tiktok-govorit-o-pokolenii-z|title=Что популярность TikTok говорит о поколении Z — Nostra Reels &amp; Digital на vc.ru|lang=en|first=Nostra Reels &amp;|last=Digital|website=vc.ru|date=2021-03-11|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200947/https://vc.ru/u/607046-nostra-reels-digital/219210-chto-populyarnost-tiktok-govorit-o-pokolenii-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бүкіл әлем бойынша Z буыны өкілдерінің 81%-ы қызықты немесе ойын-сауық контентін іздеу үшін TikTok-ты пайдаланады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://jobera.com/gen-z-statistics/|title=30+ Gen Z Statistics, Characteristics &amp; Trends [2024]|lang=en-US|first=Manisha|last=Saini|date=2024-06-05|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221441/https://jobera.com/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
Бүкіл әлем бойынша Z буыны, әдетте, дамыған елдерде де, дамушы елдерде де бастауыш біліммен қамтудың жоғары деңгейіне ие.&lt;ref name=&quot;автосілтеме1&quot;&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|авторы=Carol M. Worthman, Kathy Trang|тақырыбы=Dynamics of body time, social time and life history at adolescence|жылы=2018-02-01|басылымы=Nature|томы=554|беттері=451–457|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature25750|archive-date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20241223045144/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Дамушы елдердегі бастауыш мектептердегі оқушылар саны XX ғасырдың ортасынан бастап тұрақты түрде өсті. 1990 жылдар мен 2000 жылдарға қарай бастауыш біліммен қамту көрсеткіштері 100%-ға жақындады.&lt;ref name=&quot;автосілтеме12&quot;&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|авторы=Carol M. Worthman, Kathy Trang|тақырыбы=Dynamics of body time, social time and life history at adolescence|жылы=2018-02-01|басылымы=Nature|томы=554|беттері=451–457|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature25750|archive-date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20241223045144/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жаратылыстану ғылымдары саласында ең жақсы нәтижелерді [[Сингапур]], [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]], [[Жапония]], [[Ресей]] және [[Гонконг]] көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/20161129-french-students-rank-last-europe-eu-maths-science-timss-study|title=French students rank last in EU for maths, study finds|lang=en|website=France 24|date=2016-11-29|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108130227/https://www.france24.com/en/20161129-french-students-rank-last-europe-eu-maths-science-timss-study|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2024 жылға қарай дүние жүзіндегі көптеген оқу орындары оқушылардың сабаққа жақсырақ зейін қоюына көмектесу үшін сыныпта ұялы телефондарды пайдалануға тыйым салу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cbc.ca/news/canada/cellphone-bans-schools-world-1.7304816|title=There are cellphone bans in schools around the world. Do any of them work?|archive-date=2025-01-25|access-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125204402/https://www.cbc.ca/news/canada/cellphone-bans-schools-world-1.7304816|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Әлеуметтанушылар Z буыны үшін білім берудегі жаһандық үрдіс ретінде қысқа аудио және бейне хабарламалар, мақалалар мен бейнероликтер форматындағы жылдам әрі ықшамдалған курстар, сондай-ақ өзін-өзі тәрбиелеумен айналысу тиімдірек екенін атап өтеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://trends.rbc.ru/trends/education/5ef1ddbc9a794733b37dcfff|title=Что такое поколение Z и как оно видит свое образование|lang=ru|website=РБК Тренды|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240726193912/https://trends.rbc.ru/trends/education/5ef1ddbc9a794733b37dcfff|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[McKinsey &amp; Company|McKinsey]] әлеуметтанулық сауалнамасына сәйкес, дараландыруға негізделген онлайн оқыту олар үшін мектеп бағдарламасын меңгеруде таптырмас құралға айналып келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hightech.plus/2020/04/23/obrazovanie-pokoleniya-z-kak-uchit-detei-virosshih-s-gadzhetom-vmesto-pogremushki|title=Образование поколения Z: как учить детей, выросших с гаджетом вместо погремушки|lang=ru|website=Хайтек+|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202222350/https://hightech.plus/2020/04/23/obrazovanie-pokoleniya-z-kak-uchit-detei-virosshih-s-gadzhetom-vmesto-pogremushki|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Демографиясы ==
Z буыны қазіргі уақытта Жер бетіндегі ең көп адам саны бар буын болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nypost.com/2020/01/25/generation-z-is-bigger-than-millennials-and-theyre-out-to-change-the-world/|title=Generation Z is bigger than millennials — and they’re out to change the world|lang=en-US|first=Eric|last=Spitznagel|date=2020-01-25|access-date=2025-02-23|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203075848/https://nypost.com/2020/01/25/generation-z-is-bigger-than-millennials-and-theyre-out-to-change-the-world/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның [[Bloomberg]] жүргізген деректер талдауы көрсеткендей, 2019 жылы Z буынының өкілдері 7,7 миллиард Жер тұрғынының 2,47 миллиардын құрап, саны 2,43 миллиард болған миллениалдардан асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Gen Z Is Set to Outnumber Millennials Within a Year|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-08-20/gen-z-to-outnumber-millennials-within-a-year-demographic-trends|website=Bloomberg.com|access-date=2025-02-23|lang=en|archive-date=2021-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210907135420/https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-08-20/gen-z-to-outnumber-millennials-within-a-year-demographic-trends|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://europeansting.com/2018/08/27/generation-z-will-outnumber-millennials-by-2019/|title=The European Sting is Your democratic, independent and top quality political newspaper specialized in European Union News. Unique Features: iSting &amp; Harry StingThe European Sting - Critical News &amp; Insights on European Politics, Economy, Foreign Affairs, Business &amp; Technology - europeansting.comGeneration Z will outnumber Millennials by 2019|lang=en-US|website=The European Sting - Critical News &amp; Insights on European Politics, Economy, Foreign Affairs, Business &amp; Technology - europeansting.com|date=2018-08-27|access-date=2025-02-23|archive-date=2021-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210831234538/https://europeansting.com/2018/08/27/generation-z-will-outnumber-millennials-by-2019/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2024 жылға арналған бағалаулар бойынша, Z буынының жаһандық халқы шамамен 2 миллиард адамды құрайды,&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://media.market.us/gen-z-statistics/|title=Gen Z Statistics 2024 By Natives, Age, Population|lang=en-US|first=Samruddhi|last=Yardi|website=Market.us Media|date=2024-04-04|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221442/https://media.market.us/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; бұл планета халқының шамамен 27%-ы.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Көптеген елдерде олар жалпы тұрғындар санының 25%-ынан 30%-ына дейінгі аралықты құрайды.&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite web|url=https://media.market.us/gen-z-statistics/|title=Gen Z Statistics 2024 By Natives, Age, Population|lang=en-US|first=Samruddhi|last=Yardi|website=Market.us Media|date=2024-04-04|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221442/https://media.market.us/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Z буыны өкілдерінің 48%-ы нәсілдік және этникалық азшылықтарға жатады.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 2017 жылы [[Африка]]да тұратын 1,2 миллиард адамның 60%-ы 25 жастан кіші болған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mo.ibrahim.foundation/news/2017/africas-growing-youthful-population-reflections-continent-tipping-point|title=Africa’s growing youthful population: reflections on a continent at a tipping point {{!}} Mo Ibrahim Foundation|lang=en|website=mo.ibrahim.foundation|access-date=2025-05-05|archive-date=2025-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20250505034459/https://mo.ibrahim.foundation/news/2017/africas-growing-youthful-population-reflections-continent-tipping-point|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылы [[Ұлыбритания]]ның шамамен 66,8 миллион тұрғынының ішінде шамамен 12,6 миллион адам Z буынына жатады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.statista.com/statistics/528577/uk-population-by-generation/|title=Population of the United Kingdom from 1990 to 2023, by generation|archive-date=2021-09-01|access-date=2025-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210901005327/https://www.statista.com/statistics/528577/uk-population-by-generation/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Әлеуметтік желілердегі ықпалды адамдардың үштен бірінен астамы Z буынына жатады.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Саяси көзқарастары ==
Дамыған демократиялық елдерде жастардың институттарға, соның ішінде өз үкіметіне деген сенімі алдыңғы ұрпақтардың сенімімен салыстырғанда төмендеді. Сауалнама мәліметтері бойынша, бұл буынның өкілдері тұтастай алғанда көбіне солшыл саяси көзқарастарды ұстанады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|title=Generation Z Looks a Lot Like Millennials on Key Social and Political Issues|lang=en-US|first=Kim Parker, Nikki Graf and Ruth|last=Igielnik|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-06|archive-date=2022-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108011732/https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Саясатпен белсенді айналысатын Z буынының өкілдері өздерінің әлеуметтік-саяси көзқарастарымен сәйкес келмейтін компаниялардан тауар сатып алудан немесе оларда жұмыс істеуден бас тартады және [[Интернет белсенділігі|интернет]] [[Интернет белсенділігі|белсенділігі]]ді қолданады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/worklife/article/20220803-gen-z-how-young-people-are-changing-activism|title=Gen Z: How young people are changing activism|lang=en-GB|website=www.bbc.com|access-date=2025-01-10|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203075814/https://www.bbc.com/worklife/article/20220803-gen-z-how-young-people-are-changing-activism|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Сондықтан әлеуметтік желілерде белсенділікті сақтап тұру, дауыс беруі жастарға тәуелді саясаткерлер мен саяси партиялар үшін өте маңызды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/06/10/europe-young-voters-flocked-hard-right-elections/|title=How Europe's young voters flocked to the hard-Right|website=web.archive.org|date=2024-06-14|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240614051041/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/06/10/europe-young-voters-flocked-hard-right-elections/|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

2010 жылдардың аяғында Z буыны жиі [[ЛГБТ]] құқықтары, [[Елдер бойынша қару туралы заңдарға шолу|қаруды бақылау]], [[Гендерлік теңсіздік|гендерлік теңдік]] және [[Аборт|түсік жасату]]ға қол жеткізу сияқты әлеуметтік мәселелерді қолдайтын прогрессивті топ ретінде сипатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|title=Generation Z Looks a Lot Like Millennials on Key Social and Political Issues|lang=en-US|first=Kim Parker, Nikki Graf and Ruth|last=Igielnik|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-28|archive-date=2022-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108011732/https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Қазақстанда ===
[[Сурет:Youth volunteer for the 2026 Kazakh legislative election.jpg|нобай|267x267 нүкте|[[Алматы]] қаласындағы жас еріктілер [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы Құрылтай сайлауы]] қарсаңында ақпараттық материалдар таратуда.]]
Қазақстандағы Z буынын зерттеу нәтижелері қалыптасқан саяси институттарға деген күмәнмен қатар, саясатқа деген қызығушылықтың да артып келе жатқанын көрсетеді. Зерттеу барысында алынған мәліметтерге сәйкес (атап айтқанда, [[Алматы]] жастары арасында), жастардың саяси белсенділігі көбінесе таңдамалы сипатқа ие және дәстүрлі партиялар немесе мемлекеттік құрылымдар шеңберінен тыс жүзеге асырылады.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{мақала|авторы=Zhengisbek Tolen, Aigerim Alisherova, Arman Khalbekov, Essenzhol Aliyarov, Marhabbat Nurov|тақырыбы=Generation Z and political culture amid reforms in Kazakhstan: a case study of Almaty|сілтемесі=https://doi.org/10.3389/fpos.2026.1714305|басылымы=Frontiers in Political Science|жылы=2026|айы=04|күні=17|томы=8|doi=10.3389/fpos.2026.1714305|lang=en}}&lt;/ref&gt; Әлеуметтік желілер мен басқа да цифрлық платформалар саяси пікірталастар мен азаматтық қатысудың маңызды алаңына айналды.&lt;ref&gt;{{мақала|авторы=Кеңесов Ә. Б.|тақырыбы=&quot;Z&quot; БУЫНЫ: ӘЛЕУМЕТТІК ЖЕЛІЛЕРДІҢ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЖАСТАРДЫҢ БҰҚАРАЛЫҚ САНАСЫНА АҚПАРАТТЫҚ-ИДЕОЛОГИЯЛЫҚ ӘСЕРІН ТАЛДАУ АРҚЫЛЫ САЯСИ ҚАТЫСУ ДИНАМИКАСЫ|сілтемесі=https://qra-centre.kz/kz/meropriyatie/z-buyny-leumettik-zhelilerdi-azastanday-zhastardy-baraly-sanasyna-paratty-ideologiyaly-serin-taldau-aryly-sayasi-atysu-dinamikasy|басылымы=Questioning Regional Affairs Centre|жылы=2026|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

Жас қазақстандықтардың саяси көзқарастары біртекті емес. Сауалнамалар жастар арасында үкімет пен Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевты]] айтарлықтай қолдаумен қатар,&lt;ref&gt;{{Cite web|title=29 жасқа дейінгі жастардың 90%-ті Президентке сенім білдіреді - әлеуметтанулық зерттеу|url=https://egemen.kz/news/article394280-29-dgasqa-deyingi-dgastardynh-90-ti-prezidentke-senim-bildiredi-aleumettanulyq-z|author=Қырмызы Жұмағалиқызы|website=[[Егемен Қазақстан]]|date=2025-09-02|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Азаматтардың басым көпшілігі Президентке сенім білдіреді|url=https://egemen.kz/news/azamattardyn-basym-kopshiligi-prezidentke-senim-bildiredi|author=Динара Жақсыбайқызы|website=[[Егемен Қазақстан]]|date=2026-08-10|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt; саяси институттардың тиімділігі мен жауаптылығына күмәнмен қарау бар екенін көрсетеді.&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt; Саяси көңіл-күйге экономикалық факторлар да әсер етеді. [[Инфляция]] мен бағаның өсуіне байланысты наразылықтарға қатысуға дайын жастардың үлесі 2021 жылғы 20,7%-дан 2025 жылы 28,2%-ға долы өсті. Бұл ретте зерттеушілер экономикалық наразылықты сыбайлас жемқорлық, теңсіздік және биліктің қоғамның сұраныстарына жеткіліксіз реакциясы туралы кеңірек алаңдаушылықпен байланыстырады.&lt;ref&gt;{{мақала|авторы=Alua Zholdybalina, Chu Young-min, Saltanat Yermakhanova, Sagynysh Akhantayeva|тақырыбы=Determinants of Youth Protest Potential in Kazakhstan, 2021-2025: Evidence from Survey Data|сілтемесі=https://jsser.org|басылымы=Journal of Social Studies Education Research|жылы=2026|томы=17|нөмірі=1|беттері=332-357|lang=en}}&lt;/ref&gt;

Онлайн-платформалар жас қазақстандықтардың саяси күн тәртібімен өзара іс-қимыл жасау тәсілдерін де өзгертті. Олар ақпарат алмасуға, қоғамдық мәселелерді талқылауға және дәстүрлі саяси институттардан тыс жерде азаматтық ұстанымды білдіруге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, зерттеушілер интернеттегі өзін-өзі көрсетуге шектеулер мен мемлекеттік институттарға деген сенімсіздік мұндай цифрлық белсенділіктің тұрақты саяси қатысуға айналуына кедергі келтіретінін атап өтеді.&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;

=== Әлемде ===
Z буыны әлемдік саясатта елеулі рөл атқарады. Соңғы жылдары оның барған сайын көп өкілдері саясатқа қызығушылық танытып, қоғамның әртүрлі институттарының қызметінде маңызды рөл атқара бастады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://emag.iis.ru/arc/infosoc/emag.nsf/BPA/ada9ce4f48bc636e44257f7d0041bd2a|title=Чижов Д. В.: Анализ механизмов влияния на полическое поведение поколения &quot;Z&quot;|website=emag.iis.ru|access-date=2025-01-28|archive-date=2023-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230724104934/http://emag.iis.ru/arc/infosoc/emag.nsf/BPA/ada9ce4f48bc636e44257f7d0041bd2a|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бұл буынның саяси көзқарастары жынысына байланысты өзгереді. Осы буынның америкалық әйелдері солшыл идеяларға бейім келеді, репродуктивті құқықтарды, [[Климаттың өзгеруі|климаттың өзгеру]] салдарын жұмсартуды және [[феминизм]]ді қолдайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/gen-z-gender-gap-young-men-women-dont-agree-politics-2024-1|title=Gen Z's gender divide is huge — and unexpected|lang=en-US|first=Daniel|last=Cox|website=Business Insider|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250128081609/https://www.businessinsider.com/gen-z-gender-gap-young-men-women-dont-agree-politics-2024-1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ер адамдар, керісінше, [[Консерватизм|консервативті]] идеологияға көбірек иек артады, бұл әсіресе трансгендерлердің құқықтары, саяси дұрыстық, [[экономикалық саясат]], [[Бас тарту мәдениеті|жоққа шығару мәдениеті]] және дәстүрлі гендерлік рөлдер туралы сұрақтарға жауап беру кезінде байқалады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://time.com/6963752/great-global-gender-divide/|title=The Global Gender Divide We Really Should Be Talking About|lang=en|first=Richard V.|last=Reeves|website=TIME|date=2024-04-06|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20250131161258/https://time.com/6963752/great-global-gender-divide/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Діни көзқарастары ==
Соңғы 10 жылда әлемнің әртүрлі елдерінде жүргізілген көптеген сауалнамалар жастардың дінге деген қызығушылығының біртіндеп төмендеуін айғақтайды. Пью зерттеу орталығы 2018 жылы 40 жастан кіші адамдар орташа есеппен өздерін діндар деп әлдеқайда сирек санайды және [[Рәсім|діни рәсімдер]]ді сирегірек орындайды деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/religion/2018/06/13/young-adults-around-the-world-are-less-religious-by-several-measures/|title=2. Young adults around the world are less religious by several measures|lang=en-US|first=Travis|last=Mitchell|website=Pew Research Center|date=2018-06-13|access-date=2025-03-06|archive-date=2025-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20251225031817/https://www.pewresearch.org/religion/2018/06/13/young-adults-around-the-world-are-less-religious-by-several-measures/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Қазақстанда ===
Қазақстандағы Z буыны өкілдерінің арасында діни өзін-өзі сәйкестендіру кең таралған. Сауалнама нәтижелері бойынша жастардың шамамен 85–90%-ы өздерін қандай да бір дінге жатқызады. Мәселен, Фридрих Эберт атындағы қордың 2020 жылы 1000 жас арасында жүргізген әлеуметтік зерттеуі барысында респонденттердің 63,9%-ы өздерін [[мұсылман]], 23,6%-ы [[православиелік христиан]] деп атаса, 10,2%-ы ешқандай дінді ұстанбайтынын көрсеткен. Бұл ретте, сауалнамаға қатысқандардың 55,1%-ы өздерін сенушілер қатарына жатқызғанымен, діни өмірге араласпайтынын атап өткен; тек 14,8%-ы ғана діни рәсімдерді үнемі орындайды. Зерттеу сонымен қатар этникалық тиесілілік пен тұрғылықты жерге байланысты айырмашылықтарды да анықтады: [[қазақтар]] мен ауыл жастары арасындағы діндарлық деңгейі [[орыстар]] мен қала жастарына қарағанда жоғары болып шықты.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Глазами социологов: религия не играет центральной роли в жизни молодых казахстанцев|url=https://web.archive.org/web/20220701000000*/qmonitor.kz/society/3092|author=Светлана Борисова|website=QMonitor|date=2021-11-30|lang=ru|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Жас «діншілдердің» мемлекеттің дамуына ықпалы қандай?|url=https://halyqline.kz/masele/zhas-dinshilderding-memleketting-damwyna-yqpaly-qandaj/|author=Айнұр Үмбетова|website=Halyqline.kz|date=2025-07-03|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;

Зерттеулер көрсеткендей, жастар арасындағы дінге деген көзқарас әртүрлі: діни дәстүрлерді қатаң ұстанудан бастап, неғұрлым жеке сенімдер мен тәжірибелерді қалыптастыруға дейін өзгереді.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://24.kz/ru/news/social/730575-kazakhstanskaya-molodezh-stremitsya-k-dukhovnosti|title=Казахстанская молодежь стремится к духовности|date=2025-09-18|website=[[24KZ]]|lang=ru|publisher=[[Хабар (агенттік)|Хабар]]}}&lt;/ref&gt; [[TikTok]], [[YouTube]] және [[Telegram]] сияқты [[әлеуметтік желілер]] мен платформалар да діни ілімдерді тарату мен осы тақырып төңірегінде пікірталастар жүргізудің өзіндік алаңына айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Молодежь и религия в цифровую эпоху. Реалии Казахстана|url=https://newtimes.kz/obshchestvo/209668-molodezh-i-religiia-v-tsifrovuiu-epokhu-realii-kazakhstana|author=Далиль Гайфуллин|website=NewTimes.kz|date=2025-08-29|lang=ru|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;

Дін жастардың өмірінде басқа да басымдықтармен қатар орын алады. Мәселен, сауалнамалардың біріне сәйкес, респонденттердің 96,2%-ы бірінші орынға отбасын, 79%-ы білімді, ал 66,7%-ы жеке бостандықты қояды; сонымен бірге, сұралғандардың 46,7%-ы дінді өз өмірінің маңызды бөлігі деп есептейді.&lt;ref name=&quot;Niyazgulova2026&quot;&gt;{{мақала|авторы=Ниязгулова А., Муханбет А., Абдулина Н., Танабаева А.|тақырыбы=Values transformation of Kazakhstani Youth in the Digital Age|басылым=Procedia Computer Science|орны=Амстердам|баспасы=Elsevier / ScienceDirect|жыл=2026|томы=280|беттері=1066–1067|тілі=en|сілтемесі=https://pdf.sciencedirectassets.com/280203/1-s2.0-S1877050926X20063/1-s2.0-S1877050926011506/main.pdf?X-Amz-Security-Token=IQoJb3JpZ2luX2VjEG4aCXVzLWVhc3QtMSJHMEUCIQDuX59UtRGFVjQ%2BAtNvNEhntAkgb3A9A%2FPK6TOxLwIP0wIgRF%2FFWZtdDqXk5vqy3PtL8SwIk6z%2BunVZOn6HIYrwqFkqsgUINhAFGgwwNTkwMDM1NDY4NjUiDDnuA23Q3nD5rCS%2B0iqPBY433%2FK9oxAEWm19FTF5%2FLSgG5D2DGN5EWu0cawYv9S%2Bz5RZRww%2BySunAsLrF2gRNXiIdX0JsIyTc3CJIm%2FD%2BCgabuUSiqmzM7ZR4fMkj%2Fi9Hf60V%2FE45gz2DdPxj5uHJUfQF85yxkW%2BwOkAs7etnfn%2BA4%2BDaPFSrM4JP25hS6%2BvQmk200a5pIclhyEvWPbhmSL4zvQNLtSHv4kPXursPVhNGmHc8FOJPcj2wiS%2BanJIvbCuvpLIgyDT2w%2FKGvQhBlGRNjqZ60Wu8ZyQOxZGd3T3kt9RzqGmzLSRN%2B8RFRvHKQKka91oct73TREbKCQd8K0JUYp2PUw2ntzOA4QLwDmtXQUqc7QdtUnMliVomh%2F9cPHhYA5FeoWQ7LiaCZzuCo1YJoSFAd7%2Bch0bicvMqExmCCOj2RFJcNqxsG3g6i0rBFqRmMGizEFFoX9RwBX9cKApkLRVZV%2F%2BU%2BxIFVp3Jora59tnsvfP8qlUmq5m54OBkj1pb5iX90MFD7tCIW88NhuPlsiU9jlb7%2Bwv7UDyMYZ3aSGP7vcRKtEDhR%2Fl%2BV9TnpQEEQZ37mRrFKa5ajWyPBXHQ78bG9gkLtqo8QYR2UNTMwJfPOZHLlZteprjT3UPoobPnuWuj5j1lxDgwRcJIwy3hJq%2BO54DcUdenrbzXmdD3Li%2BBrX9ISWmM9yaGaSr7gCAP37%2Fen%2Fm2dBRTVLF20zI75UqJslyM3TnYCDMf6093Hc66JoaIFTooeABb0k0TypEED%2BfT70wppO7cKiM50MuHW%2BM5qq92XOkFsbg0k74Jv2or5SGTCdeZlOT6B%2BjyQkL9dcjN5sZTz1Mqt60GX5TfbEWVcQdA1qjv7pCOaQi4BUqKGjiMIKB2F5cU5Ywgo%2Fa1gY6sQEAo%2BgwU7DFKzsL1Wsx7Os5QzjImmQeQ3s%2BWo6hzbzTOqXbIrjuQZ0sYWvATYkh6EzPdjmXUTAG36v3VEXnImeYeW6CO9h4wIGCBNZQYAm6HrxEhGTftwObXIDZ8lAFJ1bCE20mtTZOkXnz53khcm%2FDxct%2B1sPZPnkCV3eFKDxPnqV5PHYJPGz7QrhQbPnvIZHtRkLRXkbYUToj%2Fkm2wQ3pw2gco%2FoRtL2wEAsHjKFP8hg%3D&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Date=20261019T213830Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=299&amp;X-Amz-Credential=ASIAQ3PHCVTYV3FTPE7B%2F20261019%2Fus-east-1%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Signature=8719ddbec3396129209b1758f7fb18924534dee236fc234897d993c52fcebbf0&amp;hash=610fa48924ba26935057355694c726dddd0a0951bf6aa748356797a5341f689d&amp;host=68042c943591013ac2b2430a89b270f6af2c76d8dfd086a07176afe7c76c2c61&amp;pii=S1877050926011506&amp;tid=spdf-4e5b1a49-98ce-4538-bb6a-94c2aaabbee1&amp;sid=8cfccf39628a00466b09ef52ee36baaf7a9fgxrqa&amp;type=client&amp;tsoh=d3d3LnNjaWVuY2VkaXJlY3QuY29t&amp;rh=d3d3LnNjaWVuY2VkaXJlY3QuY29t&amp;ua=13150e570651030b5704&amp;rr=a4d2ee1c5b80bbd1&amp;cc=us}}&lt;/ref&gt; [[Павлодар]]дағы жасөспірімдер арасында жүргізілген зерттеу де әртүрлі діни тәжірибелерге жалпы толерантты көзқарастың бар екенін, сондай-ақ респонденттерде [[азаматтық сәйкестік]]тің діни немесе этникалық сәйкестікке қарағанда күштірек көрініс табатынын анықтады.&lt;ref name=&quot;Kabidenova2016&quot;&gt;{{мақала|авторы=Кабиденова Ж. Д., Рысбекова С. С., Рысбекова Г. Е., Дуйсенбаева А.|тақырыбы=Contours of Attitude of Adolescents towards Religion and Religious Identification in Kazakhstan|басылым=Global Media Journal|жыл=2016|томы=Special|нөмірі=S2:9|issn=1550-7521|тілі=en|сілтемесі=https://www.researchgate.net/profile/Zhuldyz-Kabidenova/publication/303575731_Contours_of_attitude_of_adolescents_towards_religion_and_religious_identification_in_Kazakhstan/links/5f995529458515b7cfa41c04/Contours-of-attitude-of-adolescents-towards-religion-and-religious-identification-in-Kazakhstan.pdf}}&lt;/ref&gt;

=== Әлемде ===
Батыста Z буыны тарихтағы ең аз діни буын болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://psmag.com/ideas/gen-z-is-the-least-religious-generation-heres-why-that-could-be-a-good-thing/|title=Gen Z Is the Least Religious Generation. Here's Why That Could Be a Good Thing.|lang=en-US|first=Christel J.|last=Manning|website=Pacific Standard|date=2019-05-06|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20250131081839/https://psmag.com/ideas/gen-z-is-the-least-religious-generation-heres-why-that-could-be-a-good-thing/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.deseret.com/2022/4/23/23013578/perspective-young-adults-are-losing-their-religion-are-their-parents-to-blame-gen-z-generation-x/|title=Perspective: Young adults are losing their religion. Are their parents to blame?|lang=en|website=Deseret News|date=2022-04-24|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20250108204325/https://www.deseret.com/2022/4/23/23013578/perspective-young-adults-are-losing-their-religion-are-their-parents-to-blame-gen-z-generation-x/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://doi.org/10.2139/ssrn.3498175|авторы=Anca Oltean|тақырыбы=Security Issues in Contemporary European Integration Process, Book review of Europolity, Continuity and Change in European Governance, vol.8, no.2 (New Series), Centre for European Studies, 2014, ISSN print 2344-2247, ISSN online 2344-2255, ISSN-L2344-2247|жылы=2014|басылымы=SSRN Electronic Journal|issn=1556-5068|doi=10.2139/ssrn.3498175}}&lt;/ref&gt; Алдыңғы ұрпақтар өкілдерімен салыстырғанда Z буынының көбірек өкілдері өздерін сенбейтіндер қатарына жатқызады және діни тиесіліліктен бас тартады, дегенмен олардың көбісі өздерін әлі де рухани адамдар деп атайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.religjournal.com/articles/article_view.php?id=159|title=Interdisciplinary Journal of Research on Religion {{!}} Articles|website=www.religjournal.com|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250206235324/https://www.religjournal.com/articles/article_view.php?id=159|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та Z буыны өкілдерінің арасында атеистер алдыңғы буындармен салыстырғанда екі есе көп.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.barna.com/research/atheism-doubles-among-generation-z/|title=Atheism Doubles Among Generation Z|lang=en-US|website=Barna Group|access-date=2025-02-20|archive-date=2019-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20191023100615/https://www.barna.com/research/atheism-doubles-among-generation-z/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2016 жылғы британдық әлеуметтік сауалнама 18 бен 24 жас аралығындағы адамдардың 71%-ы ешқандай дінді ұстанбайтынын көрсетті, бұл бір жыл бұрынғы 62%-бен салыстырғанда жоғары. 2018 жылы жүргізілген {{Iw|ComRes||en|Savanta}} сауалнамасы 18 бен 24 жас аралығындағы әрбір екі адамның біреуінен сәл астамы христиандармен және христиандықпен араласудың оң тәжірибесі болғанын хабарлағанын көрсетті. Дәл осы жас тобы өкілдерінің үштен екісі ешқашан шіркеуге бармаған; қалған үштен бірінің ішінде 20%-ы жылына бірнеше рет, ал 2%-ы аптасына бірнеше рет барады.

Христиандар қоғамға жаман әсер етеді деген тұжырыммен 18 бен 24 жас аралығындағы респонденттердің 12%-ы келіскен, ал жартысынан сәл астамы келіспеген. Салыстыру үшін, 25 пен 34 жас аралығындағы респонденттердің 14%-ы бұл тұжырыммен келіскен. Жалпы алғанда, британдықтардың 51%-ы бұл мәлімдемемен келіспесе, 10%-ы келіскен.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Post-millennial generation ‘more tolerant’ of Christianity|first=Harriet|last=Sherwood|url=https://www.theguardian.com/world/2018/jul/12/post-millennial-generation-uk-more-tolerant-of-christianity|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2018-07-12|access-date=2025-02-20|lang=en-GB|archive-date=2019-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917180119/https://www.theguardian.com/world/2018/jul/12/post-millennial-generation-uk-more-tolerant-of-christianity|url-status=live}}&lt;/ref&gt; {{Iw|Британдық ұлттық статистика басқармасы|Британдық ұлттық статистика басқармасының|en|Office for National Statistics}} мәліметтері бойынша, [[Англия]] мен [[Уэльс]]тегі 40 жасқа дейінгі адамдар өздерін христиан емес, көбіне [[Діни емес|діннен тыс]] деп есептейді.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Census data suggests UK faces ‘non-religious future’, say campaigners|first=Robert|last=Booth|url=https://www.theguardian.com/uk-news/2023/jan/30/census-data-england-wales-uk-non-religious-future-campaigners|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2023-01-30|access-date=2025-02-20|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* {{кітап|авторы=Howe N., Srauss W.|тақырыбы=The history of American future 1584 to 2069|lang=en|баспасы=Harper Perrenial|жылы=1997}}
* {{кітап|авторы=Howe N.|тақырыбы=The winter of history: An Interview with Neil Howe on «The fourth turning»|lang=en|баспасы=Lifecourse Associates|жылы=2009}}
* {{кітап|авторы=Шамис Е., Никонов Е.|тақырыбы=Теория поколений: Необыкновенный Икс|lang=ru|орны=М.|баспасы=Синергия|жылы=2016|isbn=978-5-4257-0254-8}}
* {{кітап|авторы=Mark McCrindle|тақырыбы=The ABC of XYZ: understanding the global generations|lang=en|орны=Sydney|баспасы=UNSW Press|жылы=2009|барлық беті=237|isbn=1-74223-035-0}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://bugin.kz/19230-z-buyny-damu-dgoly-kozqarasy-qundylyqtary-qanday «Z» буыны: Даму жолы, көзқарасы, құндылықтары қандай?] // Bugin.kz, 28 наурыз 2021
* [https://kipd.kz/article/urpaqtar-teoriyasy-z-buynnynh-zeyini Ұрпақтар теориясы: Z буынның зейіні] // Қазақстандық қоғамдық даму институты

[[Санат:Антропология]]
[[Санат:2000 жылдар]]
[[Санат:2010 жылдар]]
[[Санат:Мәдени буындар]]
[[Санат:1990 жылдар]]</text>
      <sha1>dmipwibd80nw5mjvtdrzjeb8g22n14m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683829</id>
      <parentid>3683822</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T01:32:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3683829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75132" sha1="bdcyijzlivxnyhgwyex28fjhhi4xag9" xml:space="preserve">[[Сурет:Génération Z.jpg|267x267px|нобай|Z буынының қыздары [[Бейнелеу өнері сарайы (Лилль)|Лилль бейнелеу өнері сарайы]]нда суретке түсіп, оларды жіберуде]]
'''Z буыны''' ({{lang-en|Generation Z}}),&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|title=Words We're Watching: 'Zoomer'|lang=en|website=[[Merriam-Webster]]|access-date=2024-12-27|archive-date=2024-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241227074200/https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|title=zoomer &amp;#124; Slang|lang=en-US|website=Dictionary.com|date=2020-01-16|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251203195747/https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|archive-date=2025-12-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;merriam-webster&quot;&gt;{{Cite web|title=ZOOMER Definition &amp; Meaning|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Zoomer|lang=en|website=[[Merriam-Webster]]|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-date=2026-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106041709/https://www.merriam-webster.com/dictionary/Zoomer}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/generation-z|lang=en|title=GENERATION Z definition in American English|archive-url=https://web.archive.org/web/20231017210453/https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/generation-z|archive-date=2023-10-17|url-status=live|access-date=2026-01-09|website=Collins Dictionary}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ '''зумерлер''' ({{lang-en|zoomers}})&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;merriam-webster&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.slanglang.net/zoomers/|title=Zoomers – What does the term actually mean?|lang=en-US|website=SlangNet|date=2020-01-21|access-date=2026-01-09|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611011635/https://www.slanglang.net/zoomers/|archive-date=2020-06-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/articles/2025/03/17/teoriya-pokoleniy|title=Теория поколений по годам: как отличить бумера, миллениала, зумера и Альфу|author=Мария Фролова|lang=ru|website=[[Лента.ру]]|date=2025-03-17|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251121070341/https://lenta.ru/articles/2025/03/17/teoriya-pokoleniy/|archive-date=2025-11-21}}&lt;/ref&gt; ретінде де белгілі — [[Уильям Штраус]] пен {{Iw|Нил Хоув|Нил Хоув|en|Neil Howe}} жасаған [[Штраус — Хау буындар теориясы|буындар теориясы]]нда, әртүрлі жіктеулер бойынша, шамамен [[1990 жж.|1990 жылдар]]дың ортасынан [[2010 жж.|2010 жылдар]]дың басына дейінгі аралықта туған адамдарға қатысты әлемде қолданылатын термин. Z буыны өкілдерінің көпшілігі — ересек буынның немесе [[Х буыны]] адамдарының балалары&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.signalvine.com/texting-best-practices/who-are-the-parents-of-gen-z-2|title=Who Are the Parents of Gen Z?|author=Belz, Ashley|date=2021-08-26|website=Signal Vine|access-date=2026-01-09|url-status=dead|archive-date=2022-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121000105/https://www.signalvine.com/texting-best-practices/who-are-the-parents-of-gen-z-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.audacy.com/podcast/working-with-gen-z-0d9dc/episodes/gen-y-vs-gen-z-understanding-similarities-differences-and-leadership-challenges-opportunities-1f6ff|title=Gen Y vs. Gen Z: Understanding Similarities|author=Nikhil and Adam Kingl|lang=en|website=Audacy.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519224546/https://www.audacy.com/podcast/working-with-gen-z-0d9dc/episodes/gen-y-vs-gen-z-understanding-similarities-differences-and-leadership-challenges-opportunities-1f6ff|archive-date=2023-05-19|url-status=dead|access-date=2026-01-09|date=2022-11-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2015/09/20/fashion/move-over-millennials-here-comes-generation-z.html|title=Move Over, Millennials, Here Comes Generation Z|author=Williams, Alex|lang=en|website=[[The New York Times]]|date=2015-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170130114225/https://www.nytimes.com/2015/09/20/fashion/move-over-millennials-here-comes-generation-z.html|archive-date=2017-01-30|url-status=live|access-date=2026-01-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|10=страницы1–6|авторы=Prensky, Marc|тақырыбы=Digital Natives, Digital Immigrants Part 1|язык=en|жылы=2001|сілтемесі=https://desarrollodocente.uc.cl/wp-content/uploads/2020/03/Digital_Natives_Digital_Inmigrants.pdf|басылымы=On the Horizon|тип=journal|томы=9|нөмірі=5|издательство=Emerald Publishing|doi=10.1108/10748120110424816|archive-date=2025-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20251118071417/https://desarrollodocente.uc.cl/wp-content/uploads/2020/03/Digital_Natives_Digital_Inmigrants.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|title=Поколение Z: что это такое, особенности, характерные черты, теория поколений|author=Эдуард Юсупов|lang=ru|website=[[Лента.ру]]|date=2023-11-29|access-date=2026-01-09|archive-date=2025-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250515150137/https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.calltouch.ru/blog/chto-takoe-pokolenie-z-i-chto-o-nem-nuzhno-znat-marketologam/|title=Что такое поколение Z, и что о нем нужно знать маркетологам|website=Calltouch.ru|author=Николай Большаков|lang=ru|date=2023-03-22|access-date=2026-01-09|archive-date=2025-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250916041821/https://www.calltouch.ru/blog/chto-takoe-pokolenie-z-i-chto-o-nem-nuzhno-znat-marketologam/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (туған жылдарының төменгі шекарасы 1995—1997, жоғарғы шекарасы 2009—2013).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.randstadusa.com/workforce360/managing-gen-y-z/|title=Managing Gen Y and Z in the workplace|lang=en|website=Randstad USA|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731235059/https://www.randstadusa.com/workforce360/managing-gen-y-z/|url-status=live|archive-date=2020-07-31|access-date=2016-06-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2017/09/has-the-smartphone-destroyed-a-generation/534198/|title=Have Smartphones Destroyed a Generation?|author=Jean M. Twenge|lang=en|website=[[The Atlantic]]|date=2017-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928035506/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2017/09/has-the-smartphone-destroyed-a-generation/534198/|archive-date=2017-09-28|url-status=live|access-date=2026-01-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.militarytimes.com/story/military/2016/07/31/post-millennial-military-what-expect-next-generation/87333254/|title=Post-millennial military: What to expect from the next generation|author=Lilley, Kevin|lang=en|website=Military Times|date=2016-07-31|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-date=2016-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019143544/http://www.militarytimes.com/story/military/2016/07/31/post-millennial-military-what-expect-next-generation/87333254/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://link.springer.com/article/10.1007/s10508-016-0798-z|тақырыбы=Sexual Inactivity During Young Adulthood Is More Common Among U.S. Millennials and iGen: Age, Period, and Cohort Effects on Having No Sexual Partners After Age 18|басылымы=[[Archives of Sexual Behavior|Arch Sex Behav]]|беттері=1—8|doi=10.1007/s10508-016-0798-z|язык=en|тип=journal|авторы=Twenge, Jean M.; Sherman, Ryne A.; Wells, Brooke E.|число=1|месяц=8|жылы=2016|archive-date=2017-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20171013145705/https://link.springer.com/article/10.1007/s10508-016-0798-z}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|title=What generation do I belong to? What are the birth year cutoffs?|lang=en|author=Jean M. Twenge|website=Dr. Jean Twenge|date=2023-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202546/https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|archive-date=2023-06-27|access-date=2023-06-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бұл буын — Интернет жаппай таралғаннан кейін дүниеге келген алғашқы буын,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/as-sa/98-311-x/98-311-x2011003_2-eng.cfm|title=Generations in Canada|lang=en|website=Statistics Canada|date=2018-07-23|access-date=2026-01-09|archive-date=2015-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150922235402/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/as-sa/98-311-x/98-311-x2011003_2-eng.cfm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; соның салдарынан Z буынының өкілдері «цифрлық аборигендер» және «Интернет буыны» деген атауларға ие болды.&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://muse.jhu.edu/article/586631|авторы=Anthony Turner|тақырыбы=Generation Z: Technology and Social Interest|жылы=2015|басылымы=The Journal of Individual Psychology|томы=71|нөмірі=2|беттері=103–113|issn=2332-0583|баспасы=University of Texas Press|archive-date=2022-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220901043041/https://muse.jhu.edu/article/586631|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі мен жас ауқымысы ==
[[Сурет:Generation_timeline.svg|нобай|Pew Research Center нұсқасы бойынша Батыс әлемі буындарының схемасы. Күлгін түспен Z буыны белгіленген{{Инфобокс/хронология|[[Y буыны]]|[[Альфа буыны]]}}]]
«Z буыны», «[[Y буыны|миллениалдар]]&lt;nowiki/&gt;» және т.б. терминдер — аналитикалық таңбалар ғана, буын шекаралары шартты болып келеді, ал демография, институттар мен мәдениеттегі айырмашылықтарға байланысты халықаралық деңгейде салыстыру жүргізу қиын.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division|тақырыбы=World Population Prospects 2024|жылы=2024|тілі=en|isbn=9789210031691}}&lt;/ref&gt; Осы буынның балама атаулары ретінде «post-Millennials», «iGen», «Homelanders», «Net Gen» нұсқалары ұсынылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2020/04/28/millennials-overtake-baby-boomers-as-americas-largest-generation/|title=Millennials overtake Baby Boomers as America’s largest generation|lang=en-US|first=Richard|last=Fry|website=Pew Research Center|date=2020-04-28|access-date=2025-10-28|archive-date=2025-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20251028153626/https://www.pewresearch.org/short-reads/2020/04/28/millennials-overtake-baby-boomers-as-americas-largest-generation/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/Business/gen-millennials-generation/story?id=16275187|title=After Gen X, Millennials, what should next generation be?|lang=en|first=A. B. C.|last=News|website=ABC News|access-date=2025-10-28|archive-date=2020-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028125342/https://abcnews.go.com/Business/gen-millennials-generation/story?id=16275187|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|title=Defining generations: Where Millennials end and Generation Z begins|lang=en-US|first=Michael|last=Dimock|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-10-28|archive-date=2023-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230702130150/https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Зерттеушілер мен танымал бұқаралық ақпарат құралдары Z буынын анықтау үшін туған жылдың басы ретінде 1990 жылдардың ортасы мен аяғын, аяқталатын жылы ретінде 2010 жылдардың басын пайдаланады. [[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі|Оксфорд сөздігі]] Z буынын 1990-жылдардың ортасынан 2010 жылдардың басына дейінгі аралықта дүниеге келген, «интернетті жақсы білетін» адамдардың тобы ретінде анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/definition/english/generation-z?q=generation+z|title=Generation Z|lang=en|website=Oxford Learner's Dictionary|publisher=[[Oxford University Press]]|access-date=2024-08-07|archive-date=2024-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240523120909/https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/definition/english/generation-z?q=generation+z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Кейбір дереккөздер нақты 1997–2010 жылдар аралығын көрсетеді, алайда бұл жылдар жиі дау тудырады немесе талқыланады.&lt;ref name=&quot;автосілтеме2&quot;&gt;''Юсупов, Эдуард.'' [https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/ Что такое поколение Z: особенности и характер «цифровых» детей] {{Wayback|url=https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|date=20250515150137}} // [[Лента.ру]], 29 ноября 2023&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Generation-Z|title=Gen Z {{!}} Years, Age Range, Meaning, &amp; Characteristics {{!}} Britannica|lang=en|website=www.britannica.com|date=2025-01-06|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250103124535/https://www.britannica.com/topic/Generation-Z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Канада статистика басқармасы Z буынының пайда болуын 1993 жыл деп анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theglobeandmail.com/news/national/education/canadian-university-report/the-genz-effect/article26898388/|title=The Generation Z effect|lang=en|website=The Globe and Mail|date=2015-10-22|archive-date=2020-05-29|access-date=2024-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200529201858/https://www.theglobeandmail.com/news/national/education/canadian-university-report/the-genz-effect/article26898388/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Пью зерттеу орталығы|Пью]] зерттеушілері ұрпақтар теориясы «нақты жіктеу емес, көптеген аналитикалық құралдардың бірі» екенін және «оларды қатаң әрі айқын шектеулер ретінде емес, бағдар ретінде қарастыру керектігін» баса айтады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/politics/2015/09/03/the-whys-and-hows-of-generations-research/|title=The Whys and Hows of Generations Research|lang=en-US|first=Abigail|last=Geiger|website=Pew Research Center|date=2015-09-03|access-date=2025-10-28|archive-date=2022-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20221231025902/https://www.pewresearch.org/politics/2015/09/03/the-whys-and-hows-of-generations-research/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Пью зерттеу орталығы]] жаңа технологиялық және әлеуметтік-экономикалық жетістіктер сияқты «әртүрлі қалыптасу тәжірибесіне» сүйене отырып, 1997 жылды Z буынының басталған жылы ретінде анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|title=Defining generations: Where Millennials end and Generation Z begins|lang=en-US|first=Michael|last=Dimock|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-06|archive-date=2023-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230702130150/https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Қаржылық қызмет көрсету индустриясын қамтитын {{Iw|American Banker||en|American Banker}} күнделікті іскерлік газеті: «Z буынының жас ауқымы әлі де талқылау тақырыбы болып қалғанымен, Z буыны шамамен 1993–1995 жылдар аралығында туған адамдардан басталады деген кең консенсус бар» деп хабарлайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.americanbanker.com/payments/slideshow/data-the-anti-millennial-habits-of-gen-z|title=Data: The anti-millennial habits of Gen Z|lang=en|website=American Banker|date=2017-10-25|archive-date=2024-12-08|access-date=2024-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208145146/https://www.americanbanker.com/payments/slideshow/data-the-anti-millennial-habits-of-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сан-Диего қаласындағы Калифорния штатының университеті|Сан-Диего штаты университеті]]нің психология профессоры {{Iw|Джин Твенге|3=en|4=Jean Twenge}} бұл буынның туған жылдарын 1995–2010 деп көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|title=What generation do I belong to? What are the birth year cutoffs?|lang=en-US|last=Writter_01|website=Dr. Jean Twenge|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202546/https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|archive-date=2023-06-27|access-date=2023-06-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[McKinsey &amp; Company]] халықаралық америкалық [[Консультация беру|консалтингтік]] компаниясы шамамен 1995 жылдан 2010 жылға дейін дүниеге келген Z буынының өкілдерін ерте жастан бастап Интернеттің, әлеуметтік желілер мен технологиялардың әсеріне ұшыраған «цифрлық аборигендер» деп атайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mckinsey.com/industries/consumer-packaged-goods/our-insights/true-gen-generation-z-and-its-implications-for-companies|title=The &quot;True Generation&quot;: Generation Z and its impact on companies|lang=en|author=Tracy Francis; Fernanda Hofel.|website=McKinsey &amp; Company|date=2018-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220807191749/https://www.mckinsey.com/industries/consumer-packaged-goods/our-insights/true-gen-generation-z-and-its-implications-for-companies|archive-date=2022-08-07|access-date=2024-08-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Жалпы белгілері ==
Z буынының өкілдері заманауи технологияларды, [[Планшет компьютер|планшеттер]]ді, [[смартфон]]дарды және 3D-шындықты жиі белсенді пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=The Minecraft Generation|first=Clive|last=Thompson|url=https://www.nytimes.com/2016/04/17/magazine/the-minecraft-generation.html?_r=1|website=The New York Times|id=0362-4331|date=2016-04-14|access-date=2025-05-14|lang=en-US|archive-date=2025-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250619192805/https://www.nytimes.com/2016/04/17/magazine/the-minecraft-generation.html?_r=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олардың саналы жасында интернетке және кез келген сипаттағы ақпаратқа қол жеткізу мүмкіндігі бұрынғыдай үй компьютерімен ғана шектелмейді, қайта портативті және «қалта» құрылғыларының арқасында толық деңгейде қолжетімді. Жиі «Z буыны» термині «[[цифрлық адам]]&lt;nowiki/&gt;» терминінің синонимі ретінде қарастырылады.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Children of the tech revolution|first=Lucinda|last=Schmidt|author-link=|url=http://www.smh.com.au/news/parenting/children-of-the-tech-revolution/2008/07/15/1215887601694.html|publisher=Sydney Morning Herald|access-date=2011-09-05|archive-date=2011-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20110831124910/http://www.smh.com.au/news/parenting/children-of-the-tech-revolution/2008/07/15/1215887601694.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олар цифрлық сауаттылықтың жоғары деңгейімен, әлеуметтік медиа арқылы өзін-өзі көрсетуге бейімділігімен ерекшеленеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://synergy.ru/akademiya/upravlenie/pokolenie_zet_ili_zumeryi_kak_s_nimi_pravilno_obshhatsya_i_rabotat|title=Поколение Z (зет): что это и кто такие зумеры, чем отличаются от других поколений {{!}} Университет СИНЕРГИЯ|website=synergy.ru|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20250124102147/https://synergy.ru/akademiya/upravlenie/pokolenie_zet_ili_zumeryi_kak_s_nimi_pravilno_obshhatsya_i_rabotat|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Цифрландыру Z буыны қызметінің барлық салаларына әсер етеді: олар интернетте сөйлесуді, қашықтан жұмыс істеу мен оқуды жөн көреді, сондай-ақ тауарлар мен қызметтерді онлайн және [[маркетплейс]]терден сатып алады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Зумерлер виртуалды және нақты әлемді бөліп жармайды — интернет олар үшін нақты өмірдің ажырамас бөлігі болып табылады. Жаңалықтарды негізінен теледидардан алатын аға буындардан айырмашылығы, Z буыны ақпаратты[қандай?] негізінен әлеуметтік желілерден алады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/gen-z-changes-political-divides-2019-7|title=America's teenagers skew a lot more conservative than most people realize, and they get most of their news from Instagram|first=Kate Taylor, Business|last=Insider|website=www.businessinsider.com|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250301162525/https://www.businessinsider.com/gen-z-changes-political-divides-2019-7|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Зумерлер ({{lang-en|zoomer}}) — имиджбордтарда Z буынының өкілдерін белгілеу үшін қолданылатын бейресми термин.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|title=Is Zoomer The Real Name For Gen Z?|lang=en-US|website=Dictionary.com|date=2020-01-16|access-date=2025-01-06|archive-date=2021-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126150616/https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ол [[бэби-бумерлер буыны]]н білдіретін boomer қысқартуы мен «Z» әрпін біріктіреді. Терминнің танымалдылығы 2018 жылы [[4chan]]-дағы Z буынының жасөспірімдерін келемеждейтін интернет-мемде қолданылған кезде күрт өсті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/doomer-girl-meme-4chan-tumblr-wojak-history/605764/|title=The Misogynistic Joke That Became a Goth-Meme Fairy Tale|lang=en|first=Kaitlyn|last=Tiffany|website=The Atlantic|date=2020-02-03|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604012415/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/doomer-girl-meme-4chan-tumblr-wojak-history/605764/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.slanglang.net/zoomers/|title=ᐅ Zoomers – What does the term actually mean?|website=web.archive.org|date=2020-06-11|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611011635/https://www.slanglang.net/zoomers/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[Merriam-Webster]] мәліметтері бойынша, бұл терминнің ең көп қолданыла бастауы 2016 жылға сәйкес келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|title=Words We're Watching: 'Zoomer'|lang=en|website=www.merriam-webster.com|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20250110105049/https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеты ==
Z буыны [[Жастар субмәдениеті|жастар субмәдениеттері]]не бейім. Z буынының субмәдениеттеріне [[Аниме|анимеші]]лер, [[Альтушка|альт]], [[K-pop]], [[E-kids]], [[Готтар (субмәдениет)|готтар]], [[панк]]тер, [[Эмо (субмәдениет)|эмо]], [[Косплей|косплеерлер]] және басқалар жатады.&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennye-molodezhnye-subkultury-issledovanie-tsism|авторы=Чурилов Сергей Анатольевич, Лупин Максим Николаевич|тақырыбы=Современные молодежные субкультуры: исследование ЦИСМ|жылы=2024|басылымы=Обзор.НЦПТИ|нөмірі=1 (36)|беттері=6–23|issn=2411-0124|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114174838/https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennye-molodezhnye-subkultury-issledovanie-tsism|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://parus.kp.ru/content/chitat/emo-khipstery-vanilki/|title=Молодежные субкультуры с 90-х и по настоящее время|lang=ru|website=parus.kp.ru|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20250126154302/https://parus.kp.ru/content/chitat/emo-khipstery-vanilki/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rb.ru/story/all-about-subcultures/|title=Субкультуры и нишевые сообщества. Что учесть в маркетинговой стратегии для поколения TikTok|lang=ru|first=Елена|last=Лиханова|website=rb.ru|date=2022|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114101315/https://rb.ru/story/all-about-subcultures/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Зумерлер арасында өткенге деген сағыныш, яғни өздері ешқашан бастан өткермесе де, өмір оңайырақ әрі стрессіз болып көрінген уақыттарды аңсау сезімі кең таралған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|title=Modern nostalgia: Why do young people ache for a past they never lived?|lang=en-us|first=Ixone|last=Arana|website=EL PAÍS English|date=2023-10-14|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20250107145249/https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Мысалы, 2018 жылы «[[cottagecore]]&lt;nowiki/&gt;» атауын алған эстетиканың бар болғанына көптеген жылдар болды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://daily.jstor.org/cottagecore-debuted-2300-years-ago/|title=Cottagecore Debuted 2,300 Years Ago|lang=en-US|first=Catherine|last=Halley|website=JSTOR Daily|date=2020-11-11|access-date=2025-02-23|archive-date=2020-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205094328/https://daily.jstor.org/cottagecore-debuted-2300-years-ago/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ол Z буынының субмәдениетіне айналды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sourcingjournal.com/denim/denim-trends/gen-z-fashion-cottagecore-sustainability-edited-elfin-fairies-gigi-hadid-215061/|title=In Times of Crisis, Gen Z Embraces Escapist Fashion|lang=en-US|first=Angela|last=Velasquez|website=Sourcing Journal|date=2020-06-10|access-date=2025-02-23|archive-date=2021-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119123033/https://sourcingjournal.com/denim/denim-trends/gen-z-fashion-cottagecore-sustainability-edited-elfin-fairies-gigi-hadid-215061/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; әсіресе [[COVID-19 пандемиясы|COVID-19 таралуына қарсы енгізілген жаппай карантиндерден кейін әртүрлі әлеуметтік желілерде қатты белең]] алды. Ностальгиялық көңіл-күй COVID пандемиясы кезінде және одан кейін күшейе түсті.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Why is 'cottagecore' booming? Because being outside is now the ultimate taboo|first=Amelia|last=Hall|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/apr/15/why-is-cottagecore-booming-because-being-outside-is-now-the-ultimate-taboo|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2020-04-15|access-date=2025-01-06|lang=en-GB|archive-date=2022-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220318160644/https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/apr/15/why-is-cottagecore-booming-because-being-outside-is-now-the-ultimate-taboo|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ностальгия әдетте егде жастағы адамдармен байланыстырылғанымен, қазір бұл үрдіс 2010–2020 жылдары кәмелеттік жасқа толғандар арасында жиі кездеседі. Қазіргі өмір шындығына бейімделуде қиындықтарға тап болған [[Y буыны|миллениалдар]] мен Z буыны.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|title=Modern nostalgia: Why do young people ache for a past they never lived?|lang=en-us|first=Ixone|last=Arana|website=EL PAÍS English|date=2023-10-14|access-date=2025-02-23|archive-date=2025-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250317080424/https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Z буынының өкілдері бәрінен бұрын [[2000 жылғы мәселе|Y2K]] дәуірін және әсіресе сол кезеңге негізделген [[Y2K (эстетика)|Y2K эстетикасы]]н қатты сағынады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/worklife/article/20231215-nostalgia-marketing-is-powerful-nowstalgia-might-be-even-more-compelling|title=Nostalgia marketing is powerful. 'Nowstalgia' might be even more compelling.|lang=en-GB|website=www.bbc.com|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106173210/https://www.bbc.com/worklife/article/20231215-nostalgia-marketing-is-powerful-nowstalgia-might-be-even-more-compelling|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cossa.ru/news/300419/|title=Эстетика поколения Z: самые популярные субкультуры на YouTube|lang=ru|website=Cossa.ru - информационный портал о маркетинге и коммуникациях в цифровой среде.|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200949/https://www.cossa.ru/news/300419/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2000 жылдардағы жедел өзгерістер [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|11 қыркүйектегі террорлық актілер]]ден, [[Ауғанстандағы соғыс (2001—2021)|терроризмге қарсы соғыс]]тан және [[iPod]] пен [[iPhone]] сияқты технологиялардың [[Технологиялық сингулярлық|қарқынды дамуы]]нан туындаған болатын.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/12/29/us/y2k-nostalgia-millennium-style-angst-cec/index.html|title=Y2K aesthetics are so hot right now – and so is the era’s existential dread|lang=en|first=A. J.|last=Willingham|website=CNN|date=2022-12-29|access-date=2024-11-02|archive-date=2024-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241227142741/https://www.cnn.com/2022/12/29/us/y2k-nostalgia-millennium-style-angst-cec/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Нөлдік жылдардың сәні, макияжы, шаш үлгілері мен аксессуарлары [[YouTube]], [[TikTok]] және басқа да платформаларда Z буыны үшін жаппай трендке айналды. Бұған [[Интернет-мем|ирониялық мем]]дерге деген құштарлық пен 2000-жылдардағы поп-мәдениетті аңсау да жатады.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cossa.ru/news/300419/|title=Эстетика поколения Z: самые популярные субкультуры на YouTube|lang=ru|website=Cossa.ru - информационный портал о маркетинге и коммуникациях в цифровой среде.|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200949/https://www.cossa.ru/news/300419/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

TikTok Z буыны арасында өте танымал, олар ойын-сауық әрі білім беру контентін бейне форматында тұтынуды жөн көреді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vc.ru/u/607046-nostra-reels-digital/219210-chto-populyarnost-tiktok-govorit-o-pokolenii-z|title=Что популярность TikTok говорит о поколении Z — Nostra Reels &amp; Digital на vc.ru|lang=en|first=Nostra Reels &amp;|last=Digital|website=vc.ru|date=2021-03-11|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200947/https://vc.ru/u/607046-nostra-reels-digital/219210-chto-populyarnost-tiktok-govorit-o-pokolenii-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бүкіл әлем бойынша Z буыны өкілдерінің 81%-ы қызықты немесе ойын-сауық контентін іздеу үшін TikTok-ты пайдаланады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://jobera.com/gen-z-statistics/|title=30+ Gen Z Statistics, Characteristics &amp; Trends [2024]|lang=en-US|first=Manisha|last=Saini|date=2024-06-05|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221441/https://jobera.com/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
Бүкіл әлем бойынша Z буыны, әдетте, дамыған елдерде де, дамушы елдерде де бастауыш біліммен қамтудың жоғары деңгейіне ие.&lt;ref name=&quot;автосілтеме1&quot;&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|авторы=Carol M. Worthman, Kathy Trang|тақырыбы=Dynamics of body time, social time and life history at adolescence|жылы=2018-02-01|басылымы=Nature|томы=554|беттері=451–457|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature25750|archive-date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20241223045144/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Дамушы елдердегі бастауыш мектептердегі оқушылар саны XX ғасырдың ортасынан бастап тұрақты түрде өсті. 1990 жылдар мен 2000 жылдарға қарай бастауыш біліммен қамту көрсеткіштері 100%-ға жақындады.&lt;ref name=&quot;автосілтеме12&quot;&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|авторы=Carol M. Worthman, Kathy Trang|тақырыбы=Dynamics of body time, social time and life history at adolescence|жылы=2018-02-01|басылымы=Nature|томы=554|беттері=451–457|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature25750|archive-date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20241223045144/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жаратылыстану ғылымдары саласында ең жақсы нәтижелерді [[Сингапур]], [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]], [[Жапония]], [[Ресей]] және [[Гонконг]] көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/20161129-french-students-rank-last-europe-eu-maths-science-timss-study|title=French students rank last in EU for maths, study finds|lang=en|website=France 24|date=2016-11-29|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108130227/https://www.france24.com/en/20161129-french-students-rank-last-europe-eu-maths-science-timss-study|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2024 жылға қарай дүние жүзіндегі көптеген оқу орындары оқушылардың сабаққа жақсырақ зейін қоюына көмектесу үшін сыныпта ұялы телефондарды пайдалануға тыйым салу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cbc.ca/news/canada/cellphone-bans-schools-world-1.7304816|title=There are cellphone bans in schools around the world. Do any of them work?|archive-date=2025-01-25|access-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125204402/https://www.cbc.ca/news/canada/cellphone-bans-schools-world-1.7304816|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Әлеуметтанушылар Z буыны үшін білім берудегі жаһандық үрдіс ретінде қысқа аудио және бейне хабарламалар, мақалалар мен бейнероликтер форматындағы жылдам әрі ықшамдалған курстар, сондай-ақ өзін-өзі тәрбиелеумен айналысу тиімдірек екенін атап өтеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://trends.rbc.ru/trends/education/5ef1ddbc9a794733b37dcfff|title=Что такое поколение Z и как оно видит свое образование|lang=ru|website=РБК Тренды|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240726193912/https://trends.rbc.ru/trends/education/5ef1ddbc9a794733b37dcfff|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[McKinsey &amp; Company|McKinsey]] әлеуметтанулық сауалнамасына сәйкес, дараландыруға негізделген онлайн оқыту олар үшін мектеп бағдарламасын меңгеруде таптырмас құралға айналып келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hightech.plus/2020/04/23/obrazovanie-pokoleniya-z-kak-uchit-detei-virosshih-s-gadzhetom-vmesto-pogremushki|title=Образование поколения Z: как учить детей, выросших с гаджетом вместо погремушки|lang=ru|website=Хайтек+|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202222350/https://hightech.plus/2020/04/23/obrazovanie-pokoleniya-z-kak-uchit-detei-virosshih-s-gadzhetom-vmesto-pogremushki|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Демографиясы ==
Z буыны қазіргі уақытта Жер бетіндегі ең көп адам саны бар буын болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nypost.com/2020/01/25/generation-z-is-bigger-than-millennials-and-theyre-out-to-change-the-world/|title=Generation Z is bigger than millennials — and they’re out to change the world|lang=en-US|first=Eric|last=Spitznagel|date=2020-01-25|access-date=2025-02-23|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203075848/https://nypost.com/2020/01/25/generation-z-is-bigger-than-millennials-and-theyre-out-to-change-the-world/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның [[Bloomberg]] жүргізген деректер талдауы көрсеткендей, 2019 жылы Z буынының өкілдері 7,7 миллиард Жер тұрғынының 2,47 миллиардын құрап, саны 2,43 миллиард болған миллениалдардан асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Gen Z Is Set to Outnumber Millennials Within a Year|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-08-20/gen-z-to-outnumber-millennials-within-a-year-demographic-trends|website=Bloomberg.com|access-date=2025-02-23|lang=en|archive-date=2021-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210907135420/https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-08-20/gen-z-to-outnumber-millennials-within-a-year-demographic-trends|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://europeansting.com/2018/08/27/generation-z-will-outnumber-millennials-by-2019/|title=The European Sting is Your democratic, independent and top quality political newspaper specialized in European Union News. Unique Features: iSting &amp; Harry StingThe European Sting - Critical News &amp; Insights on European Politics, Economy, Foreign Affairs, Business &amp; Technology - europeansting.comGeneration Z will outnumber Millennials by 2019|lang=en-US|website=The European Sting - Critical News &amp; Insights on European Politics, Economy, Foreign Affairs, Business &amp; Technology - europeansting.com|date=2018-08-27|access-date=2025-02-23|archive-date=2021-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210831234538/https://europeansting.com/2018/08/27/generation-z-will-outnumber-millennials-by-2019/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2024 жылға арналған бағалаулар бойынша, Z буынының жаһандық халқы шамамен 2 миллиард адамды құрайды,&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://media.market.us/gen-z-statistics/|title=Gen Z Statistics 2024 By Natives, Age, Population|lang=en-US|first=Samruddhi|last=Yardi|website=Market.us Media|date=2024-04-04|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221442/https://media.market.us/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; бұл планета халқының шамамен 27%-ы.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Көптеген елдерде олар жалпы тұрғындар санының 25%-ынан 30%-ына дейінгі аралықты құрайды.&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite web|url=https://media.market.us/gen-z-statistics/|title=Gen Z Statistics 2024 By Natives, Age, Population|lang=en-US|first=Samruddhi|last=Yardi|website=Market.us Media|date=2024-04-04|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221442/https://media.market.us/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Z буыны өкілдерінің 48%-ы нәсілдік және этникалық азшылықтарға жатады.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 2017 жылы [[Африка]]да тұратын 1,2 миллиард адамның 60%-ы 25 жастан кіші болған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mo.ibrahim.foundation/news/2017/africas-growing-youthful-population-reflections-continent-tipping-point|title=Africa’s growing youthful population: reflections on a continent at a tipping point {{!}} Mo Ibrahim Foundation|lang=en|website=mo.ibrahim.foundation|access-date=2025-05-05|archive-date=2025-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20250505034459/https://mo.ibrahim.foundation/news/2017/africas-growing-youthful-population-reflections-continent-tipping-point|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылы [[Ұлыбритания]]ның шамамен 66,8 миллион тұрғынының ішінде шамамен 12,6 миллион адам Z буынына жатады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.statista.com/statistics/528577/uk-population-by-generation/|title=Population of the United Kingdom from 1990 to 2023, by generation|archive-date=2021-09-01|access-date=2025-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210901005327/https://www.statista.com/statistics/528577/uk-population-by-generation/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Әлеуметтік желілердегі ықпалды адамдардың үштен бірінен астамы Z буынына жатады.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Саяси көзқарастары ==
Дамыған демократиялық елдерде жастардың институттарға, соның ішінде өз үкіметіне деген сенімі алдыңғы ұрпақтардың сенімімен салыстырғанда төмендеді. Сауалнама мәліметтері бойынша, бұл буынның өкілдері тұтастай алғанда көбіне солшыл саяси көзқарастарды ұстанады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|title=Generation Z Looks a Lot Like Millennials on Key Social and Political Issues|lang=en-US|first=Kim Parker, Nikki Graf and Ruth|last=Igielnik|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-06|archive-date=2022-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108011732/https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Саясатпен белсенді айналысатын Z буынының өкілдері өздерінің әлеуметтік-саяси көзқарастарымен сәйкес келмейтін компаниялардан тауар сатып алудан немесе оларда жұмыс істеуден бас тартады және [[Интернет белсенділігі|интернет]] [[Интернет белсенділігі|белсенділігі]]ді қолданады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/worklife/article/20220803-gen-z-how-young-people-are-changing-activism|title=Gen Z: How young people are changing activism|lang=en-GB|website=www.bbc.com|access-date=2025-01-10|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203075814/https://www.bbc.com/worklife/article/20220803-gen-z-how-young-people-are-changing-activism|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Сондықтан әлеуметтік желілерде белсенділікті сақтап тұру, дауыс беруі жастарға тәуелді саясаткерлер мен саяси партиялар үшін өте маңызды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/06/10/europe-young-voters-flocked-hard-right-elections/|title=How Europe's young voters flocked to the hard-Right|website=web.archive.org|date=2024-06-14|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240614051041/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/06/10/europe-young-voters-flocked-hard-right-elections/|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

2010 жылдардың аяғында Z буыны жиі [[ЛГБТ]] құқықтары, [[Елдер бойынша қару туралы заңдарға шолу|қаруды бақылау]], [[Гендерлік теңсіздік|гендерлік теңдік]] және [[Аборт|түсік жасату]]ға қол жеткізу сияқты әлеуметтік мәселелерді қолдайтын прогрессивті топ ретінде сипатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|title=Generation Z Looks a Lot Like Millennials on Key Social and Political Issues|lang=en-US|first=Kim Parker, Nikki Graf and Ruth|last=Igielnik|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-28|archive-date=2022-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108011732/https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Қазақстанда ===
[[Сурет:Youth volunteer for the 2026 Kazakh legislative election.jpg|нобай|267x267 нүкте|[[Алматы]] қаласындағы жас еріктілер [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы Құрылтай сайлауы]] қарсаңында ақпараттық материалдар таратуда.]]
Қазақстандағы Z буынын зерттеу нәтижелері қалыптасқан саяси институттарға деген күмәнмен қатар, саясатқа деген қызығушылықтың да артып келе жатқанын көрсетеді. Зерттеу барысында алынған мәліметтерге сәйкес (атап айтқанда, [[Алматы]] жастары арасында), жастардың саяси белсенділігі көбінесе таңдамалы сипатқа ие және дәстүрлі партиялар немесе мемлекеттік құрылымдар шеңберінен тыс жүзеге асырылады.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{мақала|авторы=Zhengisbek Tolen, Aigerim Alisherova, Arman Khalbekov, Essenzhol Aliyarov, Marhabbat Nurov|тақырыбы=Generation Z and political culture amid reforms in Kazakhstan: a case study of Almaty|сілтемесі=https://doi.org/10.3389/fpos.2026.1714305|басылымы=Frontiers in Political Science|жылы=2026|айы=04|күні=17|томы=8|doi=10.3389/fpos.2026.1714305|lang=en}}&lt;/ref&gt; Әлеуметтік желілер мен басқа да цифрлық платформалар саяси пікірталастар мен азаматтық қатысудың маңызды алаңына айналды.&lt;ref&gt;{{мақала|авторы=Кеңесов Ә. Б.|тақырыбы=&quot;Z&quot; БУЫНЫ: ӘЛЕУМЕТТІК ЖЕЛІЛЕРДІҢ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЖАСТАРДЫҢ БҰҚАРАЛЫҚ САНАСЫНА АҚПАРАТТЫҚ-ИДЕОЛОГИЯЛЫҚ ӘСЕРІН ТАЛДАУ АРҚЫЛЫ САЯСИ ҚАТЫСУ ДИНАМИКАСЫ|сілтемесі=https://qra-centre.kz/kz/meropriyatie/z-buyny-leumettik-zhelilerdi-azastanday-zhastardy-baraly-sanasyna-paratty-ideologiyaly-serin-taldau-aryly-sayasi-atysu-dinamikasy|басылымы=Questioning Regional Affairs Centre|жылы=2026|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

Жас қазақстандықтардың саяси көзқарастары біртекті емес. Сауалнамалар жастар арасында үкімет пен Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевты]] айтарлықтай қолдаумен қатар,&lt;ref&gt;{{Cite web|title=29 жасқа дейінгі жастардың 90%-ті Президентке сенім білдіреді - әлеуметтанулық зерттеу|url=https://egemen.kz/news/article394280-29-dgasqa-deyingi-dgastardynh-90-ti-prezidentke-senim-bildiredi-aleumettanulyq-z|author=Қырмызы Жұмағалиқызы|website=[[Егемен Қазақстан]]|date=2025-09-02|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Азаматтардың басым көпшілігі Президентке сенім білдіреді|url=https://egemen.kz/news/azamattardyn-basym-kopshiligi-prezidentke-senim-bildiredi|author=Динара Жақсыбайқызы|website=[[Егемен Қазақстан]]|date=2026-08-10|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt; саяси институттардың тиімділігі мен жауаптылығына күмәнмен қарау бар екенін көрсетеді.&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt; Саяси көңіл-күйге экономикалық факторлар да әсер етеді. [[Инфляция]] мен бағаның өсуіне байланысты наразылықтарға қатысуға дайын жастардың үлесі 2021 жылғы 20,7%-дан 2025 жылы 28,2%-ға долы өсті. Бұл ретте зерттеушілер экономикалық наразылықты сыбайлас жемқорлық, теңсіздік және биліктің қоғамның сұраныстарына жеткіліксіз реакциясы туралы кеңірек алаңдаушылықпен байланыстырады.&lt;ref&gt;{{мақала|авторы=Alua Zholdybalina, Chu Young-min, Saltanat Yermakhanova, Sagynysh Akhantayeva|тақырыбы=Determinants of Youth Protest Potential in Kazakhstan, 2021-2025: Evidence from Survey Data|сілтемесі=https://jsser.org|басылымы=Journal of Social Studies Education Research|жылы=2026|томы=17|нөмірі=1|беттері=332-357|lang=en}}&lt;/ref&gt;

Онлайн-платформалар жас қазақстандықтардың саяси күн тәртібімен өзара іс-қимыл жасау тәсілдерін де өзгертті. Олар ақпарат алмасуға, қоғамдық мәселелерді талқылауға және дәстүрлі саяси институттардан тыс жерде азаматтық ұстанымды білдіруге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, зерттеушілер интернеттегі өзін-өзі көрсетуге шектеулер мен мемлекеттік институттарға деген сенімсіздік мұндай цифрлық белсенділіктің тұрақты саяси қатысуға айналуына кедергі келтіретінін атап өтеді.&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;

=== Әлемде ===
Z буыны әлемдік саясатта елеулі рөл атқарады. Соңғы жылдары оның барған сайын көп өкілдері саясатқа қызығушылық танытып, қоғамның әртүрлі институттарының қызметінде маңызды рөл атқара бастады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://emag.iis.ru/arc/infosoc/emag.nsf/BPA/ada9ce4f48bc636e44257f7d0041bd2a|title=Чижов Д. В.: Анализ механизмов влияния на полическое поведение поколения &quot;Z&quot;|website=emag.iis.ru|access-date=2025-01-28|archive-date=2023-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230724104934/http://emag.iis.ru/arc/infosoc/emag.nsf/BPA/ada9ce4f48bc636e44257f7d0041bd2a|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бұл буынның саяси көзқарастары жынысына байланысты өзгереді. Осы буынның америкалық әйелдері солшыл идеяларға бейім келеді, репродуктивті құқықтарды, [[Климаттың өзгеруі|климаттың өзгеру]] салдарын жұмсартуды және [[феминизм]]ді қолдайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/gen-z-gender-gap-young-men-women-dont-agree-politics-2024-1|title=Gen Z's gender divide is huge — and unexpected|lang=en-US|first=Daniel|last=Cox|website=Business Insider|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250128081609/https://www.businessinsider.com/gen-z-gender-gap-young-men-women-dont-agree-politics-2024-1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ер адамдар, керісінше, [[Консерватизм|консервативті]] идеологияға көбірек иек артады, бұл әсіресе трансгендерлердің құқықтары, саяси дұрыстық, [[экономикалық саясат]], [[Бас тарту мәдениеті|жоққа шығару мәдениеті]] және дәстүрлі гендерлік рөлдер туралы сұрақтарға жауап беру кезінде байқалады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://time.com/6963752/great-global-gender-divide/|title=The Global Gender Divide We Really Should Be Talking About|lang=en|first=Richard V.|last=Reeves|website=TIME|date=2024-04-06|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20250131161258/https://time.com/6963752/great-global-gender-divide/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Діни көзқарастары ==
Соңғы 10 жылда әлемнің әртүрлі елдерінде жүргізілген көптеген сауалнамалар жастардың дінге деген қызығушылығының біртіндеп төмендеуін айғақтайды. Пью зерттеу орталығы 2018 жылы 40 жастан кіші адамдар орташа есеппен өздерін діндар деп әлдеқайда сирек санайды және [[Рәсім|діни рәсімдер]]ді сирегірек орындайды деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/religion/2018/06/13/young-adults-around-the-world-are-less-religious-by-several-measures/|title=2. Young adults around the world are less religious by several measures|lang=en-US|first=Travis|last=Mitchell|website=Pew Research Center|date=2018-06-13|access-date=2025-03-06|archive-date=2025-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20251225031817/https://www.pewresearch.org/religion/2018/06/13/young-adults-around-the-world-are-less-religious-by-several-measures/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Қазақстанда ===
Қазақстандағы Z буыны өкілдерінің арасында діни өзін-өзі сәйкестендіру кең таралған. Сауалнама нәтижелері бойынша жастардың шамамен 85–90%-ы өздерін қандай да бір дінге жатқызады. Мәселен, Фридрих Эберт атындағы қордың 2020 жылы 1000 жас арасында жүргізген әлеуметтік зерттеуі барысында респонденттердің 63,9%-ы өздерін [[мұсылман]], 23,6%-ы [[православиелік христиан]] деп атаса, 10,2%-ы ешқандай дінді ұстанбайтынын көрсеткен. Бұл ретте, сауалнамаға қатысқандардың 55,1%-ы өздерін сенушілер қатарына жатқызғанымен, діни өмірге араласпайтынын атап өткен; тек 14,8%-ы ғана діни рәсімдерді үнемі орындайды. Зерттеу сонымен қатар этникалық тиесілілік пен тұрғылықты жерге байланысты айырмашылықтарды да анықтады: [[қазақтар]] мен ауыл жастары арасындағы діндарлық деңгейі [[орыстар]] мен қала жастарына қарағанда жоғары болып шықты.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Глазами социологов: религия не играет центральной роли в жизни молодых казахстанцев|url=https://web.archive.org/web/20220701000000*/qmonitor.kz/society/3092|author=Светлана Борисова|website=QMonitor|date=2021-11-30|lang=ru|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Жас «діншілдердің» мемлекеттің дамуына ықпалы қандай?|url=https://halyqline.kz/masele/zhas-dinshilderding-memleketting-damwyna-yqpaly-qandaj/|author=Айнұр Үмбетова|website=Halyqline.kz|date=2025-07-03|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;

Зерттеулер көрсеткендей, жастар арасындағы дінге деген көзқарас әртүрлі: діни дәстүрлерді қатаң ұстанудан бастап, неғұрлым жеке сенімдер мен тәжірибелерді қалыптастыруға дейін өзгереді.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://24.kz/ru/news/social/730575-kazakhstanskaya-molodezh-stremitsya-k-dukhovnosti|title=Казахстанская молодежь стремится к духовности|date=2025-09-18|website=[[24KZ]]|lang=ru|publisher=[[Хабар (агенттік)|Хабар]]}}&lt;/ref&gt; [[TikTok]], [[YouTube]] және [[Telegram]] сияқты [[әлеуметтік желілер]] мен платформалар да діни ілімдерді тарату мен осы тақырып төңірегінде пікірталастар жүргізудің өзіндік алаңына айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Молодежь и религия в цифровую эпоху. Реалии Казахстана|url=https://newtimes.kz/obshchestvo/209668-molodezh-i-religiia-v-tsifrovuiu-epokhu-realii-kazakhstana|author=Далиль Гайфуллин|website=NewTimes.kz|date=2025-08-29|lang=ru|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;

Дін жастардың өмірінде басқа да басымдықтармен қатар орын алады. Мәселен, сауалнамалардың біріне сәйкес, респонденттердің 96,2%-ы бірінші орынға отбасын, 79%-ы білімді, ал 66,7%-ы жеке бостандықты қояды; сонымен бірге, сұралғандардың 46,7%-ы дінді өз өмірінің маңызды бөлігі деп есептейді.&lt;ref name=&quot;Niyazgulova2026&quot;&gt;{{мақала|авторы=Ниязгулова А., Муханбет А., Абдулина Н., Танабаева А.|тақырыбы=Values transformation of Kazakhstani Youth in the Digital Age|басылым=Procedia Computer Science|орны=Амстердам|баспасы=Elsevier / ScienceDirect|жыл=2026|томы=280|беттері=1066–1067|тілі=en|сілтемесі=https://pdf.sciencedirectassets.com/280203/1-s2.0-S1877050926X20063/1-s2.0-S1877050926011506/main.pdf?X-Amz-Security-Token=IQoJb3JpZ2luX2VjEG4aCXVzLWVhc3QtMSJHMEUCIQDuX59UtRGFVjQ%2BAtNvNEhntAkgb3A9A%2FPK6TOxLwIP0wIgRF%2FFWZtdDqXk5vqy3PtL8SwIk6z%2BunVZOn6HIYrwqFkqsgUINhAFGgwwNTkwMDM1NDY4NjUiDDnuA23Q3nD5rCS%2B0iqPBY433%2FK9oxAEWm19FTF5%2FLSgG5D2DGN5EWu0cawYv9S%2Bz5RZRww%2BySunAsLrF2gRNXiIdX0JsIyTc3CJIm%2FD%2BCgabuUSiqmzM7ZR4fMkj%2Fi9Hf60V%2FE45gz2DdPxj5uHJUfQF85yxkW%2BwOkAs7etnfn%2BA4%2BDaPFSrM4JP25hS6%2BvQmk200a5pIclhyEvWPbhmSL4zvQNLtSHv4kPXursPVhNGmHc8FOJPcj2wiS%2BanJIvbCuvpLIgyDT2w%2FKGvQhBlGRNjqZ60Wu8ZyQOxZGd3T3kt9RzqGmzLSRN%2B8RFRvHKQKka91oct73TREbKCQd8K0JUYp2PUw2ntzOA4QLwDmtXQUqc7QdtUnMliVomh%2F9cPHhYA5FeoWQ7LiaCZzuCo1YJoSFAd7%2Bch0bicvMqExmCCOj2RFJcNqxsG3g6i0rBFqRmMGizEFFoX9RwBX9cKApkLRVZV%2F%2BU%2BxIFVp3Jora59tnsvfP8qlUmq5m54OBkj1pb5iX90MFD7tCIW88NhuPlsiU9jlb7%2Bwv7UDyMYZ3aSGP7vcRKtEDhR%2Fl%2BV9TnpQEEQZ37mRrFKa5ajWyPBXHQ78bG9gkLtqo8QYR2UNTMwJfPOZHLlZteprjT3UPoobPnuWuj5j1lxDgwRcJIwy3hJq%2BO54DcUdenrbzXmdD3Li%2BBrX9ISWmM9yaGaSr7gCAP37%2Fen%2Fm2dBRTVLF20zI75UqJslyM3TnYCDMf6093Hc66JoaIFTooeABb0k0TypEED%2BfT70wppO7cKiM50MuHW%2BM5qq92XOkFsbg0k74Jv2or5SGTCdeZlOT6B%2BjyQkL9dcjN5sZTz1Mqt60GX5TfbEWVcQdA1qjv7pCOaQi4BUqKGjiMIKB2F5cU5Ywgo%2Fa1gY6sQEAo%2BgwU7DFKzsL1Wsx7Os5QzjImmQeQ3s%2BWo6hzbzTOqXbIrjuQZ0sYWvATYkh6EzPdjmXUTAG36v3VEXnImeYeW6CO9h4wIGCBNZQYAm6HrxEhGTftwObXIDZ8lAFJ1bCE20mtTZOkXnz53khcm%2FDxct%2B1sPZPnkCV3eFKDxPnqV5PHYJPGz7QrhQbPnvIZHtRkLRXkbYUToj%2Fkm2wQ3pw2gco%2FoRtL2wEAsHjKFP8hg%3D&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Date=20261019T213830Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=299&amp;X-Amz-Credential=ASIAQ3PHCVTYV3FTPE7B%2F20261019%2Fus-east-1%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Signature=8719ddbec3396129209b1758f7fb18924534dee236fc234897d993c52fcebbf0&amp;hash=610fa48924ba26935057355694c726dddd0a0951bf6aa748356797a5341f689d&amp;host=68042c943591013ac2b2430a89b270f6af2c76d8dfd086a07176afe7c76c2c61&amp;pii=S1877050926011506&amp;tid=spdf-4e5b1a49-98ce-4538-bb6a-94c2aaabbee1&amp;sid=8cfccf39628a00466b09ef52ee36baaf7a9fgxrqa&amp;type=client&amp;tsoh=d3d3LnNjaWVuY2VkaXJlY3QuY29t&amp;rh=d3d3LnNjaWVuY2VkaXJlY3QuY29t&amp;ua=13150e570651030b5704&amp;rr=a4d2ee1c5b80bbd1&amp;cc=us}}&lt;/ref&gt; [[Павлодар]]дағы жасөспірімдер арасында жүргізілген зерттеу де әртүрлі діни тәжірибелерге жалпы толерантты көзқарастың бар екенін, сондай-ақ респонденттерде [[азаматтық сәйкестік]]тің діни немесе этникалық сәйкестікке қарағанда күштірек көрініс табатынын анықтады.&lt;ref name=&quot;Kabidenova2016&quot;&gt;{{мақала|авторы=Кабиденова Ж. Д., Рысбекова С. С., Рысбекова Г. Е., Дуйсенбаева А.|тақырыбы=Contours of Attitude of Adolescents towards Religion and Religious Identification in Kazakhstan|басылым=Global Media Journal|жыл=2016|томы=Special|нөмірі=S2:9|issn=1550-7521|тілі=en|сілтемесі=https://www.researchgate.net/profile/Zhuldyz-Kabidenova/publication/303575731_Contours_of_attitude_of_adolescents_towards_religion_and_religious_identification_in_Kazakhstan/links/5f995529458515b7cfa41c04/Contours-of-attitude-of-adolescents-towards-religion-and-religious-identification-in-Kazakhstan.pdf}}&lt;/ref&gt;

=== Әлемде ===
Батыста Z буыны тарихтағы ең аз діни буын болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://psmag.com/ideas/gen-z-is-the-least-religious-generation-heres-why-that-could-be-a-good-thing/|title=Gen Z Is the Least Religious Generation. Here's Why That Could Be a Good Thing.|lang=en-US|first=Christel J.|last=Manning|website=Pacific Standard|date=2019-05-06|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20250131081839/https://psmag.com/ideas/gen-z-is-the-least-religious-generation-heres-why-that-could-be-a-good-thing/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.deseret.com/2022/4/23/23013578/perspective-young-adults-are-losing-their-religion-are-their-parents-to-blame-gen-z-generation-x/|title=Perspective: Young adults are losing their religion. Are their parents to blame?|lang=en|website=Deseret News|date=2022-04-24|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20250108204325/https://www.deseret.com/2022/4/23/23013578/perspective-young-adults-are-losing-their-religion-are-their-parents-to-blame-gen-z-generation-x/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://doi.org/10.2139/ssrn.3498175|авторы=Anca Oltean|тақырыбы=Security Issues in Contemporary European Integration Process, Book review of Europolity, Continuity and Change in European Governance, vol.8, no.2 (New Series), Centre for European Studies, 2014, ISSN print 2344-2247, ISSN online 2344-2255, ISSN-L2344-2247|жылы=2014|басылымы=SSRN Electronic Journal|issn=1556-5068|doi=10.2139/ssrn.3498175}}&lt;/ref&gt; Алдыңғы ұрпақтар өкілдерімен салыстырғанда Z буынының көбірек өкілдері өздерін сенбейтіндер қатарына жатқызады және діни тиесіліліктен бас тартады, дегенмен олардың көбісі өздерін әлі де рухани адамдар деп атайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.religjournal.com/articles/article_view.php?id=159|title=Interdisciplinary Journal of Research on Religion {{!}} Articles|website=www.religjournal.com|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250206235324/https://www.religjournal.com/articles/article_view.php?id=159|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та Z буыны өкілдерінің арасында атеистер алдыңғы буындармен салыстырғанда екі есе көп.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.barna.com/research/atheism-doubles-among-generation-z/|title=Atheism Doubles Among Generation Z|lang=en-US|website=Barna Group|access-date=2025-02-20|archive-date=2019-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20191023100615/https://www.barna.com/research/atheism-doubles-among-generation-z/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2016 жылғы британдық әлеуметтік сауалнама 18 бен 24 жас аралығындағы адамдардың 71%-ы ешқандай дінді ұстанбайтынын көрсетті, бұл бір жыл бұрынғы 62%-бен салыстырғанда жоғары. 2018 жылы жүргізілген {{Iw|ComRes||en|Savanta}} сауалнамасы 18 бен 24 жас аралығындағы әрбір екі адамның біреуінен сәл астамы христиандармен және христиандықпен араласудың оң тәжірибесі болғанын хабарлағанын көрсетті. Дәл осы жас тобы өкілдерінің үштен екісі ешқашан шіркеуге бармаған; қалған үштен бірінің ішінде 20%-ы жылына бірнеше рет, ал 2%-ы аптасына бірнеше рет барады.

Христиандар қоғамға жаман әсер етеді деген тұжырыммен 18 бен 24 жас аралығындағы респонденттердің 12%-ы келіскен, ал жартысынан сәл астамы келіспеген. Салыстыру үшін, 25 пен 34 жас аралығындағы респонденттердің 14%-ы бұл тұжырыммен келіскен. Жалпы алғанда, британдықтардың 51%-ы бұл мәлімдемемен келіспесе, 10%-ы келіскен.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Post-millennial generation ‘more tolerant’ of Christianity|first=Harriet|last=Sherwood|url=https://www.theguardian.com/world/2018/jul/12/post-millennial-generation-uk-more-tolerant-of-christianity|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2018-07-12|access-date=2025-02-20|lang=en-GB|archive-date=2019-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917180119/https://www.theguardian.com/world/2018/jul/12/post-millennial-generation-uk-more-tolerant-of-christianity|url-status=live}}&lt;/ref&gt; {{Iw|Британдық ұлттық статистика басқармасы|Британдық ұлттық статистика басқармасының|en|Office for National Statistics}} мәліметтері бойынша, [[Англия]] мен [[Уэльс]]тегі 40 жасқа дейінгі адамдар өздерін христиан емес, көбіне [[Діни емес|діннен тыс]] деп есептейді.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Census data suggests UK faces ‘non-religious future’, say campaigners|first=Robert|last=Booth|url=https://www.theguardian.com/uk-news/2023/jan/30/census-data-england-wales-uk-non-religious-future-campaigners|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2023-01-30|access-date=2025-02-20|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* {{кітап|авторы=Howe N., Srauss W.|тақырыбы=The history of American future 1584 to 2069|lang=en|баспасы=Harper Perrenial|жылы=1997}}
* {{кітап|авторы=Howe N.|тақырыбы=The winter of history: An Interview with Neil Howe on «The fourth turning»|lang=en|баспасы=Lifecourse Associates|жылы=2009}}
* {{кітап|авторы=Шамис Е., Никонов Е.|тақырыбы=Теория поколений: Необыкновенный Икс|lang=ru|орны=М.|баспасы=Синергия|жылы=2016|isbn=978-5-4257-0254-8}}
* {{кітап|авторы=Mark McCrindle|тақырыбы=The ABC of XYZ: understanding the global generations|lang=en|орны=Sydney|баспасы=UNSW Press|жылы=2009|барлық беті=237|isbn=1-74223-035-0}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://bugin.kz/19230-z-buyny-damu-dgoly-kozqarasy-qundylyqtary-qanday «Z» буыны: Даму жолы, көзқарасы, құндылықтары қандай?] // Bugin.kz, 28 наурыз 2021
* [https://kipd.kz/article/urpaqtar-teoriyasy-z-buynnynh-zeyini Ұрпақтар теориясы: Z буынның зейіні] // Қазақстандық қоғамдық даму институты

[[Санат:Антропология]]
[[Санат:2000 жылдар]]
[[Санат:2010 жылдар]]
[[Санат:Мәдени буындар]]
[[Санат:1990 жылдар]]</text>
      <sha1>bdcyijzlivxnyhgwyex28fjhhi4xag9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683850</id>
      <parentid>3683829</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:17:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3683850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75132" sha1="nkl03yq3emfwtx5wdnjudiz7w5st6zi" xml:space="preserve">[[Сурет:Génération Z.jpg|267x267px|нобай|Z буынының қыздары [[Бейнелеу өнері сарайы (Лилль)|Лилль бейнелеу өнері сарайы]]нда суретке түсіп, оларды жіберуде]]
'''Z буыны''' ({{lang-en|Generation Z}}),&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|title=Words We're Watching: 'Zoomer'|lang=en|website=[[Merriam-Webster]]|access-date=2024-12-27|archive-date=2024-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241227074200/https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|title=zoomer &amp;#124; Slang|lang=en-US|website=Dictionary.com|date=2020-01-16|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251203195747/https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|archive-date=2025-12-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;merriam-webster&quot;&gt;{{Cite web|title=ZOOMER Definition &amp; Meaning|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Zoomer|lang=en|website=[[Merriam-Webster]]|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-date=2026-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106041709/https://www.merriam-webster.com/dictionary/Zoomer}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/generation-z|lang=en|title=GENERATION Z definition in American English|archive-url=https://web.archive.org/web/20231017210453/https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/generation-z|archive-date=2023-10-17|url-status=live|access-date=2026-01-09|website=Collins Dictionary}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ '''зумерлер''' ({{lang-en|zoomers}})&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;merriam-webster&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.slanglang.net/zoomers/|title=Zoomers – What does the term actually mean?|lang=en-US|website=SlangNet|date=2020-01-21|access-date=2026-01-09|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611011635/https://www.slanglang.net/zoomers/|archive-date=2020-06-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/articles/2025/03/17/teoriya-pokoleniy|title=Теория поколений по годам: как отличить бумера, миллениала, зумера и Альфу|author=Мария Фролова|lang=ru|website=[[Лента.ру]]|date=2025-03-17|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251121070341/https://lenta.ru/articles/2025/03/17/teoriya-pokoleniy/|archive-date=2025-11-21}}&lt;/ref&gt; ретінде де белгілі — [[Уильям Штраус]] пен {{Iw|Нил Хоув|Нил Хоув|en|Neil Howe}} жасаған [[Штраус — Хау буындар теориясы|буындар теориясы]]нда, әртүрлі жіктеулер бойынша, шамамен [[1990 жж.|1990 жылдар]]дың ортасынан [[2010 жж.|2010 жылдар]]дың басына дейінгі аралықта туған адамдарға қатысты әлемде қолданылатын термин. Z буыны өкілдерінің көпшілігі — ересек буынның немесе [[Х буыны]] адамдарының балалары&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.signalvine.com/texting-best-practices/who-are-the-parents-of-gen-z-2|title=Who Are the Parents of Gen Z?|author=Belz, Ashley|date=2021-08-26|website=Signal Vine|access-date=2026-01-09|url-status=dead|archive-date=2022-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121000105/https://www.signalvine.com/texting-best-practices/who-are-the-parents-of-gen-z-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.audacy.com/podcast/working-with-gen-z-0d9dc/episodes/gen-y-vs-gen-z-understanding-similarities-differences-and-leadership-challenges-opportunities-1f6ff|title=Gen Y vs. Gen Z: Understanding Similarities|author=Nikhil and Adam Kingl|lang=en|website=Audacy.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519224546/https://www.audacy.com/podcast/working-with-gen-z-0d9dc/episodes/gen-y-vs-gen-z-understanding-similarities-differences-and-leadership-challenges-opportunities-1f6ff|archive-date=2023-05-19|url-status=dead|access-date=2026-01-09|date=2022-11-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2015/09/20/fashion/move-over-millennials-here-comes-generation-z.html|title=Move Over, Millennials, Here Comes Generation Z|author=Williams, Alex|lang=en|website=[[The New York Times]]|date=2015-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170130114225/https://www.nytimes.com/2015/09/20/fashion/move-over-millennials-here-comes-generation-z.html|archive-date=2017-01-30|url-status=live|access-date=2026-01-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|10=страницы1–6|авторы=Prensky, Marc|тақырыбы=Digital Natives, Digital Immigrants Part 1|язык=en|жылы=2001|сілтемесі=https://desarrollodocente.uc.cl/wp-content/uploads/2020/03/Digital_Natives_Digital_Inmigrants.pdf|басылымы=On the Horizon|тип=journal|томы=9|нөмірі=5|издательство=Emerald Publishing|doi=10.1108/10748120110424816|archive-date=2025-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20251118071417/https://desarrollodocente.uc.cl/wp-content/uploads/2020/03/Digital_Natives_Digital_Inmigrants.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|title=Поколение Z: что это такое, особенности, характерные черты, теория поколений|author=Эдуард Юсупов|lang=ru|website=[[Лента.ру]]|date=2023-11-29|access-date=2026-01-09|archive-date=2025-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250515150137/https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.calltouch.ru/blog/chto-takoe-pokolenie-z-i-chto-o-nem-nuzhno-znat-marketologam/|title=Что такое поколение Z, и что о нем нужно знать маркетологам|website=Calltouch.ru|author=Николай Большаков|lang=ru|date=2023-03-22|access-date=2026-01-09|archive-date=2025-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250916041821/https://www.calltouch.ru/blog/chto-takoe-pokolenie-z-i-chto-o-nem-nuzhno-znat-marketologam/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (туған жылдарының төменгі шекарасы 1995—1997, жоғарғы шекарасы 2009—2013).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.randstadusa.com/workforce360/managing-gen-y-z/|title=Managing Gen Y and Z in the workplace|lang=en|website=Randstad USA|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731235059/https://www.randstadusa.com/workforce360/managing-gen-y-z/|url-status=live|archive-date=2020-07-31|access-date=2016-06-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2017/09/has-the-smartphone-destroyed-a-generation/534198/|title=Have Smartphones Destroyed a Generation?|author=Jean M. Twenge|lang=en|website=[[The Atlantic]]|date=2017-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928035506/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2017/09/has-the-smartphone-destroyed-a-generation/534198/|archive-date=2017-09-28|url-status=live|access-date=2026-01-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.militarytimes.com/story/military/2016/07/31/post-millennial-military-what-expect-next-generation/87333254/|title=Post-millennial military: What to expect from the next generation|author=Lilley, Kevin|lang=en|website=Military Times|date=2016-07-31|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-date=2016-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019143544/http://www.militarytimes.com/story/military/2016/07/31/post-millennial-military-what-expect-next-generation/87333254/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://link.springer.com/article/10.1007/s10508-016-0798-z|тақырыбы=Sexual Inactivity During Young Adulthood Is More Common Among U.S. Millennials and iGen: Age, Period, and Cohort Effects on Having No Sexual Partners After Age 18|басылымы=[[Archives of Sexual Behavior|Arch Sex Behav]]|беттері=1—8|doi=10.1007/s10508-016-0798-z|язык=en|тип=journal|авторы=Twenge, Jean M.; Sherman, Ryne A.; Wells, Brooke E.|число=1|месяц=8|жылы=2016|archive-date=2017-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20171013145705/https://link.springer.com/article/10.1007/s10508-016-0798-z}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|title=What generation do I belong to? What are the birth year cutoffs?|lang=en|author=Jean M. Twenge|website=Dr. Jean Twenge|date=2023-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202546/https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|archive-date=2023-06-27|access-date=2023-06-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бұл буын — Интернет жаппай таралғаннан кейін дүниеге келген алғашқы буын,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/as-sa/98-311-x/98-311-x2011003_2-eng.cfm|title=Generations in Canada|lang=en|website=Statistics Canada|date=2018-07-23|access-date=2026-01-09|archive-date=2015-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150922235402/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/as-sa/98-311-x/98-311-x2011003_2-eng.cfm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; соның салдарынан Z буынының өкілдері «цифрлық аборигендер» және «Интернет буыны» деген атауларға ие болды.&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://muse.jhu.edu/article/586631|авторы=Anthony Turner|тақырыбы=Generation Z: Technology and Social Interest|жылы=2015|басылымы=The Journal of Individual Psychology|томы=71|нөмірі=2|беттері=103–113|issn=2332-0583|баспасы=University of Texas Press|archive-date=2022-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220901043041/https://muse.jhu.edu/article/586631|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі мен жас ауқымысы ==
[[Сурет:Generation_timeline.svg|нобай|Pew Research Center нұсқасы бойынша Батыс әлемі буындарының схемасы. Күлгін түспен Z буыны белгіленген{{Инфобокс/хронология|[[Y буыны]]|[[Альфа буыны]]}}]]
«Z буыны», «[[Y буыны|миллениалдар]]&lt;nowiki/&gt;» және т.б. терминдер — аналитикалық таңбалар ғана, буын шекаралары шартты болып келеді, ал демография, институттар мен мәдениеттегі айырмашылықтарға байланысты халықаралық деңгейде салыстыру жүргізу қиын.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division|тақырыбы=World Population Prospects 2024|жылы=2024|тілі=en|isbn=9789210031691}}&lt;/ref&gt; Осы буынның балама атаулары ретінде «post-Millennials», «iGen», «Homelanders», «Net Gen» нұсқалары ұсынылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2020/04/28/millennials-overtake-baby-boomers-as-americas-largest-generation/|title=Millennials overtake Baby Boomers as America’s largest generation|lang=en-US|first=Richard|last=Fry|website=Pew Research Center|date=2020-04-28|access-date=2025-10-28|archive-date=2025-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20251028153626/https://www.pewresearch.org/short-reads/2020/04/28/millennials-overtake-baby-boomers-as-americas-largest-generation/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/Business/gen-millennials-generation/story?id=16275187|title=After Gen X, Millennials, what should next generation be?|lang=en|first=A. B. C.|last=News|website=ABC News|access-date=2025-10-28|archive-date=2020-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028125342/https://abcnews.go.com/Business/gen-millennials-generation/story?id=16275187|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|title=Defining generations: Where Millennials end and Generation Z begins|lang=en-US|first=Michael|last=Dimock|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-10-28|archive-date=2023-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230702130150/https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Зерттеушілер мен танымал бұқаралық ақпарат құралдары Z буынын анықтау үшін туған жылдың басы ретінде 1990 жылдардың ортасы мен аяғын, аяқталатын жылы ретінде 2010 жылдардың басын пайдаланады. [[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі|Оксфорд сөздігі]] Z буынын 1990-жылдардың ортасынан 2010 жылдардың басына дейінгі аралықта дүниеге келген, «интернетті жақсы білетін» адамдардың тобы ретінде анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/definition/english/generation-z?q=generation+z|title=Generation Z|lang=en|website=Oxford Learner's Dictionary|publisher=[[Oxford University Press]]|access-date=2024-08-07|archive-date=2024-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240523120909/https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/definition/english/generation-z?q=generation+z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Кейбір дереккөздер нақты 1997–2010 жылдар аралығын көрсетеді, алайда бұл жылдар жиі дау тудырады немесе талқыланады.&lt;ref name=&quot;автосілтеме2&quot;&gt;''Юсупов, Эдуард.'' [https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/ Что такое поколение Z: особенности и характер «цифровых» детей] {{Wayback|url=https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|date=20250515150137}} // [[Лента.ру]], 29 ноября 2023&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Generation-Z|title=Gen Z {{!}} Years, Age Range, Meaning, &amp; Characteristics {{!}} Britannica|lang=en|website=www.britannica.com|date=2025-01-06|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250103124535/https://www.britannica.com/topic/Generation-Z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Канада статистика басқармасы Z буынының пайда болуын 1993 жыл деп анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theglobeandmail.com/news/national/education/canadian-university-report/the-genz-effect/article26898388/|title=The Generation Z effect|lang=en|website=The Globe and Mail|date=2015-10-22|archive-date=2020-05-29|access-date=2024-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200529201858/https://www.theglobeandmail.com/news/national/education/canadian-university-report/the-genz-effect/article26898388/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Пью зерттеу орталығы|Пью]] зерттеушілері ұрпақтар теориясы «нақты жіктеу емес, көптеген аналитикалық құралдардың бірі» екенін және «оларды қатаң әрі айқын шектеулер ретінде емес, бағдар ретінде қарастыру керектігін» баса айтады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/politics/2015/09/03/the-whys-and-hows-of-generations-research/|title=The Whys and Hows of Generations Research|lang=en-US|first=Abigail|last=Geiger|website=Pew Research Center|date=2015-09-03|access-date=2025-10-28|archive-date=2022-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20221231025902/https://www.pewresearch.org/politics/2015/09/03/the-whys-and-hows-of-generations-research/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Пью зерттеу орталығы]] жаңа технологиялық және әлеуметтік-экономикалық жетістіктер сияқты «әртүрлі қалыптасу тәжірибесіне» сүйене отырып, 1997 жылды Z буынының басталған жылы ретінде анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|title=Defining generations: Where Millennials end and Generation Z begins|lang=en-US|first=Michael|last=Dimock|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-06|archive-date=2023-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230702130150/https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Қаржылық қызмет көрсету индустриясын қамтитын {{Iw|American Banker||en|American Banker}} күнделікті іскерлік газеті: «Z буынының жас ауқымы әлі де талқылау тақырыбы болып қалғанымен, Z буыны шамамен 1993–1995 жылдар аралығында туған адамдардан басталады деген кең консенсус бар» деп хабарлайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.americanbanker.com/payments/slideshow/data-the-anti-millennial-habits-of-gen-z|title=Data: The anti-millennial habits of Gen Z|lang=en|website=American Banker|date=2017-10-25|archive-date=2024-12-08|access-date=2024-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208145146/https://www.americanbanker.com/payments/slideshow/data-the-anti-millennial-habits-of-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сан-Диего қаласындағы Калифорния штатының университеті|Сан-Диего штаты университеті]]нің психология профессоры {{Iw|Джин Твенге|3=en|4=Jean Twenge}} бұл буынның туған жылдарын 1995–2010 деп көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|title=What generation do I belong to? What are the birth year cutoffs?|lang=en-US|last=Writter_01|website=Dr. Jean Twenge|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202546/https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|archive-date=2023-06-27|access-date=2023-06-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[McKinsey &amp; Company]] халықаралық америкалық [[Консультация беру|консалтингтік]] компаниясы шамамен 1995 жылдан 2010 жылға дейін дүниеге келген Z буынының өкілдерін ерте жастан бастап Интернеттің, әлеуметтік желілер мен технологиялардың әсеріне ұшыраған «цифрлық аборигендер» деп атайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mckinsey.com/industries/consumer-packaged-goods/our-insights/true-gen-generation-z-and-its-implications-for-companies|title=The &quot;True Generation&quot;: Generation Z and its impact on companies|lang=en|author=Tracy Francis; Fernanda Hofel.|website=McKinsey &amp; Company|date=2018-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220807191749/https://www.mckinsey.com/industries/consumer-packaged-goods/our-insights/true-gen-generation-z-and-its-implications-for-companies|archive-date=2022-08-07|access-date=2024-08-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Жалпы белгілері ==
Z буынының өкілдері заманауи технологияларды, [[Планшет компьютер|планшеттер]]ді, [[смартфон]]дарды және 3D-шындықты жиі белсенді пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=The Minecraft Generation|first=Clive|last=Thompson|url=https://www.nytimes.com/2016/04/17/magazine/the-minecraft-generation.html?_r=1|website=The New York Times|id=0362-4331|date=2016-04-14|access-date=2025-05-14|lang=en-US|archive-date=2025-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250619192805/https://www.nytimes.com/2016/04/17/magazine/the-minecraft-generation.html?_r=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олардың саналы жасында интернетке және кез келген сипаттағы ақпаратқа қол жеткізу мүмкіндігі бұрынғыдай үй компьютерімен ғана шектелмейді, қайта портативті және «қалта» құрылғыларының арқасында толық деңгейде қолжетімді. Жиі «Z буыны» термині «[[цифрлық адам]]&lt;nowiki/&gt;» терминінің синонимі ретінде қарастырылады.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Children of the tech revolution|first=Lucinda|last=Schmidt|author-link=|url=http://www.smh.com.au/news/parenting/children-of-the-tech-revolution/2008/07/15/1215887601694.html|publisher=Sydney Morning Herald|access-date=2011-09-05|archive-date=2011-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20110831124910/http://www.smh.com.au/news/parenting/children-of-the-tech-revolution/2008/07/15/1215887601694.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олар цифрлық сауаттылықтың жоғары деңгейімен, әлеуметтік медиа арқылы өзін-өзі көрсетуге бейімділігімен ерекшеленеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://synergy.ru/akademiya/upravlenie/pokolenie_zet_ili_zumeryi_kak_s_nimi_pravilno_obshhatsya_i_rabotat|title=Поколение Z (зет): что это и кто такие зумеры, чем отличаются от других поколений {{!}} Университет СИНЕРГИЯ|website=synergy.ru|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20250124102147/https://synergy.ru/akademiya/upravlenie/pokolenie_zet_ili_zumeryi_kak_s_nimi_pravilno_obshhatsya_i_rabotat|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Цифрландыру Z буыны қызметінің барлық салаларына әсер етеді: олар интернетте сөйлесуді, қашықтан жұмыс істеу мен оқуды жөн көреді, сондай-ақ тауарлар мен қызметтерді онлайн және [[маркетплейс]]терден сатып алады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Зумерлер виртуалды және нақты әлемді бөліп жармайды — интернет олар үшін нақты өмірдің ажырамас бөлігі болып табылады. Жаңалықтарды негізінен теледидардан алатын аға буындардан айырмашылығы, Z буыны ақпаратты[қандай?] негізінен әлеуметтік желілерден алады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/gen-z-changes-political-divides-2019-7|title=America's teenagers skew a lot more conservative than most people realize, and they get most of their news from Instagram|first=Kate Taylor, Business|last=Insider|website=www.businessinsider.com|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250301162525/https://www.businessinsider.com/gen-z-changes-political-divides-2019-7|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Зумерлер ({{lang-en|zoomer}}) — имиджбордтарда Z буынының өкілдерін белгілеу үшін қолданылатын бейресми термин.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|title=Is Zoomer The Real Name For Gen Z?|lang=en-US|website=Dictionary.com|date=2020-01-16|access-date=2025-01-06|archive-date=2021-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126150616/https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ол [[бэби-бумерлер буыны]]н білдіретін boomer қысқартуы мен «Z» әрпін біріктіреді. Терминнің танымалдылығы 2018 жылы [[4chan]]-дағы Z буынының жасөспірімдерін келемеждейтін интернет-мемде қолданылған кезде күрт өсті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/doomer-girl-meme-4chan-tumblr-wojak-history/605764/|title=The Misogynistic Joke That Became a Goth-Meme Fairy Tale|lang=en|first=Kaitlyn|last=Tiffany|website=The Atlantic|date=2020-02-03|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604012415/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/doomer-girl-meme-4chan-tumblr-wojak-history/605764/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.slanglang.net/zoomers/|title=ᐅ Zoomers – What does the term actually mean?|website=web.archive.org|date=2020-06-11|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611011635/https://www.slanglang.net/zoomers/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[Merriam-Webster]] мәліметтері бойынша, бұл терминнің ең көп қолданыла бастауы 2016 жылға сәйкес келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|title=Words We're Watching: 'Zoomer'|lang=en|website=www.merriam-webster.com|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20250110105049/https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеты ==
Z буыны [[Жастар субмәдениеті|жастар субмәдениеттері]]не бейім. Z буынының субмәдениеттеріне [[Аниме|анимеші]]лер, [[Альтушка|альт]], [[K-pop]], [[E-kids]], [[Готтар (субмәдениет)|готтар]], [[панк]]тер, [[Эмо (субмәдениет)|эмо]], [[Косплей|косплеерлер]] және басқалар жатады.&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennye-molodezhnye-subkultury-issledovanie-tsism|авторы=Чурилов Сергей Анатольевич, Лупин Максим Николаевич|тақырыбы=Современные молодежные субкультуры: исследование ЦИСМ|жылы=2024|басылымы=Обзор.НЦПТИ|нөмірі=1 (36)|беттері=6–23|issn=2411-0124|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114174838/https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennye-molodezhnye-subkultury-issledovanie-tsism|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://parus.kp.ru/content/chitat/emo-khipstery-vanilki/|title=Молодежные субкультуры с 90-х и по настоящее время|lang=ru|website=parus.kp.ru|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20250126154302/https://parus.kp.ru/content/chitat/emo-khipstery-vanilki/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rb.ru/story/all-about-subcultures/|title=Субкультуры и нишевые сообщества. Что учесть в маркетинговой стратегии для поколения TikTok|lang=ru|first=Елена|last=Лиханова|website=rb.ru|date=2022|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114101315/https://rb.ru/story/all-about-subcultures/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Зумерлер арасында өткенге деген сағыныш, яғни өздері ешқашан бастан өткермесе де, өмір оңайырақ әрі стрессіз болып көрінген уақыттарды аңсау сезімі кең таралған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|title=Modern nostalgia: Why do young people ache for a past they never lived?|lang=en-us|first=Ixone|last=Arana|website=EL PAÍS English|date=2023-10-14|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20250107145249/https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Мысалы, 2018 жылы «[[cottagecore]]&lt;nowiki/&gt;» атауын алған эстетиканың бар болғанына көптеген жылдар болды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://daily.jstor.org/cottagecore-debuted-2300-years-ago/|title=Cottagecore Debuted 2,300 Years Ago|lang=en-US|first=Catherine|last=Halley|website=JSTOR Daily|date=2020-11-11|access-date=2025-02-23|archive-date=2020-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205094328/https://daily.jstor.org/cottagecore-debuted-2300-years-ago/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ол Z буынының субмәдениетіне айналды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sourcingjournal.com/denim/denim-trends/gen-z-fashion-cottagecore-sustainability-edited-elfin-fairies-gigi-hadid-215061/|title=In Times of Crisis, Gen Z Embraces Escapist Fashion|lang=en-US|first=Angela|last=Velasquez|website=Sourcing Journal|date=2020-06-10|access-date=2025-02-23|archive-date=2021-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119123033/https://sourcingjournal.com/denim/denim-trends/gen-z-fashion-cottagecore-sustainability-edited-elfin-fairies-gigi-hadid-215061/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; әсіресе [[COVID-19 пандемиясы|COVID-19 таралуына қарсы енгізілген жаппай карантиндерден кейін әртүрлі әлеуметтік желілерде қатты белең]] алды. Ностальгиялық көңіл-күй COVID пандемиясы кезінде және одан кейін күшейе түсті.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Why is 'cottagecore' booming? Because being outside is now the ultimate taboo|first=Amelia|last=Hall|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/apr/15/why-is-cottagecore-booming-because-being-outside-is-now-the-ultimate-taboo|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2020-04-15|access-date=2025-01-06|lang=en-GB|archive-date=2022-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220318160644/https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/apr/15/why-is-cottagecore-booming-because-being-outside-is-now-the-ultimate-taboo|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ностальгия әдетте егде жастағы адамдармен байланыстырылғанымен, қазір бұл үрдіс 2010–2020 жылдары кәмелеттік жасқа толғандар арасында жиі кездеседі. Қазіргі өмір шындығына бейімделуде қиындықтарға тап болған [[Y буыны|миллениалдар]] мен Z буыны.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|title=Modern nostalgia: Why do young people ache for a past they never lived?|lang=en-us|first=Ixone|last=Arana|website=EL PAÍS English|date=2023-10-14|access-date=2025-02-23|archive-date=2025-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250317080424/https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Z буынының өкілдері бәрінен бұрын [[2000 жылғы мәселе|Y2K]] дәуірін және әсіресе сол кезеңге негізделген [[Y2K (эстетика)|Y2K эстетикасы]]н қатты сағынады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/worklife/article/20231215-nostalgia-marketing-is-powerful-nowstalgia-might-be-even-more-compelling|title=Nostalgia marketing is powerful. 'Nowstalgia' might be even more compelling.|lang=en-GB|website=www.bbc.com|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106173210/https://www.bbc.com/worklife/article/20231215-nostalgia-marketing-is-powerful-nowstalgia-might-be-even-more-compelling|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cossa.ru/news/300419/|title=Эстетика поколения Z: самые популярные субкультуры на YouTube|lang=ru|website=Cossa.ru - информационный портал о маркетинге и коммуникациях в цифровой среде.|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200949/https://www.cossa.ru/news/300419/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2000 жылдардағы жедел өзгерістер [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|11 қыркүйектегі террорлық актілер]]ден, [[Ауғанстандағы соғыс (2001—2021)|терроризмге қарсы соғыс]]тан және [[iPod]] пен [[iPhone]] сияқты технологиялардың [[Технологиялық сингулярлық|қарқынды дамуы]]нан туындаған болатын.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/12/29/us/y2k-nostalgia-millennium-style-angst-cec/index.html|title=Y2K aesthetics are so hot right now – and so is the era’s existential dread|lang=en|first=A. J.|last=Willingham|website=CNN|date=2022-12-29|access-date=2024-11-02|archive-date=2024-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241227142741/https://www.cnn.com/2022/12/29/us/y2k-nostalgia-millennium-style-angst-cec/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Нөлдік жылдардың сәні, макияжы, шаш үлгілері мен аксессуарлары [[YouTube]], [[TikTok]] және басқа да платформаларда Z буыны үшін жаппай трендке айналды. Бұған [[Интернет-мем|ирониялық мем]]дерге деген құштарлық пен 2000-жылдардағы поп-мәдениетті аңсау да жатады.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cossa.ru/news/300419/|title=Эстетика поколения Z: самые популярные субкультуры на YouTube|lang=ru|website=Cossa.ru - информационный портал о маркетинге и коммуникациях в цифровой среде.|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200949/https://www.cossa.ru/news/300419/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

TikTok Z буыны арасында өте танымал, олар ойын-сауық әрі білім беру контентін бейне форматында тұтынуды жөн көреді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vc.ru/u/607046-nostra-reels-digital/219210-chto-populyarnost-tiktok-govorit-o-pokolenii-z|title=Что популярность TikTok говорит о поколении Z — Nostra Reels &amp; Digital на vc.ru|lang=en|first=Nostra Reels &amp;|last=Digital|website=vc.ru|date=2021-03-11|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200947/https://vc.ru/u/607046-nostra-reels-digital/219210-chto-populyarnost-tiktok-govorit-o-pokolenii-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бүкіл әлем бойынша Z буыны өкілдерінің 81%-ы қызықты немесе ойын-сауық контентін іздеу үшін TikTok-ты пайдаланады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://jobera.com/gen-z-statistics/|title=30+ Gen Z Statistics, Characteristics &amp; Trends [2024]|lang=en-US|first=Manisha|last=Saini|date=2024-06-05|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221441/https://jobera.com/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
Бүкіл әлем бойынша Z буыны, әдетте, дамыған елдерде де, дамушы елдерде де бастауыш біліммен қамтудың жоғары деңгейіне ие.&lt;ref name=&quot;автосілтеме1&quot;&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|авторы=Carol M. Worthman, Kathy Trang|тақырыбы=Dynamics of body time, social time and life history at adolescence|жылы=2018-02-01|басылымы=Nature|томы=554|беттері=451–457|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature25750|archive-date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20241223045144/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Дамушы елдердегі бастауыш мектептердегі оқушылар саны XX ғасырдың ортасынан бастап тұрақты түрде өсті. 1990 жылдар мен 2000 жылдарға қарай бастауыш біліммен қамту көрсеткіштері 100%-ға жақындады.&lt;ref name=&quot;автосілтеме12&quot;&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|авторы=Carol M. Worthman, Kathy Trang|тақырыбы=Dynamics of body time, social time and life history at adolescence|жылы=2018-02-01|басылымы=Nature|томы=554|беттері=451–457|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature25750|archive-date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20241223045144/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жаратылыстану ғылымдары саласында ең жақсы нәтижелерді [[Сингапур]], [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]], [[Жапония]], [[Ресей]] және [[Гонконг]] көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/20161129-french-students-rank-last-europe-eu-maths-science-timss-study|title=French students rank last in EU for maths, study finds|lang=en|website=France 24|date=2016-11-29|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108130227/https://www.france24.com/en/20161129-french-students-rank-last-europe-eu-maths-science-timss-study|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2024 жылға қарай дүние жүзіндегі көптеген оқу орындары оқушылардың сабаққа жақсырақ зейін қоюына көмектесу үшін сыныпта ұялы телефондарды пайдалануға тыйым салу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cbc.ca/news/canada/cellphone-bans-schools-world-1.7304816|title=There are cellphone bans in schools around the world. Do any of them work?|archive-date=2025-01-25|access-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125204402/https://www.cbc.ca/news/canada/cellphone-bans-schools-world-1.7304816|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Әлеуметтанушылар Z буыны үшін білім берудегі жаһандық үрдіс ретінде қысқа аудио және бейне хабарламалар, мақалалар мен бейнероликтер форматындағы жылдам әрі ықшамдалған курстар, сондай-ақ өзін-өзі тәрбиелеумен айналысу тиімдірек екенін атап өтеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://trends.rbc.ru/trends/education/5ef1ddbc9a794733b37dcfff|title=Что такое поколение Z и как оно видит свое образование|lang=ru|website=РБК Тренды|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240726193912/https://trends.rbc.ru/trends/education/5ef1ddbc9a794733b37dcfff|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[McKinsey &amp; Company|McKinsey]] әлеуметтанулық сауалнамасына сәйкес, дараландыруға негізделген онлайн оқыту олар үшін мектеп бағдарламасын меңгеруде таптырмас құралға айналып келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hightech.plus/2020/04/23/obrazovanie-pokoleniya-z-kak-uchit-detei-virosshih-s-gadzhetom-vmesto-pogremushki|title=Образование поколения Z: как учить детей, выросших с гаджетом вместо погремушки|lang=ru|website=Хайтек+|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202222350/https://hightech.plus/2020/04/23/obrazovanie-pokoleniya-z-kak-uchit-detei-virosshih-s-gadzhetom-vmesto-pogremushki|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Демографиясы ==
Z буыны қазіргі уақытта Жер бетіндегі ең көп адам саны бар буын болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nypost.com/2020/01/25/generation-z-is-bigger-than-millennials-and-theyre-out-to-change-the-world/|title=Generation Z is bigger than millennials — and they’re out to change the world|lang=en-US|first=Eric|last=Spitznagel|date=2020-01-25|access-date=2025-02-23|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203075848/https://nypost.com/2020/01/25/generation-z-is-bigger-than-millennials-and-theyre-out-to-change-the-world/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның [[Bloomberg]] жүргізген деректер талдауы көрсеткендей, 2019 жылы Z буынының өкілдері 7,7 миллиард Жер тұрғынының 2,47 миллиардын құрап, саны 2,43 миллиард болған миллениалдардан асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Gen Z Is Set to Outnumber Millennials Within a Year|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-08-20/gen-z-to-outnumber-millennials-within-a-year-demographic-trends|website=Bloomberg.com|access-date=2025-02-23|lang=en|archive-date=2021-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210907135420/https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-08-20/gen-z-to-outnumber-millennials-within-a-year-demographic-trends|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://europeansting.com/2018/08/27/generation-z-will-outnumber-millennials-by-2019/|title=The European Sting is Your democratic, independent and top quality political newspaper specialized in European Union News. Unique Features: iSting &amp; Harry StingThe European Sting - Critical News &amp; Insights on European Politics, Economy, Foreign Affairs, Business &amp; Technology - europeansting.comGeneration Z will outnumber Millennials by 2019|lang=en-US|website=The European Sting - Critical News &amp; Insights on European Politics, Economy, Foreign Affairs, Business &amp; Technology - europeansting.com|date=2018-08-27|access-date=2025-02-23|archive-date=2021-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210831234538/https://europeansting.com/2018/08/27/generation-z-will-outnumber-millennials-by-2019/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2024 жылға арналған бағалаулар бойынша, Z буынының жаһандық халқы шамамен 2 миллиард адамды құрайды,&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://media.market.us/gen-z-statistics/|title=Gen Z Statistics 2024 By Natives, Age, Population|lang=en-US|first=Samruddhi|last=Yardi|website=Market.us Media|date=2024-04-04|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221442/https://media.market.us/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; бұл планета халқының шамамен 27%-ы.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Көптеген елдерде олар жалпы тұрғындар санының 25%-ынан 30%-ына дейінгі аралықты құрайды.&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite web|url=https://media.market.us/gen-z-statistics/|title=Gen Z Statistics 2024 By Natives, Age, Population|lang=en-US|first=Samruddhi|last=Yardi|website=Market.us Media|date=2024-04-04|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221442/https://media.market.us/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Z буыны өкілдерінің 48%-ы нәсілдік және этникалық азшылықтарға жатады.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 2017 жылы [[Африка]]да тұратын 1,2 миллиард адамның 60%-ы 25 жастан кіші болған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mo.ibrahim.foundation/news/2017/africas-growing-youthful-population-reflections-continent-tipping-point|title=Africa’s growing youthful population: reflections on a continent at a tipping point {{!}} Mo Ibrahim Foundation|lang=en|website=mo.ibrahim.foundation|access-date=2025-05-05|archive-date=2025-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20250505034459/https://mo.ibrahim.foundation/news/2017/africas-growing-youthful-population-reflections-continent-tipping-point|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылы [[Ұлыбритания]]ның шамамен 66,8 миллион тұрғынының ішінде шамамен 12,6 миллион адам Z буынына жатады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.statista.com/statistics/528577/uk-population-by-generation/|title=Population of the United Kingdom from 1990 to 2023, by generation|archive-date=2021-09-01|access-date=2025-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210901005327/https://www.statista.com/statistics/528577/uk-population-by-generation/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Әлеуметтік желілердегі ықпалды адамдардың үштен бірінен астамы Z буынына жатады.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Саяси көзқарастары ==
Дамыған демократиялық елдерде жастардың институттарға, соның ішінде өз үкіметіне деген сенімі алдыңғы ұрпақтардың сенімімен салыстырғанда төмендеді. Сауалнама мәліметтері бойынша, бұл буынның өкілдері тұтастай алғанда көбіне солшыл саяси көзқарастарды ұстанады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|title=Generation Z Looks a Lot Like Millennials on Key Social and Political Issues|lang=en-US|first=Kim Parker, Nikki Graf and Ruth|last=Igielnik|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-06|archive-date=2022-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108011732/https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Саясатпен белсенді айналысатын Z буынының өкілдері өздерінің әлеуметтік-саяси көзқарастарымен сәйкес келмейтін компаниялардан тауар сатып алудан немесе оларда жұмыс істеуден бас тартады және [[Интернет белсенділігі|интернет]] [[Интернет белсенділігі|белсенділігі]]ді қолданады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/worklife/article/20220803-gen-z-how-young-people-are-changing-activism|title=Gen Z: How young people are changing activism|lang=en-GB|website=www.bbc.com|access-date=2025-01-10|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203075814/https://www.bbc.com/worklife/article/20220803-gen-z-how-young-people-are-changing-activism|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Сондықтан әлеуметтік желілерде белсенділікті сақтап тұру, дауыс беруі жастарға тәуелді саясаткерлер мен саяси партиялар үшін өте маңызды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/06/10/europe-young-voters-flocked-hard-right-elections/|title=How Europe's young voters flocked to the hard-Right|website=web.archive.org|date=2024-06-14|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240614051041/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/06/10/europe-young-voters-flocked-hard-right-elections/|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

2010 жылдардың аяғында Z буыны жиі [[ЛГБТ]] құқықтары, [[Елдер бойынша қару туралы заңдарға шолу|қаруды бақылау]], [[Гендерлік теңсіздік|гендерлік теңдік]] және [[Аборт|түсік жасату]]ға қол жеткізу сияқты әлеуметтік мәселелерді қолдайтын прогрессивті топ ретінде сипатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|title=Generation Z Looks a Lot Like Millennials on Key Social and Political Issues|lang=en-US|first=Kim Parker, Nikki Graf and Ruth|last=Igielnik|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-28|archive-date=2022-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108011732/https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Қазақстанда ===
[[Сурет:Youth volunteer for the 2026 Kazakh legislative election.jpg|нобай|267x267 нүкте|[[Алматы]] қаласындағы жас еріктілер [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы Құрылтай сайлауы]] қарсаңында ақпараттық материалдар таратуда.]]
Қазақстандағы Z буынын зерттеу нәтижелері қалыптасқан саяси институттарға деген күмәнмен қатар, саясатқа деген қызығушылықтың да артып келе жатқанын көрсетеді. Зерттеу барысында алынған мәліметтерге сәйкес (атап айтқанда, [[Алматы]] жастары арасында), жастардың саяси белсенділігі көбінесе таңдамалы сипатқа ие және дәстүрлі партиялар немесе мемлекеттік құрылымдар шеңберінен тыс жүзеге асырылады.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{мақала|авторы=Zhengisbek Tolen, Aigerim Alisherova, Arman Khalbekov, Essenzhol Aliyarov, Marhabbat Nurov|тақырыбы=Generation Z and political culture amid reforms in Kazakhstan: a case study of Almaty|сілтемесі=https://doi.org/10.3389/fpos.2026.1714305|басылымы=Frontiers in Political Science|жылы=2026|айы=04|күні=17|томы=8|doi=10.3389/fpos.2026.1714305|lang=en}}&lt;/ref&gt; Әлеуметтік желілер мен басқа да цифрлық платформалар саяси пікірталастар мен азаматтық қатысудың маңызды алаңына айналды.&lt;ref&gt;{{мақала|авторы=Кеңесов Ә. Б.|тақырыбы=&quot;Z&quot; БУЫНЫ: ӘЛЕУМЕТТІК ЖЕЛІЛЕРДІҢ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЖАСТАРДЫҢ БҰҚАРАЛЫҚ САНАСЫНА АҚПАРАТТЫҚ-ИДЕОЛОГИЯЛЫҚ ӘСЕРІН ТАЛДАУ АРҚЫЛЫ САЯСИ ҚАТЫСУ ДИНАМИКАСЫ|сілтемесі=https://qra-centre.kz/kz/meropriyatie/z-buyny-leumettik-zhelilerdi-azastanday-zhastardy-baraly-sanasyna-paratty-ideologiyaly-serin-taldau-aryly-sayasi-atysu-dinamikasy|басылымы=Questioning Regional Affairs Centre|жылы=2026|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

Жас қазақстандықтардың саяси көзқарастары біртекті емес. Сауалнамалар жастар арасында үкімет пен Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевты]] айтарлықтай қолдаумен қатар,&lt;ref&gt;{{Cite web|title=29 жасқа дейінгі жастардың 90%-ті Президентке сенім білдіреді - әлеуметтанулық зерттеу|url=https://egemen.kz/news/article394280-29-dgasqa-deyingi-dgastardynh-90-ti-prezidentke-senim-bildiredi-aleumettanulyq-z|author=Қырмызы Жұмағалиқызы|website=[[Егемен Қазақстан]]|date=2025-09-02|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Азаматтардың басым көпшілігі Президентке сенім білдіреді|url=https://egemen.kz/news/azamattardyn-basym-kopshiligi-prezidentke-senim-bildiredi|author=Динара Жақсыбайқызы|website=[[Егемен Қазақстан]]|date=2026-08-10|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt; саяси институттардың тиімділігі мен жауаптылығына күмәнмен қарау бар екенін көрсетеді.&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt; Саяси көңіл-күйге экономикалық факторлар да әсер етеді. [[Инфляция]] мен бағаның өсуіне байланысты наразылықтарға қатысуға дайын жастардың үлесі 2021 жылғы 20,7%-дан 2025 жылы 28,2%-ға долы өсті. Бұл ретте зерттеушілер экономикалық наразылықты сыбайлас жемқорлық, теңсіздік және биліктің қоғамның сұраныстарына жеткіліксіз реакциясы туралы кеңірек алаңдаушылықпен байланыстырады.&lt;ref&gt;{{мақала|авторы=Alua Zholdybalina, Chu Young-min, Saltanat Yermakhanova, Sagynysh Akhantayeva|тақырыбы=Determinants of Youth Protest Potential in Kazakhstan, 2021-2025: Evidence from Survey Data|сілтемесі=https://jsser.org|басылымы=Journal of Social Studies Education Research|жылы=2026|томы=17|нөмірі=1|беттері=332-357|lang=en}}&lt;/ref&gt;

Онлайн-платформалар жас қазақстандықтардың саяси күн тәртібімен өзара іс-қимыл жасау тәсілдерін де өзгертті. Олар ақпарат алмасуға, қоғамдық мәселелерді талқылауға және дәстүрлі саяси институттардан тыс жерде азаматтық ұстанымды білдіруге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, зерттеушілер интернеттегі өзін-өзі көрсетуге шектеулер мен мемлекеттік институттарға деген сенімсіздік мұндай цифрлық белсенділіктің тұрақты саяси қатысуға айналуына кедергі келтіретінін атап өтеді.&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;

=== Әлемде ===
Z буыны әлемдік саясатта елеулі рөл атқарады. Соңғы жылдары оның барған сайын көп өкілдері саясатқа қызығушылық танытып, қоғамның әртүрлі институттарының қызметінде маңызды рөл атқара бастады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://emag.iis.ru/arc/infosoc/emag.nsf/BPA/ada9ce4f48bc636e44257f7d0041bd2a|title=Чижов Д. В.: Анализ механизмов влияния на полическое поведение поколения &quot;Z&quot;|website=emag.iis.ru|access-date=2025-01-28|archive-date=2023-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230724104934/http://emag.iis.ru/arc/infosoc/emag.nsf/BPA/ada9ce4f48bc636e44257f7d0041bd2a|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бұл буынның саяси көзқарастары жынысына байланысты өзгереді. Осы буынның америкалық әйелдері солшыл идеяларға бейім келеді, репродуктивті құқықтарды, [[Климаттың өзгеруі|климаттың өзгеру]] салдарын жұмсартуды және [[феминизм]]ді қолдайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/gen-z-gender-gap-young-men-women-dont-agree-politics-2024-1|title=Gen Z's gender divide is huge — and unexpected|lang=en-US|first=Daniel|last=Cox|website=Business Insider|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250128081609/https://www.businessinsider.com/gen-z-gender-gap-young-men-women-dont-agree-politics-2024-1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ер адамдар, керісінше, [[Консерватизм|консервативті]] идеологияға көбірек иек артады, бұл әсіресе трансгендерлердің құқықтары, саяси дұрыстық, [[экономикалық саясат]], [[Бас тарту мәдениеті|жоққа шығару мәдениеті]] және дәстүрлі гендерлік рөлдер туралы сұрақтарға жауап беру кезінде байқалады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://time.com/6963752/great-global-gender-divide/|title=The Global Gender Divide We Really Should Be Talking About|lang=en|first=Richard V.|last=Reeves|website=TIME|date=2024-04-06|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20250131161258/https://time.com/6963752/great-global-gender-divide/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Діни көзқарастары ==
Соңғы 10 жылда әлемнің әртүрлі елдерінде жүргізілген көптеген сауалнамалар жастардың дінге деген қызығушылығының біртіндеп төмендеуін айғақтайды. Пью зерттеу орталығы 2018 жылы 40 жастан кіші адамдар орташа есеппен өздерін діндар деп әлдеқайда сирек санайды және [[Рәсім|діни рәсімдер]]ді сирегірек орындайды деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/religion/2018/06/13/young-adults-around-the-world-are-less-religious-by-several-measures/|title=2. Young adults around the world are less religious by several measures|lang=en-US|first=Travis|last=Mitchell|website=Pew Research Center|date=2018-06-13|access-date=2025-03-06|archive-date=2025-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20251225031817/https://www.pewresearch.org/religion/2018/06/13/young-adults-around-the-world-are-less-religious-by-several-measures/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Қазақстанда ===
Қазақстандағы Z буыны өкілдерінің арасында діни өзін-өзі сәйкестендіру кең таралған. Сауалнама нәтижелері бойынша жастардың шамамен 85–90%-ы өздерін қандай да бір дінге жатқызады. Мәселен, Фридрих Эберт атындағы қордың 2020 жылы 1000 жас арасында жүргізген әлеуметтік зерттеуі барысында респонденттердің 63,9%-ы өздерін [[мұсылман]], 23,6%-ы [[православиелік христиан]] деп атаса, 10,2%-ы ешқандай дінді ұстанбайтынын көрсеткен. Бұл ретте, сауалнамаға қатысқандардың 55,1%-ы өздерін сенушілер қатарына жатқызғанымен, діни өмірге араласпайтынын атап өткен; тек 14,8%-ы ғана діни рәсімдерді үнемі орындайды. Зерттеу сонымен қатар этникалық тиесілілік пен тұрғылықты жерге байланысты айырмашылықтарды да анықтады: [[қазақтар]] мен ауыл жастары арасындағы діндарлық деңгейі [[орыстар]] мен қала жастарына қарағанда жоғары болып шықты.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Глазами социологов: религия не играет центральной роли в жизни молодых казахстанцев|url=https://web.archive.org/web/20220701000000*/qmonitor.kz/society/3092|author=Светлана Борисова|website=QMonitor|date=2021-11-30|lang=ru|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Жас «діншілдердің» мемлекеттің дамуына ықпалы қандай?|url=https://halyqline.kz/masele/zhas-dinshilderding-memleketting-damwyna-yqpaly-qandaj/|author=Айнұр Үмбетова|website=Halyqline.kz|date=2025-07-03|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;

Зерттеулер көрсеткендей, жастар арасындағы дінге деген көзқарас әртүрлі: діни дәстүрлерді қатаң ұстанудан бастап, неғұрлым жеке сенімдер мен тәжірибелерді қалыптастыруға дейін өзгереді.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://24.kz/ru/news/social/730575-kazakhstanskaya-molodezh-stremitsya-k-dukhovnosti|title=Казахстанская молодежь стремится к духовности|date=2025-09-18|website=[[24KZ]]|lang=ru|publisher=[[Хабар (агенттік)|Хабар]]}}&lt;/ref&gt; [[TikTok]], [[YouTube]] және [[Telegram]] сияқты [[әлеуметтік желілер]] мен платформалар да діни ілімдерді тарату мен осы тақырып төңірегінде пікірталастар жүргізудің өзіндік алаңына айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Молодежь и религия в цифровую эпоху. Реалии Казахстана|url=https://newtimes.kz/obshchestvo/209668-molodezh-i-religiia-v-tsifrovuiu-epokhu-realii-kazakhstana|author=Далиль Гайфуллин|website=NewTimes.kz|date=2025-08-29|lang=ru|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;

Дін жастардың өмірінде басқа да басымдықтармен қатар орын алады. Мәселен, сауалнамалардың біріне сәйкес, респонденттердің 96,2%-ы бірінші орынға отбасын, 79%-ы білімді, ал 66,7%-ы жеке бостандықты қояды; сонымен бірге, сұралғандардың 46,7%-ы дінді өз өмірінің маңызды бөлігі деп есептейді.&lt;ref name=&quot;Niyazgulova2026&quot;&gt;{{мақала|авторы=Ниязгулова А., Муханбет А., Абдулина Н., Танабаева А.|тақырыбы=Values transformation of Kazakhstani Youth in the Digital Age|басылым=Procedia Computer Science|орны=Амстердам|баспасы=Elsevier / ScienceDirect|жыл=2026|томы=280|беттері=1066–1067|тілі=en|сілтемесі=https://pdf.sciencedirectassets.com/280203/1-s2.0-S1877050926X20063/1-s2.0-S1877050926011506/main.pdf?X-Amz-Security-Token=IQoJb3JpZ2luX2VjEG4aCXVzLWVhc3QtMSJHMEUCIQDuX59UtRGFVjQ%2BAtNvNEhntAkgb3A9A%2FPK6TOxLwIP0wIgRF%2FFWZtdDqXk5vqy3PtL8SwIk6z%2BunVZOn6HIYrwqFkqsgUINhAFGgwwNTkwMDM1NDY4NjUiDDnuA23Q3nD5rCS%2B0iqPBY433%2FK9oxAEWm19FTF5%2FLSgG5D2DGN5EWu0cawYv9S%2Bz5RZRww%2BySunAsLrF2gRNXiIdX0JsIyTc3CJIm%2FD%2BCgabuUSiqmzM7ZR4fMkj%2Fi9Hf60V%2FE45gz2DdPxj5uHJUfQF85yxkW%2BwOkAs7etnfn%2BA4%2BDaPFSrM4JP25hS6%2BvQmk200a5pIclhyEvWPbhmSL4zvQNLtSHv4kPXursPVhNGmHc8FOJPcj2wiS%2BanJIvbCuvpLIgyDT2w%2FKGvQhBlGRNjqZ60Wu8ZyQOxZGd3T3kt9RzqGmzLSRN%2B8RFRvHKQKka91oct73TREbKCQd8K0JUYp2PUw2ntzOA4QLwDmtXQUqc7QdtUnMliVomh%2F9cPHhYA5FeoWQ7LiaCZzuCo1YJoSFAd7%2Bch0bicvMqExmCCOj2RFJcNqxsG3g6i0rBFqRmMGizEFFoX9RwBX9cKApkLRVZV%2F%2BU%2BxIFVp3Jora59tnsvfP8qlUmq5m54OBkj1pb5iX90MFD7tCIW88NhuPlsiU9jlb7%2Bwv7UDyMYZ3aSGP7vcRKtEDhR%2Fl%2BV9TnpQEEQZ37mRrFKa5ajWyPBXHQ78bG9gkLtqo8QYR2UNTMwJfPOZHLlZteprjT3UPoobPnuWuj5j1lxDgwRcJIwy3hJq%2BO54DcUdenrbzXmdD3Li%2BBrX9ISWmM9yaGaSr7gCAP37%2Fen%2Fm2dBRTVLF20zI75UqJslyM3TnYCDMf6093Hc66JoaIFTooeABb0k0TypEED%2BfT70wppO7cKiM50MuHW%2BM5qq92XOkFsbg0k74Jv2or5SGTCdeZlOT6B%2BjyQkL9dcjN5sZTz1Mqt60GX5TfbEWVcQdA1qjv7pCOaQi4BUqKGjiMIKB2F5cU5Ywgo%2Fa1gY6sQEAo%2BgwU7DFKzsL1Wsx7Os5QzjImmQeQ3s%2BWo6hzbzTOqXbIrjuQZ0sYWvATYkh6EzPdjmXUTAG36v3VEXnImeYeW6CO9h4wIGCBNZQYAm6HrxEhGTftwObXIDZ8lAFJ1bCE20mtTZOkXnz53khcm%2FDxct%2B1sPZPnkCV3eFKDxPnqV5PHYJPGz7QrhQbPnvIZHtRkLRXkbYUToj%2Fkm2wQ3pw2gco%2FoRtL2wEAsHjKFP8hg%3D&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Date=20261019T213830Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=299&amp;X-Amz-Credential=ASIAQ3PHCVTYV3FTPE7B%2F20261019%2Fus-east-1%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Signature=8719ddbec3396129209b1758f7fb18924534dee236fc234897d993c52fcebbf0&amp;hash=610fa48924ba26935057355694c726dddd0a0951bf6aa748356797a5341f689d&amp;host=68042c943591013ac2b2430a89b270f6af2c76d8dfd086a07176afe7c76c2c61&amp;pii=S1877050926011506&amp;tid=spdf-4e5b1a49-98ce-4538-bb6a-94c2aaabbee1&amp;sid=8cfccf39628a00466b09ef52ee36baaf7a9fgxrqa&amp;type=client&amp;tsoh=d3d3LnNjaWVuY2VkaXJlY3QuY29t&amp;rh=d3d3LnNjaWVuY2VkaXJlY3QuY29t&amp;ua=13150e570651030b5704&amp;rr=a4d2ee1c5b80bbd1&amp;cc=us}}&lt;/ref&gt; [[Павлодар]]дағы жасөспірімдер арасында жүргізілген зерттеу де әртүрлі діни тәжірибелерге жалпы толерантты көзқарастың бар екенін, сондай-ақ респонденттерде [[азаматтық сәйкестік]]тің діни немесе этникалық сәйкестікке қарағанда күштірек көрініс табатынын анықтады.&lt;ref name=&quot;Kabidenova2016&quot;&gt;{{мақала|авторы=Кабиденова Ж. Д., Рысбекова С. С., Рысбекова Г. Е., Дуйсенбаева А.|тақырыбы=Contours of Attitude of Adolescents towards Religion and Religious Identification in Kazakhstan|басылым=Global Media Journal|жыл=2016|томы=Special|нөмірі=S2:9|issn=1550-7521|тілі=en|сілтемесі=https://www.researchgate.net/profile/Zhuldyz-Kabidenova/publication/303575731_Contours_of_attitude_of_adolescents_towards_religion_and_religious_identification_in_Kazakhstan/links/5f995529458515b7cfa41c04/Contours-of-attitude-of-adolescents-towards-religion-and-religious-identification-in-Kazakhstan.pdf}}&lt;/ref&gt;

=== Әлемде ===
Батыста Z буыны тарихтағы ең аз діни буын болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://psmag.com/ideas/gen-z-is-the-least-religious-generation-heres-why-that-could-be-a-good-thing/|title=Gen Z Is the Least Religious Generation. Here's Why That Could Be a Good Thing.|lang=en-US|first=Christel J.|last=Manning|website=Pacific Standard|date=2019-05-06|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20250131081839/https://psmag.com/ideas/gen-z-is-the-least-religious-generation-heres-why-that-could-be-a-good-thing/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.deseret.com/2022/4/23/23013578/perspective-young-adults-are-losing-their-religion-are-their-parents-to-blame-gen-z-generation-x/|title=Perspective: Young adults are losing their religion. Are their parents to blame?|lang=en|website=Deseret News|date=2022-04-24|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20250108204325/https://www.deseret.com/2022/4/23/23013578/perspective-young-adults-are-losing-their-religion-are-their-parents-to-blame-gen-z-generation-x/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://doi.org/10.2139/ssrn.3498175|авторы=Anca Oltean|тақырыбы=Security Issues in Contemporary European Integration Process, Book review of Europolity, Continuity and Change in European Governance, vol.8, no.2 (New Series), Centre for European Studies, 2014, ISSN print 2344-2247, ISSN online 2344-2255, ISSN-L2344-2247|жылы=2014|басылымы=SSRN Electronic Journal|issn=1556-5068|doi=10.2139/ssrn.3498175}}&lt;/ref&gt; Алдыңғы ұрпақтар өкілдерімен салыстырғанда Z буынының көбірек өкілдері өздерін сенбейтіндер қатарына жатқызады және діни тиесіліліктен бас тартады, дегенмен олардың көбісі өздерін әлі де рухани адамдар деп атайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.religjournal.com/articles/article_view.php?id=159|title=Interdisciplinary Journal of Research on Religion {{!}} Articles|website=www.religjournal.com|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250206235324/https://www.religjournal.com/articles/article_view.php?id=159|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та Z буыны өкілдерінің арасында атеистер алдыңғы буындармен салыстырғанда екі есе көп.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.barna.com/research/atheism-doubles-among-generation-z/|title=Atheism Doubles Among Generation Z|lang=en-US|website=Barna Group|access-date=2025-02-20|archive-date=2019-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20191023100615/https://www.barna.com/research/atheism-doubles-among-generation-z/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2016 жылғы британдық әлеуметтік сауалнама 18 бен 24 жас аралығындағы адамдардың 71%-ы ешқандай дінді ұстанбайтынын көрсетті, бұл бір жыл бұрынғы 62%-бен салыстырғанда жоғары. 2018 жылы жүргізілген {{Iw|ComRes||en|Savanta}} сауалнамасы 18 бен 24 жас аралығындағы әрбір екі адамның біреуінен сәл астамы христиандармен және христиандықпен араласудың оң тәжірибесі болғанын хабарлағанын көрсетті. Дәл осы жас тобы өкілдерінің үштен екісі ешқашан шіркеуге бармаған; қалған үштен бірінің ішінде 20%-ы жылына бірнеше рет, ал 2%-ы аптасына бірнеше рет барады.

Христиандар қоғамға жаман әсер етеді деген тұжырыммен 18 бен 24 жас аралығындағы респонденттердің 12%-ы келіскен, ал жартысынан сәл астамы келіспеген. Салыстыру үшін, 25 пен 34 жас аралығындағы респонденттердің 14%-ы бұл тұжырыммен келіскен. Жалпы алғанда, британдықтардың 51%-ы бұл мәлімдемемен келіспесе, 10%-ы келіскен.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Post-millennial generation ‘more tolerant’ of Christianity|first=Harriet|last=Sherwood|url=https://www.theguardian.com/world/2018/jul/12/post-millennial-generation-uk-more-tolerant-of-christianity|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2018-07-12|access-date=2025-02-20|lang=en-GB|archive-date=2019-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917180119/https://www.theguardian.com/world/2018/jul/12/post-millennial-generation-uk-more-tolerant-of-christianity|url-status=live}}&lt;/ref&gt; {{Iw|Британдық ұлттық статистика басқармасы|Британдық ұлттық статистика басқармасының|en|Office for National Statistics}} мәліметтері бойынша, [[Англия]] мен [[Уэльс]]тегі 40 жасқа дейінгі адамдар өздерін христиан емес, көбіне [[Діни емес|діннен тыс]] деп есептейді.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Census data suggests UK faces ‘non-religious future’, say campaigners|first=Robert|last=Booth|url=https://www.theguardian.com/uk-news/2023/jan/30/census-data-england-wales-uk-non-religious-future-campaigners|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2023-01-30|access-date=2025-02-20|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Әдебиет ==
* {{кітап|авторы=Howe N., Srauss W.|тақырыбы=The history of American future 1584 to 2069|lang=en|баспасы=Harper Perrenial|жылы=1997}}
* {{кітап|авторы=Howe N.|тақырыбы=The winter of history: An Interview with Neil Howe on «The fourth turning»|lang=en|баспасы=Lifecourse Associates|жылы=2009}}
* {{кітап|авторы=Шамис Е., Никонов Е.|тақырыбы=Теория поколений: Необыкновенный Икс|lang=ru|орны=М.|баспасы=Синергия|жылы=2016|isbn=978-5-4257-0254-8}}
* {{кітап|авторы=Mark McCrindle|тақырыбы=The ABC of XYZ: understanding the global generations|lang=en|орны=Sydney|баспасы=UNSW Press|жылы=2009|барлық беті=237|isbn=1-74223-035-0}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://bugin.kz/19230-z-buyny-damu-dgoly-kozqarasy-qundylyqtary-qanday «Z» буыны: Даму жолы, көзқарасы, құндылықтары қандай?] // Bugin.kz, 28 наурыз 2021
* [https://kipd.kz/article/urpaqtar-teoriyasy-z-buynnynh-zeyini Ұрпақтар теориясы: Z буынның зейіні] // Қазақстандық қоғамдық даму институты

[[Санат:Антропология]]
[[Санат:2000 жылдар]]
[[Санат:2010 жылдар]]
[[Санат:Мәдени буындар]]
[[Санат:1990 жылдар]]</text>
      <sha1>nkl03yq3emfwtx5wdnjudiz7w5st6zi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Abo thauvin</title>
    <ns>3</ns>
    <id>788802</id>
    <revision>
      <id>3683772</id>
      <timestamp>2026-10-19T19:44:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3683772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="307" sha1="2kg2etzianbry6z5gxzxdk4zdp9ozx7" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Abo thauvin}}

-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;Fани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 00:44, 2026 ж. қазанның 20 (+05)</text>
      <sha1>2kg2etzianbry6z5gxzxdk4zdp9ozx7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Anell.ya</title>
    <ns>3</ns>
    <id>788803</id>
    <revision>
      <id>3683779</id>
      <timestamp>2026-10-19T19:49:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3683779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="338" sha1="4nvhgrb5dg932hhbcxswi7qaxl248t9" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Anell.ya}}

-- [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:49, 2026 ж. қазанның 20 (+05)</text>
      <sha1>4nvhgrb5dg932hhbcxswi7qaxl248t9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Нурерке</title>
    <ns>3</ns>
    <id>788804</id>
    <revision>
      <id>3683780</id>
      <timestamp>2026-10-19T19:49:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3683780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="201" sha1="33hchmhqg4mcqhi7gxafnw47igant8u" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Нурерке}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 00:49, 2026 ж. қазанның 20 (+05)</text>
      <sha1>33hchmhqg4mcqhi7gxafnw47igant8u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Анар Абенова</title>
    <ns>3</ns>
    <id>788806</id>
    <revision>
      <id>3683833</id>
      <timestamp>2026-10-20T04:28:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3683833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="211" sha1="1r853wix4r6ehwg04ll9vop08xskdiv" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Анар Абенова}}

-- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 09:28, 2026 ж. қазанның 20 (+05)</text>
      <sha1>1r853wix4r6ehwg04ll9vop08xskdiv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Тахми</title>
    <ns>3</ns>
    <id>788807</id>
    <revision>
      <id>3683834</id>
      <timestamp>2026-10-20T04:29:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3683834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="225" sha1="qst0fmjlodu3kznsz0uszgbw25kqlf1" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Тахми}}

-- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 09:29, 2026 ж. қазанның 20 (+05)</text>
      <sha1>qst0fmjlodu3kznsz0uszgbw25kqlf1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зумерлер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788808</id>
    <redirect title="Z буыны" />
    <revision>
      <id>3683849</id>
      <timestamp>2026-10-20T05:15:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Z буыны]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3683849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="m0ytyernq33e5xjmggl4d62c30lbgd3" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Z буыны]]</text>
      <sha1>m0ytyernq33e5xjmggl4d62c30lbgd3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нью-Йорк провинциясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788809</id>
    <revision>
      <id>3683855</id>
      <timestamp>2026-10-20T05:28:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тарихи мемлекеттер  |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы  |өз атауы                 = Province of New York  |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англияның]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияның]] отары (1707–1783)  |әнұраны                  =   |байрақ                   = Colonial-Red-En...</comment>
      <origin>3683855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7823" sha1="iu397qr2hch7oq7rg6db63dqq9ce8o6" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англияның]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияның]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.</text>
      <sha1>iu397qr2hch7oq7rg6db63dqq9ce8o6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683856</id>
      <parentid>3683855</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:29:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3683856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7880" sha1="1x3ugdxg6z6ltpje1ak267zw956n6n7" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англияның]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияның]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>1x3ugdxg6z6ltpje1ak267zw956n6n7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683857</id>
      <parentid>3683856</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:29:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3683857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7868" sha1="2fqa8b0lzzit597u4isn5s12d59900g" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>2fqa8b0lzzit597u4isn5s12d59900g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683858</id>
      <parentid>3683857</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:29:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3683858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7873" sha1="fdf887vz677vvz7xh9cer4akfru7ghy" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>fdf887vz677vvz7xh9cer4akfru7ghy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683859</id>
      <parentid>3683858</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:30:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3683859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9337" sha1="d83vezffx410xsg5wc73u6gzgyqyzkb" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>d83vezffx410xsg5wc73u6gzgyqyzkb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683860</id>
      <parentid>3683859</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:32:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3683860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10443" sha1="5tnqetf431sdaok8o0a0inh0b4x6oeb" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>5tnqetf431sdaok8o0a0inh0b4x6oeb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683862</id>
      <parentid>3683860</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:34:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3683862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11001" sha1="6nnisaty3w0kou1j22twsq5za3lors5" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Географиясы ==
Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>6nnisaty3w0kou1j22twsq5za3lors5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683863</id>
      <parentid>3683862</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:34:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3683863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11021" sha1="h0so3i68rdb6szcxw22p41bbv6yszay" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Географиясы ==
Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады.

== Тарихы ==

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>h0so3i68rdb6szcxw22p41bbv6yszay</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683864</id>
      <parentid>3683863</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:37:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3683864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11974" sha1="3i229ompi0gkfmqolhkr5dx5xe8782h" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Географиясы ==
Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады.

== Тарихы ==
=== Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) ===
1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаты|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>3i229ompi0gkfmqolhkr5dx5xe8782h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683865</id>
      <parentid>3683864</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:37:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3683865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11999" sha1="t5qq2idcwinmtx9tf7nuq7uv1onsjg2" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Географиясы ==
Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады.

== Тарихы ==
=== Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) ===
1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>t5qq2idcwinmtx9tf7nuq7uv1onsjg2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683867</id>
      <parentid>3683865</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:42:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3683867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13137" sha1="9i24d6x7v0r7343drsujduzwp2deg3k" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Географиясы ==
Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады.

== Тарихы ==
=== Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) ===
1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды.

=== Корольдік провинция (1686–1775) ===
1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания корольдігі|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&amp;pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus &amp; Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert A Emery, &quot;Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials&quot; in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi &amp; Marguerite Most (Routledge, 2013).&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>9i24d6x7v0r7343drsujduzwp2deg3k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683869</id>
      <parentid>3683867</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:42:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3683869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13135" sha1="rc8tk6gdey7ljqrdbw8xozej6roq35a" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Географиясы ==
Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады.

== Тарихы ==
=== Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) ===
1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды.

=== Корольдік провинция (1686–1775) ===
1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&amp;pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus &amp; Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert A Emery, &quot;Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials&quot; in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi &amp; Marguerite Most (Routledge, 2013).&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>rc8tk6gdey7ljqrdbw8xozej6roq35a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683870</id>
      <parentid>3683869</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:45:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Корольдік провинция (1686–1775) */</comment>
      <origin>3683870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14513" sha1="eprl6hs2sjoz2i7gnq65fj6pyf6n9jp" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Географиясы ==
Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады.

== Тарихы ==
=== Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) ===
1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды.

=== Корольдік провинция (1686–1775) ===
1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&amp;pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus &amp; Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert A Emery, &quot;Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials&quot; in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi &amp; Marguerite Most (Routledge, 2013).&lt;/ref&gt;

1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>eprl6hs2sjoz2i7gnq65fj6pyf6n9jp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683872</id>
      <parentid>3683870</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:47:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3683872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14790" sha1="orbd8e3j27ptupblp18j69f9zr4zx94" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Географиясы ==
Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады.

== Тарихы ==
=== Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) ===
1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды.

=== Корольдік провинция (1686–1775) ===
1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&amp;pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus &amp; Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert A Emery, &quot;Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials&quot; in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi &amp; Marguerite Most (Routledge, 2013).&lt;/ref&gt;

1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді.

1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>orbd8e3j27ptupblp18j69f9zr4zx94</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683875</id>
      <parentid>3683872</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:48:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Корольдік провинция (1686–1775) */</comment>
      <origin>3683875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15232" sha1="8y1ob4s8vjqq9dm6v5r16stzne3n65j" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Географиясы ==
Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады.

== Тарихы ==
=== Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) ===
1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды.

=== Корольдік провинция (1686–1775) ===
1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&amp;pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus &amp; Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert A Emery, &quot;Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials&quot; in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi &amp; Marguerite Most (Routledge, 2013).&lt;/ref&gt;

1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді.

1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды.

Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.&lt;ref&gt;[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>8y1ob4s8vjqq9dm6v5r16stzne3n65j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683879</id>
      <parentid>3683875</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:51:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Корольдік провинция (1686–1775) */</comment>
      <origin>3683879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15723" sha1="7xp07p8qhnmdjjby2r0fcti9cyxws72" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Географиясы ==
Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады.

== Тарихы ==
=== Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) ===
1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды.

=== Корольдік провинция (1686–1775) ===
1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&amp;pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus &amp; Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert A Emery, &quot;Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials&quot; in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi &amp; Marguerite Most (Routledge, 2013).&lt;/ref&gt;

1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді.

1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды.

Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.&lt;ref&gt;[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37&lt;/ref&gt;

1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>7xp07p8qhnmdjjby2r0fcti9cyxws72</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683885</id>
      <parentid>3683879</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:53:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Корольдік провинция (1686–1775) */</comment>
      <origin>3683885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17872" sha1="k4bwhxxl1gt54ufk92nw618xnkrpawn" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Географиясы ==
Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады.

== Тарихы ==
=== Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) ===
1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды.

=== Корольдік провинция (1686–1775) ===
1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&amp;pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus &amp; Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert A Emery, &quot;Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials&quot; in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi &amp; Marguerite Most (Routledge, 2013).&lt;/ref&gt;

1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді.

1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды.

Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.&lt;ref&gt;[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37&lt;/ref&gt;

1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты.

==== Нидерландтар ====
[[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&amp;pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}&lt;/ref&gt;]]
[[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>k4bwhxxl1gt54ufk92nw618xnkrpawn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683887</id>
      <parentid>3683885</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:56:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Нидерландтар */</comment>
      <origin>3683887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20823" sha1="taw1tphs37qdmrobmddd0x2zneq4vmj" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Географиясы ==
Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады.

== Тарихы ==
=== Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) ===
1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды.

=== Корольдік провинция (1686–1775) ===
1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&amp;pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus &amp; Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert A Emery, &quot;Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials&quot; in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi &amp; Marguerite Most (Routledge, 2013).&lt;/ref&gt;

1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді.

1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды.

Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.&lt;ref&gt;[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37&lt;/ref&gt;

1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты.

==== Нидерландтар ====
[[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&amp;pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}&lt;/ref&gt;]]
[[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды.

Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.&lt;ref&gt;Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A. G.  Roeber &quot;Dutch colonists cope with English control&quot; in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>taw1tphs37qdmrobmddd0x2zneq4vmj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683890</id>
      <parentid>3683887</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:00:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Нидерландтар */</comment>
      <origin>3683890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23107" sha1="2v9hy5z2js0pdp86r7osiu2sb01flbd" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Географиясы ==
Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады.

== Тарихы ==
=== Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) ===
1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды.

=== Корольдік провинция (1686–1775) ===
1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&amp;pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus &amp; Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert A Emery, &quot;Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials&quot; in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi &amp; Marguerite Most (Routledge, 2013).&lt;/ref&gt;

1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді.

1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды.

Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.&lt;ref&gt;[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37&lt;/ref&gt;

1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты.

==== Нидерландтар ====
[[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&amp;pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}&lt;/ref&gt;]]
[[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды.

Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.&lt;ref&gt;Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A. G.  Roeber &quot;Dutch colonists cope with English control&quot; in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).&lt;/ref&gt;

==== Немістер ====
1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.&lt;ref&gt;Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>2v9hy5z2js0pdp86r7osiu2sb01flbd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683893</id>
      <parentid>3683890</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:03:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Немістер */</comment>
      <origin>3683893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23831" sha1="q7xzmg5ctvdrxh7uusarlsqa03bcx7j" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Географиясы ==
Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады.

== Тарихы ==
=== Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) ===
1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды.

=== Корольдік провинция (1686–1775) ===
1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&amp;pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus &amp; Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert A Emery, &quot;Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials&quot; in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi &amp; Marguerite Most (Routledge, 2013).&lt;/ref&gt;

1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді.

1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды.

Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.&lt;ref&gt;[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37&lt;/ref&gt;

1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты.

==== Нидерландтар ====
[[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&amp;pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}&lt;/ref&gt;]]
[[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды.

Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.&lt;ref&gt;Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A. G.  Roeber &quot;Dutch colonists cope with English control&quot; in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).&lt;/ref&gt;

==== Немістер ====
1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.&lt;ref&gt;Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)&lt;/ref&gt;

==== Қара нәсілді құлдар ====
Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>q7xzmg5ctvdrxh7uusarlsqa03bcx7j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683897</id>
      <parentid>3683893</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:05:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қара нәсілді құлдар */</comment>
      <origin>3683897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25286" sha1="o2jn5dhbpaor9da78fozgdi4usdmvqm" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Географиясы ==
Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады.

== Тарихы ==
=== Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) ===
1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды.

=== Корольдік провинция (1686–1775) ===
1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&amp;pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus &amp; Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert A Emery, &quot;Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials&quot; in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi &amp; Marguerite Most (Routledge, 2013).&lt;/ref&gt;

1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді.

1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды.

Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.&lt;ref&gt;[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37&lt;/ref&gt;

1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты.

==== Нидерландтар ====
[[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&amp;pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}&lt;/ref&gt;]]
[[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды.

Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.&lt;ref&gt;Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A. G.  Roeber &quot;Dutch colonists cope with English control&quot; in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).&lt;/ref&gt;

==== Немістер ====
1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.&lt;ref&gt;Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)&lt;/ref&gt;

==== Қара нәсілді құлдар ====
Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды.

Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.&lt;ref&gt;Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}&lt;/ref&gt; Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды.

Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.&lt;ref&gt;Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>o2jn5dhbpaor9da78fozgdi4usdmvqm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683899</id>
      <parentid>3683897</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:08:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қара нәсілді құлдар */</comment>
      <origin>3683899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27242" sha1="1bx8v33y124kx0kh5pi8o4jqc4s318i" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Географиясы ==
Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады.

== Тарихы ==
=== Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) ===
1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды.

=== Корольдік провинция (1686–1775) ===
1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&amp;pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus &amp; Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert A Emery, &quot;Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials&quot; in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi &amp; Marguerite Most (Routledge, 2013).&lt;/ref&gt;

1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді.

1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды.

Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.&lt;ref&gt;[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37&lt;/ref&gt;

1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты.

==== Нидерландтар ====
[[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&amp;pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}&lt;/ref&gt;]]
[[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды.

Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.&lt;ref&gt;Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A. G.  Roeber &quot;Dutch colonists cope with English control&quot; in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).&lt;/ref&gt;

==== Немістер ====
1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.&lt;ref&gt;Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)&lt;/ref&gt;

==== Қара нәсілді құлдар ====
Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды.

Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.&lt;ref&gt;Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}&lt;/ref&gt; Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды.

Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.&lt;ref&gt;Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).&lt;/ref&gt;

1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.&lt;ref&gt;[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm &quot;African Burial Ground&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>1bx8v33y124kx0kh5pi8o4jqc4s318i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683902</id>
      <parentid>3683899</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:11:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қара нәсілді құлдар */</comment>
      <origin>3683902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28867" sha1="nysisx58s5mpg8gpjnxac5aflgywvxy" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Географиясы ==
Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады.

== Тарихы ==
=== Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) ===
1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды.

=== Корольдік провинция (1686–1775) ===
1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&amp;pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus &amp; Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert A Emery, &quot;Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials&quot; in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi &amp; Marguerite Most (Routledge, 2013).&lt;/ref&gt;

1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді.

1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды.

Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.&lt;ref&gt;[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37&lt;/ref&gt;

1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты.

==== Нидерландтар ====
[[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&amp;pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}&lt;/ref&gt;]]
[[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды.

Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.&lt;ref&gt;Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A. G.  Roeber &quot;Dutch colonists cope with English control&quot; in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).&lt;/ref&gt;

==== Немістер ====
1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.&lt;ref&gt;Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)&lt;/ref&gt;

==== Қара нәсілді құлдар ====
Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды.

Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.&lt;ref&gt;Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}&lt;/ref&gt; Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды.

Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.&lt;ref&gt;Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).&lt;/ref&gt;

1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.&lt;ref&gt;[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm &quot;African Burial Ground&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.&lt;/ref&gt;

==== Король Георг соғысы ====
{{Толық мақала|Король Георг соғысы}}
Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 109.&lt;/ref&gt; Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 110.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>nysisx58s5mpg8gpjnxac5aflgywvxy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683905</id>
      <parentid>3683902</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:13:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Король Георг соғысы */</comment>
      <origin>3683905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30821" sha1="qyielmqf7s2ygx4jx2v85thuahrxfuu" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Географиясы ==
Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады.

== Тарихы ==
=== Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) ===
1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды.

=== Корольдік провинция (1686–1775) ===
1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&amp;pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus &amp; Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert A Emery, &quot;Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials&quot; in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi &amp; Marguerite Most (Routledge, 2013).&lt;/ref&gt;

1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді.

1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды.

Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.&lt;ref&gt;[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37&lt;/ref&gt;

1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты.

==== Нидерландтар ====
[[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&amp;pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}&lt;/ref&gt;]]
[[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды.

Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.&lt;ref&gt;Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A. G.  Roeber &quot;Dutch colonists cope with English control&quot; in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).&lt;/ref&gt;

==== Немістер ====
1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.&lt;ref&gt;Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)&lt;/ref&gt;

==== Қара нәсілді құлдар ====
Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды.

Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.&lt;ref&gt;Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}&lt;/ref&gt; Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды.

Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.&lt;ref&gt;Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).&lt;/ref&gt;

1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.&lt;ref&gt;[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm &quot;African Burial Ground&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.&lt;/ref&gt;

==== Король Георг соғысы ====
{{Толық мақала|Король Георг соғысы}}
Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 109.&lt;/ref&gt; Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 110.&lt;/ref&gt;

==== Француздар мен үндістер соғысы ====
{{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}}
[[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.&lt;ref&gt;Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).&lt;/ref&gt; Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>qyielmqf7s2ygx4jx2v85thuahrxfuu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683906</id>
      <parentid>3683905</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:15:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Француздар мен үндістер соғысы */</comment>
      <origin>3683906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32117" sha1="l0k1bsc5rracmt9vsk0z5hdirw0x8px" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Географиясы ==
Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады.

== Тарихы ==
=== Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) ===
1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды.

=== Корольдік провинция (1686–1775) ===
1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&amp;pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus &amp; Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert A Emery, &quot;Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials&quot; in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi &amp; Marguerite Most (Routledge, 2013).&lt;/ref&gt;

1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді.

1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды.

Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.&lt;ref&gt;[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37&lt;/ref&gt;

1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты.

==== Нидерландтар ====
[[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&amp;pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}&lt;/ref&gt;]]
[[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды.

Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.&lt;ref&gt;Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A. G.  Roeber &quot;Dutch colonists cope with English control&quot; in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).&lt;/ref&gt;

==== Немістер ====
1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.&lt;ref&gt;Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)&lt;/ref&gt;

==== Қара нәсілді құлдар ====
Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды.

Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.&lt;ref&gt;Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}&lt;/ref&gt; Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды.

Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.&lt;ref&gt;Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).&lt;/ref&gt;

1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.&lt;ref&gt;[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm &quot;African Burial Ground&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.&lt;/ref&gt;

==== Король Георг соғысы ====
{{Толық мақала|Король Георг соғысы}}
Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 109.&lt;/ref&gt; Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 110.&lt;/ref&gt;

==== Француздар мен үндістер соғысы ====
{{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}}
[[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.&lt;ref&gt;Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).&lt;/ref&gt; Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды.

1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.&lt;ref&gt;Nash (1986) p. 151.&lt;/ref&gt; Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>l0k1bsc5rracmt9vsk0z5hdirw0x8px</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683909</id>
      <parentid>3683906</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:17:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Француздар мен үндістер соғысы */</comment>
      <origin>3683909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33069" sha1="ckmb68d15se12qhifa2wcf1utzdk2s1" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Географиясы ==
Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады.

== Тарихы ==
=== Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) ===
1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды.

=== Корольдік провинция (1686–1775) ===
1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&amp;pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus &amp; Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert A Emery, &quot;Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials&quot; in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi &amp; Marguerite Most (Routledge, 2013).&lt;/ref&gt;

1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді.

1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды.

Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.&lt;ref&gt;[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37&lt;/ref&gt;

1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты.

==== Нидерландтар ====
[[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&amp;pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}&lt;/ref&gt;]]
[[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды.

Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.&lt;ref&gt;Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A. G.  Roeber &quot;Dutch colonists cope with English control&quot; in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).&lt;/ref&gt;

==== Немістер ====
1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.&lt;ref&gt;Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)&lt;/ref&gt;

==== Қара нәсілді құлдар ====
Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды.

Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.&lt;ref&gt;Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}&lt;/ref&gt; Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды.

Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.&lt;ref&gt;Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).&lt;/ref&gt;

1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.&lt;ref&gt;[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm &quot;African Burial Ground&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.&lt;/ref&gt;

==== Король Георг соғысы ====
{{Толық мақала|Король Георг соғысы}}
Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 109.&lt;/ref&gt; Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 110.&lt;/ref&gt;

==== Француздар мен үндістер соғысы ====
{{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}}
[[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.&lt;ref&gt;Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).&lt;/ref&gt; Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды.

1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.&lt;ref&gt;Nash (1986) p. 151.&lt;/ref&gt; Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді.

[[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.&lt;ref&gt;Michael J. Mullin, &quot;Personal Politics: William Johnson and the Mohawks.&quot; ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ckmb68d15se12qhifa2wcf1utzdk2s1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683912</id>
      <parentid>3683909</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:19:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Француздар мен үндістер соғысы */</comment>
      <origin>3683912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34175" sha1="li5k0mrpr3fptvpni9mlr6hr2a9066d" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Географиясы ==
Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады.

== Тарихы ==
=== Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) ===
1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды.

=== Корольдік провинция (1686–1775) ===
1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&amp;pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus &amp; Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert A Emery, &quot;Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials&quot; in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi &amp; Marguerite Most (Routledge, 2013).&lt;/ref&gt;

1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді.

1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды.

Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.&lt;ref&gt;[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37&lt;/ref&gt;

1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты.

==== Нидерландтар ====
[[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&amp;pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}&lt;/ref&gt;]]
[[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды.

Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.&lt;ref&gt;Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A. G.  Roeber &quot;Dutch colonists cope with English control&quot; in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).&lt;/ref&gt;

==== Немістер ====
1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.&lt;ref&gt;Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)&lt;/ref&gt;

==== Қара нәсілді құлдар ====
Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды.

Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.&lt;ref&gt;Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}&lt;/ref&gt; Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды.

Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.&lt;ref&gt;Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).&lt;/ref&gt;

1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.&lt;ref&gt;[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm &quot;African Burial Ground&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.&lt;/ref&gt;

==== Король Георг соғысы ====
{{Толық мақала|Король Георг соғысы}}
Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 109.&lt;/ref&gt; Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 110.&lt;/ref&gt;

==== Француздар мен үндістер соғысы ====
{{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}}
[[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.&lt;ref&gt;Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).&lt;/ref&gt; Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды.

1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.&lt;ref&gt;Nash (1986) p. 151.&lt;/ref&gt; Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді.

[[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.&lt;ref&gt;Michael J. Mullin, &quot;Personal Politics: William Johnson and the Mohawks.&quot; ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.&lt;/ref&gt;

=== Саяси партиялар ===
XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>li5k0mrpr3fptvpni9mlr6hr2a9066d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683915</id>
      <parentid>3683912</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:21:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Саяси партиялар */</comment>
      <origin>3683915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35078" sha1="36os0ltx2n5bentq068sm4gbg90yjqg" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Географиясы ==
Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады.

== Тарихы ==
=== Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) ===
1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды.

=== Корольдік провинция (1686–1775) ===
1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&amp;pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus &amp; Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert A Emery, &quot;Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials&quot; in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi &amp; Marguerite Most (Routledge, 2013).&lt;/ref&gt;

1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді.

1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды.

Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.&lt;ref&gt;[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37&lt;/ref&gt;

1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты.

==== Нидерландтар ====
[[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&amp;pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}&lt;/ref&gt;]]
[[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды.

Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.&lt;ref&gt;Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A. G.  Roeber &quot;Dutch colonists cope with English control&quot; in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).&lt;/ref&gt;

==== Немістер ====
1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.&lt;ref&gt;Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)&lt;/ref&gt;

==== Қара нәсілді құлдар ====
Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды.

Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.&lt;ref&gt;Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}&lt;/ref&gt; Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды.

Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.&lt;ref&gt;Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).&lt;/ref&gt;

1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.&lt;ref&gt;[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm &quot;African Burial Ground&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.&lt;/ref&gt;

==== Король Георг соғысы ====
{{Толық мақала|Король Георг соғысы}}
Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 109.&lt;/ref&gt; Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 110.&lt;/ref&gt;

==== Француздар мен үндістер соғысы ====
{{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}}
[[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.&lt;ref&gt;Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).&lt;/ref&gt; Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды.

1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.&lt;ref&gt;Nash (1986) p. 151.&lt;/ref&gt; Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді.

[[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.&lt;ref&gt;Michael J. Mullin, &quot;Personal Politics: William Johnson and the Mohawks.&quot; ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.&lt;/ref&gt;

=== Саяси партиялар ===
XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты.

Губернатор [[Кадвалладер Колден]] ықпалды әулеттерге қарсы тұру үшін халықтық партия құруға тырысты. Соның нәтижесінде ол екі партияның да қалалық элитасының өшпенділігіне ұшырады. Ливингстондар империялық билікпен байланыстарды [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Лансидің]] ықпалын шектеу құралы ретінде қарастырды. Ал де Лансилер империялық билікпен байланыстарды жеке пайдасына пайдаланудың құралы деп есептеді.&lt;ref&gt;Carl Lotus Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>36os0ltx2n5bentq068sm4gbg90yjqg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683919</id>
      <parentid>3683915</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:24:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Саяси партиялар */</comment>
      <origin>3683919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36747" sha1="cnv1orss8ojiz05pwveb5sezy82dc8z" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Географиясы ==
Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады.

== Тарихы ==
=== Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) ===
1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды.

=== Корольдік провинция (1686–1775) ===
1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&amp;pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus &amp; Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert A Emery, &quot;Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials&quot; in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi &amp; Marguerite Most (Routledge, 2013).&lt;/ref&gt;

1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді.

1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды.

Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.&lt;ref&gt;[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37&lt;/ref&gt;

1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты.

==== Нидерландтар ====
[[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&amp;pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}&lt;/ref&gt;]]
[[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды.

Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.&lt;ref&gt;Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A. G.  Roeber &quot;Dutch colonists cope with English control&quot; in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).&lt;/ref&gt;

==== Немістер ====
1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.&lt;ref&gt;Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)&lt;/ref&gt;

==== Қара нәсілді құлдар ====
Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды.

Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.&lt;ref&gt;Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}&lt;/ref&gt; Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды.

Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.&lt;ref&gt;Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).&lt;/ref&gt;

1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.&lt;ref&gt;[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm &quot;African Burial Ground&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.&lt;/ref&gt;

==== Король Георг соғысы ====
{{Толық мақала|Король Георг соғысы}}
Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 109.&lt;/ref&gt; Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 110.&lt;/ref&gt;

==== Француздар мен үндістер соғысы ====
{{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}}
[[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.&lt;ref&gt;Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).&lt;/ref&gt; Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды.

1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.&lt;ref&gt;Nash (1986) p. 151.&lt;/ref&gt; Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді.

[[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.&lt;ref&gt;Michael J. Mullin, &quot;Personal Politics: William Johnson and the Mohawks.&quot; ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.&lt;/ref&gt;

=== Саяси партиялар ===
XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты.

Губернатор [[Кадвалладер Колден]] ықпалды әулеттерге қарсы тұру үшін халықтық партия құруға тырысты. Соның нәтижесінде ол екі партияның да қалалық элитасының өшпенділігіне ұшырады. Ливингстондар империялық билікпен байланыстарды [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Лансидің]] ықпалын шектеу құралы ретінде қарастырды. Ал де Лансилер империялық билікпен байланыстарды жеке пайдасына пайдаланудың құралы деп есептеді.&lt;ref&gt;Carl Lotus Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.&lt;/ref&gt;

=== Гербтік алым туралы заң ===
Парламент отарлардан қаражат жинау мақсатында [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң]]ды қабылдады. Нью-Йорк бұған дейін Француздар мен үндістер соғысына қаражат жинау үшін 1756–1760 жылдары қолданылған өзінің гербтік алым туралы заңын қабылдаған болатын. Гербтік алым туралы заңға көрсетілген ерекше күшті қарсылықты жергілікті мәселелерге байланысты жинақталған қайшылықтармен ғана түсіндіруге болады.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 184.&lt;/ref&gt; Француздар мен үндістер соғысының аяқталуынан туындаған зардаптар Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. Отарлар Ұлыбританиямен сауда тапшылығынан, елдегі несиелеуді шектеген қаржылық дағдарыстан және ақша айналымындағы өтімділікті қамтамасыз ету үшін қағаз ақша шығаруға тыйым салған [[Ақша айналымы туралы заң]]нан туындаған өте қатаң ақша-несие саясатының салдарын бастан кешірді.&lt;ref&gt;Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 23–52.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>cnv1orss8ojiz05pwveb5sezy82dc8z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683923</id>
      <parentid>3683919</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:28:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гербтік алым туралы заң */</comment>
      <origin>3683923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38106" sha1="a8519l2ygff8r3no3dbqg9qt01gm8tb" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Географиясы ==
Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады.

== Тарихы ==
=== Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) ===
1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды.

=== Корольдік провинция (1686–1775) ===
1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&amp;pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus &amp; Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert A Emery, &quot;Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials&quot; in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi &amp; Marguerite Most (Routledge, 2013).&lt;/ref&gt;

1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді.

1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды.

Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.&lt;ref&gt;[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37&lt;/ref&gt;

1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты.

==== Нидерландтар ====
[[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&amp;pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}&lt;/ref&gt;]]
[[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды.

Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.&lt;ref&gt;Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A. G.  Roeber &quot;Dutch colonists cope with English control&quot; in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).&lt;/ref&gt;

==== Немістер ====
1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.&lt;ref&gt;Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)&lt;/ref&gt;

==== Қара нәсілді құлдар ====
Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды.

Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.&lt;ref&gt;Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}&lt;/ref&gt; Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды.

Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.&lt;ref&gt;Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).&lt;/ref&gt;

1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.&lt;ref&gt;[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm &quot;African Burial Ground&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.&lt;/ref&gt;

==== Король Георг соғысы ====
{{Толық мақала|Король Георг соғысы}}
Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 109.&lt;/ref&gt; Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 110.&lt;/ref&gt;

==== Француздар мен үндістер соғысы ====
{{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}}
[[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.&lt;ref&gt;Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).&lt;/ref&gt; Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды.

1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.&lt;ref&gt;Nash (1986) p. 151.&lt;/ref&gt; Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді.

[[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.&lt;ref&gt;Michael J. Mullin, &quot;Personal Politics: William Johnson and the Mohawks.&quot; ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.&lt;/ref&gt;

=== Саяси партиялар ===
XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты.

Губернатор [[Кадвалладер Колден]] ықпалды әулеттерге қарсы тұру үшін халықтық партия құруға тырысты. Соның нәтижесінде ол екі партияның да қалалық элитасының өшпенділігіне ұшырады. Ливингстондар империялық билікпен байланыстарды [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Лансидің]] ықпалын шектеу құралы ретінде қарастырды. Ал де Лансилер империялық билікпен байланыстарды жеке пайдасына пайдаланудың құралы деп есептеді.&lt;ref&gt;Carl Lotus Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.&lt;/ref&gt;

=== Гербтік алым туралы заң ===
Парламент отарлардан қаражат жинау мақсатында [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң]]ды қабылдады. Нью-Йорк бұған дейін Француздар мен үндістер соғысына қаражат жинау үшін 1756–1760 жылдары қолданылған өзінің гербтік алым туралы заңын қабылдаған болатын. Гербтік алым туралы заңға көрсетілген ерекше күшті қарсылықты жергілікті мәселелерге байланысты жинақталған қайшылықтармен ғана түсіндіруге болады.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 184.&lt;/ref&gt; Француздар мен үндістер соғысының аяқталуынан туындаған зардаптар Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. Отарлар Ұлыбританиямен сауда тапшылығынан, елдегі несиелеуді шектеген қаржылық дағдарыстан және ақша айналымындағы өтімділікті қамтамасыз ету үшін қағаз ақша шығаруға тыйым салған [[Ақша айналымы туралы заң]]нан туындаған өте қатаң ақша-несие саясатының салдарын бастан кешірді.&lt;ref&gt;Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 23–52.&lt;/ref&gt;

Нью-Йорк әуел бастан отарлардағы наразылық қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Нью-Йорктегі екі саяси топ та [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң|1765 жылғы гербтік алым туралы заңға]] қарсы шықты. Қазан айында бірнеше отардың өкілдері Нью-Йорктегі кейін [[Федерал-холл]] атанған ғимаратта [[Гербтік алым конгресі]]не жиналып, заңға қарсы қандай шаралар қабылдау керектігін талқылады. 1765 жылғы 11 желтоқсанда Нью-Йорк ассамблеясы британдық Қауымдар палатасына америкалықтардың өздеріне салынатын салықтарды өздері белгілеу құқығын мойындауды сұраған петиция жолдады. Тамыз айында гербтік алым агенттерін қорқытып-үркіту және ұрып-соғу оқиғалары туралы хабарлар кеңінен тарады. Нью-Йорктің гербтік алым жөніндегі комиссары қызметінен кетті.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>a8519l2ygff8r3no3dbqg9qt01gm8tb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683929</id>
      <parentid>3683923</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:34:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гербтік алым туралы заң */</comment>
      <origin>3683929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40498" sha1="bj4xyc4hx0cyfm0b1hvx7wy3rckhxz9" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Географиясы ==
Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады.

== Тарихы ==
=== Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) ===
1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды.

=== Корольдік провинция (1686–1775) ===
1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&amp;pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus &amp; Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert A Emery, &quot;Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials&quot; in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi &amp; Marguerite Most (Routledge, 2013).&lt;/ref&gt;

1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді.

1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды.

Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.&lt;ref&gt;[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37&lt;/ref&gt;

1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты.

==== Нидерландтар ====
[[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&amp;pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}&lt;/ref&gt;]]
[[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды.

Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.&lt;ref&gt;Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A. G.  Roeber &quot;Dutch colonists cope with English control&quot; in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).&lt;/ref&gt;

==== Немістер ====
1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.&lt;ref&gt;Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)&lt;/ref&gt;

==== Қара нәсілді құлдар ====
Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды.

Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.&lt;ref&gt;Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}&lt;/ref&gt; Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды.

Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.&lt;ref&gt;Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).&lt;/ref&gt;

1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.&lt;ref&gt;[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm &quot;African Burial Ground&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.&lt;/ref&gt;

==== Король Георг соғысы ====
{{Толық мақала|Король Георг соғысы}}
Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 109.&lt;/ref&gt; Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 110.&lt;/ref&gt;

==== Француздар мен үндістер соғысы ====
{{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}}
[[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.&lt;ref&gt;Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).&lt;/ref&gt; Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды.

1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.&lt;ref&gt;Nash (1986) p. 151.&lt;/ref&gt; Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді.

[[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.&lt;ref&gt;Michael J. Mullin, &quot;Personal Politics: William Johnson and the Mohawks.&quot; ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.&lt;/ref&gt;

=== Саяси партиялар ===
XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты.

Губернатор [[Кадвалладер Колден]] ықпалды әулеттерге қарсы тұру үшін халықтық партия құруға тырысты. Соның нәтижесінде ол екі партияның да қалалық элитасының өшпенділігіне ұшырады. Ливингстондар империялық билікпен байланыстарды [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Лансидің]] ықпалын шектеу құралы ретінде қарастырды. Ал де Лансилер империялық билікпен байланыстарды жеке пайдасына пайдаланудың құралы деп есептеді.&lt;ref&gt;Carl Lotus Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.&lt;/ref&gt;

=== Гербтік алым туралы заң ===
Парламент отарлардан қаражат жинау мақсатында [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң]]ды қабылдады. Нью-Йорк бұған дейін Француздар мен үндістер соғысына қаражат жинау үшін 1756–1760 жылдары қолданылған өзінің гербтік алым туралы заңын қабылдаған болатын. Гербтік алым туралы заңға көрсетілген ерекше күшті қарсылықты жергілікті мәселелерге байланысты жинақталған қайшылықтармен ғана түсіндіруге болады.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 184.&lt;/ref&gt; Француздар мен үндістер соғысының аяқталуынан туындаған зардаптар Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. Отарлар Ұлыбританиямен сауда тапшылығынан, елдегі несиелеуді шектеген қаржылық дағдарыстан және ақша айналымындағы өтімділікті қамтамасыз ету үшін қағаз ақша шығаруға тыйым салған [[Ақша айналымы туралы заң]]нан туындаған өте қатаң ақша-несие саясатының салдарын бастан кешірді.&lt;ref&gt;Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 23–52.&lt;/ref&gt;

Нью-Йорк әуел бастан отарлардағы наразылық қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Нью-Йорктегі екі саяси топ та [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң|1765 жылғы гербтік алым туралы заңға]] қарсы шықты. Қазан айында бірнеше отардың өкілдері Нью-Йорктегі кейін [[Федерал-холл]] атанған ғимаратта [[Гербтік алым конгресі]]не жиналып, заңға қарсы қандай шаралар қабылдау керектігін талқылады. 1765 жылғы 11 желтоқсанда Нью-Йорк ассамблеясы британдық Қауымдар палатасына америкалықтардың өздеріне салынатын салықтарды өздері белгілеу құқығын мойындауды сұраған петиция жолдады. Тамыз айында гербтік алым агенттерін қорқытып-үркіту және ұрып-соғу оқиғалары туралы хабарлар кеңінен тарады. Нью-Йорктің гербтік алым жөніндегі комиссары қызметінен кетті.

Заң 1 қарашада күшіне енді. Бір күн бұрын [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Ланси]] Нью-Йорк көпестерінің Бёрнс тавернасындағы жиналысын ұйымдастырды. Онда көпестер гербтік алым туралы заң күшін жойғанға дейін Ұлыбританиядан әкелінетін барлық тауарларға бойкот жариялауға келісті. Бұл заңға қарсы шыққан жетекші байсалды ұйымдардың бірі [[Айзек Сирс]], [[Джон Лэмб (генерал)|Джон Лэмб]] және [[Александр Макдугалл]] басқарған жергілікті [[Азаттық ұлдары]] болды. Тарихшы Гэри Б. Нэш «1–4 қарашадағы жаппай үрей» деп аталған оқиғалар туралы былай деп жазды:&lt;ref name=nash55&gt;Nash (2005) p. 55.&lt;/ref&gt;

{{blockquote|Алайда Нью-Йорктің қарапайым халық өкілдері мұнымен әлі қанағаттанбаған еді. «Азаттық ұлдарының» беделді жетекшілерінің ықпалынан шығып кеткен төменгі әлеуметтік топтар төрт күн бойы қалада ойран салды. Саны екі мыңға жуық адамнан тұратын топ британ саясатын қолдайды деген күдікке ілінгендердің үйлеріне қоқан-лоқы көрсетті, аса бай губернатор Кадвалладер Колденнің үйіне шабуыл жасады, оның тұлыбын қала көшелерімен алып жүрді және Боулинг-Грин алаңында үлкен алау жақты. Айқай-шуға басқан жиналғандар алауға губернатордың сәнді екі шанасы мен ат жегілген күймесін лақтырды.&lt;ref&gt;Nash (2005) p. 54. Nash (p. 58) also wrote, &quot;In New York City ... the Stamp Act demonstrators were led at first by men higher up on the social order – ship captains, master craftsmen, and even lawyers, but then escaped their control.&quot;&lt;/ref&gt;}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>bj4xyc4hx0cyfm0b1hvx7wy3rckhxz9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683931</id>
      <parentid>3683929</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:34:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гербтік алым туралы заң */</comment>
      <origin>3683931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40503" sha1="a1cwd8v2peepne9bwvlk9e9jqeopb7q" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Географиясы ==
Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады.

== Тарихы ==
=== Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) ===
1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды.

=== Корольдік провинция (1686–1775) ===
1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&amp;pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus &amp; Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert A Emery, &quot;Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials&quot; in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi &amp; Marguerite Most (Routledge, 2013).&lt;/ref&gt;

1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді.

1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды.

Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.&lt;ref&gt;[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37&lt;/ref&gt;

1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты.

==== Нидерландтар ====
[[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&amp;pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}&lt;/ref&gt;]]
[[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды.

Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.&lt;ref&gt;Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A. G.  Roeber &quot;Dutch colonists cope with English control&quot; in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).&lt;/ref&gt;

==== Немістер ====
1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.&lt;ref&gt;Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)&lt;/ref&gt;

==== Қара нәсілді құлдар ====
Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды.

Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.&lt;ref&gt;Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}&lt;/ref&gt; Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды.

Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.&lt;ref&gt;Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).&lt;/ref&gt;

1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.&lt;ref&gt;[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm &quot;African Burial Ground&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.&lt;/ref&gt;

==== Король Георг соғысы ====
{{Толық мақала|Король Георг соғысы}}
Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 109.&lt;/ref&gt; Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 110.&lt;/ref&gt;

==== Француздар мен үндістер соғысы ====
{{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}}
[[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.&lt;ref&gt;Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).&lt;/ref&gt; Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды.

1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.&lt;ref&gt;Nash (1986) p. 151.&lt;/ref&gt; Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді.

[[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.&lt;ref&gt;Michael J. Mullin, &quot;Personal Politics: William Johnson and the Mohawks.&quot; ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.&lt;/ref&gt;

=== Саяси партиялар ===
XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты.

Губернатор [[Кадвалладер Колден]] ықпалды әулеттерге қарсы тұру үшін халықтық партия құруға тырысты. Соның нәтижесінде ол екі партияның да қалалық элитасының өшпенділігіне ұшырады. Ливингстондар империялық билікпен байланыстарды [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Лансидің]] ықпалын шектеу құралы ретінде қарастырды. Ал де Лансилер империялық билікпен байланыстарды жеке пайдасына пайдаланудың құралы деп есептеді.&lt;ref&gt;Carl Lotus Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.&lt;/ref&gt;

=== Гербтік алым туралы заң ===
Парламент отарлардан қаражат жинау мақсатында [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң]]ды қабылдады. Нью-Йорк бұған дейін Француздар мен үндістер соғысына қаражат жинау үшін 1756–1760 жылдары қолданылған өзінің гербтік алым туралы заңын қабылдаған болатын. Гербтік алым туралы заңға көрсетілген ерекше күшті қарсылықты жергілікті мәселелерге байланысты жинақталған қайшылықтармен ғана түсіндіруге болады.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 184.&lt;/ref&gt; Француздар мен үндістер соғысының аяқталуынан туындаған зардаптар Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. Отарлар Ұлыбританиямен сауда тапшылығынан, елдегі несиелеуді шектеген қаржылық дағдарыстан және ақша айналымындағы өтімділікті қамтамасыз ету үшін қағаз ақша шығаруға тыйым салған [[Ақша айналымы туралы заң]]нан туындаған өте қатаң ақша-несие саясатының салдарын бастан кешірді.&lt;ref&gt;Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 23–52.&lt;/ref&gt;

Нью-Йорк әуел бастан отарлардағы наразылық қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Нью-Йорктегі екі саяси топ та [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң|1765 жылғы гербтік алым туралы заңға]] қарсы шықты. Қазан айында бірнеше отардың өкілдері Нью-Йорктегі кейін [[Федерал-холл]] атанған ғимаратта [[Гербтік алым конгресі]]не жиналып, заңға қарсы қандай шаралар қабылдау керектігін талқылады. 1765 жылғы 11 желтоқсанда Нью-Йорк ассамблеясы британдық Қауымдар палатасына америкалықтардың өздеріне салынатын салықтарды өздері белгілеу құқығын мойындауды сұраған петиция жолдады. Тамыз айында гербтік алым агенттерін қорқытып-үркіту және ұрып-соғу оқиғалары туралы хабарлар кеңінен тарады. Нью-Йорктің гербтік алым жөніндегі комиссары қызметінен кетті.

Заң 1 қарашада күшіне енді. Бір күн бұрын [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Ланси]] Нью-Йорк көпестерінің Бёрнс тавернасындағы жиналысын ұйымдастырды. Онда көпестер гербтік алым туралы заң күшін жойғанға дейін Ұлыбританиядан әкелінетін барлық тауарларға бойкот жариялауға келісті. Бұл заңға қарсы шыққан жетекші байсалды ұйымдардың бірі [[Айзек Сирс]], [[Джон Лэмб (генерал)|Джон Лэмб]] және [[Александр Макдугалл]] басқарған жергілікті [[Азаттық ұлдары]] болды. Тарихшы Гэри Б. Нэш «1–4 қарашадағы жаппай үрей» деп аталған оқиғалар туралы былай деп жазды:&lt;ref name=nash55&gt;Nash (2005) p. 55.&lt;/ref&gt;
{{Дәйексөз|Алайда Нью-Йорктің қарапайым халық өкілдері мұнымен әлі қанағаттанбаған еді. «Азаттық ұлдарының» беделді жетекшілерінің ықпалынан шығып кеткен төменгі әлеуметтік топтар төрт күн бойы қалада ойран салды. Саны екі мыңға жуық адамнан тұратын топ британ саясатын қолдайды деген күдікке ілінгендердің үйлеріне қоқан-лоқы көрсетті, аса бай губернатор Кадвалладер Колденнің үйіне шабуыл жасады, оның тұлыбын қала көшелерімен алып жүрді және Боулинг-Грин алаңында үлкен алау жақты. Айқай-шуға басқан жиналғандар алауға губернатордың сәнді екі шанасы мен ат жегілген күймесін лақтырды.&lt;ref&gt;Nash (2005) p. 54. Nash (p. 58) also wrote, &quot;In New York City ... the Stamp Act demonstrators were led at first by men higher up on the social order – ship captains, master craftsmen, and even lawyers, but then escaped their control.&quot;&lt;/ref&gt;}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>a1cwd8v2peepne9bwvlk9e9jqeopb7q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683933</id>
      <parentid>3683931</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:37:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гербтік алым туралы заң */</comment>
      <origin>3683933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41596" sha1="c43yjpaiz34h2b40wi4yg74jqny5v7a" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Географиясы ==
Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады.

== Тарихы ==
=== Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) ===
1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды.

=== Корольдік провинция (1686–1775) ===
1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&amp;pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus &amp; Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert A Emery, &quot;Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials&quot; in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi &amp; Marguerite Most (Routledge, 2013).&lt;/ref&gt;

1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді.

1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды.

Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.&lt;ref&gt;[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37&lt;/ref&gt;

1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты.

==== Нидерландтар ====
[[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&amp;pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}&lt;/ref&gt;]]
[[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды.

Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.&lt;ref&gt;Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A. G.  Roeber &quot;Dutch colonists cope with English control&quot; in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).&lt;/ref&gt;

==== Немістер ====
1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.&lt;ref&gt;Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)&lt;/ref&gt;

==== Қара нәсілді құлдар ====
Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды.

Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.&lt;ref&gt;Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}&lt;/ref&gt; Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды.

Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.&lt;ref&gt;Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).&lt;/ref&gt;

1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.&lt;ref&gt;[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm &quot;African Burial Ground&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.&lt;/ref&gt;

==== Король Георг соғысы ====
{{Толық мақала|Король Георг соғысы}}
Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 109.&lt;/ref&gt; Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 110.&lt;/ref&gt;

==== Француздар мен үндістер соғысы ====
{{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}}
[[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.&lt;ref&gt;Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).&lt;/ref&gt; Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды.

1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.&lt;ref&gt;Nash (1986) p. 151.&lt;/ref&gt; Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді.

[[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.&lt;ref&gt;Michael J. Mullin, &quot;Personal Politics: William Johnson and the Mohawks.&quot; ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.&lt;/ref&gt;

=== Саяси партиялар ===
XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты.

Губернатор [[Кадвалладер Колден]] ықпалды әулеттерге қарсы тұру үшін халықтық партия құруға тырысты. Соның нәтижесінде ол екі партияның да қалалық элитасының өшпенділігіне ұшырады. Ливингстондар империялық билікпен байланыстарды [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Лансидің]] ықпалын шектеу құралы ретінде қарастырды. Ал де Лансилер империялық билікпен байланыстарды жеке пайдасына пайдаланудың құралы деп есептеді.&lt;ref&gt;Carl Lotus Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.&lt;/ref&gt;

=== Гербтік алым туралы заң ===
Парламент отарлардан қаражат жинау мақсатында [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң]]ды қабылдады. Нью-Йорк бұған дейін Француздар мен үндістер соғысына қаражат жинау үшін 1756–1760 жылдары қолданылған өзінің гербтік алым туралы заңын қабылдаған болатын. Гербтік алым туралы заңға көрсетілген ерекше күшті қарсылықты жергілікті мәселелерге байланысты жинақталған қайшылықтармен ғана түсіндіруге болады.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 184.&lt;/ref&gt; Француздар мен үндістер соғысының аяқталуынан туындаған зардаптар Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. Отарлар Ұлыбританиямен сауда тапшылығынан, елдегі несиелеуді шектеген қаржылық дағдарыстан және ақша айналымындағы өтімділікті қамтамасыз ету үшін қағаз ақша шығаруға тыйым салған [[Ақша айналымы туралы заң]]нан туындаған өте қатаң ақша-несие саясатының салдарын бастан кешірді.&lt;ref&gt;Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 23–52.&lt;/ref&gt;

Нью-Йорк әуел бастан отарлардағы наразылық қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Нью-Йорктегі екі саяси топ та [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң|1765 жылғы гербтік алым туралы заңға]] қарсы шықты. Қазан айында бірнеше отардың өкілдері Нью-Йорктегі кейін [[Федерал-холл]] атанған ғимаратта [[Гербтік алым конгресі]]не жиналып, заңға қарсы қандай шаралар қабылдау керектігін талқылады. 1765 жылғы 11 желтоқсанда Нью-Йорк ассамблеясы британдық Қауымдар палатасына америкалықтардың өздеріне салынатын салықтарды өздері белгілеу құқығын мойындауды сұраған петиция жолдады. Тамыз айында гербтік алым агенттерін қорқытып-үркіту және ұрып-соғу оқиғалары туралы хабарлар кеңінен тарады. Нью-Йорктің гербтік алым жөніндегі комиссары қызметінен кетті.

Заң 1 қарашада күшіне енді. Бір күн бұрын [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Ланси]] Нью-Йорк көпестерінің Бёрнс тавернасындағы жиналысын ұйымдастырды. Онда көпестер гербтік алым туралы заң күшін жойғанға дейін Ұлыбританиядан әкелінетін барлық тауарларға бойкот жариялауға келісті. Бұл заңға қарсы шыққан жетекші байсалды ұйымдардың бірі [[Айзек Сирс]], [[Джон Лэмб (генерал)|Джон Лэмб]] және [[Александр Макдугалл]] басқарған жергілікті [[Азаттық ұлдары]] болды. Тарихшы Гэри Б. Нэш «1–4 қарашадағы жаппай үрей» деп аталған оқиғалар туралы былай деп жазды:&lt;ref name=nash55&gt;Nash (2005) p. 55.&lt;/ref&gt;
{{Дәйексөз|Алайда Нью-Йорктің қарапайым халық өкілдері мұнымен әлі қанағаттанбаған еді. «Азаттық ұлдарының» беделді жетекшілерінің ықпалынан шығып кеткен төменгі әлеуметтік топтар төрт күн бойы қалада ойран салды. Саны екі мыңға жуық адамнан тұратын топ британ саясатын қолдайды деген күдікке ілінгендердің үйлеріне қоқан-лоқы көрсетті, аса бай губернатор Кадвалладер Колденнің үйіне шабуыл жасады, оның тұлыбын қала көшелерімен алып жүрді және Боулинг-Грин алаңында үлкен алау жақты. Айқай-шуға басқан жиналғандар алауға губернатордың сәнді екі шанасы мен ат жегілген күймесін лақтырды.&lt;ref&gt;Nash (2005) p. 54. Nash (p. 58) also wrote, &quot;In New York City ... the Stamp Act demonstrators were led at first by men higher up on the social order – ship captains, master craftsmen, and even lawyers, but then escaped their control.&quot;&lt;/ref&gt;}}

Тарихшы Фред Андерсон Нью-Йорктегі тобырдың әрекеттерін Бостондағы оқиғалармен салыстырды. Бостонда алғашқы толқулардан кейін [[Адал тоғыздық]] (кейінгі «Азаттық ұлдары» ұйымының ізашары) сияқты жергілікті жетекшілер тобырды өз бақылауына ала алды. Алайда Нью-Йоркте «тобыр негізінен теңізшілерден құралды. Олардың көпшілігінің жергілікті қауыммен тығыз байланысы болмады және олар қаладағы құрлықта жүрген радикал жетекшілердің билігіне бағынуды аса қажет деп санамады». Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» тек 1 қарашадан кейін ғана наразылық қозғалысын өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Anderson pp. 678–679.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>c43yjpaiz34h2b40wi4yg74jqny5v7a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683941</id>
      <parentid>3683933</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:45:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гербтік алым туралы заң */</comment>
      <origin>3683941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42539" sha1="fo2156z32vt86rrgn5lnxjnggkzvnow" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Географиясы ==
Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады.

== Тарихы ==
=== Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) ===
1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды.

=== Корольдік провинция (1686–1775) ===
1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&amp;pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus &amp; Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert A Emery, &quot;Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials&quot; in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi &amp; Marguerite Most (Routledge, 2013).&lt;/ref&gt;

1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді.

1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды.

Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.&lt;ref&gt;[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37&lt;/ref&gt;

1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты.

==== Нидерландтар ====
[[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&amp;pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}&lt;/ref&gt;]]
[[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды.

Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.&lt;ref&gt;Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A. G.  Roeber &quot;Dutch colonists cope with English control&quot; in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).&lt;/ref&gt;

==== Немістер ====
1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.&lt;ref&gt;Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)&lt;/ref&gt;

==== Қара нәсілді құлдар ====
Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды.

Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.&lt;ref&gt;Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}&lt;/ref&gt; Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды.

Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.&lt;ref&gt;Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).&lt;/ref&gt;

1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.&lt;ref&gt;[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm &quot;African Burial Ground&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.&lt;/ref&gt;

==== Король Георг соғысы ====
{{Толық мақала|Король Георг соғысы}}
Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 109.&lt;/ref&gt; Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 110.&lt;/ref&gt;

==== Француздар мен үндістер соғысы ====
{{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}}
[[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.&lt;ref&gt;Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).&lt;/ref&gt; Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды.

1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.&lt;ref&gt;Nash (1986) p. 151.&lt;/ref&gt; Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді.

[[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.&lt;ref&gt;Michael J. Mullin, &quot;Personal Politics: William Johnson and the Mohawks.&quot; ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.&lt;/ref&gt;

=== Саяси партиялар ===
XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты.

Губернатор [[Кадвалладер Колден]] ықпалды әулеттерге қарсы тұру үшін халықтық партия құруға тырысты. Соның нәтижесінде ол екі партияның да қалалық элитасының өшпенділігіне ұшырады. Ливингстондар империялық билікпен байланыстарды [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Лансидің]] ықпалын шектеу құралы ретінде қарастырды. Ал де Лансилер империялық билікпен байланыстарды жеке пайдасына пайдаланудың құралы деп есептеді.&lt;ref&gt;Carl Lotus Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.&lt;/ref&gt;

=== Гербтік алым туралы заң ===
Парламент отарлардан қаражат жинау мақсатында [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң]]ды қабылдады. Нью-Йорк бұған дейін Француздар мен үндістер соғысына қаражат жинау үшін 1756–1760 жылдары қолданылған өзінің гербтік алым туралы заңын қабылдаған болатын. Гербтік алым туралы заңға көрсетілген ерекше күшті қарсылықты жергілікті мәселелерге байланысты жинақталған қайшылықтармен ғана түсіндіруге болады.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 184.&lt;/ref&gt; Француздар мен үндістер соғысының аяқталуынан туындаған зардаптар Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. Отарлар Ұлыбританиямен сауда тапшылығынан, елдегі несиелеуді шектеген қаржылық дағдарыстан және ақша айналымындағы өтімділікті қамтамасыз ету үшін қағаз ақша шығаруға тыйым салған [[Ақша айналымы туралы заң]]нан туындаған өте қатаң ақша-несие саясатының салдарын бастан кешірді.&lt;ref&gt;Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 23–52.&lt;/ref&gt;

Нью-Йорк әуел бастан отарлардағы наразылық қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Нью-Йорктегі екі саяси топ та [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң|1765 жылғы гербтік алым туралы заңға]] қарсы шықты. Қазан айында бірнеше отардың өкілдері Нью-Йорктегі кейін [[Федерал-холл]] атанған ғимаратта [[Гербтік алым конгресі]]не жиналып, заңға қарсы қандай шаралар қабылдау керектігін талқылады. 1765 жылғы 11 желтоқсанда Нью-Йорк ассамблеясы британдық Қауымдар палатасына америкалықтардың өздеріне салынатын салықтарды өздері белгілеу құқығын мойындауды сұраған петиция жолдады. Тамыз айында гербтік алым агенттерін қорқытып-үркіту және ұрып-соғу оқиғалары туралы хабарлар кеңінен тарады. Нью-Йорктің гербтік алым жөніндегі комиссары қызметінен кетті.

Заң 1 қарашада күшіне енді. Бір күн бұрын [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Ланси]] Нью-Йорк көпестерінің Бёрнс тавернасындағы жиналысын ұйымдастырды. Онда көпестер гербтік алым туралы заң күшін жойғанға дейін Ұлыбританиядан әкелінетін барлық тауарларға бойкот жариялауға келісті. Бұл заңға қарсы шыққан жетекші байсалды ұйымдардың бірі [[Айзек Сирс]], [[Джон Лэмб (генерал)|Джон Лэмб]] және [[Александр Макдугалл]] басқарған жергілікті [[Азаттық ұлдары]] болды. Тарихшы Гэри Б. Нэш «1–4 қарашадағы жаппай үрей» деп аталған оқиғалар туралы былай деп жазды:&lt;ref name=nash55&gt;Nash (2005) p. 55.&lt;/ref&gt;
{{Дәйексөз|Алайда Нью-Йорктің қарапайым халық өкілдері мұнымен әлі қанағаттанбаған еді. «Азаттық ұлдарының» беделді жетекшілерінің ықпалынан шығып кеткен төменгі әлеуметтік топтар төрт күн бойы қалада ойран салды. Саны екі мыңға жуық адамнан тұратын топ британ саясатын қолдайды деген күдікке ілінгендердің үйлеріне қоқан-лоқы көрсетті, аса бай губернатор Кадвалладер Колденнің үйіне шабуыл жасады, оның тұлыбын қала көшелерімен алып жүрді және Боулинг-Грин алаңында үлкен алау жақты. Айқай-шуға басқан жиналғандар алауға губернатордың сәнді екі шанасы мен ат жегілген күймесін лақтырды.&lt;ref&gt;Nash (2005) p. 54. Nash (p. 58) also wrote, &quot;In New York City ... the Stamp Act demonstrators were led at first by men higher up on the social order – ship captains, master craftsmen, and even lawyers, but then escaped their control.&quot;&lt;/ref&gt;}}

Тарихшы Фред Андерсон Нью-Йорктегі тобырдың әрекеттерін Бостондағы оқиғалармен салыстырды. Бостонда алғашқы толқулардан кейін [[Адал тоғыздық]] (кейінгі «Азаттық ұлдары» ұйымының ізашары) сияқты жергілікті жетекшілер тобырды өз бақылауына ала алды. Алайда Нью-Йоркте «тобыр негізінен теңізшілерден құралды. Олардың көпшілігінің жергілікті қауыммен тығыз байланысы болмады және олар қаладағы құрлықта жүрген радикал жетекшілердің билігіне бағынуды аса қажет деп санамады». Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» тек 1 қарашадан кейін ғана наразылық қозғалысын өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Anderson pp. 678–679.&lt;/ref&gt;

1 қарашада тобыр қойма мен [[Амстердам форты|Форт-Джордж]] коменданты Томас Джеймстің үйін қиратты. Бірнеше күннен кейін Форт-Джорджда сақталған гербтік маркалар тобырға тапсырылды. Нэш «„Азаттық ұлдары“ теңізшілерді, төменгі әлеуметтік топтардан шыққан қолөнершілер мен жұмысшыларды өз бақылауында ұстай ала ма деген мәселе күмәнді болып қала берді» деп атап өтті. Сондай-ақ оның айтуынша, олар «жиналған төменгі тап қолөнершілері мен олардың теңізші серіктерінің орасан зор күшінен қорқа бастады».&lt;ref name=nash55/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>fo2156z32vt86rrgn5lnxjnggkzvnow</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683946</id>
      <parentid>3683941</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:48:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гербтік алым туралы заң */</comment>
      <origin>3683946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43190" sha1="deje0uvojy6cqqddi5fdctw4q9v97z6" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Географиясы ==
Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады.

== Тарихы ==
=== Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) ===
1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды.

=== Корольдік провинция (1686–1775) ===
1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&amp;pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus &amp; Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert A Emery, &quot;Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials&quot; in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi &amp; Marguerite Most (Routledge, 2013).&lt;/ref&gt;

1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді.

1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды.

Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.&lt;ref&gt;[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37&lt;/ref&gt;

1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты.

==== Нидерландтар ====
[[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&amp;pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}&lt;/ref&gt;]]
[[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды.

Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.&lt;ref&gt;Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A. G.  Roeber &quot;Dutch colonists cope with English control&quot; in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).&lt;/ref&gt;

==== Немістер ====
1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.&lt;ref&gt;Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)&lt;/ref&gt;

==== Қара нәсілді құлдар ====
Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды.

Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.&lt;ref&gt;Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}&lt;/ref&gt; Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды.

Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.&lt;ref&gt;Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).&lt;/ref&gt;

1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.&lt;ref&gt;[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm &quot;African Burial Ground&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.&lt;/ref&gt;

==== Король Георг соғысы ====
{{Толық мақала|Король Георг соғысы}}
Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 109.&lt;/ref&gt; Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 110.&lt;/ref&gt;

==== Француздар мен үндістер соғысы ====
{{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}}
[[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.&lt;ref&gt;Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).&lt;/ref&gt; Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды.

1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.&lt;ref&gt;Nash (1986) p. 151.&lt;/ref&gt; Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді.

[[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.&lt;ref&gt;Michael J. Mullin, &quot;Personal Politics: William Johnson and the Mohawks.&quot; ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.&lt;/ref&gt;

=== Саяси партиялар ===
XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты.

Губернатор [[Кадвалладер Колден]] ықпалды әулеттерге қарсы тұру үшін халықтық партия құруға тырысты. Соның нәтижесінде ол екі партияның да қалалық элитасының өшпенділігіне ұшырады. Ливингстондар империялық билікпен байланыстарды [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Лансидің]] ықпалын шектеу құралы ретінде қарастырды. Ал де Лансилер империялық билікпен байланыстарды жеке пайдасына пайдаланудың құралы деп есептеді.&lt;ref&gt;Carl Lotus Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.&lt;/ref&gt;

=== Гербтік алым туралы заң ===
Парламент отарлардан қаражат жинау мақсатында [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң]]ды қабылдады. Нью-Йорк бұған дейін Француздар мен үндістер соғысына қаражат жинау үшін 1756–1760 жылдары қолданылған өзінің гербтік алым туралы заңын қабылдаған болатын. Гербтік алым туралы заңға көрсетілген ерекше күшті қарсылықты жергілікті мәселелерге байланысты жинақталған қайшылықтармен ғана түсіндіруге болады.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 184.&lt;/ref&gt; Француздар мен үндістер соғысының аяқталуынан туындаған зардаптар Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. Отарлар Ұлыбританиямен сауда тапшылығынан, елдегі несиелеуді шектеген қаржылық дағдарыстан және ақша айналымындағы өтімділікті қамтамасыз ету үшін қағаз ақша шығаруға тыйым салған [[Ақша айналымы туралы заң]]нан туындаған өте қатаң ақша-несие саясатының салдарын бастан кешірді.&lt;ref&gt;Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 23–52.&lt;/ref&gt;

Нью-Йорк әуел бастан отарлардағы наразылық қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Нью-Йорктегі екі саяси топ та [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң|1765 жылғы гербтік алым туралы заңға]] қарсы шықты. Қазан айында бірнеше отардың өкілдері Нью-Йорктегі кейін [[Федерал-холл]] атанған ғимаратта [[Гербтік алым конгресі]]не жиналып, заңға қарсы қандай шаралар қабылдау керектігін талқылады. 1765 жылғы 11 желтоқсанда Нью-Йорк ассамблеясы британдық Қауымдар палатасына америкалықтардың өздеріне салынатын салықтарды өздері белгілеу құқығын мойындауды сұраған петиция жолдады. Тамыз айында гербтік алым агенттерін қорқытып-үркіту және ұрып-соғу оқиғалары туралы хабарлар кеңінен тарады. Нью-Йорктің гербтік алым жөніндегі комиссары қызметінен кетті.

Заң 1 қарашада күшіне енді. Бір күн бұрын [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Ланси]] Нью-Йорк көпестерінің Бёрнс тавернасындағы жиналысын ұйымдастырды. Онда көпестер гербтік алым туралы заң күшін жойғанға дейін Ұлыбританиядан әкелінетін барлық тауарларға бойкот жариялауға келісті. Бұл заңға қарсы шыққан жетекші байсалды ұйымдардың бірі [[Айзек Сирс]], [[Джон Лэмб (генерал)|Джон Лэмб]] және [[Александр Макдугалл]] басқарған жергілікті [[Азаттық ұлдары]] болды. Тарихшы Гэри Б. Нэш «1–4 қарашадағы жаппай үрей» деп аталған оқиғалар туралы былай деп жазды:&lt;ref name=nash55&gt;Nash (2005) p. 55.&lt;/ref&gt;
{{Дәйексөз|Алайда Нью-Йорктің қарапайым халық өкілдері мұнымен әлі қанағаттанбаған еді. «Азаттық ұлдарының» беделді жетекшілерінің ықпалынан шығып кеткен төменгі әлеуметтік топтар төрт күн бойы қалада ойран салды. Саны екі мыңға жуық адамнан тұратын топ британ саясатын қолдайды деген күдікке ілінгендердің үйлеріне қоқан-лоқы көрсетті, аса бай губернатор Кадвалладер Колденнің үйіне шабуыл жасады, оның тұлыбын қала көшелерімен алып жүрді және Боулинг-Грин алаңында үлкен алау жақты. Айқай-шуға басқан жиналғандар алауға губернатордың сәнді екі шанасы мен ат жегілген күймесін лақтырды.&lt;ref&gt;Nash (2005) p. 54. Nash (p. 58) also wrote, &quot;In New York City ... the Stamp Act demonstrators were led at first by men higher up on the social order – ship captains, master craftsmen, and even lawyers, but then escaped their control.&quot;&lt;/ref&gt;}}

Тарихшы Фред Андерсон Нью-Йорктегі тобырдың әрекеттерін Бостондағы оқиғалармен салыстырды. Бостонда алғашқы толқулардан кейін [[Адал тоғыздық]] (кейінгі «Азаттық ұлдары» ұйымының ізашары) сияқты жергілікті жетекшілер тобырды өз бақылауына ала алды. Алайда Нью-Йоркте «тобыр негізінен теңізшілерден құралды. Олардың көпшілігінің жергілікті қауыммен тығыз байланысы болмады және олар қаладағы құрлықта жүрген радикал жетекшілердің билігіне бағынуды аса қажет деп санамады». Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» тек 1 қарашадан кейін ғана наразылық қозғалысын өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Anderson pp. 678–679.&lt;/ref&gt;

1 қарашада тобыр қойма мен [[Амстердам форты|Форт-Джордж]] коменданты Томас Джеймстің үйін қиратты. Бірнеше күннен кейін Форт-Джорджда сақталған гербтік маркалар тобырға тапсырылды. Нэш «„Азаттық ұлдары“ теңізшілерді, төменгі әлеуметтік топтардан шыққан қолөнершілер мен жұмысшыларды өз бақылауында ұстай ала ма деген мәселе күмәнді болып қала берді» деп атап өтті. Сондай-ақ оның айтуынша, олар «жиналған төменгі тап қолөнершілері мен олардың теңізші серіктерінің орасан зор күшінен қорқа бастады».&lt;ref name=nash55/&gt;

1766 жылғы 7 қаңтарда Коннектикутқа арналған гербтік маркаларды тасымалдаған ''Polly'' сауда кемесіне Нью-Йорк айлағында адамдар көтеріліп, маркаларды жойды. 1765 жылдың соңына дейін гербтік алым туралы заңға қарсы толқулар негізінен Нью-Йорк қаласымен шектелген еді, алайда қаңтар айында «Азаттық ұлдары» Олбаниде де гербтік маркалардың таратылуын тоқтатты.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>deje0uvojy6cqqddi5fdctw4q9v97z6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683951</id>
      <parentid>3683946</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:58:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гербтік алым туралы заң */</comment>
      <origin>3683951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44299" sha1="mt74f5kbot9v1jpy492us30tut4d3v2" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Географиясы ==
Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады.

== Тарихы ==
=== Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) ===
1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды.

=== Корольдік провинция (1686–1775) ===
1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&amp;pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus &amp; Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert A Emery, &quot;Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials&quot; in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi &amp; Marguerite Most (Routledge, 2013).&lt;/ref&gt;

1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді.

1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды.

Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.&lt;ref&gt;[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37&lt;/ref&gt;

1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты.

==== Нидерландтар ====
[[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&amp;pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}&lt;/ref&gt;]]
[[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды.

Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.&lt;ref&gt;Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A. G.  Roeber &quot;Dutch colonists cope with English control&quot; in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).&lt;/ref&gt;

==== Немістер ====
1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.&lt;ref&gt;Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)&lt;/ref&gt;

==== Қара нәсілді құлдар ====
Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды.

Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.&lt;ref&gt;Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}&lt;/ref&gt; Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды.

Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.&lt;ref&gt;Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).&lt;/ref&gt;

1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.&lt;ref&gt;[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm &quot;African Burial Ground&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.&lt;/ref&gt;

==== Король Георг соғысы ====
{{Толық мақала|Король Георг соғысы}}
Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 109.&lt;/ref&gt; Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 110.&lt;/ref&gt;

==== Француздар мен үндістер соғысы ====
{{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}}
[[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.&lt;ref&gt;Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).&lt;/ref&gt; Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды.

1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.&lt;ref&gt;Nash (1986) p. 151.&lt;/ref&gt; Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді.

[[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.&lt;ref&gt;Michael J. Mullin, &quot;Personal Politics: William Johnson and the Mohawks.&quot; ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.&lt;/ref&gt;

=== Саяси партиялар ===
XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты.

Губернатор [[Кадвалладер Колден]] ықпалды әулеттерге қарсы тұру үшін халықтық партия құруға тырысты. Соның нәтижесінде ол екі партияның да қалалық элитасының өшпенділігіне ұшырады. Ливингстондар империялық билікпен байланыстарды [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Лансидің]] ықпалын шектеу құралы ретінде қарастырды. Ал де Лансилер империялық билікпен байланыстарды жеке пайдасына пайдаланудың құралы деп есептеді.&lt;ref&gt;Carl Lotus Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.&lt;/ref&gt;

=== Гербтік алым туралы заң ===
Парламент отарлардан қаражат жинау мақсатында [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң]]ды қабылдады. Нью-Йорк бұған дейін Француздар мен үндістер соғысына қаражат жинау үшін 1756–1760 жылдары қолданылған өзінің гербтік алым туралы заңын қабылдаған болатын. Гербтік алым туралы заңға көрсетілген ерекше күшті қарсылықты жергілікті мәселелерге байланысты жинақталған қайшылықтармен ғана түсіндіруге болады.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 184.&lt;/ref&gt; Француздар мен үндістер соғысының аяқталуынан туындаған зардаптар Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. Отарлар Ұлыбританиямен сауда тапшылығынан, елдегі несиелеуді шектеген қаржылық дағдарыстан және ақша айналымындағы өтімділікті қамтамасыз ету үшін қағаз ақша шығаруға тыйым салған [[Ақша айналымы туралы заң]]нан туындаған өте қатаң ақша-несие саясатының салдарын бастан кешірді.&lt;ref&gt;Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 23–52.&lt;/ref&gt;

Нью-Йорк әуел бастан отарлардағы наразылық қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Нью-Йорктегі екі саяси топ та [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң|1765 жылғы гербтік алым туралы заңға]] қарсы шықты. Қазан айында бірнеше отардың өкілдері Нью-Йорктегі кейін [[Федерал-холл]] атанған ғимаратта [[Гербтік алым конгресі]]не жиналып, заңға қарсы қандай шаралар қабылдау керектігін талқылады. 1765 жылғы 11 желтоқсанда Нью-Йорк ассамблеясы британдық Қауымдар палатасына америкалықтардың өздеріне салынатын салықтарды өздері белгілеу құқығын мойындауды сұраған петиция жолдады. Тамыз айында гербтік алым агенттерін қорқытып-үркіту және ұрып-соғу оқиғалары туралы хабарлар кеңінен тарады. Нью-Йорктің гербтік алым жөніндегі комиссары қызметінен кетті.

Заң 1 қарашада күшіне енді. Бір күн бұрын [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Ланси]] Нью-Йорк көпестерінің Бёрнс тавернасындағы жиналысын ұйымдастырды. Онда көпестер гербтік алым туралы заң күшін жойғанға дейін Ұлыбританиядан әкелінетін барлық тауарларға бойкот жариялауға келісті. Бұл заңға қарсы шыққан жетекші байсалды ұйымдардың бірі [[Айзек Сирс]], [[Джон Лэмб (генерал)|Джон Лэмб]] және [[Александр Макдугалл]] басқарған жергілікті [[Азаттық ұлдары]] болды. Тарихшы Гэри Б. Нэш «1–4 қарашадағы жаппай үрей» деп аталған оқиғалар туралы былай деп жазды:&lt;ref name=nash55&gt;Nash (2005) p. 55.&lt;/ref&gt;
{{Дәйексөз|Алайда Нью-Йорктің қарапайым халық өкілдері мұнымен әлі қанағаттанбаған еді. «Азаттық ұлдарының» беделді жетекшілерінің ықпалынан шығып кеткен төменгі әлеуметтік топтар төрт күн бойы қалада ойран салды. Саны екі мыңға жуық адамнан тұратын топ британ саясатын қолдайды деген күдікке ілінгендердің үйлеріне қоқан-лоқы көрсетті, аса бай губернатор Кадвалладер Колденнің үйіне шабуыл жасады, оның тұлыбын қала көшелерімен алып жүрді және Боулинг-Грин алаңында үлкен алау жақты. Айқай-шуға басқан жиналғандар алауға губернатордың сәнді екі шанасы мен ат жегілген күймесін лақтырды.&lt;ref&gt;Nash (2005) p. 54. Nash (p. 58) also wrote, &quot;In New York City ... the Stamp Act demonstrators were led at first by men higher up on the social order – ship captains, master craftsmen, and even lawyers, but then escaped their control.&quot;&lt;/ref&gt;}}

Тарихшы Фред Андерсон Нью-Йорктегі тобырдың әрекеттерін Бостондағы оқиғалармен салыстырды. Бостонда алғашқы толқулардан кейін [[Адал тоғыздық]] (кейінгі «Азаттық ұлдары» ұйымының ізашары) сияқты жергілікті жетекшілер тобырды өз бақылауына ала алды. Алайда Нью-Йоркте «тобыр негізінен теңізшілерден құралды. Олардың көпшілігінің жергілікті қауыммен тығыз байланысы болмады және олар қаладағы құрлықта жүрген радикал жетекшілердің билігіне бағынуды аса қажет деп санамады». Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» тек 1 қарашадан кейін ғана наразылық қозғалысын өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Anderson pp. 678–679.&lt;/ref&gt;

1 қарашада тобыр қойма мен [[Амстердам форты|Форт-Джордж]] коменданты Томас Джеймстің үйін қиратты. Бірнеше күннен кейін Форт-Джорджда сақталған гербтік маркалар тобырға тапсырылды. Нэш «„Азаттық ұлдары“ теңізшілерді, төменгі әлеуметтік топтардан шыққан қолөнершілер мен жұмысшыларды өз бақылауында ұстай ала ма деген мәселе күмәнді болып қала берді» деп атап өтті. Сондай-ақ оның айтуынша, олар «жиналған төменгі тап қолөнершілері мен олардың теңізші серіктерінің орасан зор күшінен қорқа бастады».&lt;ref name=nash55/&gt;

1766 жылғы 7 қаңтарда Коннектикутқа арналған гербтік маркаларды тасымалдаған ''Polly'' сауда кемесіне Нью-Йорк айлағында адамдар көтеріліп, маркаларды жойды. 1765 жылдың соңына дейін гербтік алым туралы заңға қарсы толқулар негізінен Нью-Йорк қаласымен шектелген еді, алайда қаңтар айында «Азаттық ұлдары» Олбаниде де гербтік маркалардың таратылуын тоқтатты.

1766 жылғы мамырда гербтік алым туралы заңның күші жойылғаны туралы хабар жеткенде, «Азаттық ұлдары» [[Бостандық бағаны]]н орнатып, бұл оқиғаны атап өтті. Баған жаппай жиналыстар өткізілетін орынға және америкалықтардың күресінің символына айналды. Маусым айында Нью-Йоркке британдық тұрақты әскердің екі полкі келіп, жоғарғы казармаларға орналастырылды. 10 тамызда бұл әскерлер Бостандық бағанын кесіп құлатты. Кейін екінші және үшінші бағандар орнатылды, алайда олар да кесіп құлатылды. Осындай әрекеттердің қайталануына жол бермеу үшін төртінші баған орнатылып, темірмен қапталды.{{citation needed|date=April 2018}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>mt74f5kbot9v1jpy492us30tut4d3v2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684013</id>
      <parentid>3683951</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:48:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гербтік алым туралы заң */</comment>
      <origin>3684013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46130" sha1="f4e2rbiuft5v698vgcdqzy39g3j32nx" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Географиясы ==
Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады.

== Тарихы ==
=== Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) ===
1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды.

=== Корольдік провинция (1686–1775) ===
1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&amp;pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus &amp; Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert A Emery, &quot;Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials&quot; in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi &amp; Marguerite Most (Routledge, 2013).&lt;/ref&gt;

1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді.

1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды.

Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.&lt;ref&gt;[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37&lt;/ref&gt;

1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты.

==== Нидерландтар ====
[[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&amp;pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}&lt;/ref&gt;]]
[[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды.

Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.&lt;ref&gt;Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A. G.  Roeber &quot;Dutch colonists cope with English control&quot; in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).&lt;/ref&gt;

==== Немістер ====
1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.&lt;ref&gt;Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)&lt;/ref&gt;

==== Қара нәсілді құлдар ====
Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды.

Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.&lt;ref&gt;Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}&lt;/ref&gt; Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды.

Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.&lt;ref&gt;Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).&lt;/ref&gt;

1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.&lt;ref&gt;[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm &quot;African Burial Ground&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.&lt;/ref&gt;

==== Король Георг соғысы ====
{{Толық мақала|Король Георг соғысы}}
Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 109.&lt;/ref&gt; Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 110.&lt;/ref&gt;

==== Француздар мен үндістер соғысы ====
{{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}}
[[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.&lt;ref&gt;Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).&lt;/ref&gt; Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды.

1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.&lt;ref&gt;Nash (1986) p. 151.&lt;/ref&gt; Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді.

[[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.&lt;ref&gt;Michael J. Mullin, &quot;Personal Politics: William Johnson and the Mohawks.&quot; ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.&lt;/ref&gt;

=== Саяси партиялар ===
XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты.

Губернатор [[Кадвалладер Колден]] ықпалды әулеттерге қарсы тұру үшін халықтық партия құруға тырысты. Соның нәтижесінде ол екі партияның да қалалық элитасының өшпенділігіне ұшырады. Ливингстондар империялық билікпен байланыстарды [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Лансидің]] ықпалын шектеу құралы ретінде қарастырды. Ал де Лансилер империялық билікпен байланыстарды жеке пайдасына пайдаланудың құралы деп есептеді.&lt;ref&gt;Carl Lotus Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.&lt;/ref&gt;

=== Гербтік алым туралы заң ===
Парламент отарлардан қаражат жинау мақсатында [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң]]ды қабылдады. Нью-Йорк бұған дейін Француздар мен үндістер соғысына қаражат жинау үшін 1756–1760 жылдары қолданылған өзінің гербтік алым туралы заңын қабылдаған болатын. Гербтік алым туралы заңға көрсетілген ерекше күшті қарсылықты жергілікті мәселелерге байланысты жинақталған қайшылықтармен ғана түсіндіруге болады.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 184.&lt;/ref&gt; Француздар мен үндістер соғысының аяқталуынан туындаған зардаптар Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. Отарлар Ұлыбританиямен сауда тапшылығынан, елдегі несиелеуді шектеген қаржылық дағдарыстан және ақша айналымындағы өтімділікті қамтамасыз ету үшін қағаз ақша шығаруға тыйым салған [[Ақша айналымы туралы заң]]нан туындаған өте қатаң ақша-несие саясатының салдарын бастан кешірді.&lt;ref&gt;Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 23–52.&lt;/ref&gt;

Нью-Йорк әуел бастан отарлардағы наразылық қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Нью-Йорктегі екі саяси топ та [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң|1765 жылғы гербтік алым туралы заңға]] қарсы шықты. Қазан айында бірнеше отардың өкілдері Нью-Йорктегі кейін [[Федерал-холл]] атанған ғимаратта [[Гербтік алым конгресі]]не жиналып, заңға қарсы қандай шаралар қабылдау керектігін талқылады. 1765 жылғы 11 желтоқсанда Нью-Йорк ассамблеясы британдық Қауымдар палатасына америкалықтардың өздеріне салынатын салықтарды өздері белгілеу құқығын мойындауды сұраған петиция жолдады. Тамыз айында гербтік алым агенттерін қорқытып-үркіту және ұрып-соғу оқиғалары туралы хабарлар кеңінен тарады. Нью-Йорктің гербтік алым жөніндегі комиссары қызметінен кетті.

Заң 1 қарашада күшіне енді. Бір күн бұрын [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Ланси]] Нью-Йорк көпестерінің Бёрнс тавернасындағы жиналысын ұйымдастырды. Онда көпестер гербтік алым туралы заң күшін жойғанға дейін Ұлыбританиядан әкелінетін барлық тауарларға бойкот жариялауға келісті. Бұл заңға қарсы шыққан жетекші байсалды ұйымдардың бірі [[Айзек Сирс]], [[Джон Лэмб (генерал)|Джон Лэмб]] және [[Александр Макдугалл]] басқарған жергілікті [[Азаттық ұлдары]] болды. Тарихшы Гэри Б. Нэш «1–4 қарашадағы жаппай үрей» деп аталған оқиғалар туралы былай деп жазды:&lt;ref name=nash55&gt;Nash (2005) p. 55.&lt;/ref&gt;
{{Дәйексөз|Алайда Нью-Йорктің қарапайым халық өкілдері мұнымен әлі қанағаттанбаған еді. «Азаттық ұлдарының» беделді жетекшілерінің ықпалынан шығып кеткен төменгі әлеуметтік топтар төрт күн бойы қалада ойран салды. Саны екі мыңға жуық адамнан тұратын топ британ саясатын қолдайды деген күдікке ілінгендердің үйлеріне қоқан-лоқы көрсетті, аса бай губернатор Кадвалладер Колденнің үйіне шабуыл жасады, оның тұлыбын қала көшелерімен алып жүрді және Боулинг-Грин алаңында үлкен алау жақты. Айқай-шуға басқан жиналғандар алауға губернатордың сәнді екі шанасы мен ат жегілген күймесін лақтырды.&lt;ref&gt;Nash (2005) p. 54. Nash (p. 58) also wrote, &quot;In New York City ... the Stamp Act demonstrators were led at first by men higher up on the social order – ship captains, master craftsmen, and even lawyers, but then escaped their control.&quot;&lt;/ref&gt;}}

Тарихшы Фред Андерсон Нью-Йорктегі тобырдың әрекеттерін Бостондағы оқиғалармен салыстырды. Бостонда алғашқы толқулардан кейін [[Адал тоғыздық]] (кейінгі «Азаттық ұлдары» ұйымының ізашары) сияқты жергілікті жетекшілер тобырды өз бақылауына ала алды. Алайда Нью-Йоркте «тобыр негізінен теңізшілерден құралды. Олардың көпшілігінің жергілікті қауыммен тығыз байланысы болмады және олар қаладағы құрлықта жүрген радикал жетекшілердің билігіне бағынуды аса қажет деп санамады». Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» тек 1 қарашадан кейін ғана наразылық қозғалысын өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Anderson pp. 678–679.&lt;/ref&gt;

1 қарашада тобыр қойма мен [[Амстердам форты|Форт-Джордж]] коменданты Томас Джеймстің үйін қиратты. Бірнеше күннен кейін Форт-Джорджда сақталған гербтік маркалар тобырға тапсырылды. Нэш «„Азаттық ұлдары“ теңізшілерді, төменгі әлеуметтік топтардан шыққан қолөнершілер мен жұмысшыларды өз бақылауында ұстай ала ма деген мәселе күмәнді болып қала берді» деп атап өтті. Сондай-ақ оның айтуынша, олар «жиналған төменгі тап қолөнершілері мен олардың теңізші серіктерінің орасан зор күшінен қорқа бастады».&lt;ref name=nash55/&gt;

1766 жылғы 7 қаңтарда Коннектикутқа арналған гербтік маркаларды тасымалдаған ''Polly'' сауда кемесіне Нью-Йорк айлағында адамдар көтеріліп, маркаларды жойды. 1765 жылдың соңына дейін гербтік алым туралы заңға қарсы толқулар негізінен Нью-Йорк қаласымен шектелген еді, алайда қаңтар айында «Азаттық ұлдары» Олбаниде де гербтік маркалардың таратылуын тоқтатты.

1766 жылғы мамырда гербтік алым туралы заңның күші жойылғаны туралы хабар жеткенде, «Азаттық ұлдары» [[Бостандық бағаны]]н орнатып, бұл оқиғаны атап өтті. Баған жаппай жиналыстар өткізілетін орынға және америкалықтардың күресінің символына айналды. Маусым айында Нью-Йоркке британдық тұрақты әскердің екі полкі келіп, жоғарғы казармаларға орналастырылды. 10 тамызда бұл әскерлер Бостандық бағанын кесіп құлатты. Кейін екінші және үшінші бағандар орнатылды, алайда олар да кесіп құлатылды. Осындай әрекеттердің қайталануына жол бермеу үшін төртінші баған орнатылып, темірмен қапталды.{{citation needed|date=April 2018}}

=== Шай туралы заң ===
Тауншенд актісінің күші жойылғаннан кейін Нью-Йоркте тыныштық орнады, алайда провинция экономикасы әлі де құлдырау жағдайында болды. 1773 жылғы мамырда Парламент [[Шай туралы заң]]ды қабылдап, шайға салынатын баж салығын төмендетті және Ост-Үнді компаниясына отарларда шайды контрабандашыларға қарағанда арзан бағамен сатуға мүмкіндік берді. Бұл заң ең алдымен Нью-Йорк көпестері мен контрабандашыларының мүдделеріне нұқсан келтірді. Қарсылық қозғалысын «Азаттық ұлдары» ұйымдастырды. 1773 жылғы қарашада олар ''«Нью-Йорктің Азаттық ұлдары қауымдастығы»'' атты мәлімдеме жариялап, онда заңды қолдауға қандай да бір көмек көрсеткен кез келген адам «Америка бостандықтарының жауы» деп танылатынын мәлімдеді. Соның нәтижесінде Ост-Үнді компаниясының Нью-Йорктегі агенттері қызметтерінен кетті. Нью-Йорк ассамблеясы «Азаттық ұлдарының» заңнан тыс өкілеттіктерді өз қолына алуына қатысты ешқандай шара қолданбады.&lt;ref&gt;Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 95–111.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>f4e2rbiuft5v698vgcdqzy39g3j32nx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684014</id>
      <parentid>3684013</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:55:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шай туралы заң */</comment>
      <origin>3684014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46748" sha1="qbdle6ujwjoqz5bv5aq19mjn9bcxghd" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Географиясы ==
Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады.

== Тарихы ==
=== Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) ===
1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды.

=== Корольдік провинция (1686–1775) ===
1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&amp;pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus &amp; Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert A Emery, &quot;Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials&quot; in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi &amp; Marguerite Most (Routledge, 2013).&lt;/ref&gt;

1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді.

1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды.

Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.&lt;ref&gt;[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37&lt;/ref&gt;

1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты.

==== Нидерландтар ====
[[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&amp;pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}&lt;/ref&gt;]]
[[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды.

Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.&lt;ref&gt;Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A. G.  Roeber &quot;Dutch colonists cope with English control&quot; in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).&lt;/ref&gt;

==== Немістер ====
1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.&lt;ref&gt;Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)&lt;/ref&gt;

==== Қара нәсілді құлдар ====
Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды.

Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.&lt;ref&gt;Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}&lt;/ref&gt; Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды.

Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.&lt;ref&gt;Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).&lt;/ref&gt;

1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.&lt;ref&gt;[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm &quot;African Burial Ground&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.&lt;/ref&gt;

==== Король Георг соғысы ====
{{Толық мақала|Король Георг соғысы}}
Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 109.&lt;/ref&gt; Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 110.&lt;/ref&gt;

==== Француздар мен үндістер соғысы ====
{{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}}
[[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.&lt;ref&gt;Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).&lt;/ref&gt; Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды.

1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.&lt;ref&gt;Nash (1986) p. 151.&lt;/ref&gt; Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді.

[[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.&lt;ref&gt;Michael J. Mullin, &quot;Personal Politics: William Johnson and the Mohawks.&quot; ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.&lt;/ref&gt;

=== Саяси партиялар ===
XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты.

Губернатор [[Кадвалладер Колден]] ықпалды әулеттерге қарсы тұру үшін халықтық партия құруға тырысты. Соның нәтижесінде ол екі партияның да қалалық элитасының өшпенділігіне ұшырады. Ливингстондар империялық билікпен байланыстарды [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Лансидің]] ықпалын шектеу құралы ретінде қарастырды. Ал де Лансилер империялық билікпен байланыстарды жеке пайдасына пайдаланудың құралы деп есептеді.&lt;ref&gt;Carl Lotus Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.&lt;/ref&gt;

=== Гербтік алым туралы заң ===
Парламент отарлардан қаражат жинау мақсатында [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң]]ды қабылдады. Нью-Йорк бұған дейін Француздар мен үндістер соғысына қаражат жинау үшін 1756–1760 жылдары қолданылған өзінің гербтік алым туралы заңын қабылдаған болатын. Гербтік алым туралы заңға көрсетілген ерекше күшті қарсылықты жергілікті мәселелерге байланысты жинақталған қайшылықтармен ғана түсіндіруге болады.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 184.&lt;/ref&gt; Француздар мен үндістер соғысының аяқталуынан туындаған зардаптар Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. Отарлар Ұлыбританиямен сауда тапшылығынан, елдегі несиелеуді шектеген қаржылық дағдарыстан және ақша айналымындағы өтімділікті қамтамасыз ету үшін қағаз ақша шығаруға тыйым салған [[Ақша айналымы туралы заң]]нан туындаған өте қатаң ақша-несие саясатының салдарын бастан кешірді.&lt;ref&gt;Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 23–52.&lt;/ref&gt;

Нью-Йорк әуел бастан отарлардағы наразылық қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Нью-Йорктегі екі саяси топ та [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң|1765 жылғы гербтік алым туралы заңға]] қарсы шықты. Қазан айында бірнеше отардың өкілдері Нью-Йорктегі кейін [[Федерал-холл]] атанған ғимаратта [[Гербтік алым конгресі]]не жиналып, заңға қарсы қандай шаралар қабылдау керектігін талқылады. 1765 жылғы 11 желтоқсанда Нью-Йорк ассамблеясы британдық Қауымдар палатасына америкалықтардың өздеріне салынатын салықтарды өздері белгілеу құқығын мойындауды сұраған петиция жолдады. Тамыз айында гербтік алым агенттерін қорқытып-үркіту және ұрып-соғу оқиғалары туралы хабарлар кеңінен тарады. Нью-Йорктің гербтік алым жөніндегі комиссары қызметінен кетті.

Заң 1 қарашада күшіне енді. Бір күн бұрын [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Ланси]] Нью-Йорк көпестерінің Бёрнс тавернасындағы жиналысын ұйымдастырды. Онда көпестер гербтік алым туралы заң күшін жойғанға дейін Ұлыбританиядан әкелінетін барлық тауарларға бойкот жариялауға келісті. Бұл заңға қарсы шыққан жетекші байсалды ұйымдардың бірі [[Айзек Сирс]], [[Джон Лэмб (генерал)|Джон Лэмб]] және [[Александр Макдугалл]] басқарған жергілікті [[Азаттық ұлдары]] болды. Тарихшы Гэри Б. Нэш «1–4 қарашадағы жаппай үрей» деп аталған оқиғалар туралы былай деп жазды:&lt;ref name=nash55&gt;Nash (2005) p. 55.&lt;/ref&gt;
{{Дәйексөз|Алайда Нью-Йорктің қарапайым халық өкілдері мұнымен әлі қанағаттанбаған еді. «Азаттық ұлдарының» беделді жетекшілерінің ықпалынан шығып кеткен төменгі әлеуметтік топтар төрт күн бойы қалада ойран салды. Саны екі мыңға жуық адамнан тұратын топ британ саясатын қолдайды деген күдікке ілінгендердің үйлеріне қоқан-лоқы көрсетті, аса бай губернатор Кадвалладер Колденнің үйіне шабуыл жасады, оның тұлыбын қала көшелерімен алып жүрді және Боулинг-Грин алаңында үлкен алау жақты. Айқай-шуға басқан жиналғандар алауға губернатордың сәнді екі шанасы мен ат жегілген күймесін лақтырды.&lt;ref&gt;Nash (2005) p. 54. Nash (p. 58) also wrote, &quot;In New York City ... the Stamp Act demonstrators were led at first by men higher up on the social order – ship captains, master craftsmen, and even lawyers, but then escaped their control.&quot;&lt;/ref&gt;}}

Тарихшы Фред Андерсон Нью-Йорктегі тобырдың әрекеттерін Бостондағы оқиғалармен салыстырды. Бостонда алғашқы толқулардан кейін [[Адал тоғыздық]] (кейінгі «Азаттық ұлдары» ұйымының ізашары) сияқты жергілікті жетекшілер тобырды өз бақылауына ала алды. Алайда Нью-Йоркте «тобыр негізінен теңізшілерден құралды. Олардың көпшілігінің жергілікті қауыммен тығыз байланысы болмады және олар қаладағы құрлықта жүрген радикал жетекшілердің билігіне бағынуды аса қажет деп санамады». Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» тек 1 қарашадан кейін ғана наразылық қозғалысын өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Anderson pp. 678–679.&lt;/ref&gt;

1 қарашада тобыр қойма мен [[Амстердам форты|Форт-Джордж]] коменданты Томас Джеймстің үйін қиратты. Бірнеше күннен кейін Форт-Джорджда сақталған гербтік маркалар тобырға тапсырылды. Нэш «„Азаттық ұлдары“ теңізшілерді, төменгі әлеуметтік топтардан шыққан қолөнершілер мен жұмысшыларды өз бақылауында ұстай ала ма деген мәселе күмәнді болып қала берді» деп атап өтті. Сондай-ақ оның айтуынша, олар «жиналған төменгі тап қолөнершілері мен олардың теңізші серіктерінің орасан зор күшінен қорқа бастады».&lt;ref name=nash55/&gt;

1766 жылғы 7 қаңтарда Коннектикутқа арналған гербтік маркаларды тасымалдаған ''Polly'' сауда кемесіне Нью-Йорк айлағында адамдар көтеріліп, маркаларды жойды. 1765 жылдың соңына дейін гербтік алым туралы заңға қарсы толқулар негізінен Нью-Йорк қаласымен шектелген еді, алайда қаңтар айында «Азаттық ұлдары» Олбаниде де гербтік маркалардың таратылуын тоқтатты.

1766 жылғы мамырда гербтік алым туралы заңның күші жойылғаны туралы хабар жеткенде, «Азаттық ұлдары» [[Бостандық бағаны]]н орнатып, бұл оқиғаны атап өтті. Баған жаппай жиналыстар өткізілетін орынға және америкалықтардың күресінің символына айналды. Маусым айында Нью-Йоркке британдық тұрақты әскердің екі полкі келіп, жоғарғы казармаларға орналастырылды. 10 тамызда бұл әскерлер Бостандық бағанын кесіп құлатты. Кейін екінші және үшінші бағандар орнатылды, алайда олар да кесіп құлатылды. Осындай әрекеттердің қайталануына жол бермеу үшін төртінші баған орнатылып, темірмен қапталды.{{citation needed|date=April 2018}}

=== Шай туралы заң ===
Тауншенд актісінің күші жойылғаннан кейін Нью-Йоркте тыныштық орнады, алайда провинция экономикасы әлі де құлдырау жағдайында болды. 1773 жылғы мамырда Парламент [[Шай туралы заң]]ды қабылдап, шайға салынатын баж салығын төмендетті және Ост-Үнді компаниясына отарларда шайды контрабандашыларға қарағанда арзан бағамен сатуға мүмкіндік берді. Бұл заң ең алдымен Нью-Йорк көпестері мен контрабандашыларының мүдделеріне нұқсан келтірді. Қарсылық қозғалысын «Азаттық ұлдары» ұйымдастырды. 1773 жылғы қарашада олар ''«Нью-Йорктің Азаттық ұлдары қауымдастығы»'' атты мәлімдеме жариялап, онда заңды қолдауға қандай да бір көмек көрсеткен кез келген адам «Америка бостандықтарының жауы» деп танылатынын мәлімдеді. Соның нәтижесінде Ост-Үнді компаниясының Нью-Йорктегі агенттері қызметтерінен кетті. Нью-Йорк ассамблеясы «Азаттық ұлдарының» заңнан тыс өкілеттіктерді өз қолына алуына қатысты ешқандай шара қолданбады.&lt;ref&gt;Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 95–111.&lt;/ref&gt;

Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» Бостонда шайдың кемелерден түсірілуіне толықтай жол бермеу жоспары туралы біліп, осы саясатты ұстануға шешім қабылдады. «Қауымдастық» күткен қолдауына ие болмағандықтан, «Азаттық ұлдары» шай жағаға түсірілген жағдайда халық оны бөлшек сауда арқылы сатуды талап етеді деп қауіптенді.&lt;ref&gt;Launitz-Schurer, p. 103.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>qbdle6ujwjoqz5bv5aq19mjn9bcxghd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684015</id>
      <parentid>3684014</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:57:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шай туралы заң */</comment>
      <origin>3684015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47413" sha1="i5fw57k5azub1q3yxhrzzkdrqjwm969" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Географиясы ==
Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады.

== Тарихы ==
=== Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) ===
1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды.

=== Корольдік провинция (1686–1775) ===
1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&amp;pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus &amp; Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert A Emery, &quot;Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials&quot; in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi &amp; Marguerite Most (Routledge, 2013).&lt;/ref&gt;

1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді.

1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды.

Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.&lt;ref&gt;[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37&lt;/ref&gt;

1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты.

==== Нидерландтар ====
[[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&amp;pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}&lt;/ref&gt;]]
[[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды.

Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.&lt;ref&gt;Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A. G.  Roeber &quot;Dutch colonists cope with English control&quot; in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).&lt;/ref&gt;

==== Немістер ====
1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.&lt;ref&gt;Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)&lt;/ref&gt;

==== Қара нәсілді құлдар ====
Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды.

Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.&lt;ref&gt;Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}&lt;/ref&gt; Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды.

Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.&lt;ref&gt;Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).&lt;/ref&gt;

1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.&lt;ref&gt;[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm &quot;African Burial Ground&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.&lt;/ref&gt;

==== Король Георг соғысы ====
{{Толық мақала|Король Георг соғысы}}
Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 109.&lt;/ref&gt; Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 110.&lt;/ref&gt;

==== Француздар мен үндістер соғысы ====
{{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}}
[[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.&lt;ref&gt;Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).&lt;/ref&gt; Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды.

1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.&lt;ref&gt;Nash (1986) p. 151.&lt;/ref&gt; Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді.

[[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.&lt;ref&gt;Michael J. Mullin, &quot;Personal Politics: William Johnson and the Mohawks.&quot; ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.&lt;/ref&gt;

=== Саяси партиялар ===
XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты.

Губернатор [[Кадвалладер Колден]] ықпалды әулеттерге қарсы тұру үшін халықтық партия құруға тырысты. Соның нәтижесінде ол екі партияның да қалалық элитасының өшпенділігіне ұшырады. Ливингстондар империялық билікпен байланыстарды [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Лансидің]] ықпалын шектеу құралы ретінде қарастырды. Ал де Лансилер империялық билікпен байланыстарды жеке пайдасына пайдаланудың құралы деп есептеді.&lt;ref&gt;Carl Lotus Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.&lt;/ref&gt;

=== Гербтік алым туралы заң ===
Парламент отарлардан қаражат жинау мақсатында [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң]]ды қабылдады. Нью-Йорк бұған дейін Француздар мен үндістер соғысына қаражат жинау үшін 1756–1760 жылдары қолданылған өзінің гербтік алым туралы заңын қабылдаған болатын. Гербтік алым туралы заңға көрсетілген ерекше күшті қарсылықты жергілікті мәселелерге байланысты жинақталған қайшылықтармен ғана түсіндіруге болады.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 184.&lt;/ref&gt; Француздар мен үндістер соғысының аяқталуынан туындаған зардаптар Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. Отарлар Ұлыбританиямен сауда тапшылығынан, елдегі несиелеуді шектеген қаржылық дағдарыстан және ақша айналымындағы өтімділікті қамтамасыз ету үшін қағаз ақша шығаруға тыйым салған [[Ақша айналымы туралы заң]]нан туындаған өте қатаң ақша-несие саясатының салдарын бастан кешірді.&lt;ref&gt;Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 23–52.&lt;/ref&gt;

Нью-Йорк әуел бастан отарлардағы наразылық қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Нью-Йорктегі екі саяси топ та [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң|1765 жылғы гербтік алым туралы заңға]] қарсы шықты. Қазан айында бірнеше отардың өкілдері Нью-Йорктегі кейін [[Федерал-холл]] атанған ғимаратта [[Гербтік алым конгресі]]не жиналып, заңға қарсы қандай шаралар қабылдау керектігін талқылады. 1765 жылғы 11 желтоқсанда Нью-Йорк ассамблеясы британдық Қауымдар палатасына америкалықтардың өздеріне салынатын салықтарды өздері белгілеу құқығын мойындауды сұраған петиция жолдады. Тамыз айында гербтік алым агенттерін қорқытып-үркіту және ұрып-соғу оқиғалары туралы хабарлар кеңінен тарады. Нью-Йорктің гербтік алым жөніндегі комиссары қызметінен кетті.

Заң 1 қарашада күшіне енді. Бір күн бұрын [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Ланси]] Нью-Йорк көпестерінің Бёрнс тавернасындағы жиналысын ұйымдастырды. Онда көпестер гербтік алым туралы заң күшін жойғанға дейін Ұлыбританиядан әкелінетін барлық тауарларға бойкот жариялауға келісті. Бұл заңға қарсы шыққан жетекші байсалды ұйымдардың бірі [[Айзек Сирс]], [[Джон Лэмб (генерал)|Джон Лэмб]] және [[Александр Макдугалл]] басқарған жергілікті [[Азаттық ұлдары]] болды. Тарихшы Гэри Б. Нэш «1–4 қарашадағы жаппай үрей» деп аталған оқиғалар туралы былай деп жазды:&lt;ref name=nash55&gt;Nash (2005) p. 55.&lt;/ref&gt;
{{Дәйексөз|Алайда Нью-Йорктің қарапайым халық өкілдері мұнымен әлі қанағаттанбаған еді. «Азаттық ұлдарының» беделді жетекшілерінің ықпалынан шығып кеткен төменгі әлеуметтік топтар төрт күн бойы қалада ойран салды. Саны екі мыңға жуық адамнан тұратын топ британ саясатын қолдайды деген күдікке ілінгендердің үйлеріне қоқан-лоқы көрсетті, аса бай губернатор Кадвалладер Колденнің үйіне шабуыл жасады, оның тұлыбын қала көшелерімен алып жүрді және Боулинг-Грин алаңында үлкен алау жақты. Айқай-шуға басқан жиналғандар алауға губернатордың сәнді екі шанасы мен ат жегілген күймесін лақтырды.&lt;ref&gt;Nash (2005) p. 54. Nash (p. 58) also wrote, &quot;In New York City ... the Stamp Act demonstrators were led at first by men higher up on the social order – ship captains, master craftsmen, and even lawyers, but then escaped their control.&quot;&lt;/ref&gt;}}

Тарихшы Фред Андерсон Нью-Йорктегі тобырдың әрекеттерін Бостондағы оқиғалармен салыстырды. Бостонда алғашқы толқулардан кейін [[Адал тоғыздық]] (кейінгі «Азаттық ұлдары» ұйымының ізашары) сияқты жергілікті жетекшілер тобырды өз бақылауына ала алды. Алайда Нью-Йоркте «тобыр негізінен теңізшілерден құралды. Олардың көпшілігінің жергілікті қауыммен тығыз байланысы болмады және олар қаладағы құрлықта жүрген радикал жетекшілердің билігіне бағынуды аса қажет деп санамады». Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» тек 1 қарашадан кейін ғана наразылық қозғалысын өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Anderson pp. 678–679.&lt;/ref&gt;

1 қарашада тобыр қойма мен [[Амстердам форты|Форт-Джордж]] коменданты Томас Джеймстің үйін қиратты. Бірнеше күннен кейін Форт-Джорджда сақталған гербтік маркалар тобырға тапсырылды. Нэш «„Азаттық ұлдары“ теңізшілерді, төменгі әлеуметтік топтардан шыққан қолөнершілер мен жұмысшыларды өз бақылауында ұстай ала ма деген мәселе күмәнді болып қала берді» деп атап өтті. Сондай-ақ оның айтуынша, олар «жиналған төменгі тап қолөнершілері мен олардың теңізші серіктерінің орасан зор күшінен қорқа бастады».&lt;ref name=nash55/&gt;

1766 жылғы 7 қаңтарда Коннектикутқа арналған гербтік маркаларды тасымалдаған ''Polly'' сауда кемесіне Нью-Йорк айлағында адамдар көтеріліп, маркаларды жойды. 1765 жылдың соңына дейін гербтік алым туралы заңға қарсы толқулар негізінен Нью-Йорк қаласымен шектелген еді, алайда қаңтар айында «Азаттық ұлдары» Олбаниде де гербтік маркалардың таратылуын тоқтатты.

1766 жылғы мамырда гербтік алым туралы заңның күші жойылғаны туралы хабар жеткенде, «Азаттық ұлдары» [[Бостандық бағаны]]н орнатып, бұл оқиғаны атап өтті. Баған жаппай жиналыстар өткізілетін орынға және америкалықтардың күресінің символына айналды. Маусым айында Нью-Йоркке британдық тұрақты әскердің екі полкі келіп, жоғарғы казармаларға орналастырылды. 10 тамызда бұл әскерлер Бостандық бағанын кесіп құлатты. Кейін екінші және үшінші бағандар орнатылды, алайда олар да кесіп құлатылды. Осындай әрекеттердің қайталануына жол бермеу үшін төртінші баған орнатылып, темірмен қапталды.{{citation needed|date=April 2018}}

=== Шай туралы заң ===
Тауншенд актісінің күші жойылғаннан кейін Нью-Йоркте тыныштық орнады, алайда провинция экономикасы әлі де құлдырау жағдайында болды. 1773 жылғы мамырда Парламент [[Шай туралы заң]]ды қабылдап, шайға салынатын баж салығын төмендетті және Ост-Үнді компаниясына отарларда шайды контрабандашыларға қарағанда арзан бағамен сатуға мүмкіндік берді. Бұл заң ең алдымен Нью-Йорк көпестері мен контрабандашыларының мүдделеріне нұқсан келтірді. Қарсылық қозғалысын «Азаттық ұлдары» ұйымдастырды. 1773 жылғы қарашада олар ''«Нью-Йорктің Азаттық ұлдары қауымдастығы»'' атты мәлімдеме жариялап, онда заңды қолдауға қандай да бір көмек көрсеткен кез келген адам «Америка бостандықтарының жауы» деп танылатынын мәлімдеді. Соның нәтижесінде Ост-Үнді компаниясының Нью-Йорктегі агенттері қызметтерінен кетті. Нью-Йорк ассамблеясы «Азаттық ұлдарының» заңнан тыс өкілеттіктерді өз қолына алуына қатысты ешқандай шара қолданбады.&lt;ref&gt;Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 95–111.&lt;/ref&gt;

Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» Бостонда шайдың кемелерден түсірілуіне толықтай жол бермеу жоспары туралы біліп, осы саясатты ұстануға шешім қабылдады. «Қауымдастық» күткен қолдауына ие болмағандықтан, «Азаттық ұлдары» шай жағаға түсірілген жағдайда халық оны бөлшек сауда арқылы сатуды талап етеді деп қауіптенді.&lt;ref&gt;Launitz-Schurer, p. 103.&lt;/ref&gt;

Желтоқсан айында [[Бостон шай бүлігі]] туралы хабардың жетуі қарсылық қозғалысын одан әрі күшейтті. 1774 жылғы сәуірде ''Nancy'' кемесі жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін Нью-Йорк айлағына келді. Кеме капитаны бортта 18 жәшік шай бар екенін мойындап, оны жағаға түсіруге әрекет жасамайтынына келісті. Алайда соған қарамастан, «Азаттық ұлдары» кемеге көтеріліп, шайды жойды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>i5fw57k5azub1q3yxhrzzkdrqjwm969</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684016</id>
      <parentid>3684015</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:58:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шай туралы заң */</comment>
      <origin>3684016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47800" sha1="dsq6u6vpzs1naq20xyp9t6sey5cynft" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Географиясы ==
Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады.

== Тарихы ==
=== Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) ===
1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды.

=== Корольдік провинция (1686–1775) ===
1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&amp;pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus &amp; Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert A Emery, &quot;Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials&quot; in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi &amp; Marguerite Most (Routledge, 2013).&lt;/ref&gt;

1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді.

1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды.

Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.&lt;ref&gt;[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37&lt;/ref&gt;

1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты.

==== Нидерландтар ====
[[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&amp;pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}&lt;/ref&gt;]]
[[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды.

Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.&lt;ref&gt;Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A. G.  Roeber &quot;Dutch colonists cope with English control&quot; in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).&lt;/ref&gt;

==== Немістер ====
1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.&lt;ref&gt;Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)&lt;/ref&gt;

==== Қара нәсілді құлдар ====
Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды.

Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.&lt;ref&gt;Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}&lt;/ref&gt; Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды.

Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.&lt;ref&gt;Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).&lt;/ref&gt;

1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.&lt;ref&gt;[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm &quot;African Burial Ground&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.&lt;/ref&gt;

==== Король Георг соғысы ====
{{Толық мақала|Король Георг соғысы}}
Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 109.&lt;/ref&gt; Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 110.&lt;/ref&gt;

==== Француздар мен үндістер соғысы ====
{{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}}
[[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.&lt;ref&gt;Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).&lt;/ref&gt; Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды.

1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.&lt;ref&gt;Nash (1986) p. 151.&lt;/ref&gt; Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді.

[[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.&lt;ref&gt;Michael J. Mullin, &quot;Personal Politics: William Johnson and the Mohawks.&quot; ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.&lt;/ref&gt;

=== Саяси партиялар ===
XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты.

Губернатор [[Кадвалладер Колден]] ықпалды әулеттерге қарсы тұру үшін халықтық партия құруға тырысты. Соның нәтижесінде ол екі партияның да қалалық элитасының өшпенділігіне ұшырады. Ливингстондар империялық билікпен байланыстарды [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Лансидің]] ықпалын шектеу құралы ретінде қарастырды. Ал де Лансилер империялық билікпен байланыстарды жеке пайдасына пайдаланудың құралы деп есептеді.&lt;ref&gt;Carl Lotus Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.&lt;/ref&gt;

=== Гербтік алым туралы заң ===
Парламент отарлардан қаражат жинау мақсатында [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң]]ды қабылдады. Нью-Йорк бұған дейін Француздар мен үндістер соғысына қаражат жинау үшін 1756–1760 жылдары қолданылған өзінің гербтік алым туралы заңын қабылдаған болатын. Гербтік алым туралы заңға көрсетілген ерекше күшті қарсылықты жергілікті мәселелерге байланысты жинақталған қайшылықтармен ғана түсіндіруге болады.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 184.&lt;/ref&gt; Француздар мен үндістер соғысының аяқталуынан туындаған зардаптар Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. Отарлар Ұлыбританиямен сауда тапшылығынан, елдегі несиелеуді шектеген қаржылық дағдарыстан және ақша айналымындағы өтімділікті қамтамасыз ету үшін қағаз ақша шығаруға тыйым салған [[Ақша айналымы туралы заң]]нан туындаған өте қатаң ақша-несие саясатының салдарын бастан кешірді.&lt;ref&gt;Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 23–52.&lt;/ref&gt;

Нью-Йорк әуел бастан отарлардағы наразылық қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Нью-Йорктегі екі саяси топ та [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң|1765 жылғы гербтік алым туралы заңға]] қарсы шықты. Қазан айында бірнеше отардың өкілдері Нью-Йорктегі кейін [[Федерал-холл]] атанған ғимаратта [[Гербтік алым конгресі]]не жиналып, заңға қарсы қандай шаралар қабылдау керектігін талқылады. 1765 жылғы 11 желтоқсанда Нью-Йорк ассамблеясы британдық Қауымдар палатасына америкалықтардың өздеріне салынатын салықтарды өздері белгілеу құқығын мойындауды сұраған петиция жолдады. Тамыз айында гербтік алым агенттерін қорқытып-үркіту және ұрып-соғу оқиғалары туралы хабарлар кеңінен тарады. Нью-Йорктің гербтік алым жөніндегі комиссары қызметінен кетті.

Заң 1 қарашада күшіне енді. Бір күн бұрын [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Ланси]] Нью-Йорк көпестерінің Бёрнс тавернасындағы жиналысын ұйымдастырды. Онда көпестер гербтік алым туралы заң күшін жойғанға дейін Ұлыбританиядан әкелінетін барлық тауарларға бойкот жариялауға келісті. Бұл заңға қарсы шыққан жетекші байсалды ұйымдардың бірі [[Айзек Сирс]], [[Джон Лэмб (генерал)|Джон Лэмб]] және [[Александр Макдугалл]] басқарған жергілікті [[Азаттық ұлдары]] болды. Тарихшы Гэри Б. Нэш «1–4 қарашадағы жаппай үрей» деп аталған оқиғалар туралы былай деп жазды:&lt;ref name=nash55&gt;Nash (2005) p. 55.&lt;/ref&gt;
{{Дәйексөз|Алайда Нью-Йорктің қарапайым халық өкілдері мұнымен әлі қанағаттанбаған еді. «Азаттық ұлдарының» беделді жетекшілерінің ықпалынан шығып кеткен төменгі әлеуметтік топтар төрт күн бойы қалада ойран салды. Саны екі мыңға жуық адамнан тұратын топ британ саясатын қолдайды деген күдікке ілінгендердің үйлеріне қоқан-лоқы көрсетті, аса бай губернатор Кадвалладер Колденнің үйіне шабуыл жасады, оның тұлыбын қала көшелерімен алып жүрді және Боулинг-Грин алаңында үлкен алау жақты. Айқай-шуға басқан жиналғандар алауға губернатордың сәнді екі шанасы мен ат жегілген күймесін лақтырды.&lt;ref&gt;Nash (2005) p. 54. Nash (p. 58) also wrote, &quot;In New York City ... the Stamp Act demonstrators were led at first by men higher up on the social order – ship captains, master craftsmen, and even lawyers, but then escaped their control.&quot;&lt;/ref&gt;}}

Тарихшы Фред Андерсон Нью-Йорктегі тобырдың әрекеттерін Бостондағы оқиғалармен салыстырды. Бостонда алғашқы толқулардан кейін [[Адал тоғыздық]] (кейінгі «Азаттық ұлдары» ұйымының ізашары) сияқты жергілікті жетекшілер тобырды өз бақылауына ала алды. Алайда Нью-Йоркте «тобыр негізінен теңізшілерден құралды. Олардың көпшілігінің жергілікті қауыммен тығыз байланысы болмады және олар қаладағы құрлықта жүрген радикал жетекшілердің билігіне бағынуды аса қажет деп санамады». Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» тек 1 қарашадан кейін ғана наразылық қозғалысын өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Anderson pp. 678–679.&lt;/ref&gt;

1 қарашада тобыр қойма мен [[Амстердам форты|Форт-Джордж]] коменданты Томас Джеймстің үйін қиратты. Бірнеше күннен кейін Форт-Джорджда сақталған гербтік маркалар тобырға тапсырылды. Нэш «„Азаттық ұлдары“ теңізшілерді, төменгі әлеуметтік топтардан шыққан қолөнершілер мен жұмысшыларды өз бақылауында ұстай ала ма деген мәселе күмәнді болып қала берді» деп атап өтті. Сондай-ақ оның айтуынша, олар «жиналған төменгі тап қолөнершілері мен олардың теңізші серіктерінің орасан зор күшінен қорқа бастады».&lt;ref name=nash55/&gt;

1766 жылғы 7 қаңтарда Коннектикутқа арналған гербтік маркаларды тасымалдаған ''Polly'' сауда кемесіне Нью-Йорк айлағында адамдар көтеріліп, маркаларды жойды. 1765 жылдың соңына дейін гербтік алым туралы заңға қарсы толқулар негізінен Нью-Йорк қаласымен шектелген еді, алайда қаңтар айында «Азаттық ұлдары» Олбаниде де гербтік маркалардың таратылуын тоқтатты.

1766 жылғы мамырда гербтік алым туралы заңның күші жойылғаны туралы хабар жеткенде, «Азаттық ұлдары» [[Бостандық бағаны]]н орнатып, бұл оқиғаны атап өтті. Баған жаппай жиналыстар өткізілетін орынға және америкалықтардың күресінің символына айналды. Маусым айында Нью-Йоркке британдық тұрақты әскердің екі полкі келіп, жоғарғы казармаларға орналастырылды. 10 тамызда бұл әскерлер Бостандық бағанын кесіп құлатты. Кейін екінші және үшінші бағандар орнатылды, алайда олар да кесіп құлатылды. Осындай әрекеттердің қайталануына жол бермеу үшін төртінші баған орнатылып, темірмен қапталды.{{citation needed|date=April 2018}}

=== Шай туралы заң ===
Тауншенд актісінің күші жойылғаннан кейін Нью-Йоркте тыныштық орнады, алайда провинция экономикасы әлі де құлдырау жағдайында болды. 1773 жылғы мамырда Парламент [[Шай туралы заң]]ды қабылдап, шайға салынатын баж салығын төмендетті және Ост-Үнді компаниясына отарларда шайды контрабандашыларға қарағанда арзан бағамен сатуға мүмкіндік берді. Бұл заң ең алдымен Нью-Йорк көпестері мен контрабандашыларының мүдделеріне нұқсан келтірді. Қарсылық қозғалысын «Азаттық ұлдары» ұйымдастырды. 1773 жылғы қарашада олар ''«Нью-Йорктің Азаттық ұлдары қауымдастығы»'' атты мәлімдеме жариялап, онда заңды қолдауға қандай да бір көмек көрсеткен кез келген адам «Америка бостандықтарының жауы» деп танылатынын мәлімдеді. Соның нәтижесінде Ост-Үнді компаниясының Нью-Йорктегі агенттері қызметтерінен кетті. Нью-Йорк ассамблеясы «Азаттық ұлдарының» заңнан тыс өкілеттіктерді өз қолына алуына қатысты ешқандай шара қолданбады.&lt;ref&gt;Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 95–111.&lt;/ref&gt;

Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» Бостонда шайдың кемелерден түсірілуіне толықтай жол бермеу жоспары туралы біліп, осы саясатты ұстануға шешім қабылдады. «Қауымдастық» күткен қолдауына ие болмағандықтан, «Азаттық ұлдары» шай жағаға түсірілген жағдайда халық оны бөлшек сауда арқылы сатуды талап етеді деп қауіптенді.&lt;ref&gt;Launitz-Schurer, p. 103.&lt;/ref&gt;

Желтоқсан айында [[Бостон шай бүлігі]] туралы хабардың жетуі қарсылық қозғалысын одан әрі күшейтті. 1774 жылғы сәуірде ''Nancy'' кемесі жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін Нью-Йорк айлағына келді. Кеме капитаны бортта 18 жәшік шай бар екенін мойындап, оны жағаға түсіруге әрекет жасамайтынына келісті. Алайда соған қарамастан, «Азаттық ұлдары» кемеге көтеріліп, шайды жойды.

=== Төзгісіз заңдар ===
1774 жылғы қаңтарда Ассамблея [[Төзгісіз заңдар]]ға қатысты басқа отарлармен байланыс орнату үшін [[Хат алмасу комитеті]]н құрды.&lt;ref&gt;Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 113–57.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>dsq6u6vpzs1naq20xyp9t6sey5cynft</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684022</id>
      <parentid>3684016</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T09:15:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Төзгісіз заңдар */</comment>
      <origin>3684022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49825" sha1="iyj0hzczkrfxce45rcbs6n7xkygsu68" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Географиясы ==
Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады.

== Тарихы ==
=== Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) ===
1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды.

=== Корольдік провинция (1686–1775) ===
1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&amp;pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus &amp; Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert A Emery, &quot;Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials&quot; in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi &amp; Marguerite Most (Routledge, 2013).&lt;/ref&gt;

1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді.

1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды.

Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.&lt;ref&gt;[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37&lt;/ref&gt;

1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты.

==== Нидерландтар ====
[[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&amp;pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}&lt;/ref&gt;]]
[[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды.

Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.&lt;ref&gt;Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A. G.  Roeber &quot;Dutch colonists cope with English control&quot; in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).&lt;/ref&gt;

==== Немістер ====
1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.&lt;ref&gt;Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)&lt;/ref&gt;

==== Қара нәсілді құлдар ====
Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды.

Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.&lt;ref&gt;Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}&lt;/ref&gt; Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды.

Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.&lt;ref&gt;Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).&lt;/ref&gt;

1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.&lt;ref&gt;[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm &quot;African Burial Ground&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.&lt;/ref&gt;

==== Король Георг соғысы ====
{{Толық мақала|Король Георг соғысы}}
Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 109.&lt;/ref&gt; Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 110.&lt;/ref&gt;

==== Француздар мен үндістер соғысы ====
{{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}}
[[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.&lt;ref&gt;Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).&lt;/ref&gt; Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды.

1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.&lt;ref&gt;Nash (1986) p. 151.&lt;/ref&gt; Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді.

[[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.&lt;ref&gt;Michael J. Mullin, &quot;Personal Politics: William Johnson and the Mohawks.&quot; ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.&lt;/ref&gt;

=== Саяси партиялар ===
XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты.

Губернатор [[Кадвалладер Колден]] ықпалды әулеттерге қарсы тұру үшін халықтық партия құруға тырысты. Соның нәтижесінде ол екі партияның да қалалық элитасының өшпенділігіне ұшырады. Ливингстондар империялық билікпен байланыстарды [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Лансидің]] ықпалын шектеу құралы ретінде қарастырды. Ал де Лансилер империялық билікпен байланыстарды жеке пайдасына пайдаланудың құралы деп есептеді.&lt;ref&gt;Carl Lotus Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.&lt;/ref&gt;

=== Гербтік алым туралы заң ===
Парламент отарлардан қаражат жинау мақсатында [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң]]ды қабылдады. Нью-Йорк бұған дейін Француздар мен үндістер соғысына қаражат жинау үшін 1756–1760 жылдары қолданылған өзінің гербтік алым туралы заңын қабылдаған болатын. Гербтік алым туралы заңға көрсетілген ерекше күшті қарсылықты жергілікті мәселелерге байланысты жинақталған қайшылықтармен ғана түсіндіруге болады.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 184.&lt;/ref&gt; Француздар мен үндістер соғысының аяқталуынан туындаған зардаптар Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. Отарлар Ұлыбританиямен сауда тапшылығынан, елдегі несиелеуді шектеген қаржылық дағдарыстан және ақша айналымындағы өтімділікті қамтамасыз ету үшін қағаз ақша шығаруға тыйым салған [[Ақша айналымы туралы заң]]нан туындаған өте қатаң ақша-несие саясатының салдарын бастан кешірді.&lt;ref&gt;Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 23–52.&lt;/ref&gt;

Нью-Йорк әуел бастан отарлардағы наразылық қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Нью-Йорктегі екі саяси топ та [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң|1765 жылғы гербтік алым туралы заңға]] қарсы шықты. Қазан айында бірнеше отардың өкілдері Нью-Йорктегі кейін [[Федерал-холл]] атанған ғимаратта [[Гербтік алым конгресі]]не жиналып, заңға қарсы қандай шаралар қабылдау керектігін талқылады. 1765 жылғы 11 желтоқсанда Нью-Йорк ассамблеясы британдық Қауымдар палатасына америкалықтардың өздеріне салынатын салықтарды өздері белгілеу құқығын мойындауды сұраған петиция жолдады. Тамыз айында гербтік алым агенттерін қорқытып-үркіту және ұрып-соғу оқиғалары туралы хабарлар кеңінен тарады. Нью-Йорктің гербтік алым жөніндегі комиссары қызметінен кетті.

Заң 1 қарашада күшіне енді. Бір күн бұрын [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Ланси]] Нью-Йорк көпестерінің Бёрнс тавернасындағы жиналысын ұйымдастырды. Онда көпестер гербтік алым туралы заң күшін жойғанға дейін Ұлыбританиядан әкелінетін барлық тауарларға бойкот жариялауға келісті. Бұл заңға қарсы шыққан жетекші байсалды ұйымдардың бірі [[Айзек Сирс]], [[Джон Лэмб (генерал)|Джон Лэмб]] және [[Александр Макдугалл]] басқарған жергілікті [[Азаттық ұлдары]] болды. Тарихшы Гэри Б. Нэш «1–4 қарашадағы жаппай үрей» деп аталған оқиғалар туралы былай деп жазды:&lt;ref name=nash55&gt;Nash (2005) p. 55.&lt;/ref&gt;
{{Дәйексөз|Алайда Нью-Йорктің қарапайым халық өкілдері мұнымен әлі қанағаттанбаған еді. «Азаттық ұлдарының» беделді жетекшілерінің ықпалынан шығып кеткен төменгі әлеуметтік топтар төрт күн бойы қалада ойран салды. Саны екі мыңға жуық адамнан тұратын топ британ саясатын қолдайды деген күдікке ілінгендердің үйлеріне қоқан-лоқы көрсетті, аса бай губернатор Кадвалладер Колденнің үйіне шабуыл жасады, оның тұлыбын қала көшелерімен алып жүрді және Боулинг-Грин алаңында үлкен алау жақты. Айқай-шуға басқан жиналғандар алауға губернатордың сәнді екі шанасы мен ат жегілген күймесін лақтырды.&lt;ref&gt;Nash (2005) p. 54. Nash (p. 58) also wrote, &quot;In New York City ... the Stamp Act demonstrators were led at first by men higher up on the social order – ship captains, master craftsmen, and even lawyers, but then escaped their control.&quot;&lt;/ref&gt;}}

Тарихшы Фред Андерсон Нью-Йорктегі тобырдың әрекеттерін Бостондағы оқиғалармен салыстырды. Бостонда алғашқы толқулардан кейін [[Адал тоғыздық]] (кейінгі «Азаттық ұлдары» ұйымының ізашары) сияқты жергілікті жетекшілер тобырды өз бақылауына ала алды. Алайда Нью-Йоркте «тобыр негізінен теңізшілерден құралды. Олардың көпшілігінің жергілікті қауыммен тығыз байланысы болмады және олар қаладағы құрлықта жүрген радикал жетекшілердің билігіне бағынуды аса қажет деп санамады». Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» тек 1 қарашадан кейін ғана наразылық қозғалысын өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Anderson pp. 678–679.&lt;/ref&gt;

1 қарашада тобыр қойма мен [[Амстердам форты|Форт-Джордж]] коменданты Томас Джеймстің үйін қиратты. Бірнеше күннен кейін Форт-Джорджда сақталған гербтік маркалар тобырға тапсырылды. Нэш «„Азаттық ұлдары“ теңізшілерді, төменгі әлеуметтік топтардан шыққан қолөнершілер мен жұмысшыларды өз бақылауында ұстай ала ма деген мәселе күмәнді болып қала берді» деп атап өтті. Сондай-ақ оның айтуынша, олар «жиналған төменгі тап қолөнершілері мен олардың теңізші серіктерінің орасан зор күшінен қорқа бастады».&lt;ref name=nash55/&gt;

1766 жылғы 7 қаңтарда Коннектикутқа арналған гербтік маркаларды тасымалдаған ''Polly'' сауда кемесіне Нью-Йорк айлағында адамдар көтеріліп, маркаларды жойды. 1765 жылдың соңына дейін гербтік алым туралы заңға қарсы толқулар негізінен Нью-Йорк қаласымен шектелген еді, алайда қаңтар айында «Азаттық ұлдары» Олбаниде де гербтік маркалардың таратылуын тоқтатты.

1766 жылғы мамырда гербтік алым туралы заңның күші жойылғаны туралы хабар жеткенде, «Азаттық ұлдары» [[Бостандық бағаны]]н орнатып, бұл оқиғаны атап өтті. Баған жаппай жиналыстар өткізілетін орынға және америкалықтардың күресінің символына айналды. Маусым айында Нью-Йоркке британдық тұрақты әскердің екі полкі келіп, жоғарғы казармаларға орналастырылды. 10 тамызда бұл әскерлер Бостандық бағанын кесіп құлатты. Кейін екінші және үшінші бағандар орнатылды, алайда олар да кесіп құлатылды. Осындай әрекеттердің қайталануына жол бермеу үшін төртінші баған орнатылып, темірмен қапталды.{{citation needed|date=April 2018}}

=== Шай туралы заң ===
Тауншенд актісінің күші жойылғаннан кейін Нью-Йоркте тыныштық орнады, алайда провинция экономикасы әлі де құлдырау жағдайында болды. 1773 жылғы мамырда Парламент [[Шай туралы заң]]ды қабылдап, шайға салынатын баж салығын төмендетті және Ост-Үнді компаниясына отарларда шайды контрабандашыларға қарағанда арзан бағамен сатуға мүмкіндік берді. Бұл заң ең алдымен Нью-Йорк көпестері мен контрабандашыларының мүдделеріне нұқсан келтірді. Қарсылық қозғалысын «Азаттық ұлдары» ұйымдастырды. 1773 жылғы қарашада олар ''«Нью-Йорктің Азаттық ұлдары қауымдастығы»'' атты мәлімдеме жариялап, онда заңды қолдауға қандай да бір көмек көрсеткен кез келген адам «Америка бостандықтарының жауы» деп танылатынын мәлімдеді. Соның нәтижесінде Ост-Үнді компаниясының Нью-Йорктегі агенттері қызметтерінен кетті. Нью-Йорк ассамблеясы «Азаттық ұлдарының» заңнан тыс өкілеттіктерді өз қолына алуына қатысты ешқандай шара қолданбады.&lt;ref&gt;Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 95–111.&lt;/ref&gt;

Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» Бостонда шайдың кемелерден түсірілуіне толықтай жол бермеу жоспары туралы біліп, осы саясатты ұстануға шешім қабылдады. «Қауымдастық» күткен қолдауына ие болмағандықтан, «Азаттық ұлдары» шай жағаға түсірілген жағдайда халық оны бөлшек сауда арқылы сатуды талап етеді деп қауіптенді.&lt;ref&gt;Launitz-Schurer, p. 103.&lt;/ref&gt;

Желтоқсан айында [[Бостон шай бүлігі]] туралы хабардың жетуі қарсылық қозғалысын одан әрі күшейтті. 1774 жылғы сәуірде ''Nancy'' кемесі жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін Нью-Йорк айлағына келді. Кеме капитаны бортта 18 жәшік шай бар екенін мойындап, оны жағаға түсіруге әрекет жасамайтынына келісті. Алайда соған қарамастан, «Азаттық ұлдары» кемеге көтеріліп, шайды жойды.

=== Төзгісіз заңдар ===
1774 жылғы қаңтарда Ассамблея [[Төзгісіз заңдар]]ға қатысты басқа отарлармен байланыс орнату үшін [[Хат алмасу комитеті]]н құрды.&lt;ref&gt;Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 113–57.&lt;/ref&gt;

1774 жылғы мамырда Бостон портын жапқан [[Бостон порты туралы заң]]ның қабылданғаны жөнінде хабар жетті. «Азаттық ұлдары» Ұлыбританиямен саудаға бойкот жариялауды қайта бастауды қолдады, алайда ірі импорттаушылар бұған қатты қарсылық білдірді. Мамыр айында Нью-Йоркте жиналыс өткізіліп, онда [[Хат алмасу комитеті]]нің мүшелері сайланды. Құрамында байсалды бағытты ұстанушылар басым болған [[Алпыс комитеті|Елу комитеті]] құрылды, ал «Азаттық ұлдары» оның құрамынан небәрі 15 орын алды. Комитеттің төрағасы [[Айзек Лоу]] болды. Кейін [[Фрэнсис Льюис]] қосылып, комитет Елу бір комитеті деп аталды. Комитет Бостонның «Америка құқықтарын қорғау жолында зардап шегіп жатқанын» мәлімдеген қарар қабылдап, [[Континенттік конгресс]] құруды ұсынды. Шілде айында комитет өз мүшелерінің арасынан бес адамды осы конгреске делегат етіп сайлады. Басқа округтердің кейбірі де қыркүйекте өткен [[Бірінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберді. Нью-Йорк делегаттары конгресте [[Континенттік қауымдастық]]тың қабылдануына тосқауыл қоя алмады. Алайда Нью-Йоркте бұл қауымдастықтың шешімдері негізінен ескерусіз қалды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>iyj0hzczkrfxce45rcbs6n7xkygsu68</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684023</id>
      <parentid>3684022</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T09:18:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Төзгісіз заңдар */</comment>
      <origin>3684023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51539" sha1="93bhxhds74j9ulelziln4xnho2avp9w" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Географиясы ==
Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады.

== Тарихы ==
=== Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) ===
1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды.

=== Корольдік провинция (1686–1775) ===
1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&amp;pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus &amp; Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert A Emery, &quot;Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials&quot; in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi &amp; Marguerite Most (Routledge, 2013).&lt;/ref&gt;

1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді.

1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды.

Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.&lt;ref&gt;[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37&lt;/ref&gt;

1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты.

==== Нидерландтар ====
[[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&amp;pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}&lt;/ref&gt;]]
[[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды.

Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.&lt;ref&gt;Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A. G.  Roeber &quot;Dutch colonists cope with English control&quot; in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).&lt;/ref&gt;

==== Немістер ====
1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.&lt;ref&gt;Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)&lt;/ref&gt;

==== Қара нәсілді құлдар ====
Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды.

Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.&lt;ref&gt;Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}&lt;/ref&gt; Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды.

Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.&lt;ref&gt;Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).&lt;/ref&gt;

1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.&lt;ref&gt;[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm &quot;African Burial Ground&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.&lt;/ref&gt;

==== Король Георг соғысы ====
{{Толық мақала|Король Георг соғысы}}
Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 109.&lt;/ref&gt; Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 110.&lt;/ref&gt;

==== Француздар мен үндістер соғысы ====
{{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}}
[[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.&lt;ref&gt;Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).&lt;/ref&gt; Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды.

1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.&lt;ref&gt;Nash (1986) p. 151.&lt;/ref&gt; Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді.

[[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.&lt;ref&gt;Michael J. Mullin, &quot;Personal Politics: William Johnson and the Mohawks.&quot; ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.&lt;/ref&gt;

=== Саяси партиялар ===
XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты.

Губернатор [[Кадвалладер Колден]] ықпалды әулеттерге қарсы тұру үшін халықтық партия құруға тырысты. Соның нәтижесінде ол екі партияның да қалалық элитасының өшпенділігіне ұшырады. Ливингстондар империялық билікпен байланыстарды [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Лансидің]] ықпалын шектеу құралы ретінде қарастырды. Ал де Лансилер империялық билікпен байланыстарды жеке пайдасына пайдаланудың құралы деп есептеді.&lt;ref&gt;Carl Lotus Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.&lt;/ref&gt;

=== Гербтік алым туралы заң ===
Парламент отарлардан қаражат жинау мақсатында [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң]]ды қабылдады. Нью-Йорк бұған дейін Француздар мен үндістер соғысына қаражат жинау үшін 1756–1760 жылдары қолданылған өзінің гербтік алым туралы заңын қабылдаған болатын. Гербтік алым туралы заңға көрсетілген ерекше күшті қарсылықты жергілікті мәселелерге байланысты жинақталған қайшылықтармен ғана түсіндіруге болады.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 184.&lt;/ref&gt; Француздар мен үндістер соғысының аяқталуынан туындаған зардаптар Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. Отарлар Ұлыбританиямен сауда тапшылығынан, елдегі несиелеуді шектеген қаржылық дағдарыстан және ақша айналымындағы өтімділікті қамтамасыз ету үшін қағаз ақша шығаруға тыйым салған [[Ақша айналымы туралы заң]]нан туындаған өте қатаң ақша-несие саясатының салдарын бастан кешірді.&lt;ref&gt;Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 23–52.&lt;/ref&gt;

Нью-Йорк әуел бастан отарлардағы наразылық қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Нью-Йорктегі екі саяси топ та [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң|1765 жылғы гербтік алым туралы заңға]] қарсы шықты. Қазан айында бірнеше отардың өкілдері Нью-Йорктегі кейін [[Федерал-холл]] атанған ғимаратта [[Гербтік алым конгресі]]не жиналып, заңға қарсы қандай шаралар қабылдау керектігін талқылады. 1765 жылғы 11 желтоқсанда Нью-Йорк ассамблеясы британдық Қауымдар палатасына америкалықтардың өздеріне салынатын салықтарды өздері белгілеу құқығын мойындауды сұраған петиция жолдады. Тамыз айында гербтік алым агенттерін қорқытып-үркіту және ұрып-соғу оқиғалары туралы хабарлар кеңінен тарады. Нью-Йорктің гербтік алым жөніндегі комиссары қызметінен кетті.

Заң 1 қарашада күшіне енді. Бір күн бұрын [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Ланси]] Нью-Йорк көпестерінің Бёрнс тавернасындағы жиналысын ұйымдастырды. Онда көпестер гербтік алым туралы заң күшін жойғанға дейін Ұлыбританиядан әкелінетін барлық тауарларға бойкот жариялауға келісті. Бұл заңға қарсы шыққан жетекші байсалды ұйымдардың бірі [[Айзек Сирс]], [[Джон Лэмб (генерал)|Джон Лэмб]] және [[Александр Макдугалл]] басқарған жергілікті [[Азаттық ұлдары]] болды. Тарихшы Гэри Б. Нэш «1–4 қарашадағы жаппай үрей» деп аталған оқиғалар туралы былай деп жазды:&lt;ref name=nash55&gt;Nash (2005) p. 55.&lt;/ref&gt;
{{Дәйексөз|Алайда Нью-Йорктің қарапайым халық өкілдері мұнымен әлі қанағаттанбаған еді. «Азаттық ұлдарының» беделді жетекшілерінің ықпалынан шығып кеткен төменгі әлеуметтік топтар төрт күн бойы қалада ойран салды. Саны екі мыңға жуық адамнан тұратын топ британ саясатын қолдайды деген күдікке ілінгендердің үйлеріне қоқан-лоқы көрсетті, аса бай губернатор Кадвалладер Колденнің үйіне шабуыл жасады, оның тұлыбын қала көшелерімен алып жүрді және Боулинг-Грин алаңында үлкен алау жақты. Айқай-шуға басқан жиналғандар алауға губернатордың сәнді екі шанасы мен ат жегілген күймесін лақтырды.&lt;ref&gt;Nash (2005) p. 54. Nash (p. 58) also wrote, &quot;In New York City ... the Stamp Act demonstrators were led at first by men higher up on the social order – ship captains, master craftsmen, and even lawyers, but then escaped their control.&quot;&lt;/ref&gt;}}

Тарихшы Фред Андерсон Нью-Йорктегі тобырдың әрекеттерін Бостондағы оқиғалармен салыстырды. Бостонда алғашқы толқулардан кейін [[Адал тоғыздық]] (кейінгі «Азаттық ұлдары» ұйымының ізашары) сияқты жергілікті жетекшілер тобырды өз бақылауына ала алды. Алайда Нью-Йоркте «тобыр негізінен теңізшілерден құралды. Олардың көпшілігінің жергілікті қауыммен тығыз байланысы болмады және олар қаладағы құрлықта жүрген радикал жетекшілердің билігіне бағынуды аса қажет деп санамады». Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» тек 1 қарашадан кейін ғана наразылық қозғалысын өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Anderson pp. 678–679.&lt;/ref&gt;

1 қарашада тобыр қойма мен [[Амстердам форты|Форт-Джордж]] коменданты Томас Джеймстің үйін қиратты. Бірнеше күннен кейін Форт-Джорджда сақталған гербтік маркалар тобырға тапсырылды. Нэш «„Азаттық ұлдары“ теңізшілерді, төменгі әлеуметтік топтардан шыққан қолөнершілер мен жұмысшыларды өз бақылауында ұстай ала ма деген мәселе күмәнді болып қала берді» деп атап өтті. Сондай-ақ оның айтуынша, олар «жиналған төменгі тап қолөнершілері мен олардың теңізші серіктерінің орасан зор күшінен қорқа бастады».&lt;ref name=nash55/&gt;

1766 жылғы 7 қаңтарда Коннектикутқа арналған гербтік маркаларды тасымалдаған ''Polly'' сауда кемесіне Нью-Йорк айлағында адамдар көтеріліп, маркаларды жойды. 1765 жылдың соңына дейін гербтік алым туралы заңға қарсы толқулар негізінен Нью-Йорк қаласымен шектелген еді, алайда қаңтар айында «Азаттық ұлдары» Олбаниде де гербтік маркалардың таратылуын тоқтатты.

1766 жылғы мамырда гербтік алым туралы заңның күші жойылғаны туралы хабар жеткенде, «Азаттық ұлдары» [[Бостандық бағаны]]н орнатып, бұл оқиғаны атап өтті. Баған жаппай жиналыстар өткізілетін орынға және америкалықтардың күресінің символына айналды. Маусым айында Нью-Йоркке британдық тұрақты әскердің екі полкі келіп, жоғарғы казармаларға орналастырылды. 10 тамызда бұл әскерлер Бостандық бағанын кесіп құлатты. Кейін екінші және үшінші бағандар орнатылды, алайда олар да кесіп құлатылды. Осындай әрекеттердің қайталануына жол бермеу үшін төртінші баған орнатылып, темірмен қапталды.{{citation needed|date=April 2018}}

=== Шай туралы заң ===
Тауншенд актісінің күші жойылғаннан кейін Нью-Йоркте тыныштық орнады, алайда провинция экономикасы әлі де құлдырау жағдайында болды. 1773 жылғы мамырда Парламент [[Шай туралы заң]]ды қабылдап, шайға салынатын баж салығын төмендетті және Ост-Үнді компаниясына отарларда шайды контрабандашыларға қарағанда арзан бағамен сатуға мүмкіндік берді. Бұл заң ең алдымен Нью-Йорк көпестері мен контрабандашыларының мүдделеріне нұқсан келтірді. Қарсылық қозғалысын «Азаттық ұлдары» ұйымдастырды. 1773 жылғы қарашада олар ''«Нью-Йорктің Азаттық ұлдары қауымдастығы»'' атты мәлімдеме жариялап, онда заңды қолдауға қандай да бір көмек көрсеткен кез келген адам «Америка бостандықтарының жауы» деп танылатынын мәлімдеді. Соның нәтижесінде Ост-Үнді компаниясының Нью-Йорктегі агенттері қызметтерінен кетті. Нью-Йорк ассамблеясы «Азаттық ұлдарының» заңнан тыс өкілеттіктерді өз қолына алуына қатысты ешқандай шара қолданбады.&lt;ref&gt;Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 95–111.&lt;/ref&gt;

Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» Бостонда шайдың кемелерден түсірілуіне толықтай жол бермеу жоспары туралы біліп, осы саясатты ұстануға шешім қабылдады. «Қауымдастық» күткен қолдауына ие болмағандықтан, «Азаттық ұлдары» шай жағаға түсірілген жағдайда халық оны бөлшек сауда арқылы сатуды талап етеді деп қауіптенді.&lt;ref&gt;Launitz-Schurer, p. 103.&lt;/ref&gt;

Желтоқсан айында [[Бостон шай бүлігі]] туралы хабардың жетуі қарсылық қозғалысын одан әрі күшейтті. 1774 жылғы сәуірде ''Nancy'' кемесі жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін Нью-Йорк айлағына келді. Кеме капитаны бортта 18 жәшік шай бар екенін мойындап, оны жағаға түсіруге әрекет жасамайтынына келісті. Алайда соған қарамастан, «Азаттық ұлдары» кемеге көтеріліп, шайды жойды.

=== Төзгісіз заңдар ===
1774 жылғы қаңтарда Ассамблея [[Төзгісіз заңдар]]ға қатысты басқа отарлармен байланыс орнату үшін [[Хат алмасу комитеті]]н құрды.&lt;ref&gt;Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 113–57.&lt;/ref&gt;

1774 жылғы мамырда Бостон портын жапқан [[Бостон порты туралы заң]]ның қабылданғаны жөнінде хабар жетті. «Азаттық ұлдары» Ұлыбританиямен саудаға бойкот жариялауды қайта бастауды қолдады, алайда ірі импорттаушылар бұған қатты қарсылық білдірді. Мамыр айында Нью-Йоркте жиналыс өткізіліп, онда [[Хат алмасу комитеті]]нің мүшелері сайланды. Құрамында байсалды бағытты ұстанушылар басым болған [[Алпыс комитеті|Елу комитеті]] құрылды, ал «Азаттық ұлдары» оның құрамынан небәрі 15 орын алды. Комитеттің төрағасы [[Айзек Лоу]] болды. Кейін [[Фрэнсис Льюис]] қосылып, комитет Елу бір комитеті деп аталды. Комитет Бостонның «Америка құқықтарын қорғау жолында зардап шегіп жатқанын» мәлімдеген қарар қабылдап, [[Континенттік конгресс]] құруды ұсынды. Шілде айында комитет өз мүшелерінің арасынан бес адамды осы конгреске делегат етіп сайлады. Басқа округтердің кейбірі де қыркүйекте өткен [[Бірінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберді. Нью-Йорк делегаттары конгресте [[Континенттік қауымдастық]]тың қабылдануына тосқауыл қоя алмады. Алайда Нью-Йоркте бұл қауымдастықтың шешімдері негізінен ескерусіз қалды.

1775 жылғы қаңтар және ақпан айларында Нью-Йорк ассамблеясы [[Бірінші Континенттік конгресс]]тің шешімдерін мақұлдау жөніндегі бірқатар қарарларды қабылдамай, [[Екінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберуден бас тартты. Нью-Йорк Бірінші Континенттік конгрестің шешімдерін мақұлдамаған жалғыз отарлық ассамблея болды. Конгреске қарсылық провинциялық ассамблеялар шағымдар бойынша тиісті шаралар қабылдауды талап етуге құзыретті органдар болып табылады деген пікірге негізделді. Наурыз айында Ассамблея басқа отарлардың ұстанымынан алшақтап, Лондонға петиция жолдады. Алайда Лондон оны қабылдамады, өйткені петицияда «ана мемлекеттің» отаршыларға салық салуға өкілеттігі жоқ екені туралы тұжырымдар болды. Бұл петицияны қабылдауды «мүмкін емес» етті. Ассамблея соңғы рет 1775 жылғы 3 сәуірде жиналды.&lt;ref&gt;Edward Countryman, &quot;Consolidating Power in Revolutionary America: The Case of New York, 1775–1783.&quot; ''Journal of Interdisciplinary History'' 6.4 (1976): 645–677. [https://www.jstor.org/stable/202535 in JSTOR]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>93bhxhds74j9ulelziln4xnho2avp9w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684024</id>
      <parentid>3684023</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T09:25:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Төзгісіз заңдар */</comment>
      <origin>3684024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53523" sha1="8wgqsc8l3jyw9sk0vbwyysdvlkgd9p0" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Географиясы ==
Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады.

== Тарихы ==
=== Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) ===
1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды.

=== Корольдік провинция (1686–1775) ===
1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&amp;pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus &amp; Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert A Emery, &quot;Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials&quot; in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi &amp; Marguerite Most (Routledge, 2013).&lt;/ref&gt;

1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді.

1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды.

Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.&lt;ref&gt;[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37&lt;/ref&gt;

1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты.

==== Нидерландтар ====
[[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&amp;pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}&lt;/ref&gt;]]
[[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды.

Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.&lt;ref&gt;Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A. G.  Roeber &quot;Dutch colonists cope with English control&quot; in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).&lt;/ref&gt;

==== Немістер ====
1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.&lt;ref&gt;Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)&lt;/ref&gt;

==== Қара нәсілді құлдар ====
Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды.

Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.&lt;ref&gt;Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}&lt;/ref&gt; Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды.

Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.&lt;ref&gt;Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).&lt;/ref&gt;

1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.&lt;ref&gt;[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm &quot;African Burial Ground&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.&lt;/ref&gt;

==== Король Георг соғысы ====
{{Толық мақала|Король Георг соғысы}}
Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 109.&lt;/ref&gt; Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 110.&lt;/ref&gt;

==== Француздар мен үндістер соғысы ====
{{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}}
[[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.&lt;ref&gt;Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).&lt;/ref&gt; Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды.

1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.&lt;ref&gt;Nash (1986) p. 151.&lt;/ref&gt; Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді.

[[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.&lt;ref&gt;Michael J. Mullin, &quot;Personal Politics: William Johnson and the Mohawks.&quot; ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.&lt;/ref&gt;

=== Саяси партиялар ===
XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты.

Губернатор [[Кадвалладер Колден]] ықпалды әулеттерге қарсы тұру үшін халықтық партия құруға тырысты. Соның нәтижесінде ол екі партияның да қалалық элитасының өшпенділігіне ұшырады. Ливингстондар империялық билікпен байланыстарды [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Лансидің]] ықпалын шектеу құралы ретінде қарастырды. Ал де Лансилер империялық билікпен байланыстарды жеке пайдасына пайдаланудың құралы деп есептеді.&lt;ref&gt;Carl Lotus Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.&lt;/ref&gt;

=== Гербтік алым туралы заң ===
Парламент отарлардан қаражат жинау мақсатында [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң]]ды қабылдады. Нью-Йорк бұған дейін Француздар мен үндістер соғысына қаражат жинау үшін 1756–1760 жылдары қолданылған өзінің гербтік алым туралы заңын қабылдаған болатын. Гербтік алым туралы заңға көрсетілген ерекше күшті қарсылықты жергілікті мәселелерге байланысты жинақталған қайшылықтармен ғана түсіндіруге болады.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 184.&lt;/ref&gt; Француздар мен үндістер соғысының аяқталуынан туындаған зардаптар Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. Отарлар Ұлыбританиямен сауда тапшылығынан, елдегі несиелеуді шектеген қаржылық дағдарыстан және ақша айналымындағы өтімділікті қамтамасыз ету үшін қағаз ақша шығаруға тыйым салған [[Ақша айналымы туралы заң]]нан туындаған өте қатаң ақша-несие саясатының салдарын бастан кешірді.&lt;ref&gt;Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 23–52.&lt;/ref&gt;

Нью-Йорк әуел бастан отарлардағы наразылық қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Нью-Йорктегі екі саяси топ та [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң|1765 жылғы гербтік алым туралы заңға]] қарсы шықты. Қазан айында бірнеше отардың өкілдері Нью-Йорктегі кейін [[Федерал-холл]] атанған ғимаратта [[Гербтік алым конгресі]]не жиналып, заңға қарсы қандай шаралар қабылдау керектігін талқылады. 1765 жылғы 11 желтоқсанда Нью-Йорк ассамблеясы британдық Қауымдар палатасына америкалықтардың өздеріне салынатын салықтарды өздері белгілеу құқығын мойындауды сұраған петиция жолдады. Тамыз айында гербтік алым агенттерін қорқытып-үркіту және ұрып-соғу оқиғалары туралы хабарлар кеңінен тарады. Нью-Йорктің гербтік алым жөніндегі комиссары қызметінен кетті.

Заң 1 қарашада күшіне енді. Бір күн бұрын [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Ланси]] Нью-Йорк көпестерінің Бёрнс тавернасындағы жиналысын ұйымдастырды. Онда көпестер гербтік алым туралы заң күшін жойғанға дейін Ұлыбританиядан әкелінетін барлық тауарларға бойкот жариялауға келісті. Бұл заңға қарсы шыққан жетекші байсалды ұйымдардың бірі [[Айзек Сирс]], [[Джон Лэмб (генерал)|Джон Лэмб]] және [[Александр Макдугалл]] басқарған жергілікті [[Азаттық ұлдары]] болды. Тарихшы Гэри Б. Нэш «1–4 қарашадағы жаппай үрей» деп аталған оқиғалар туралы былай деп жазды:&lt;ref name=nash55&gt;Nash (2005) p. 55.&lt;/ref&gt;
{{Дәйексөз|Алайда Нью-Йорктің қарапайым халық өкілдері мұнымен әлі қанағаттанбаған еді. «Азаттық ұлдарының» беделді жетекшілерінің ықпалынан шығып кеткен төменгі әлеуметтік топтар төрт күн бойы қалада ойран салды. Саны екі мыңға жуық адамнан тұратын топ британ саясатын қолдайды деген күдікке ілінгендердің үйлеріне қоқан-лоқы көрсетті, аса бай губернатор Кадвалладер Колденнің үйіне шабуыл жасады, оның тұлыбын қала көшелерімен алып жүрді және Боулинг-Грин алаңында үлкен алау жақты. Айқай-шуға басқан жиналғандар алауға губернатордың сәнді екі шанасы мен ат жегілген күймесін лақтырды.&lt;ref&gt;Nash (2005) p. 54. Nash (p. 58) also wrote, &quot;In New York City ... the Stamp Act demonstrators were led at first by men higher up on the social order – ship captains, master craftsmen, and even lawyers, but then escaped their control.&quot;&lt;/ref&gt;}}

Тарихшы Фред Андерсон Нью-Йорктегі тобырдың әрекеттерін Бостондағы оқиғалармен салыстырды. Бостонда алғашқы толқулардан кейін [[Адал тоғыздық]] (кейінгі «Азаттық ұлдары» ұйымының ізашары) сияқты жергілікті жетекшілер тобырды өз бақылауына ала алды. Алайда Нью-Йоркте «тобыр негізінен теңізшілерден құралды. Олардың көпшілігінің жергілікті қауыммен тығыз байланысы болмады және олар қаладағы құрлықта жүрген радикал жетекшілердің билігіне бағынуды аса қажет деп санамады». Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» тек 1 қарашадан кейін ғана наразылық қозғалысын өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Anderson pp. 678–679.&lt;/ref&gt;

1 қарашада тобыр қойма мен [[Амстердам форты|Форт-Джордж]] коменданты Томас Джеймстің үйін қиратты. Бірнеше күннен кейін Форт-Джорджда сақталған гербтік маркалар тобырға тапсырылды. Нэш «„Азаттық ұлдары“ теңізшілерді, төменгі әлеуметтік топтардан шыққан қолөнершілер мен жұмысшыларды өз бақылауында ұстай ала ма деген мәселе күмәнді болып қала берді» деп атап өтті. Сондай-ақ оның айтуынша, олар «жиналған төменгі тап қолөнершілері мен олардың теңізші серіктерінің орасан зор күшінен қорқа бастады».&lt;ref name=nash55/&gt;

1766 жылғы 7 қаңтарда Коннектикутқа арналған гербтік маркаларды тасымалдаған ''Polly'' сауда кемесіне Нью-Йорк айлағында адамдар көтеріліп, маркаларды жойды. 1765 жылдың соңына дейін гербтік алым туралы заңға қарсы толқулар негізінен Нью-Йорк қаласымен шектелген еді, алайда қаңтар айында «Азаттық ұлдары» Олбаниде де гербтік маркалардың таратылуын тоқтатты.

1766 жылғы мамырда гербтік алым туралы заңның күші жойылғаны туралы хабар жеткенде, «Азаттық ұлдары» [[Бостандық бағаны]]н орнатып, бұл оқиғаны атап өтті. Баған жаппай жиналыстар өткізілетін орынға және америкалықтардың күресінің символына айналды. Маусым айында Нью-Йоркке британдық тұрақты әскердің екі полкі келіп, жоғарғы казармаларға орналастырылды. 10 тамызда бұл әскерлер Бостандық бағанын кесіп құлатты. Кейін екінші және үшінші бағандар орнатылды, алайда олар да кесіп құлатылды. Осындай әрекеттердің қайталануына жол бермеу үшін төртінші баған орнатылып, темірмен қапталды.{{citation needed|date=April 2018}}

=== Шай туралы заң ===
Тауншенд актісінің күші жойылғаннан кейін Нью-Йоркте тыныштық орнады, алайда провинция экономикасы әлі де құлдырау жағдайында болды. 1773 жылғы мамырда Парламент [[Шай туралы заң]]ды қабылдап, шайға салынатын баж салығын төмендетті және Ост-Үнді компаниясына отарларда шайды контрабандашыларға қарағанда арзан бағамен сатуға мүмкіндік берді. Бұл заң ең алдымен Нью-Йорк көпестері мен контрабандашыларының мүдделеріне нұқсан келтірді. Қарсылық қозғалысын «Азаттық ұлдары» ұйымдастырды. 1773 жылғы қарашада олар ''«Нью-Йорктің Азаттық ұлдары қауымдастығы»'' атты мәлімдеме жариялап, онда заңды қолдауға қандай да бір көмек көрсеткен кез келген адам «Америка бостандықтарының жауы» деп танылатынын мәлімдеді. Соның нәтижесінде Ост-Үнді компаниясының Нью-Йорктегі агенттері қызметтерінен кетті. Нью-Йорк ассамблеясы «Азаттық ұлдарының» заңнан тыс өкілеттіктерді өз қолына алуына қатысты ешқандай шара қолданбады.&lt;ref&gt;Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 95–111.&lt;/ref&gt;

Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» Бостонда шайдың кемелерден түсірілуіне толықтай жол бермеу жоспары туралы біліп, осы саясатты ұстануға шешім қабылдады. «Қауымдастық» күткен қолдауына ие болмағандықтан, «Азаттық ұлдары» шай жағаға түсірілген жағдайда халық оны бөлшек сауда арқылы сатуды талап етеді деп қауіптенді.&lt;ref&gt;Launitz-Schurer, p. 103.&lt;/ref&gt;

Желтоқсан айында [[Бостон шай бүлігі]] туралы хабардың жетуі қарсылық қозғалысын одан әрі күшейтті. 1774 жылғы сәуірде ''Nancy'' кемесі жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін Нью-Йорк айлағына келді. Кеме капитаны бортта 18 жәшік шай бар екенін мойындап, оны жағаға түсіруге әрекет жасамайтынына келісті. Алайда соған қарамастан, «Азаттық ұлдары» кемеге көтеріліп, шайды жойды.

=== Төзгісіз заңдар ===
1774 жылғы қаңтарда Ассамблея [[Төзгісіз заңдар]]ға қатысты басқа отарлармен байланыс орнату үшін [[Хат алмасу комитеті]]н құрды.&lt;ref&gt;Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 113–57.&lt;/ref&gt;

1774 жылғы мамырда Бостон портын жапқан [[Бостон порты туралы заң]]ның қабылданғаны жөнінде хабар жетті. «Азаттық ұлдары» Ұлыбританиямен саудаға бойкот жариялауды қайта бастауды қолдады, алайда ірі импорттаушылар бұған қатты қарсылық білдірді. Мамыр айында Нью-Йоркте жиналыс өткізіліп, онда [[Хат алмасу комитеті]]нің мүшелері сайланды. Құрамында байсалды бағытты ұстанушылар басым болған [[Алпыс комитеті|Елу комитеті]] құрылды, ал «Азаттық ұлдары» оның құрамынан небәрі 15 орын алды. Комитеттің төрағасы [[Айзек Лоу]] болды. Кейін [[Фрэнсис Льюис]] қосылып, комитет Елу бір комитеті деп аталды. Комитет Бостонның «Америка құқықтарын қорғау жолында зардап шегіп жатқанын» мәлімдеген қарар қабылдап, [[Континенттік конгресс]] құруды ұсынды. Шілде айында комитет өз мүшелерінің арасынан бес адамды осы конгреске делегат етіп сайлады. Басқа округтердің кейбірі де қыркүйекте өткен [[Бірінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберді. Нью-Йорк делегаттары конгресте [[Континенттік қауымдастық]]тың қабылдануына тосқауыл қоя алмады. Алайда Нью-Йоркте бұл қауымдастықтың шешімдері негізінен ескерусіз қалды.

1775 жылғы қаңтар және ақпан айларында Нью-Йорк ассамблеясы [[Бірінші Континенттік конгресс]]тің шешімдерін мақұлдау жөніндегі бірқатар қарарларды қабылдамай, [[Екінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберуден бас тартты. Нью-Йорк Бірінші Континенттік конгрестің шешімдерін мақұлдамаған жалғыз отарлық ассамблея болды. Конгреске қарсылық провинциялық ассамблеялар шағымдар бойынша тиісті шаралар қабылдауды талап етуге құзыретті органдар болып табылады деген пікірге негізделді. Наурыз айында Ассамблея басқа отарлардың ұстанымынан алшақтап, Лондонға петиция жолдады. Алайда Лондон оны қабылдамады, өйткені петицияда «ана мемлекеттің» отаршыларға салық салуға өкілеттігі жоқ екені туралы тұжырымдар болды. Бұл петицияны қабылдауды «мүмкін емес» етті. Ассамблея соңғы рет 1775 жылғы 3 сәуірде жиналды.&lt;ref&gt;Edward Countryman, &quot;Consolidating Power in Revolutionary America: The Case of New York, 1775–1783.&quot; ''Journal of Interdisciplinary History'' 6.4 (1976): 645–677. [https://www.jstor.org/stable/202535 in JSTOR]&lt;/ref&gt;

=== Провинциялық конгресс ===
{{Толық мақала|Нью-Йорк провинциялық конгресі}}
Жергілікті өкілдерден құрылған революциялық [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]] 1775 жылғы 22 мамырда билікті өз қолына алып, 1776 жылы провинцияны [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] деп жариялады және 1777 жылы алғашқы [[Нью-Йорк конституциясы]]н ратификациялады. Одан кейінгі [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]] кезінде [[Ұлыбритания корольдігі|британдықтар]] 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк қаласының тарихы|Нью-Йорк қаласының]] стратегиялық маңызы бар [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси порты|порты]] мен [[Нью-Йорк айлағы|айлағын]] қайта басып алып, оны [[Британ Солтүстік Америкасы]]ндағы әскери және саяси операцияларының базасы ретінде пайдаланды;
&lt;ref&gt;Schecter, Barnet. ''The Battle for New York: The City at the Heart of the American Revolution''. Walker &amp; Company. New York. October 2002. {{ISBN|0-8027-1374-2}}.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[[David McCullough|McCullough, David]]. ''[[1776 (book)|1776]]''. Simon &amp; Schuster. New York. May 24, 2005. {{ISBN|978-0-7432-2671-4}}.&lt;/ref&gt;
алайда британ губернаторы ресми түрде қызметін атқаруын жалғастырғанымен, отардың солтүстік бөлігіндегі аумақтардың басым бөлігі көтерілісші [[Патриоттар (Америка революциясы)|патриоттардың]] бақылауында қалды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>8wgqsc8l3jyw9sk0vbwyysdvlkgd9p0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684025</id>
      <parentid>3684024</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T09:25:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Провинциялық конгресс */</comment>
      <origin>3684025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53522" sha1="cib2ec3f6n3ygrhc14zzvd8hhnido5z" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Географиясы ==
Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады.

== Тарихы ==
=== Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) ===
1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды.

=== Корольдік провинция (1686–1775) ===
1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&amp;pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus &amp; Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert A Emery, &quot;Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials&quot; in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi &amp; Marguerite Most (Routledge, 2013).&lt;/ref&gt;

1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді.

1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды.

Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.&lt;ref&gt;[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37&lt;/ref&gt;

1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты.

==== Нидерландтар ====
[[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&amp;pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}&lt;/ref&gt;]]
[[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды.

Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.&lt;ref&gt;Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A. G.  Roeber &quot;Dutch colonists cope with English control&quot; in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).&lt;/ref&gt;

==== Немістер ====
1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.&lt;ref&gt;Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)&lt;/ref&gt;

==== Қара нәсілді құлдар ====
Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды.

Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.&lt;ref&gt;Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}&lt;/ref&gt; Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды.

Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.&lt;ref&gt;Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).&lt;/ref&gt;

1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.&lt;ref&gt;[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm &quot;African Burial Ground&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.&lt;/ref&gt;

==== Король Георг соғысы ====
{{Толық мақала|Король Георг соғысы}}
Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 109.&lt;/ref&gt; Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 110.&lt;/ref&gt;

==== Француздар мен үндістер соғысы ====
{{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}}
[[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.&lt;ref&gt;Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).&lt;/ref&gt; Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды.

1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.&lt;ref&gt;Nash (1986) p. 151.&lt;/ref&gt; Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді.

[[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.&lt;ref&gt;Michael J. Mullin, &quot;Personal Politics: William Johnson and the Mohawks.&quot; ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.&lt;/ref&gt;

=== Саяси партиялар ===
XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты.

Губернатор [[Кадвалладер Колден]] ықпалды әулеттерге қарсы тұру үшін халықтық партия құруға тырысты. Соның нәтижесінде ол екі партияның да қалалық элитасының өшпенділігіне ұшырады. Ливингстондар империялық билікпен байланыстарды [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Лансидің]] ықпалын шектеу құралы ретінде қарастырды. Ал де Лансилер империялық билікпен байланыстарды жеке пайдасына пайдаланудың құралы деп есептеді.&lt;ref&gt;Carl Lotus Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.&lt;/ref&gt;

=== Гербтік алым туралы заң ===
Парламент отарлардан қаражат жинау мақсатында [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң]]ды қабылдады. Нью-Йорк бұған дейін Француздар мен үндістер соғысына қаражат жинау үшін 1756–1760 жылдары қолданылған өзінің гербтік алым туралы заңын қабылдаған болатын. Гербтік алым туралы заңға көрсетілген ерекше күшті қарсылықты жергілікті мәселелерге байланысты жинақталған қайшылықтармен ғана түсіндіруге болады.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 184.&lt;/ref&gt; Француздар мен үндістер соғысының аяқталуынан туындаған зардаптар Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. Отарлар Ұлыбританиямен сауда тапшылығынан, елдегі несиелеуді шектеген қаржылық дағдарыстан және ақша айналымындағы өтімділікті қамтамасыз ету үшін қағаз ақша шығаруға тыйым салған [[Ақша айналымы туралы заң]]нан туындаған өте қатаң ақша-несие саясатының салдарын бастан кешірді.&lt;ref&gt;Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 23–52.&lt;/ref&gt;

Нью-Йорк әуел бастан отарлардағы наразылық қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Нью-Йорктегі екі саяси топ та [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң|1765 жылғы гербтік алым туралы заңға]] қарсы шықты. Қазан айында бірнеше отардың өкілдері Нью-Йорктегі кейін [[Федерал-холл]] атанған ғимаратта [[Гербтік алым конгресі]]не жиналып, заңға қарсы қандай шаралар қабылдау керектігін талқылады. 1765 жылғы 11 желтоқсанда Нью-Йорк ассамблеясы британдық Қауымдар палатасына америкалықтардың өздеріне салынатын салықтарды өздері белгілеу құқығын мойындауды сұраған петиция жолдады. Тамыз айында гербтік алым агенттерін қорқытып-үркіту және ұрып-соғу оқиғалары туралы хабарлар кеңінен тарады. Нью-Йорктің гербтік алым жөніндегі комиссары қызметінен кетті.

Заң 1 қарашада күшіне енді. Бір күн бұрын [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Ланси]] Нью-Йорк көпестерінің Бёрнс тавернасындағы жиналысын ұйымдастырды. Онда көпестер гербтік алым туралы заң күшін жойғанға дейін Ұлыбританиядан әкелінетін барлық тауарларға бойкот жариялауға келісті. Бұл заңға қарсы шыққан жетекші байсалды ұйымдардың бірі [[Айзек Сирс]], [[Джон Лэмб (генерал)|Джон Лэмб]] және [[Александр Макдугалл]] басқарған жергілікті [[Азаттық ұлдары]] болды. Тарихшы Гэри Б. Нэш «1–4 қарашадағы жаппай үрей» деп аталған оқиғалар туралы былай деп жазды:&lt;ref name=nash55&gt;Nash (2005) p. 55.&lt;/ref&gt;
{{Дәйексөз|Алайда Нью-Йорктің қарапайым халық өкілдері мұнымен әлі қанағаттанбаған еді. «Азаттық ұлдарының» беделді жетекшілерінің ықпалынан шығып кеткен төменгі әлеуметтік топтар төрт күн бойы қалада ойран салды. Саны екі мыңға жуық адамнан тұратын топ британ саясатын қолдайды деген күдікке ілінгендердің үйлеріне қоқан-лоқы көрсетті, аса бай губернатор Кадвалладер Колденнің үйіне шабуыл жасады, оның тұлыбын қала көшелерімен алып жүрді және Боулинг-Грин алаңында үлкен алау жақты. Айқай-шуға басқан жиналғандар алауға губернатордың сәнді екі шанасы мен ат жегілген күймесін лақтырды.&lt;ref&gt;Nash (2005) p. 54. Nash (p. 58) also wrote, &quot;In New York City ... the Stamp Act demonstrators were led at first by men higher up on the social order – ship captains, master craftsmen, and even lawyers, but then escaped their control.&quot;&lt;/ref&gt;}}

Тарихшы Фред Андерсон Нью-Йорктегі тобырдың әрекеттерін Бостондағы оқиғалармен салыстырды. Бостонда алғашқы толқулардан кейін [[Адал тоғыздық]] (кейінгі «Азаттық ұлдары» ұйымының ізашары) сияқты жергілікті жетекшілер тобырды өз бақылауына ала алды. Алайда Нью-Йоркте «тобыр негізінен теңізшілерден құралды. Олардың көпшілігінің жергілікті қауыммен тығыз байланысы болмады және олар қаладағы құрлықта жүрген радикал жетекшілердің билігіне бағынуды аса қажет деп санамады». Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» тек 1 қарашадан кейін ғана наразылық қозғалысын өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Anderson pp. 678–679.&lt;/ref&gt;

1 қарашада тобыр қойма мен [[Амстердам форты|Форт-Джордж]] коменданты Томас Джеймстің үйін қиратты. Бірнеше күннен кейін Форт-Джорджда сақталған гербтік маркалар тобырға тапсырылды. Нэш «„Азаттық ұлдары“ теңізшілерді, төменгі әлеуметтік топтардан шыққан қолөнершілер мен жұмысшыларды өз бақылауында ұстай ала ма деген мәселе күмәнді болып қала берді» деп атап өтті. Сондай-ақ оның айтуынша, олар «жиналған төменгі тап қолөнершілері мен олардың теңізші серіктерінің орасан зор күшінен қорқа бастады».&lt;ref name=nash55/&gt;

1766 жылғы 7 қаңтарда Коннектикутқа арналған гербтік маркаларды тасымалдаған ''Polly'' сауда кемесіне Нью-Йорк айлағында адамдар көтеріліп, маркаларды жойды. 1765 жылдың соңына дейін гербтік алым туралы заңға қарсы толқулар негізінен Нью-Йорк қаласымен шектелген еді, алайда қаңтар айында «Азаттық ұлдары» Олбаниде де гербтік маркалардың таратылуын тоқтатты.

1766 жылғы мамырда гербтік алым туралы заңның күші жойылғаны туралы хабар жеткенде, «Азаттық ұлдары» [[Бостандық бағаны]]н орнатып, бұл оқиғаны атап өтті. Баған жаппай жиналыстар өткізілетін орынға және америкалықтардың күресінің символына айналды. Маусым айында Нью-Йоркке британдық тұрақты әскердің екі полкі келіп, жоғарғы казармаларға орналастырылды. 10 тамызда бұл әскерлер Бостандық бағанын кесіп құлатты. Кейін екінші және үшінші бағандар орнатылды, алайда олар да кесіп құлатылды. Осындай әрекеттердің қайталануына жол бермеу үшін төртінші баған орнатылып, темірмен қапталды.{{citation needed|date=April 2018}}

=== Шай туралы заң ===
Тауншенд актісінің күші жойылғаннан кейін Нью-Йоркте тыныштық орнады, алайда провинция экономикасы әлі де құлдырау жағдайында болды. 1773 жылғы мамырда Парламент [[Шай туралы заң]]ды қабылдап, шайға салынатын баж салығын төмендетті және Ост-Үнді компаниясына отарларда шайды контрабандашыларға қарағанда арзан бағамен сатуға мүмкіндік берді. Бұл заң ең алдымен Нью-Йорк көпестері мен контрабандашыларының мүдделеріне нұқсан келтірді. Қарсылық қозғалысын «Азаттық ұлдары» ұйымдастырды. 1773 жылғы қарашада олар ''«Нью-Йорктің Азаттық ұлдары қауымдастығы»'' атты мәлімдеме жариялап, онда заңды қолдауға қандай да бір көмек көрсеткен кез келген адам «Америка бостандықтарының жауы» деп танылатынын мәлімдеді. Соның нәтижесінде Ост-Үнді компаниясының Нью-Йорктегі агенттері қызметтерінен кетті. Нью-Йорк ассамблеясы «Азаттық ұлдарының» заңнан тыс өкілеттіктерді өз қолына алуына қатысты ешқандай шара қолданбады.&lt;ref&gt;Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 95–111.&lt;/ref&gt;

Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» Бостонда шайдың кемелерден түсірілуіне толықтай жол бермеу жоспары туралы біліп, осы саясатты ұстануға шешім қабылдады. «Қауымдастық» күткен қолдауына ие болмағандықтан, «Азаттық ұлдары» шай жағаға түсірілген жағдайда халық оны бөлшек сауда арқылы сатуды талап етеді деп қауіптенді.&lt;ref&gt;Launitz-Schurer, p. 103.&lt;/ref&gt;

Желтоқсан айында [[Бостон шай бүлігі]] туралы хабардың жетуі қарсылық қозғалысын одан әрі күшейтті. 1774 жылғы сәуірде ''Nancy'' кемесі жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін Нью-Йорк айлағына келді. Кеме капитаны бортта 18 жәшік шай бар екенін мойындап, оны жағаға түсіруге әрекет жасамайтынына келісті. Алайда соған қарамастан, «Азаттық ұлдары» кемеге көтеріліп, шайды жойды.

=== Төзгісіз заңдар ===
1774 жылғы қаңтарда Ассамблея [[Төзгісіз заңдар]]ға қатысты басқа отарлармен байланыс орнату үшін [[Хат алмасу комитеті]]н құрды.&lt;ref&gt;Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 113–57.&lt;/ref&gt;

1774 жылғы мамырда Бостон портын жапқан [[Бостон порты туралы заң]]ның қабылданғаны жөнінде хабар жетті. «Азаттық ұлдары» Ұлыбританиямен саудаға бойкот жариялауды қайта бастауды қолдады, алайда ірі импорттаушылар бұған қатты қарсылық білдірді. Мамыр айында Нью-Йоркте жиналыс өткізіліп, онда [[Хат алмасу комитеті]]нің мүшелері сайланды. Құрамында байсалды бағытты ұстанушылар басым болған [[Алпыс комитеті|Елу комитеті]] құрылды, ал «Азаттық ұлдары» оның құрамынан небәрі 15 орын алды. Комитеттің төрағасы [[Айзек Лоу]] болды. Кейін [[Фрэнсис Льюис]] қосылып, комитет Елу бір комитеті деп аталды. Комитет Бостонның «Америка құқықтарын қорғау жолында зардап шегіп жатқанын» мәлімдеген қарар қабылдап, [[Континенттік конгресс]] құруды ұсынды. Шілде айында комитет өз мүшелерінің арасынан бес адамды осы конгреске делегат етіп сайлады. Басқа округтердің кейбірі де қыркүйекте өткен [[Бірінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберді. Нью-Йорк делегаттары конгресте [[Континенттік қауымдастық]]тың қабылдануына тосқауыл қоя алмады. Алайда Нью-Йоркте бұл қауымдастықтың шешімдері негізінен ескерусіз қалды.

1775 жылғы қаңтар және ақпан айларында Нью-Йорк ассамблеясы [[Бірінші Континенттік конгресс]]тің шешімдерін мақұлдау жөніндегі бірқатар қарарларды қабылдамай, [[Екінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберуден бас тартты. Нью-Йорк Бірінші Континенттік конгрестің шешімдерін мақұлдамаған жалғыз отарлық ассамблея болды. Конгреске қарсылық провинциялық ассамблеялар шағымдар бойынша тиісті шаралар қабылдауды талап етуге құзыретті органдар болып табылады деген пікірге негізделді. Наурыз айында Ассамблея басқа отарлардың ұстанымынан алшақтап, Лондонға петиция жолдады. Алайда Лондон оны қабылдамады, өйткені петицияда «ана мемлекеттің» отаршыларға салық салуға өкілеттігі жоқ екені туралы тұжырымдар болды. Бұл петицияны қабылдауды «мүмкін емес» етті. Ассамблея соңғы рет 1775 жылғы 3 сәуірде жиналды.&lt;ref&gt;Edward Countryman, &quot;Consolidating Power in Revolutionary America: The Case of New York, 1775–1783.&quot; ''Journal of Interdisciplinary History'' 6.4 (1976): 645–677. [https://www.jstor.org/stable/202535 in JSTOR]&lt;/ref&gt;

=== Провинциялық конгресс ===
{{Толық мақала|Нью-Йорк провинциялық конгресі}}
Жергілікті өкілдерден құрылған революциялық [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]] 1775 жылғы 22 мамырда билікті өз қолына алып, 1776 жылы провинцияны [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] деп жариялады және 1777 жылы алғашқы [[Нью-Йорк конституциясы]]н ратификациялады. Одан кейінгі [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]] кезінде [[Ұлыбритания корольдігі|британдықтар]] 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк қаласының тарихы|Нью-Йорк қаласының]] стратегиялық маңызы бар [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси порты|порты]] мен [[Нью-Йорк айлағы|айлағын]] қайта басып алып, оны [[Британ Солтүстік Америкасы]]ндағы әскери және саяси операцияларының базасы ретінде пайдаланды;
&lt;ref&gt;Schecter, Barnet. ''The Battle for New York: The City at the Heart of the American Revolution''. Walker &amp; Company. New York. October 2002. {{ISBN|0-8027-1374-2}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[David McCullough|McCullough, David]]. ''[[1776 (book)|1776]]''. Simon &amp; Schuster. New York. May 24, 2005. {{ISBN|978-0-7432-2671-4}}.&lt;/ref&gt;
алайда британ губернаторы ресми түрде қызметін атқаруын жалғастырғанымен, отардың солтүстік бөлігіндегі аумақтардың басым бөлігі көтерілісші [[Патриоттар (Америка революциясы)|патриоттардың]] бақылауында қалды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>cib2ec3f6n3ygrhc14zzvd8hhnido5z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684026</id>
      <parentid>3684025</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T09:25:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3684026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53574" sha1="kumlj0xldbyun6r8646g1f0o09qzhhj" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Географиясы ==
Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады.

== Тарихы ==
=== Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) ===
1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды.

=== Корольдік провинция (1686–1775) ===
1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&amp;pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus &amp; Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert A Emery, &quot;Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials&quot; in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi &amp; Marguerite Most (Routledge, 2013).&lt;/ref&gt;

1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді.

1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды.

Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.&lt;ref&gt;[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37&lt;/ref&gt;

1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты.

==== Нидерландтар ====
[[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&amp;pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}&lt;/ref&gt;]]
[[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды.

Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.&lt;ref&gt;Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A. G.  Roeber &quot;Dutch colonists cope with English control&quot; in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).&lt;/ref&gt;

==== Немістер ====
1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.&lt;ref&gt;Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)&lt;/ref&gt;

==== Қара нәсілді құлдар ====
Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды.

Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.&lt;ref&gt;Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}&lt;/ref&gt; Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды.

Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.&lt;ref&gt;Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).&lt;/ref&gt;

1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.&lt;ref&gt;[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm &quot;African Burial Ground&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.&lt;/ref&gt;

==== Король Георг соғысы ====
{{Толық мақала|Король Георг соғысы}}
Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 109.&lt;/ref&gt; Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 110.&lt;/ref&gt;

==== Француздар мен үндістер соғысы ====
{{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}}
[[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.&lt;ref&gt;Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).&lt;/ref&gt; Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды.

1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.&lt;ref&gt;Nash (1986) p. 151.&lt;/ref&gt; Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді.

[[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.&lt;ref&gt;Michael J. Mullin, &quot;Personal Politics: William Johnson and the Mohawks.&quot; ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.&lt;/ref&gt;

=== Саяси партиялар ===
XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты.

Губернатор [[Кадвалладер Колден]] ықпалды әулеттерге қарсы тұру үшін халықтық партия құруға тырысты. Соның нәтижесінде ол екі партияның да қалалық элитасының өшпенділігіне ұшырады. Ливингстондар империялық билікпен байланыстарды [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Лансидің]] ықпалын шектеу құралы ретінде қарастырды. Ал де Лансилер империялық билікпен байланыстарды жеке пайдасына пайдаланудың құралы деп есептеді.&lt;ref&gt;Carl Lotus Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.&lt;/ref&gt;

=== Гербтік алым туралы заң ===
Парламент отарлардан қаражат жинау мақсатында [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң]]ды қабылдады. Нью-Йорк бұған дейін Француздар мен үндістер соғысына қаражат жинау үшін 1756–1760 жылдары қолданылған өзінің гербтік алым туралы заңын қабылдаған болатын. Гербтік алым туралы заңға көрсетілген ерекше күшті қарсылықты жергілікті мәселелерге байланысты жинақталған қайшылықтармен ғана түсіндіруге болады.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 184.&lt;/ref&gt; Француздар мен үндістер соғысының аяқталуынан туындаған зардаптар Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. Отарлар Ұлыбританиямен сауда тапшылығынан, елдегі несиелеуді шектеген қаржылық дағдарыстан және ақша айналымындағы өтімділікті қамтамасыз ету үшін қағаз ақша шығаруға тыйым салған [[Ақша айналымы туралы заң]]нан туындаған өте қатаң ақша-несие саясатының салдарын бастан кешірді.&lt;ref&gt;Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 23–52.&lt;/ref&gt;

Нью-Йорк әуел бастан отарлардағы наразылық қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Нью-Йорктегі екі саяси топ та [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң|1765 жылғы гербтік алым туралы заңға]] қарсы шықты. Қазан айында бірнеше отардың өкілдері Нью-Йорктегі кейін [[Федерал-холл]] атанған ғимаратта [[Гербтік алым конгресі]]не жиналып, заңға қарсы қандай шаралар қабылдау керектігін талқылады. 1765 жылғы 11 желтоқсанда Нью-Йорк ассамблеясы британдық Қауымдар палатасына америкалықтардың өздеріне салынатын салықтарды өздері белгілеу құқығын мойындауды сұраған петиция жолдады. Тамыз айында гербтік алым агенттерін қорқытып-үркіту және ұрып-соғу оқиғалары туралы хабарлар кеңінен тарады. Нью-Йорктің гербтік алым жөніндегі комиссары қызметінен кетті.

Заң 1 қарашада күшіне енді. Бір күн бұрын [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Ланси]] Нью-Йорк көпестерінің Бёрнс тавернасындағы жиналысын ұйымдастырды. Онда көпестер гербтік алым туралы заң күшін жойғанға дейін Ұлыбританиядан әкелінетін барлық тауарларға бойкот жариялауға келісті. Бұл заңға қарсы шыққан жетекші байсалды ұйымдардың бірі [[Айзек Сирс]], [[Джон Лэмб (генерал)|Джон Лэмб]] және [[Александр Макдугалл]] басқарған жергілікті [[Азаттық ұлдары]] болды. Тарихшы Гэри Б. Нэш «1–4 қарашадағы жаппай үрей» деп аталған оқиғалар туралы былай деп жазды:&lt;ref name=nash55&gt;Nash (2005) p. 55.&lt;/ref&gt;
{{Дәйексөз|Алайда Нью-Йорктің қарапайым халық өкілдері мұнымен әлі қанағаттанбаған еді. «Азаттық ұлдарының» беделді жетекшілерінің ықпалынан шығып кеткен төменгі әлеуметтік топтар төрт күн бойы қалада ойран салды. Саны екі мыңға жуық адамнан тұратын топ британ саясатын қолдайды деген күдікке ілінгендердің үйлеріне қоқан-лоқы көрсетті, аса бай губернатор Кадвалладер Колденнің үйіне шабуыл жасады, оның тұлыбын қала көшелерімен алып жүрді және Боулинг-Грин алаңында үлкен алау жақты. Айқай-шуға басқан жиналғандар алауға губернатордың сәнді екі шанасы мен ат жегілген күймесін лақтырды.&lt;ref&gt;Nash (2005) p. 54. Nash (p. 58) also wrote, &quot;In New York City ... the Stamp Act demonstrators were led at first by men higher up on the social order – ship captains, master craftsmen, and even lawyers, but then escaped their control.&quot;&lt;/ref&gt;}}

Тарихшы Фред Андерсон Нью-Йорктегі тобырдың әрекеттерін Бостондағы оқиғалармен салыстырды. Бостонда алғашқы толқулардан кейін [[Адал тоғыздық]] (кейінгі «Азаттық ұлдары» ұйымының ізашары) сияқты жергілікті жетекшілер тобырды өз бақылауына ала алды. Алайда Нью-Йоркте «тобыр негізінен теңізшілерден құралды. Олардың көпшілігінің жергілікті қауыммен тығыз байланысы болмады және олар қаладағы құрлықта жүрген радикал жетекшілердің билігіне бағынуды аса қажет деп санамады». Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» тек 1 қарашадан кейін ғана наразылық қозғалысын өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Anderson pp. 678–679.&lt;/ref&gt;

1 қарашада тобыр қойма мен [[Амстердам форты|Форт-Джордж]] коменданты Томас Джеймстің үйін қиратты. Бірнеше күннен кейін Форт-Джорджда сақталған гербтік маркалар тобырға тапсырылды. Нэш «„Азаттық ұлдары“ теңізшілерді, төменгі әлеуметтік топтардан шыққан қолөнершілер мен жұмысшыларды өз бақылауында ұстай ала ма деген мәселе күмәнді болып қала берді» деп атап өтті. Сондай-ақ оның айтуынша, олар «жиналған төменгі тап қолөнершілері мен олардың теңізші серіктерінің орасан зор күшінен қорқа бастады».&lt;ref name=nash55/&gt;

1766 жылғы 7 қаңтарда Коннектикутқа арналған гербтік маркаларды тасымалдаған ''Polly'' сауда кемесіне Нью-Йорк айлағында адамдар көтеріліп, маркаларды жойды. 1765 жылдың соңына дейін гербтік алым туралы заңға қарсы толқулар негізінен Нью-Йорк қаласымен шектелген еді, алайда қаңтар айында «Азаттық ұлдары» Олбаниде де гербтік маркалардың таратылуын тоқтатты.

1766 жылғы мамырда гербтік алым туралы заңның күші жойылғаны туралы хабар жеткенде, «Азаттық ұлдары» [[Бостандық бағаны]]н орнатып, бұл оқиғаны атап өтті. Баған жаппай жиналыстар өткізілетін орынға және америкалықтардың күресінің символына айналды. Маусым айында Нью-Йоркке британдық тұрақты әскердің екі полкі келіп, жоғарғы казармаларға орналастырылды. 10 тамызда бұл әскерлер Бостандық бағанын кесіп құлатты. Кейін екінші және үшінші бағандар орнатылды, алайда олар да кесіп құлатылды. Осындай әрекеттердің қайталануына жол бермеу үшін төртінші баған орнатылып, темірмен қапталды.{{citation needed|date=April 2018}}

=== Шай туралы заң ===
Тауншенд актісінің күші жойылғаннан кейін Нью-Йоркте тыныштық орнады, алайда провинция экономикасы әлі де құлдырау жағдайында болды. 1773 жылғы мамырда Парламент [[Шай туралы заң]]ды қабылдап, шайға салынатын баж салығын төмендетті және Ост-Үнді компаниясына отарларда шайды контрабандашыларға қарағанда арзан бағамен сатуға мүмкіндік берді. Бұл заң ең алдымен Нью-Йорк көпестері мен контрабандашыларының мүдделеріне нұқсан келтірді. Қарсылық қозғалысын «Азаттық ұлдары» ұйымдастырды. 1773 жылғы қарашада олар ''«Нью-Йорктің Азаттық ұлдары қауымдастығы»'' атты мәлімдеме жариялап, онда заңды қолдауға қандай да бір көмек көрсеткен кез келген адам «Америка бостандықтарының жауы» деп танылатынын мәлімдеді. Соның нәтижесінде Ост-Үнді компаниясының Нью-Йорктегі агенттері қызметтерінен кетті. Нью-Йорк ассамблеясы «Азаттық ұлдарының» заңнан тыс өкілеттіктерді өз қолына алуына қатысты ешқандай шара қолданбады.&lt;ref&gt;Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 95–111.&lt;/ref&gt;

Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» Бостонда шайдың кемелерден түсірілуіне толықтай жол бермеу жоспары туралы біліп, осы саясатты ұстануға шешім қабылдады. «Қауымдастық» күткен қолдауына ие болмағандықтан, «Азаттық ұлдары» шай жағаға түсірілген жағдайда халық оны бөлшек сауда арқылы сатуды талап етеді деп қауіптенді.&lt;ref&gt;Launitz-Schurer, p. 103.&lt;/ref&gt;

Желтоқсан айында [[Бостон шай бүлігі]] туралы хабардың жетуі қарсылық қозғалысын одан әрі күшейтті. 1774 жылғы сәуірде ''Nancy'' кемесі жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін Нью-Йорк айлағына келді. Кеме капитаны бортта 18 жәшік шай бар екенін мойындап, оны жағаға түсіруге әрекет жасамайтынына келісті. Алайда соған қарамастан, «Азаттық ұлдары» кемеге көтеріліп, шайды жойды.

=== Төзгісіз заңдар ===
1774 жылғы қаңтарда Ассамблея [[Төзгісіз заңдар]]ға қатысты басқа отарлармен байланыс орнату үшін [[Хат алмасу комитеті]]н құрды.&lt;ref&gt;Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 113–57.&lt;/ref&gt;

1774 жылғы мамырда Бостон портын жапқан [[Бостон порты туралы заң]]ның қабылданғаны жөнінде хабар жетті. «Азаттық ұлдары» Ұлыбританиямен саудаға бойкот жариялауды қайта бастауды қолдады, алайда ірі импорттаушылар бұған қатты қарсылық білдірді. Мамыр айында Нью-Йоркте жиналыс өткізіліп, онда [[Хат алмасу комитеті]]нің мүшелері сайланды. Құрамында байсалды бағытты ұстанушылар басым болған [[Алпыс комитеті|Елу комитеті]] құрылды, ал «Азаттық ұлдары» оның құрамынан небәрі 15 орын алды. Комитеттің төрағасы [[Айзек Лоу]] болды. Кейін [[Фрэнсис Льюис]] қосылып, комитет Елу бір комитеті деп аталды. Комитет Бостонның «Америка құқықтарын қорғау жолында зардап шегіп жатқанын» мәлімдеген қарар қабылдап, [[Континенттік конгресс]] құруды ұсынды. Шілде айында комитет өз мүшелерінің арасынан бес адамды осы конгреске делегат етіп сайлады. Басқа округтердің кейбірі де қыркүйекте өткен [[Бірінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберді. Нью-Йорк делегаттары конгресте [[Континенттік қауымдастық]]тың қабылдануына тосқауыл қоя алмады. Алайда Нью-Йоркте бұл қауымдастықтың шешімдері негізінен ескерусіз қалды.

1775 жылғы қаңтар және ақпан айларында Нью-Йорк ассамблеясы [[Бірінші Континенттік конгресс]]тің шешімдерін мақұлдау жөніндегі бірқатар қарарларды қабылдамай, [[Екінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберуден бас тартты. Нью-Йорк Бірінші Континенттік конгрестің шешімдерін мақұлдамаған жалғыз отарлық ассамблея болды. Конгреске қарсылық провинциялық ассамблеялар шағымдар бойынша тиісті шаралар қабылдауды талап етуге құзыретті органдар болып табылады деген пікірге негізделді. Наурыз айында Ассамблея басқа отарлардың ұстанымынан алшақтап, Лондонға петиция жолдады. Алайда Лондон оны қабылдамады, өйткені петицияда «ана мемлекеттің» отаршыларға салық салуға өкілеттігі жоқ екені туралы тұжырымдар болды. Бұл петицияны қабылдауды «мүмкін емес» етті. Ассамблея соңғы рет 1775 жылғы 3 сәуірде жиналды.&lt;ref&gt;Edward Countryman, &quot;Consolidating Power in Revolutionary America: The Case of New York, 1775–1783.&quot; ''Journal of Interdisciplinary History'' 6.4 (1976): 645–677. [https://www.jstor.org/stable/202535 in JSTOR]&lt;/ref&gt;

=== Провинциялық конгресс ===
{{Толық мақала|Нью-Йорк провинциялық конгресі}}
Жергілікті өкілдерден құрылған революциялық [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]] 1775 жылғы 22 мамырда билікті өз қолына алып, 1776 жылы провинцияны [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] деп жариялады және 1777 жылы алғашқы [[Нью-Йорк конституциясы]]н ратификациялады. Одан кейінгі [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысы]] кезінде [[Ұлыбритания корольдігі|британдықтар]] 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк қаласының тарихы|Нью-Йорк қаласының]] стратегиялық маңызы бар [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси порты|порты]] мен [[Нью-Йорк айлағы|айлағын]] қайта басып алып, оны [[Британ Солтүстік Америкасы]]ндағы әскери және саяси операцияларының базасы ретінде пайдаланды;
&lt;ref&gt;Schecter, Barnet. ''The Battle for New York: The City at the Heart of the American Revolution''. Walker &amp; Company. New York. October 2002. {{ISBN|0-8027-1374-2}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[David McCullough|McCullough, David]]. ''[[1776 (book)|1776]]''. Simon &amp; Schuster. New York. May 24, 2005. {{ISBN|978-0-7432-2671-4}}.&lt;/ref&gt;
алайда британ губернаторы ресми түрде қызметін атқаруын жалғастырғанымен, отардың солтүстік бөлігіндегі аумақтардың басым бөлігі көтерілісші [[Патриоттар (Америка революциясы)|патриоттардың]] бақылауында қалды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>kumlj0xldbyun6r8646g1f0o09qzhhj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684028</id>
      <parentid>3684026</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T09:49:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Провинциялық конгресс */</comment>
      <origin>3684028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55225" sha1="1xy6cvq3mtz6xz62rcs9cpustzyplb4" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Географиясы ==
Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады.

== Тарихы ==
=== Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) ===
1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды.

=== Корольдік провинция (1686–1775) ===
1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&amp;pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus &amp; Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert A Emery, &quot;Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials&quot; in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi &amp; Marguerite Most (Routledge, 2013).&lt;/ref&gt;

1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді.

1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды.

Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.&lt;ref&gt;[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37&lt;/ref&gt;

1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты.

==== Нидерландтар ====
[[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&amp;pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}&lt;/ref&gt;]]
[[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды.

Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.&lt;ref&gt;Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A. G.  Roeber &quot;Dutch colonists cope with English control&quot; in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).&lt;/ref&gt;

==== Немістер ====
1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.&lt;ref&gt;Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)&lt;/ref&gt;

==== Қара нәсілді құлдар ====
Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды.

Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.&lt;ref&gt;Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}&lt;/ref&gt; Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды.

Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.&lt;ref&gt;Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).&lt;/ref&gt;

1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.&lt;ref&gt;[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm &quot;African Burial Ground&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.&lt;/ref&gt;

==== Король Георг соғысы ====
{{Толық мақала|Король Георг соғысы}}
Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 109.&lt;/ref&gt; Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 110.&lt;/ref&gt;

==== Француздар мен үндістер соғысы ====
{{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}}
[[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.&lt;ref&gt;Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).&lt;/ref&gt; Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды.

1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.&lt;ref&gt;Nash (1986) p. 151.&lt;/ref&gt; Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді.

[[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.&lt;ref&gt;Michael J. Mullin, &quot;Personal Politics: William Johnson and the Mohawks.&quot; ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.&lt;/ref&gt;

=== Саяси партиялар ===
XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты.

Губернатор [[Кадвалладер Колден]] ықпалды әулеттерге қарсы тұру үшін халықтық партия құруға тырысты. Соның нәтижесінде ол екі партияның да қалалық элитасының өшпенділігіне ұшырады. Ливингстондар империялық билікпен байланыстарды [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Лансидің]] ықпалын шектеу құралы ретінде қарастырды. Ал де Лансилер империялық билікпен байланыстарды жеке пайдасына пайдаланудың құралы деп есептеді.&lt;ref&gt;Carl Lotus Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.&lt;/ref&gt;

=== Гербтік алым туралы заң ===
Парламент отарлардан қаражат жинау мақсатында [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң]]ды қабылдады. Нью-Йорк бұған дейін Француздар мен үндістер соғысына қаражат жинау үшін 1756–1760 жылдары қолданылған өзінің гербтік алым туралы заңын қабылдаған болатын. Гербтік алым туралы заңға көрсетілген ерекше күшті қарсылықты жергілікті мәселелерге байланысты жинақталған қайшылықтармен ғана түсіндіруге болады.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 184.&lt;/ref&gt; Француздар мен үндістер соғысының аяқталуынан туындаған зардаптар Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. Отарлар Ұлыбританиямен сауда тапшылығынан, елдегі несиелеуді шектеген қаржылық дағдарыстан және ақша айналымындағы өтімділікті қамтамасыз ету үшін қағаз ақша шығаруға тыйым салған [[Ақша айналымы туралы заң]]нан туындаған өте қатаң ақша-несие саясатының салдарын бастан кешірді.&lt;ref&gt;Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 23–52.&lt;/ref&gt;

Нью-Йорк әуел бастан отарлардағы наразылық қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Нью-Йорктегі екі саяси топ та [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң|1765 жылғы гербтік алым туралы заңға]] қарсы шықты. Қазан айында бірнеше отардың өкілдері Нью-Йорктегі кейін [[Федерал-холл]] атанған ғимаратта [[Гербтік алым конгресі]]не жиналып, заңға қарсы қандай шаралар қабылдау керектігін талқылады. 1765 жылғы 11 желтоқсанда Нью-Йорк ассамблеясы британдық Қауымдар палатасына америкалықтардың өздеріне салынатын салықтарды өздері белгілеу құқығын мойындауды сұраған петиция жолдады. Тамыз айында гербтік алым агенттерін қорқытып-үркіту және ұрып-соғу оқиғалары туралы хабарлар кеңінен тарады. Нью-Йорктің гербтік алым жөніндегі комиссары қызметінен кетті.

Заң 1 қарашада күшіне енді. Бір күн бұрын [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Ланси]] Нью-Йорк көпестерінің Бёрнс тавернасындағы жиналысын ұйымдастырды. Онда көпестер гербтік алым туралы заң күшін жойғанға дейін Ұлыбританиядан әкелінетін барлық тауарларға бойкот жариялауға келісті. Бұл заңға қарсы шыққан жетекші байсалды ұйымдардың бірі [[Айзек Сирс]], [[Джон Лэмб (генерал)|Джон Лэмб]] және [[Александр Макдугалл]] басқарған жергілікті [[Азаттық ұлдары]] болды. Тарихшы Гэри Б. Нэш «1–4 қарашадағы жаппай үрей» деп аталған оқиғалар туралы былай деп жазды:&lt;ref name=nash55&gt;Nash (2005) p. 55.&lt;/ref&gt;
{{Дәйексөз|Алайда Нью-Йорктің қарапайым халық өкілдері мұнымен әлі қанағаттанбаған еді. «Азаттық ұлдарының» беделді жетекшілерінің ықпалынан шығып кеткен төменгі әлеуметтік топтар төрт күн бойы қалада ойран салды. Саны екі мыңға жуық адамнан тұратын топ британ саясатын қолдайды деген күдікке ілінгендердің үйлеріне қоқан-лоқы көрсетті, аса бай губернатор Кадвалладер Колденнің үйіне шабуыл жасады, оның тұлыбын қала көшелерімен алып жүрді және Боулинг-Грин алаңында үлкен алау жақты. Айқай-шуға басқан жиналғандар алауға губернатордың сәнді екі шанасы мен ат жегілген күймесін лақтырды.&lt;ref&gt;Nash (2005) p. 54. Nash (p. 58) also wrote, &quot;In New York City ... the Stamp Act demonstrators were led at first by men higher up on the social order – ship captains, master craftsmen, and even lawyers, but then escaped their control.&quot;&lt;/ref&gt;}}

Тарихшы Фред Андерсон Нью-Йорктегі тобырдың әрекеттерін Бостондағы оқиғалармен салыстырды. Бостонда алғашқы толқулардан кейін [[Адал тоғыздық]] (кейінгі «Азаттық ұлдары» ұйымының ізашары) сияқты жергілікті жетекшілер тобырды өз бақылауына ала алды. Алайда Нью-Йоркте «тобыр негізінен теңізшілерден құралды. Олардың көпшілігінің жергілікті қауыммен тығыз байланысы болмады және олар қаладағы құрлықта жүрген радикал жетекшілердің билігіне бағынуды аса қажет деп санамады». Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» тек 1 қарашадан кейін ғана наразылық қозғалысын өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Anderson pp. 678–679.&lt;/ref&gt;

1 қарашада тобыр қойма мен [[Амстердам форты|Форт-Джордж]] коменданты Томас Джеймстің үйін қиратты. Бірнеше күннен кейін Форт-Джорджда сақталған гербтік маркалар тобырға тапсырылды. Нэш «„Азаттық ұлдары“ теңізшілерді, төменгі әлеуметтік топтардан шыққан қолөнершілер мен жұмысшыларды өз бақылауында ұстай ала ма деген мәселе күмәнді болып қала берді» деп атап өтті. Сондай-ақ оның айтуынша, олар «жиналған төменгі тап қолөнершілері мен олардың теңізші серіктерінің орасан зор күшінен қорқа бастады».&lt;ref name=nash55/&gt;

1766 жылғы 7 қаңтарда Коннектикутқа арналған гербтік маркаларды тасымалдаған ''Polly'' сауда кемесіне Нью-Йорк айлағында адамдар көтеріліп, маркаларды жойды. 1765 жылдың соңына дейін гербтік алым туралы заңға қарсы толқулар негізінен Нью-Йорк қаласымен шектелген еді, алайда қаңтар айында «Азаттық ұлдары» Олбаниде де гербтік маркалардың таратылуын тоқтатты.

1766 жылғы мамырда гербтік алым туралы заңның күші жойылғаны туралы хабар жеткенде, «Азаттық ұлдары» [[Бостандық бағаны]]н орнатып, бұл оқиғаны атап өтті. Баған жаппай жиналыстар өткізілетін орынға және америкалықтардың күресінің символына айналды. Маусым айында Нью-Йоркке британдық тұрақты әскердің екі полкі келіп, жоғарғы казармаларға орналастырылды. 10 тамызда бұл әскерлер Бостандық бағанын кесіп құлатты. Кейін екінші және үшінші бағандар орнатылды, алайда олар да кесіп құлатылды. Осындай әрекеттердің қайталануына жол бермеу үшін төртінші баған орнатылып, темірмен қапталды.{{citation needed|date=April 2018}}

=== Шай туралы заң ===
Тауншенд актісінің күші жойылғаннан кейін Нью-Йоркте тыныштық орнады, алайда провинция экономикасы әлі де құлдырау жағдайында болды. 1773 жылғы мамырда Парламент [[Шай туралы заң]]ды қабылдап, шайға салынатын баж салығын төмендетті және Ост-Үнді компаниясына отарларда шайды контрабандашыларға қарағанда арзан бағамен сатуға мүмкіндік берді. Бұл заң ең алдымен Нью-Йорк көпестері мен контрабандашыларының мүдделеріне нұқсан келтірді. Қарсылық қозғалысын «Азаттық ұлдары» ұйымдастырды. 1773 жылғы қарашада олар ''«Нью-Йорктің Азаттық ұлдары қауымдастығы»'' атты мәлімдеме жариялап, онда заңды қолдауға қандай да бір көмек көрсеткен кез келген адам «Америка бостандықтарының жауы» деп танылатынын мәлімдеді. Соның нәтижесінде Ост-Үнді компаниясының Нью-Йорктегі агенттері қызметтерінен кетті. Нью-Йорк ассамблеясы «Азаттық ұлдарының» заңнан тыс өкілеттіктерді өз қолына алуына қатысты ешқандай шара қолданбады.&lt;ref&gt;Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 95–111.&lt;/ref&gt;

Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» Бостонда шайдың кемелерден түсірілуіне толықтай жол бермеу жоспары туралы біліп, осы саясатты ұстануға шешім қабылдады. «Қауымдастық» күткен қолдауына ие болмағандықтан, «Азаттық ұлдары» шай жағаға түсірілген жағдайда халық оны бөлшек сауда арқылы сатуды талап етеді деп қауіптенді.&lt;ref&gt;Launitz-Schurer, p. 103.&lt;/ref&gt;

Желтоқсан айында [[Бостон шай бүлігі]] туралы хабардың жетуі қарсылық қозғалысын одан әрі күшейтті. 1774 жылғы сәуірде ''Nancy'' кемесі жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін Нью-Йорк айлағына келді. Кеме капитаны бортта 18 жәшік шай бар екенін мойындап, оны жағаға түсіруге әрекет жасамайтынына келісті. Алайда соған қарамастан, «Азаттық ұлдары» кемеге көтеріліп, шайды жойды.

=== Төзгісіз заңдар ===
1774 жылғы қаңтарда Ассамблея [[Төзгісіз заңдар]]ға қатысты басқа отарлармен байланыс орнату үшін [[Хат алмасу комитеті]]н құрды.&lt;ref&gt;Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 113–57.&lt;/ref&gt;

1774 жылғы мамырда Бостон портын жапқан [[Бостон порты туралы заң]]ның қабылданғаны жөнінде хабар жетті. «Азаттық ұлдары» Ұлыбританиямен саудаға бойкот жариялауды қайта бастауды қолдады, алайда ірі импорттаушылар бұған қатты қарсылық білдірді. Мамыр айында Нью-Йоркте жиналыс өткізіліп, онда [[Хат алмасу комитеті]]нің мүшелері сайланды. Құрамында байсалды бағытты ұстанушылар басым болған [[Алпыс комитеті|Елу комитеті]] құрылды, ал «Азаттық ұлдары» оның құрамынан небәрі 15 орын алды. Комитеттің төрағасы [[Айзек Лоу]] болды. Кейін [[Фрэнсис Льюис]] қосылып, комитет Елу бір комитеті деп аталды. Комитет Бостонның «Америка құқықтарын қорғау жолында зардап шегіп жатқанын» мәлімдеген қарар қабылдап, [[Континенттік конгресс]] құруды ұсынды. Шілде айында комитет өз мүшелерінің арасынан бес адамды осы конгреске делегат етіп сайлады. Басқа округтердің кейбірі де қыркүйекте өткен [[Бірінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберді. Нью-Йорк делегаттары конгресте [[Континенттік қауымдастық]]тың қабылдануына тосқауыл қоя алмады. Алайда Нью-Йоркте бұл қауымдастықтың шешімдері негізінен ескерусіз қалды.

1775 жылғы қаңтар және ақпан айларында Нью-Йорк ассамблеясы [[Бірінші Континенттік конгресс]]тің шешімдерін мақұлдау жөніндегі бірқатар қарарларды қабылдамай, [[Екінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберуден бас тартты. Нью-Йорк Бірінші Континенттік конгрестің шешімдерін мақұлдамаған жалғыз отарлық ассамблея болды. Конгреске қарсылық провинциялық ассамблеялар шағымдар бойынша тиісті шаралар қабылдауды талап етуге құзыретті органдар болып табылады деген пікірге негізделді. Наурыз айында Ассамблея басқа отарлардың ұстанымынан алшақтап, Лондонға петиция жолдады. Алайда Лондон оны қабылдамады, өйткені петицияда «ана мемлекеттің» отаршыларға салық салуға өкілеттігі жоқ екені туралы тұжырымдар болды. Бұл петицияны қабылдауды «мүмкін емес» етті. Ассамблея соңғы рет 1775 жылғы 3 сәуірде жиналды.&lt;ref&gt;Edward Countryman, &quot;Consolidating Power in Revolutionary America: The Case of New York, 1775–1783.&quot; ''Journal of Interdisciplinary History'' 6.4 (1976): 645–677. [https://www.jstor.org/stable/202535 in JSTOR]&lt;/ref&gt;

=== Провинциялық конгресс ===
{{Толық мақала|Нью-Йорк провинциялық конгресі}}
Жергілікті өкілдерден құрылған революциялық [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]] 1775 жылғы 22 мамырда билікті өз қолына алып, 1776 жылы провинцияны [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] деп жариялады және 1777 жылы алғашқы [[Нью-Йорк конституциясы]]н ратификациялады. Одан кейінгі [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысы]] кезінде [[Ұлыбритания корольдігі|британдықтар]] 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк қаласының тарихы|Нью-Йорк қаласының]] стратегиялық маңызы бар [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси порты|порты]] мен [[Нью-Йорк айлағы|айлағын]] қайта басып алып, оны [[Британ Солтүстік Америкасы]]ндағы әскери және саяси операцияларының базасы ретінде пайдаланды;
&lt;ref&gt;Schecter, Barnet. ''The Battle for New York: The City at the Heart of the American Revolution''. Walker &amp; Company. New York. October 2002. {{ISBN|0-8027-1374-2}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[David McCullough|McCullough, David]]. ''[[1776 (book)|1776]]''. Simon &amp; Schuster. New York. May 24, 2005. {{ISBN|978-0-7432-2671-4}}.&lt;/ref&gt;
алайда британ губернаторы ресми түрде қызметін атқаруын жалғастырғанымен, отардың солтүстік бөлігіндегі аумақтардың басым бөлігі көтерілісші [[Патриоттар (Америка революциясы)|патриоттардың]] бақылауында қалды.

1775 жылғы сәуірде көтерілісшілер Нью-Йорк ассамблеясының орнына [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]]н құрды. [[Лексингтон мен Конкорд шайқастары]] туралы хабар Нью-Йоркке 23 сәуірде жетіп, қала тұрғындарын есеңгіретіп тастады, өйткені Парламент отарларға салықтарды өздері белгілеу құқығын береді деген қауесет кеңінен таралған болатын. [[Маринус Уиллетт]] бастаған [[Азаттық ұлдары]] қала ратушасындағы қару-жарақ қоймасына басып кіріп, 1000 жиынтық қару-жарақты алып кетті. Қаруланған қала тұрғындары қаланы басқару үшін еріктілер жасағын құрды, ал [[Айзек Сирс]]тің үйі іс жүзінде үкіметтің орналасқан орны мен халық жасағының штабына айналды. [[Корольдік билік|Король тағайындаған]] Нью-Йорк атқарушы кеңесі 24 сәуірде жиналып, «біз бірауыздан ештеңе істеуге өкілеттігіміз жоқ деген пікірге келдік» деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;Launitz-Schurer, p. 158.&lt;/ref&gt; Нью-Йорктегі британ әскерлері казармаларынан мүлде шықпады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>1xy6cvq3mtz6xz62rcs9cpustzyplb4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684029</id>
      <parentid>3684028</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T09:50:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Провинциялық конгресс */</comment>
      <origin>3684029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56056" sha1="lrdeirjy2pcwnlpdan6m00b1k2qludx" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Нью-Йорк провинциясы
 |өз атауы                 = Province of New York
 |статусы                  = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)&lt;br&gt;[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783)
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Colonial-Red-Ensign.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = 
 |елтаңбасы                = Seal_of_ny_1767.PNG
 |елтаңба_сипаттамасы      = Мөр (1767)
 |символ                   = 
 |карта                    = nycolony.png
 |size                     = 270px
 |сипаттамасы              = Нью-Йорк провинциясының картасы
 |p1                       = 
 |flag_p1                  = 
 |image_p1                 = 
 |p2                       = 
 |flag_p2                  = 
 |image_p2                 = 
 |p3                       = 
 |flag_p3                  = 
 |image_p3                 = 
 |p4                       = 
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =  
 |құрылуы                  = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]]
 |ыдырауы                  = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]]
 |s1                       = 
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                 = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |ұраны                    = 
 |астана                   = [[Нью-Йорк]]
 |қалалары                 = 
 |тілі                     = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)&lt;br&gt;'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]]
 |валютасы                 = [[Нью-Йорк фунты]]
 |қосымша_параметр         = 
 |параметр_мазмұны         = 
 |аумағы                   = 
 |халқы                    = 
 |басқару_формасы          = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)&lt;br&gt;[[Тәж отары]] (1689–1783)
 |династиясы               = 
 |басқарушылар_титулы      = Король
 |басқарушы1               = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы1          = 1664–1685
 |басқарушылар_титулы2     = 
 |басқарушы2               = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы2          = 1760–1776
 |басқарушылар_титулы3     = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]]
 |басқарушы3               = [[Ричард Николлс]] (алғашқы)
 |басқарушы_жылы3          = 1664–1668
 |басқарушылар_титулы4     = 
 |басқарушы4               = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы)
 |басқарушы_жылы4          = 1783
 |басқарушылар_титулы5     = 
 |басқарушы5               = 
 |басқарушы_жылы5          = 
 |басқарушылар_титулы6     = 
 |басқарушы6               = 
 |басқарушы_жылы6          = 
 |діні                     = 
 |қосымша_параметр1        = Заң шығарушы орган
 |параметр_мазмұны1        = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)&lt;br&gt;[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)&lt;br&gt;'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]&lt;br&gt;'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]]
 |Кезең1                   = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]]
 |Уақыт1                   = [[28 тамыз]]
 |Жыл1                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең2                   = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]]
 |Уақыт2                   = [[29 қыркүйек]]
 |Жыл2                     = [[1664 жыл|1664]]
 |Кезең3                   = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]]
 |Уақыт3                   = [[5 наурыз]]
 |Жыл3                     = [[1674 жыл|1674]]
 |Кезең4                   = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]]
 |Уақыт4                   = [[4 шілде]]
 |Жыл4                     = [[1776 жыл|1776]]
 |Кезең5                   = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]]
 |Уақыт5                   = [[3 қыркүйек]]
 |Жыл5                     = [[1783 жыл|1783]]
 |Кезең6                   = 
 |Уақыт6                   = 
 |Жыл6                     = 
 |Кезең7                   = 
 |Уақыт7                   = 
 |Жыл7                     = 
 |Кезең8                   = 
 |Уақыт8                   = 
 |Жыл8                     = 
 |Кезең9                   = 
 |Уақыт9                   = 
 |Жыл9                     = 
 |Кезең10                  = 
 |Уақыт10                  = 
 |Жыл10                    = 
 |Кезең11                  = 
 |Уақыт11                  = 
 |Жыл11                    = 
 |қосымша_параметр2        = 
 |параметр_мазмұны2        = 
 |дейін                    = Алдыңғысы
 |д1                       = Жаңа Нидерланд
 |д2                       = 
 |д3                       = 
 |д4                       = 
 |д5                       = 
 |д6                       = 
 |д7                       = 
 |кейін                    = Кейінгісі
 |к1                       = Нью-Йорк (штат)
 |к2                       = Вермонт Республикасы
 |к3                       = 
 |к4                       = 
 |к5                       = 
 |к6                       = 
 |к7                       = 
 |ескерту                  = 
}}
'''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды.

1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}&lt;/ref&gt; Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады.

XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді.

== Географиясы ==
Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады.

== Тарихы ==
=== Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) ===
1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды.

=== Корольдік провинция (1686–1775) ===
1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&amp;pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus &amp; Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert A Emery, &quot;Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials&quot; in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi &amp; Marguerite Most (Routledge, 2013).&lt;/ref&gt;

1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді.

1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды.

Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.&lt;ref&gt;[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37&lt;/ref&gt;

1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты.

==== Нидерландтар ====
[[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&amp;pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}&lt;/ref&gt;]]
[[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды.

Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.&lt;ref&gt;Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A. G.  Roeber &quot;Dutch colonists cope with English control&quot; in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).&lt;/ref&gt;

==== Немістер ====
1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.&lt;ref&gt;Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)&lt;/ref&gt;

==== Қара нәсілді құлдар ====
Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды.

Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.&lt;ref&gt;Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}&lt;/ref&gt; Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды.

Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.&lt;ref&gt;Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).&lt;/ref&gt;

1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.&lt;ref&gt;[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm &quot;African Burial Ground&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.&lt;/ref&gt;

==== Король Георг соғысы ====
{{Толық мақала|Король Георг соғысы}}
Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 109.&lt;/ref&gt; Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 110.&lt;/ref&gt;

==== Француздар мен үндістер соғысы ====
{{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}}
[[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.&lt;ref&gt;Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).&lt;/ref&gt; Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды.

1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.&lt;ref&gt;Nash (1986) p. 151.&lt;/ref&gt; Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді.

[[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.&lt;ref&gt;Michael J. Mullin, &quot;Personal Politics: William Johnson and the Mohawks.&quot; ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.&lt;/ref&gt;

=== Саяси партиялар ===
XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты.

Губернатор [[Кадвалладер Колден]] ықпалды әулеттерге қарсы тұру үшін халықтық партия құруға тырысты. Соның нәтижесінде ол екі партияның да қалалық элитасының өшпенділігіне ұшырады. Ливингстондар империялық билікпен байланыстарды [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Лансидің]] ықпалын шектеу құралы ретінде қарастырды. Ал де Лансилер империялық билікпен байланыстарды жеке пайдасына пайдаланудың құралы деп есептеді.&lt;ref&gt;Carl Lotus Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.&lt;/ref&gt;

=== Гербтік алым туралы заң ===
Парламент отарлардан қаражат жинау мақсатында [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң]]ды қабылдады. Нью-Йорк бұған дейін Француздар мен үндістер соғысына қаражат жинау үшін 1756–1760 жылдары қолданылған өзінің гербтік алым туралы заңын қабылдаған болатын. Гербтік алым туралы заңға көрсетілген ерекше күшті қарсылықты жергілікті мәселелерге байланысты жинақталған қайшылықтармен ғана түсіндіруге болады.&lt;ref&gt;Nash (1986), p. 184.&lt;/ref&gt; Француздар мен үндістер соғысының аяқталуынан туындаған зардаптар Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. Отарлар Ұлыбританиямен сауда тапшылығынан, елдегі несиелеуді шектеген қаржылық дағдарыстан және ақша айналымындағы өтімділікті қамтамасыз ету үшін қағаз ақша шығаруға тыйым салған [[Ақша айналымы туралы заң]]нан туындаған өте қатаң ақша-несие саясатының салдарын бастан кешірді.&lt;ref&gt;Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 23–52.&lt;/ref&gt;

Нью-Йорк әуел бастан отарлардағы наразылық қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Нью-Йорктегі екі саяси топ та [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң|1765 жылғы гербтік алым туралы заңға]] қарсы шықты. Қазан айында бірнеше отардың өкілдері Нью-Йорктегі кейін [[Федерал-холл]] атанған ғимаратта [[Гербтік алым конгресі]]не жиналып, заңға қарсы қандай шаралар қабылдау керектігін талқылады. 1765 жылғы 11 желтоқсанда Нью-Йорк ассамблеясы британдық Қауымдар палатасына америкалықтардың өздеріне салынатын салықтарды өздері белгілеу құқығын мойындауды сұраған петиция жолдады. Тамыз айында гербтік алым агенттерін қорқытып-үркіту және ұрып-соғу оқиғалары туралы хабарлар кеңінен тарады. Нью-Йорктің гербтік алым жөніндегі комиссары қызметінен кетті.

Заң 1 қарашада күшіне енді. Бір күн бұрын [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Ланси]] Нью-Йорк көпестерінің Бёрнс тавернасындағы жиналысын ұйымдастырды. Онда көпестер гербтік алым туралы заң күшін жойғанға дейін Ұлыбританиядан әкелінетін барлық тауарларға бойкот жариялауға келісті. Бұл заңға қарсы шыққан жетекші байсалды ұйымдардың бірі [[Айзек Сирс]], [[Джон Лэмб (генерал)|Джон Лэмб]] және [[Александр Макдугалл]] басқарған жергілікті [[Азаттық ұлдары]] болды. Тарихшы Гэри Б. Нэш «1–4 қарашадағы жаппай үрей» деп аталған оқиғалар туралы былай деп жазды:&lt;ref name=nash55&gt;Nash (2005) p. 55.&lt;/ref&gt;
{{Дәйексөз|Алайда Нью-Йорктің қарапайым халық өкілдері мұнымен әлі қанағаттанбаған еді. «Азаттық ұлдарының» беделді жетекшілерінің ықпалынан шығып кеткен төменгі әлеуметтік топтар төрт күн бойы қалада ойран салды. Саны екі мыңға жуық адамнан тұратын топ британ саясатын қолдайды деген күдікке ілінгендердің үйлеріне қоқан-лоқы көрсетті, аса бай губернатор Кадвалладер Колденнің үйіне шабуыл жасады, оның тұлыбын қала көшелерімен алып жүрді және Боулинг-Грин алаңында үлкен алау жақты. Айқай-шуға басқан жиналғандар алауға губернатордың сәнді екі шанасы мен ат жегілген күймесін лақтырды.&lt;ref&gt;Nash (2005) p. 54. Nash (p. 58) also wrote, &quot;In New York City ... the Stamp Act demonstrators were led at first by men higher up on the social order – ship captains, master craftsmen, and even lawyers, but then escaped their control.&quot;&lt;/ref&gt;}}

Тарихшы Фред Андерсон Нью-Йорктегі тобырдың әрекеттерін Бостондағы оқиғалармен салыстырды. Бостонда алғашқы толқулардан кейін [[Адал тоғыздық]] (кейінгі «Азаттық ұлдары» ұйымының ізашары) сияқты жергілікті жетекшілер тобырды өз бақылауына ала алды. Алайда Нью-Йоркте «тобыр негізінен теңізшілерден құралды. Олардың көпшілігінің жергілікті қауыммен тығыз байланысы болмады және олар қаладағы құрлықта жүрген радикал жетекшілердің билігіне бағынуды аса қажет деп санамады». Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» тек 1 қарашадан кейін ғана наразылық қозғалысын өз бақылауына алды.&lt;ref&gt;Anderson pp. 678–679.&lt;/ref&gt;

1 қарашада тобыр қойма мен [[Амстердам форты|Форт-Джордж]] коменданты Томас Джеймстің үйін қиратты. Бірнеше күннен кейін Форт-Джорджда сақталған гербтік маркалар тобырға тапсырылды. Нэш «„Азаттық ұлдары“ теңізшілерді, төменгі әлеуметтік топтардан шыққан қолөнершілер мен жұмысшыларды өз бақылауында ұстай ала ма деген мәселе күмәнді болып қала берді» деп атап өтті. Сондай-ақ оның айтуынша, олар «жиналған төменгі тап қолөнершілері мен олардың теңізші серіктерінің орасан зор күшінен қорқа бастады».&lt;ref name=nash55/&gt;

1766 жылғы 7 қаңтарда Коннектикутқа арналған гербтік маркаларды тасымалдаған ''Polly'' сауда кемесіне Нью-Йорк айлағында адамдар көтеріліп, маркаларды жойды. 1765 жылдың соңына дейін гербтік алым туралы заңға қарсы толқулар негізінен Нью-Йорк қаласымен шектелген еді, алайда қаңтар айында «Азаттық ұлдары» Олбаниде де гербтік маркалардың таратылуын тоқтатты.

1766 жылғы мамырда гербтік алым туралы заңның күші жойылғаны туралы хабар жеткенде, «Азаттық ұлдары» [[Бостандық бағаны]]н орнатып, бұл оқиғаны атап өтті. Баған жаппай жиналыстар өткізілетін орынға және америкалықтардың күресінің символына айналды. Маусым айында Нью-Йоркке британдық тұрақты әскердің екі полкі келіп, жоғарғы казармаларға орналастырылды. 10 тамызда бұл әскерлер Бостандық бағанын кесіп құлатты. Кейін екінші және үшінші бағандар орнатылды, алайда олар да кесіп құлатылды. Осындай әрекеттердің қайталануына жол бермеу үшін төртінші баған орнатылып, темірмен қапталды.{{citation needed|date=April 2018}}

=== Шай туралы заң ===
Тауншенд актісінің күші жойылғаннан кейін Нью-Йоркте тыныштық орнады, алайда провинция экономикасы әлі де құлдырау жағдайында болды. 1773 жылғы мамырда Парламент [[Шай туралы заң]]ды қабылдап, шайға салынатын баж салығын төмендетті және Ост-Үнді компаниясына отарларда шайды контрабандашыларға қарағанда арзан бағамен сатуға мүмкіндік берді. Бұл заң ең алдымен Нью-Йорк көпестері мен контрабандашыларының мүдделеріне нұқсан келтірді. Қарсылық қозғалысын «Азаттық ұлдары» ұйымдастырды. 1773 жылғы қарашада олар ''«Нью-Йорктің Азаттық ұлдары қауымдастығы»'' атты мәлімдеме жариялап, онда заңды қолдауға қандай да бір көмек көрсеткен кез келген адам «Америка бостандықтарының жауы» деп танылатынын мәлімдеді. Соның нәтижесінде Ост-Үнді компаниясының Нью-Йорктегі агенттері қызметтерінен кетті. Нью-Йорк ассамблеясы «Азаттық ұлдарының» заңнан тыс өкілеттіктерді өз қолына алуына қатысты ешқандай шара қолданбады.&lt;ref&gt;Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 95–111.&lt;/ref&gt;

Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» Бостонда шайдың кемелерден түсірілуіне толықтай жол бермеу жоспары туралы біліп, осы саясатты ұстануға шешім қабылдады. «Қауымдастық» күткен қолдауына ие болмағандықтан, «Азаттық ұлдары» шай жағаға түсірілген жағдайда халық оны бөлшек сауда арқылы сатуды талап етеді деп қауіптенді.&lt;ref&gt;Launitz-Schurer, p. 103.&lt;/ref&gt;

Желтоқсан айында [[Бостон шай бүлігі]] туралы хабардың жетуі қарсылық қозғалысын одан әрі күшейтті. 1774 жылғы сәуірде ''Nancy'' кемесі жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін Нью-Йорк айлағына келді. Кеме капитаны бортта 18 жәшік шай бар екенін мойындап, оны жағаға түсіруге әрекет жасамайтынына келісті. Алайда соған қарамастан, «Азаттық ұлдары» кемеге көтеріліп, шайды жойды.

=== Төзгісіз заңдар ===
1774 жылғы қаңтарда Ассамблея [[Төзгісіз заңдар]]ға қатысты басқа отарлармен байланыс орнату үшін [[Хат алмасу комитеті]]н құрды.&lt;ref&gt;Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 113–57.&lt;/ref&gt;

1774 жылғы мамырда Бостон портын жапқан [[Бостон порты туралы заң]]ның қабылданғаны жөнінде хабар жетті. «Азаттық ұлдары» Ұлыбританиямен саудаға бойкот жариялауды қайта бастауды қолдады, алайда ірі импорттаушылар бұған қатты қарсылық білдірді. Мамыр айында Нью-Йоркте жиналыс өткізіліп, онда [[Хат алмасу комитеті]]нің мүшелері сайланды. Құрамында байсалды бағытты ұстанушылар басым болған [[Алпыс комитеті|Елу комитеті]] құрылды, ал «Азаттық ұлдары» оның құрамынан небәрі 15 орын алды. Комитеттің төрағасы [[Айзек Лоу]] болды. Кейін [[Фрэнсис Льюис]] қосылып, комитет Елу бір комитеті деп аталды. Комитет Бостонның «Америка құқықтарын қорғау жолында зардап шегіп жатқанын» мәлімдеген қарар қабылдап, [[Континенттік конгресс]] құруды ұсынды. Шілде айында комитет өз мүшелерінің арасынан бес адамды осы конгреске делегат етіп сайлады. Басқа округтердің кейбірі де қыркүйекте өткен [[Бірінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберді. Нью-Йорк делегаттары конгресте [[Континенттік қауымдастық]]тың қабылдануына тосқауыл қоя алмады. Алайда Нью-Йоркте бұл қауымдастықтың шешімдері негізінен ескерусіз қалды.

1775 жылғы қаңтар және ақпан айларында Нью-Йорк ассамблеясы [[Бірінші Континенттік конгресс]]тің шешімдерін мақұлдау жөніндегі бірқатар қарарларды қабылдамай, [[Екінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберуден бас тартты. Нью-Йорк Бірінші Континенттік конгрестің шешімдерін мақұлдамаған жалғыз отарлық ассамблея болды. Конгреске қарсылық провинциялық ассамблеялар шағымдар бойынша тиісті шаралар қабылдауды талап етуге құзыретті органдар болып табылады деген пікірге негізделді. Наурыз айында Ассамблея басқа отарлардың ұстанымынан алшақтап, Лондонға петиция жолдады. Алайда Лондон оны қабылдамады, өйткені петицияда «ана мемлекеттің» отаршыларға салық салуға өкілеттігі жоқ екені туралы тұжырымдар болды. Бұл петицияны қабылдауды «мүмкін емес» етті. Ассамблея соңғы рет 1775 жылғы 3 сәуірде жиналды.&lt;ref&gt;Edward Countryman, &quot;Consolidating Power in Revolutionary America: The Case of New York, 1775–1783.&quot; ''Journal of Interdisciplinary History'' 6.4 (1976): 645–677. [https://www.jstor.org/stable/202535 in JSTOR]&lt;/ref&gt;

=== Провинциялық конгресс ===
{{Толық мақала|Нью-Йорк провинциялық конгресі}}
Жергілікті өкілдерден құрылған революциялық [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]] 1775 жылғы 22 мамырда билікті өз қолына алып, 1776 жылы провинцияны [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] деп жариялады және 1777 жылы алғашқы [[Нью-Йорк конституциясы]]н ратификациялады. Одан кейінгі [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысы]] кезінде [[Ұлыбритания корольдігі|британдықтар]] 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк қаласының тарихы|Нью-Йорк қаласының]] стратегиялық маңызы бар [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси порты|порты]] мен [[Нью-Йорк айлағы|айлағын]] қайта басып алып, оны [[Британ Солтүстік Америкасы]]ндағы әскери және саяси операцияларының базасы ретінде пайдаланды;
&lt;ref&gt;Schecter, Barnet. ''The Battle for New York: The City at the Heart of the American Revolution''. Walker &amp; Company. New York. October 2002. {{ISBN|0-8027-1374-2}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[David McCullough|McCullough, David]]. ''[[1776 (book)|1776]]''. Simon &amp; Schuster. New York. May 24, 2005. {{ISBN|978-0-7432-2671-4}}.&lt;/ref&gt;
алайда британ губернаторы ресми түрде қызметін атқаруын жалғастырғанымен, отардың солтүстік бөлігіндегі аумақтардың басым бөлігі көтерілісші [[Патриоттар (Америка революциясы)|патриоттардың]] бақылауында қалды.

1775 жылғы сәуірде көтерілісшілер Нью-Йорк ассамблеясының орнына [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]]н құрды. [[Лексингтон мен Конкорд шайқастары]] туралы хабар Нью-Йоркке 23 сәуірде жетіп, қала тұрғындарын есеңгіретіп тастады, өйткені Парламент отарларға салықтарды өздері белгілеу құқығын береді деген қауесет кеңінен таралған болатын. [[Маринус Уиллетт]] бастаған [[Азаттық ұлдары]] қала ратушасындағы қару-жарақ қоймасына басып кіріп, 1000 жиынтық қару-жарақты алып кетті. Қаруланған қала тұрғындары қаланы басқару үшін еріктілер жасағын құрды, ал [[Айзек Сирс]]тің үйі іс жүзінде үкіметтің орналасқан орны мен халық жасағының штабына айналды. [[Корольдік билік|Король тағайындаған]] Нью-Йорк атқарушы кеңесі 24 сәуірде жиналып, «біз бірауыздан ештеңе істеуге өкілеттігіміз жоқ деген пікірге келдік» деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;Launitz-Schurer, p. 158.&lt;/ref&gt; Нью-Йорктегі британ әскерлері казармаларынан мүлде шықпады.

1775 жылғы 19 қазанда губернатор [[Уильям Трайон]] Нью-Йорктен кетіп, жағалауға жақын тұрған британ әскери кемесіне паналауға мәжбүр болды. Осылайша отардағы британ билігінің сыртқы нышандары да жойылды, өйткені Континенттік конгресс отардың қауіпсіздігіне қатер төндіретін кез келген адамды тұтқындауға бұйрық берген еді. 1776 жылғы сәуірде Трайон Нью-Йорк ассамблеясын ресми түрде таратты.&lt;ref&gt;Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp 159–73.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>lrdeirjy2pcwnlpdan6m00b1k2qludx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Шардара тілдер орталығы</title>
    <ns>3</ns>
    <id>788810</id>
    <revision>
      <id>3683866</id>
      <timestamp>2026-10-20T05:42:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3683866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="232" sha1="3akv0gmsyoku8bgmtwvzc0iif46k4bg" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Шардара тілдер орталығы}}

-- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 10:42, 2026 ж. қазанның 20 (+05)</text>
      <sha1>3akv0gmsyoku8bgmtwvzc0iif46k4bg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дата-орталық</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788811</id>
    <revision>
      <id>3683876</id>
      <timestamp>2026-10-20T05:49:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Madi Dos</username>
        <id>18369</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте:  = Дата-орталық = [[Сурет:Amazon_AWS_us-west-2_morrow_east_AZ_01.jpg|нобай|АҚШ-тағы Amazon Web Services деректер орталығы]] '''Дата-орталық''' немесе '''деректер өңдеу орталығы (ДӨО)''' (ағылш. ''data center'') — [[Сервер|серверлік]] және [[желілік жабдық]]&lt;nowiki/&gt;тарды орналастыруға, ақпаратты сақтауға, өңде...</comment>
      <origin>3683876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7916" sha1="4c695y85opw6cpirns0496j8sdbbx3l" xml:space="preserve">
= Дата-орталық =
[[Сурет:Amazon_AWS_us-west-2_morrow_east_AZ_01.jpg|нобай|АҚШ-тағы Amazon Web Services деректер орталығы]]
'''Дата-орталық''' немесе '''деректер өңдеу орталығы (ДӨО)''' (ағылш. ''data center'') — [[Сервер|серверлік]] және [[желілік жабдық]]&lt;nowiki/&gt;тарды орналастыруға, ақпаратты сақтауға, өңдеуге және таратуға арналған арнайы ғимарат немесе жеке үй-жай &lt;ref&gt;'''Tanenbaum, Andrew S.; Wetherall, David J.''' // ''Computer Networks'' (5th ed.). — Pearson, 2011. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-13-212695-3&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://sozdikqor.kz/soz?id=393051&amp;a=DATA-ORTALYQ ДАТА-ОРТАЛЫҚ. Sozdikqor.kz сайтынан.]&lt;/ref&gt;. Дата-орталықтар қазіргі сандық экономиканың, бұлттық технологиялардың, жасанды интеллект жүйелерінің және интернет-инфрақұрылымның негізгі тірегі болып табылады.

Орталықтың басты қызметі — ішкі және сыртқы пайдаланушыларға IT-қызметтерді үздіксіз, жоғары жылдамдықпен және қауіпсіз түрде ұсыну &lt;ref&gt;'''Cisco Systems''' // ''Data Center Infrastructure Overview and Architecture Guidelines''. — Cisco Press, 2020.&lt;/ref&gt;.

== Архитектурасы мен инфрақұрылымы ==
Дата-орталық тек компьютерлер жиынтығы емес, ол үздіксіз жұмысты қамтамасыз ететін бірнеше инженерлік жүйелерден тұратын күрделі инфрақұрылымдық кешен болып табылады:

=== 1. Есептеуіш және сақтау жүйелері ===

* '''Серверлер:''' Мәліметтерді өңдеуге арналған есептеуіш машиналар.
* '''Деректерді сақтау жүйелері (SAN/NAS):''' Орасан зор ақпарат көлемін сенімді сақтауға арналған диск массивлері.

=== 2. Инженерлік және көмекші жүйелер ===

* '''Электрмен жабдықтау жүйесі:''' Үздіксіз қуат көздері (ҮҚК / UPS) мен дизельді-генераторлық қондырғылар (ДГҚ). Олар сыртқы желіде электр қуаты өшкен жағдайда орталықтың автономиялы түрде жұмыс істеуін қамтамасыз етеді &lt;ref&gt;'''Barroso, Luiz André; Hölzle, Urs''' // ''The Datacenter as a Computer: An Introduction to the Design of Warehouse-Scale Machines''. — Morgan &amp; Claypool Publishers, 2019. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-68173-440-8&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;.
* '''Салқындату жүйесі:''' Серверлер бөлетін орасан зор жылуды шығаруға арналған өнеркәсіптік кондиционерлер, чиллерлер және сұйықтықпен салқындату технологиялары.
* '''Телекоммуникациялық жүйе:''' Жоғары жылдамдықты оптикалық-талшықты байланыс арналары мен бағыттауыштар (роутерлер).
* '''Қауіпсіздік жүйесі:''' Бейнебақылау, биометрикалық кіруді бақылау, газбен өрт сөндіру жүйелері және киберқауіпсіздіктен қорғау құралдары &lt;ref&gt;'''Snevely, Rob''' // ''Enterprise Data Center Design and Methodology''. — Sun Microsystems Press, 2002. — ISBN 0-13-047393-6&lt;/ref&gt;.

== Деректер орталықтарының жіктелуі ==
Дата-орталықтар сенімділік деңгейіне, меншік түріне және масштабтарына қарай бөлінеді.

=== Uptime Institute стандарттары бойынша (Tier деңгейлері) ===
Халықаралық '''Uptime Institute''' ұйымы дата-орталықтардың сенімділігін 4 деңгейге (Tier) бөледі &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;'''Uptime Institute''' // ''Data Center Site Infrastructure Tier Standard: Topology''. — Uptime Institute Professional Services, 2018.&lt;/ref&gt;:

* '''Tier I:''' Негізгі инфрақұрылым. Резервтеу жүйелері жоқ. Жылдық қолжетімділігі — '''99,671%''' (жылына тоқтау уақыты 28,8 сағатқа дейін).
* '''Tier II:''' Тікелей резервтеу элементтері бар. Жылдық қолжетімділігі — '''99,741%''' (жылына тоқтау уақыты 22 сағатқа дейін).
* '''Tier III:''' Тіпті жөндеу немесе профилактикалық жұмыстар кезінде де тоқтамайтын инфрақұрылым (параллель қызмет көрсету). Жылдық қолжетімділігі — '''99,982%''' (жылына тоқтау уақыты 1,6 сағаттан аспайды).
* '''Tier IV:''' Барлық жүйелері толық резервтелген және қателікке төзімді (Fault Tolerant). Жылдық қолжетімділігі — '''99,995%''' (жылына тоқтау уақыты 26 минуттан аспайды).

=== Меншік және қызмет түрі бойынша ===

* '''Корпоративтік (Private Data Center):''' Белгілі бір компанияның өз ішкі мұқтаждықтары үшін ғана пайдаланылатын орталық.
* '''Коммерциялық (Colocation / Managed Data Center):''' Серверлік сөрелерді немесе орындарды үшінші тарап компанияларға жалға беретін орталықтар.
* '''Бұлттық дата-орталықтар (Cloud Data Center):''' Amazon Web Services (AWS), Microsoft Azure, Google Cloud сияқты ірі бұлттық провайдерлердің гипермасштабты (Hyperscale) орталықтары &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Экология және энергия тұтыну ==
Қазіргі дата-орталықтар жаһандық электр энергиясының едәуір бөлігін тұтынады (әлемдік тұтынудың шамамен 1–2%-ы) &lt;ref&gt;'''Mell, Peter; Grance, Timothy''' // ''The NIST Definition of Cloud Computing''. — National Institute of Standards and Technology (NIST), Special Publication 800-145, 2011.&lt;/ref&gt;. Осыған байланысты дата-орталықтардың тиімділігін бағалау үшін '''PUE''' (''Power Usage Effectiveness'') көрсеткіші қолданылады. PUE мәні 1,0-ге қаншалықты жақын болса, орталықтың салқындату мен көмекші жүйелерге жұмсайтын артық энергиясы соғұрлым аз дегенді білдіреді.

Қазіргі таңда дата-орталықтарды баламалы энергия көздеріне (күн, жел) көшіру және салқындату үшін солтүстік климатты (мысалы, Скандинавия елдерінде) пайдалану үрдісі дамып келеді.

== Дереккөздер ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

# '''International Energy Agency (IEA)''' // ''Data Centres and Data Transmission Networks Tracking Report''. — IEA, Paris, 2023.</text>
      <sha1>4c695y85opw6cpirns0496j8sdbbx3l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683877</id>
      <parentid>3683876</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:50:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Madi Dos</username>
        <id>18369</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Дата-орталықтар|Дата-орталықтар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3683877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7962" sha1="mxk0whg4cvrrzkq0hwnd05p0o3403o8" xml:space="preserve">
= Дата-орталық =
[[Сурет:Amazon_AWS_us-west-2_morrow_east_AZ_01.jpg|нобай|АҚШ-тағы Amazon Web Services деректер орталығы]]
'''Дата-орталық''' немесе '''деректер өңдеу орталығы (ДӨО)''' (ағылш. ''data center'') — [[Сервер|серверлік]] және [[желілік жабдық]]&lt;nowiki/&gt;тарды орналастыруға, ақпаратты сақтауға, өңдеуге және таратуға арналған арнайы ғимарат немесе жеке үй-жай &lt;ref&gt;'''Tanenbaum, Andrew S.; Wetherall, David J.''' // ''Computer Networks'' (5th ed.). — Pearson, 2011. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-13-212695-3&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://sozdikqor.kz/soz?id=393051&amp;a=DATA-ORTALYQ ДАТА-ОРТАЛЫҚ. Sozdikqor.kz сайтынан.]&lt;/ref&gt;. Дата-орталықтар қазіргі сандық экономиканың, бұлттық технологиялардың, жасанды интеллект жүйелерінің және интернет-инфрақұрылымның негізгі тірегі болып табылады.

Орталықтың басты қызметі — ішкі және сыртқы пайдаланушыларға IT-қызметтерді үздіксіз, жоғары жылдамдықпен және қауіпсіз түрде ұсыну &lt;ref&gt;'''Cisco Systems''' // ''Data Center Infrastructure Overview and Architecture Guidelines''. — Cisco Press, 2020.&lt;/ref&gt;.

== Архитектурасы мен инфрақұрылымы ==
Дата-орталық тек компьютерлер жиынтығы емес, ол үздіксіз жұмысты қамтамасыз ететін бірнеше инженерлік жүйелерден тұратын күрделі инфрақұрылымдық кешен болып табылады:

=== 1. Есептеуіш және сақтау жүйелері ===

* '''Серверлер:''' Мәліметтерді өңдеуге арналған есептеуіш машиналар.
* '''Деректерді сақтау жүйелері (SAN/NAS):''' Орасан зор ақпарат көлемін сенімді сақтауға арналған диск массивлері.

=== 2. Инженерлік және көмекші жүйелер ===

* '''Электрмен жабдықтау жүйесі:''' Үздіксіз қуат көздері (ҮҚК / UPS) мен дизельді-генераторлық қондырғылар (ДГҚ). Олар сыртқы желіде электр қуаты өшкен жағдайда орталықтың автономиялы түрде жұмыс істеуін қамтамасыз етеді &lt;ref&gt;'''Barroso, Luiz André; Hölzle, Urs''' // ''The Datacenter as a Computer: An Introduction to the Design of Warehouse-Scale Machines''. — Morgan &amp; Claypool Publishers, 2019. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-68173-440-8&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;.
* '''Салқындату жүйесі:''' Серверлер бөлетін орасан зор жылуды шығаруға арналған өнеркәсіптік кондиционерлер, чиллерлер және сұйықтықпен салқындату технологиялары.
* '''Телекоммуникациялық жүйе:''' Жоғары жылдамдықты оптикалық-талшықты байланыс арналары мен бағыттауыштар (роутерлер).
* '''Қауіпсіздік жүйесі:''' Бейнебақылау, биометрикалық кіруді бақылау, газбен өрт сөндіру жүйелері және киберқауіпсіздіктен қорғау құралдары &lt;ref&gt;'''Snevely, Rob''' // ''Enterprise Data Center Design and Methodology''. — Sun Microsystems Press, 2002. — ISBN 0-13-047393-6&lt;/ref&gt;.

== Деректер орталықтарының жіктелуі ==
Дата-орталықтар сенімділік деңгейіне, меншік түріне және масштабтарына қарай бөлінеді.

=== Uptime Institute стандарттары бойынша (Tier деңгейлері) ===
Халықаралық '''Uptime Institute''' ұйымы дата-орталықтардың сенімділігін 4 деңгейге (Tier) бөледі &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;'''Uptime Institute''' // ''Data Center Site Infrastructure Tier Standard: Topology''. — Uptime Institute Professional Services, 2018.&lt;/ref&gt;:

* '''Tier I:''' Негізгі инфрақұрылым. Резервтеу жүйелері жоқ. Жылдық қолжетімділігі — '''99,671%''' (жылына тоқтау уақыты 28,8 сағатқа дейін).
* '''Tier II:''' Тікелей резервтеу элементтері бар. Жылдық қолжетімділігі — '''99,741%''' (жылына тоқтау уақыты 22 сағатқа дейін).
* '''Tier III:''' Тіпті жөндеу немесе профилактикалық жұмыстар кезінде де тоқтамайтын инфрақұрылым (параллель қызмет көрсету). Жылдық қолжетімділігі — '''99,982%''' (жылына тоқтау уақыты 1,6 сағаттан аспайды).
* '''Tier IV:''' Барлық жүйелері толық резервтелген және қателікке төзімді (Fault Tolerant). Жылдық қолжетімділігі — '''99,995%''' (жылына тоқтау уақыты 26 минуттан аспайды).

=== Меншік және қызмет түрі бойынша ===

* '''Корпоративтік (Private Data Center):''' Белгілі бір компанияның өз ішкі мұқтаждықтары үшін ғана пайдаланылатын орталық.
* '''Коммерциялық (Colocation / Managed Data Center):''' Серверлік сөрелерді немесе орындарды үшінші тарап компанияларға жалға беретін орталықтар.
* '''Бұлттық дата-орталықтар (Cloud Data Center):''' Amazon Web Services (AWS), Microsoft Azure, Google Cloud сияқты ірі бұлттық провайдерлердің гипермасштабты (Hyperscale) орталықтары &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Экология және энергия тұтыну ==
Қазіргі дата-орталықтар жаһандық электр энергиясының едәуір бөлігін тұтынады (әлемдік тұтынудың шамамен 1–2%-ы) &lt;ref&gt;'''Mell, Peter; Grance, Timothy''' // ''The NIST Definition of Cloud Computing''. — National Institute of Standards and Technology (NIST), Special Publication 800-145, 2011.&lt;/ref&gt;. Осыған байланысты дата-орталықтардың тиімділігін бағалау үшін '''PUE''' (''Power Usage Effectiveness'') көрсеткіші қолданылады. PUE мәні 1,0-ге қаншалықты жақын болса, орталықтың салқындату мен көмекші жүйелерге жұмсайтын артық энергиясы соғұрлым аз дегенді білдіреді.

Қазіргі таңда дата-орталықтарды баламалы энергия көздеріне (күн, жел) көшіру және салқындату үшін солтүстік климатты (мысалы, Скандинавия елдерінде) пайдалану үрдісі дамып келеді.

== Дереккөздер ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

# '''International Energy Agency (IEA)''' // ''Data Centres and Data Transmission Networks Tracking Report''. — IEA, Paris, 2023.

[[Санат:Дата-орталықтар]]</text>
      <sha1>mxk0whg4cvrrzkq0hwnd05p0o3403o8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683878</id>
      <parentid>3683877</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:51:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Madi Dos</username>
        <id>18369</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Желілік жабдық|Желілік жабдық]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3683878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8005" sha1="0oyhht91vwq2oxpewvl6trkq80c8n9a" xml:space="preserve">
= Дата-орталық =
[[Сурет:Amazon_AWS_us-west-2_morrow_east_AZ_01.jpg|нобай|АҚШ-тағы Amazon Web Services деректер орталығы]]
'''Дата-орталық''' немесе '''деректер өңдеу орталығы (ДӨО)''' (ағылш. ''data center'') — [[Сервер|серверлік]] және [[желілік жабдық]]&lt;nowiki/&gt;тарды орналастыруға, ақпаратты сақтауға, өңдеуге және таратуға арналған арнайы ғимарат немесе жеке үй-жай &lt;ref&gt;'''Tanenbaum, Andrew S.; Wetherall, David J.''' // ''Computer Networks'' (5th ed.). — Pearson, 2011. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-13-212695-3&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://sozdikqor.kz/soz?id=393051&amp;a=DATA-ORTALYQ ДАТА-ОРТАЛЫҚ. Sozdikqor.kz сайтынан.]&lt;/ref&gt;. Дата-орталықтар қазіргі сандық экономиканың, бұлттық технологиялардың, жасанды интеллект жүйелерінің және интернет-инфрақұрылымның негізгі тірегі болып табылады.

Орталықтың басты қызметі — ішкі және сыртқы пайдаланушыларға IT-қызметтерді үздіксіз, жоғары жылдамдықпен және қауіпсіз түрде ұсыну &lt;ref&gt;'''Cisco Systems''' // ''Data Center Infrastructure Overview and Architecture Guidelines''. — Cisco Press, 2020.&lt;/ref&gt;.

== Архитектурасы мен инфрақұрылымы ==
Дата-орталық тек компьютерлер жиынтығы емес, ол үздіксіз жұмысты қамтамасыз ететін бірнеше инженерлік жүйелерден тұратын күрделі инфрақұрылымдық кешен болып табылады:

=== 1. Есептеуіш және сақтау жүйелері ===

* '''Серверлер:''' Мәліметтерді өңдеуге арналған есептеуіш машиналар.
* '''Деректерді сақтау жүйелері (SAN/NAS):''' Орасан зор ақпарат көлемін сенімді сақтауға арналған диск массивлері.

=== 2. Инженерлік және көмекші жүйелер ===

* '''Электрмен жабдықтау жүйесі:''' Үздіксіз қуат көздері (ҮҚК / UPS) мен дизельді-генераторлық қондырғылар (ДГҚ). Олар сыртқы желіде электр қуаты өшкен жағдайда орталықтың автономиялы түрде жұмыс істеуін қамтамасыз етеді &lt;ref&gt;'''Barroso, Luiz André; Hölzle, Urs''' // ''The Datacenter as a Computer: An Introduction to the Design of Warehouse-Scale Machines''. — Morgan &amp; Claypool Publishers, 2019. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-68173-440-8&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;.
* '''Салқындату жүйесі:''' Серверлер бөлетін орасан зор жылуды шығаруға арналған өнеркәсіптік кондиционерлер, чиллерлер және сұйықтықпен салқындату технологиялары.
* '''Телекоммуникациялық жүйе:''' Жоғары жылдамдықты оптикалық-талшықты байланыс арналары мен бағыттауыштар (роутерлер).
* '''Қауіпсіздік жүйесі:''' Бейнебақылау, биометрикалық кіруді бақылау, газбен өрт сөндіру жүйелері және киберқауіпсіздіктен қорғау құралдары &lt;ref&gt;'''Snevely, Rob''' // ''Enterprise Data Center Design and Methodology''. — Sun Microsystems Press, 2002. — ISBN 0-13-047393-6&lt;/ref&gt;.

== Деректер орталықтарының жіктелуі ==
Дата-орталықтар сенімділік деңгейіне, меншік түріне және масштабтарына қарай бөлінеді.

=== Uptime Institute стандарттары бойынша (Tier деңгейлері) ===
Халықаралық '''Uptime Institute''' ұйымы дата-орталықтардың сенімділігін 4 деңгейге (Tier) бөледі &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;'''Uptime Institute''' // ''Data Center Site Infrastructure Tier Standard: Topology''. — Uptime Institute Professional Services, 2018.&lt;/ref&gt;:

* '''Tier I:''' Негізгі инфрақұрылым. Резервтеу жүйелері жоқ. Жылдық қолжетімділігі — '''99,671%''' (жылына тоқтау уақыты 28,8 сағатқа дейін).
* '''Tier II:''' Тікелей резервтеу элементтері бар. Жылдық қолжетімділігі — '''99,741%''' (жылына тоқтау уақыты 22 сағатқа дейін).
* '''Tier III:''' Тіпті жөндеу немесе профилактикалық жұмыстар кезінде де тоқтамайтын инфрақұрылым (параллель қызмет көрсету). Жылдық қолжетімділігі — '''99,982%''' (жылына тоқтау уақыты 1,6 сағаттан аспайды).
* '''Tier IV:''' Барлық жүйелері толық резервтелген және қателікке төзімді (Fault Tolerant). Жылдық қолжетімділігі — '''99,995%''' (жылына тоқтау уақыты 26 минуттан аспайды).

=== Меншік және қызмет түрі бойынша ===

* '''Корпоративтік (Private Data Center):''' Белгілі бір компанияның өз ішкі мұқтаждықтары үшін ғана пайдаланылатын орталық.
* '''Коммерциялық (Colocation / Managed Data Center):''' Серверлік сөрелерді немесе орындарды үшінші тарап компанияларға жалға беретін орталықтар.
* '''Бұлттық дата-орталықтар (Cloud Data Center):''' Amazon Web Services (AWS), Microsoft Azure, Google Cloud сияқты ірі бұлттық провайдерлердің гипермасштабты (Hyperscale) орталықтары &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Экология және энергия тұтыну ==
Қазіргі дата-орталықтар жаһандық электр энергиясының едәуір бөлігін тұтынады (әлемдік тұтынудың шамамен 1–2%-ы) &lt;ref&gt;'''Mell, Peter; Grance, Timothy''' // ''The NIST Definition of Cloud Computing''. — National Institute of Standards and Technology (NIST), Special Publication 800-145, 2011.&lt;/ref&gt;. Осыған байланысты дата-орталықтардың тиімділігін бағалау үшін '''PUE''' (''Power Usage Effectiveness'') көрсеткіші қолданылады. PUE мәні 1,0-ге қаншалықты жақын болса, орталықтың салқындату мен көмекші жүйелерге жұмсайтын артық энергиясы соғұрлым аз дегенді білдіреді.

Қазіргі таңда дата-орталықтарды баламалы энергия көздеріне (күн, жел) көшіру және салқындату үшін солтүстік климатты (мысалы, Скандинавия елдерінде) пайдалану үрдісі дамып келеді.

== Дереккөздер ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

# '''International Energy Agency (IEA)''' // ''Data Centres and Data Transmission Networks Tracking Report''. — IEA, Paris, 2023.

[[Санат:Дата-орталықтар]]
[[Санат:Желілік жабдық]]</text>
      <sha1>0oyhht91vwq2oxpewvl6trkq80c8n9a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683880</id>
      <parentid>3683878</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:51:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Madi Dos</username>
        <id>18369</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Интернетке қол жетімділік|Интернетке қол жетімділік]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3683880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8069" sha1="238gxb3h1f8y347dtut1qhd1jy4u1z4" xml:space="preserve">
= Дата-орталық =
[[Сурет:Amazon_AWS_us-west-2_morrow_east_AZ_01.jpg|нобай|АҚШ-тағы Amazon Web Services деректер орталығы]]
'''Дата-орталық''' немесе '''деректер өңдеу орталығы (ДӨО)''' (ағылш. ''data center'') — [[Сервер|серверлік]] және [[желілік жабдық]]&lt;nowiki/&gt;тарды орналастыруға, ақпаратты сақтауға, өңдеуге және таратуға арналған арнайы ғимарат немесе жеке үй-жай &lt;ref&gt;'''Tanenbaum, Andrew S.; Wetherall, David J.''' // ''Computer Networks'' (5th ed.). — Pearson, 2011. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-13-212695-3&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://sozdikqor.kz/soz?id=393051&amp;a=DATA-ORTALYQ ДАТА-ОРТАЛЫҚ. Sozdikqor.kz сайтынан.]&lt;/ref&gt;. Дата-орталықтар қазіргі сандық экономиканың, бұлттық технологиялардың, жасанды интеллект жүйелерінің және интернет-инфрақұрылымның негізгі тірегі болып табылады.

Орталықтың басты қызметі — ішкі және сыртқы пайдаланушыларға IT-қызметтерді үздіксіз, жоғары жылдамдықпен және қауіпсіз түрде ұсыну &lt;ref&gt;'''Cisco Systems''' // ''Data Center Infrastructure Overview and Architecture Guidelines''. — Cisco Press, 2020.&lt;/ref&gt;.

== Архитектурасы мен инфрақұрылымы ==
Дата-орталық тек компьютерлер жиынтығы емес, ол үздіксіз жұмысты қамтамасыз ететін бірнеше инженерлік жүйелерден тұратын күрделі инфрақұрылымдық кешен болып табылады:

=== 1. Есептеуіш және сақтау жүйелері ===

* '''Серверлер:''' Мәліметтерді өңдеуге арналған есептеуіш машиналар.
* '''Деректерді сақтау жүйелері (SAN/NAS):''' Орасан зор ақпарат көлемін сенімді сақтауға арналған диск массивлері.

=== 2. Инженерлік және көмекші жүйелер ===

* '''Электрмен жабдықтау жүйесі:''' Үздіксіз қуат көздері (ҮҚК / UPS) мен дизельді-генераторлық қондырғылар (ДГҚ). Олар сыртқы желіде электр қуаты өшкен жағдайда орталықтың автономиялы түрде жұмыс істеуін қамтамасыз етеді &lt;ref&gt;'''Barroso, Luiz André; Hölzle, Urs''' // ''The Datacenter as a Computer: An Introduction to the Design of Warehouse-Scale Machines''. — Morgan &amp; Claypool Publishers, 2019. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-68173-440-8&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;.
* '''Салқындату жүйесі:''' Серверлер бөлетін орасан зор жылуды шығаруға арналған өнеркәсіптік кондиционерлер, чиллерлер және сұйықтықпен салқындату технологиялары.
* '''Телекоммуникациялық жүйе:''' Жоғары жылдамдықты оптикалық-талшықты байланыс арналары мен бағыттауыштар (роутерлер).
* '''Қауіпсіздік жүйесі:''' Бейнебақылау, биометрикалық кіруді бақылау, газбен өрт сөндіру жүйелері және киберқауіпсіздіктен қорғау құралдары &lt;ref&gt;'''Snevely, Rob''' // ''Enterprise Data Center Design and Methodology''. — Sun Microsystems Press, 2002. — ISBN 0-13-047393-6&lt;/ref&gt;.

== Деректер орталықтарының жіктелуі ==
Дата-орталықтар сенімділік деңгейіне, меншік түріне және масштабтарына қарай бөлінеді.

=== Uptime Institute стандарттары бойынша (Tier деңгейлері) ===
Халықаралық '''Uptime Institute''' ұйымы дата-орталықтардың сенімділігін 4 деңгейге (Tier) бөледі &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;'''Uptime Institute''' // ''Data Center Site Infrastructure Tier Standard: Topology''. — Uptime Institute Professional Services, 2018.&lt;/ref&gt;:

* '''Tier I:''' Негізгі инфрақұрылым. Резервтеу жүйелері жоқ. Жылдық қолжетімділігі — '''99,671%''' (жылына тоқтау уақыты 28,8 сағатқа дейін).
* '''Tier II:''' Тікелей резервтеу элементтері бар. Жылдық қолжетімділігі — '''99,741%''' (жылына тоқтау уақыты 22 сағатқа дейін).
* '''Tier III:''' Тіпті жөндеу немесе профилактикалық жұмыстар кезінде де тоқтамайтын инфрақұрылым (параллель қызмет көрсету). Жылдық қолжетімділігі — '''99,982%''' (жылына тоқтау уақыты 1,6 сағаттан аспайды).
* '''Tier IV:''' Барлық жүйелері толық резервтелген және қателікке төзімді (Fault Tolerant). Жылдық қолжетімділігі — '''99,995%''' (жылына тоқтау уақыты 26 минуттан аспайды).

=== Меншік және қызмет түрі бойынша ===

* '''Корпоративтік (Private Data Center):''' Белгілі бір компанияның өз ішкі мұқтаждықтары үшін ғана пайдаланылатын орталық.
* '''Коммерциялық (Colocation / Managed Data Center):''' Серверлік сөрелерді немесе орындарды үшінші тарап компанияларға жалға беретін орталықтар.
* '''Бұлттық дата-орталықтар (Cloud Data Center):''' Amazon Web Services (AWS), Microsoft Azure, Google Cloud сияқты ірі бұлттық провайдерлердің гипермасштабты (Hyperscale) орталықтары &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Экология және энергия тұтыну ==
Қазіргі дата-орталықтар жаһандық электр энергиясының едәуір бөлігін тұтынады (әлемдік тұтынудың шамамен 1–2%-ы) &lt;ref&gt;'''Mell, Peter; Grance, Timothy''' // ''The NIST Definition of Cloud Computing''. — National Institute of Standards and Technology (NIST), Special Publication 800-145, 2011.&lt;/ref&gt;. Осыған байланысты дата-орталықтардың тиімділігін бағалау үшін '''PUE''' (''Power Usage Effectiveness'') көрсеткіші қолданылады. PUE мәні 1,0-ге қаншалықты жақын болса, орталықтың салқындату мен көмекші жүйелерге жұмсайтын артық энергиясы соғұрлым аз дегенді білдіреді.

Қазіргі таңда дата-орталықтарды баламалы энергия көздеріне (күн, жел) көшіру және салқындату үшін солтүстік климатты (мысалы, Скандинавия елдерінде) пайдалану үрдісі дамып келеді.

== Дереккөздер ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

# '''International Energy Agency (IEA)''' // ''Data Centres and Data Transmission Networks Tracking Report''. — IEA, Paris, 2023.

[[Санат:Дата-орталықтар]]
[[Санат:Желілік жабдық]]
[[Санат:Интернетке қол жетімділік]]</text>
      <sha1>238gxb3h1f8y347dtut1qhd1jy4u1z4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683881</id>
      <parentid>3683880</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:51:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Madi Dos</username>
        <id>18369</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Серверлер|Серверлер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3683881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8103" sha1="p488mfc5wyvus5l5p0z4kpf7a1etw4x" xml:space="preserve">
= Дата-орталық =
[[Сурет:Amazon_AWS_us-west-2_morrow_east_AZ_01.jpg|нобай|АҚШ-тағы Amazon Web Services деректер орталығы]]
'''Дата-орталық''' немесе '''деректер өңдеу орталығы (ДӨО)''' (ағылш. ''data center'') — [[Сервер|серверлік]] және [[желілік жабдық]]&lt;nowiki/&gt;тарды орналастыруға, ақпаратты сақтауға, өңдеуге және таратуға арналған арнайы ғимарат немесе жеке үй-жай &lt;ref&gt;'''Tanenbaum, Andrew S.; Wetherall, David J.''' // ''Computer Networks'' (5th ed.). — Pearson, 2011. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-13-212695-3&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://sozdikqor.kz/soz?id=393051&amp;a=DATA-ORTALYQ ДАТА-ОРТАЛЫҚ. Sozdikqor.kz сайтынан.]&lt;/ref&gt;. Дата-орталықтар қазіргі сандық экономиканың, бұлттық технологиялардың, жасанды интеллект жүйелерінің және интернет-инфрақұрылымның негізгі тірегі болып табылады.

Орталықтың басты қызметі — ішкі және сыртқы пайдаланушыларға IT-қызметтерді үздіксіз, жоғары жылдамдықпен және қауіпсіз түрде ұсыну &lt;ref&gt;'''Cisco Systems''' // ''Data Center Infrastructure Overview and Architecture Guidelines''. — Cisco Press, 2020.&lt;/ref&gt;.

== Архитектурасы мен инфрақұрылымы ==
Дата-орталық тек компьютерлер жиынтығы емес, ол үздіксіз жұмысты қамтамасыз ететін бірнеше инженерлік жүйелерден тұратын күрделі инфрақұрылымдық кешен болып табылады:

=== 1. Есептеуіш және сақтау жүйелері ===

* '''Серверлер:''' Мәліметтерді өңдеуге арналған есептеуіш машиналар.
* '''Деректерді сақтау жүйелері (SAN/NAS):''' Орасан зор ақпарат көлемін сенімді сақтауға арналған диск массивлері.

=== 2. Инженерлік және көмекші жүйелер ===

* '''Электрмен жабдықтау жүйесі:''' Үздіксіз қуат көздері (ҮҚК / UPS) мен дизельді-генераторлық қондырғылар (ДГҚ). Олар сыртқы желіде электр қуаты өшкен жағдайда орталықтың автономиялы түрде жұмыс істеуін қамтамасыз етеді &lt;ref&gt;'''Barroso, Luiz André; Hölzle, Urs''' // ''The Datacenter as a Computer: An Introduction to the Design of Warehouse-Scale Machines''. — Morgan &amp; Claypool Publishers, 2019. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-68173-440-8&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;.
* '''Салқындату жүйесі:''' Серверлер бөлетін орасан зор жылуды шығаруға арналған өнеркәсіптік кондиционерлер, чиллерлер және сұйықтықпен салқындату технологиялары.
* '''Телекоммуникациялық жүйе:''' Жоғары жылдамдықты оптикалық-талшықты байланыс арналары мен бағыттауыштар (роутерлер).
* '''Қауіпсіздік жүйесі:''' Бейнебақылау, биометрикалық кіруді бақылау, газбен өрт сөндіру жүйелері және киберқауіпсіздіктен қорғау құралдары &lt;ref&gt;'''Snevely, Rob''' // ''Enterprise Data Center Design and Methodology''. — Sun Microsystems Press, 2002. — ISBN 0-13-047393-6&lt;/ref&gt;.

== Деректер орталықтарының жіктелуі ==
Дата-орталықтар сенімділік деңгейіне, меншік түріне және масштабтарына қарай бөлінеді.

=== Uptime Institute стандарттары бойынша (Tier деңгейлері) ===
Халықаралық '''Uptime Institute''' ұйымы дата-орталықтардың сенімділігін 4 деңгейге (Tier) бөледі &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;'''Uptime Institute''' // ''Data Center Site Infrastructure Tier Standard: Topology''. — Uptime Institute Professional Services, 2018.&lt;/ref&gt;:

* '''Tier I:''' Негізгі инфрақұрылым. Резервтеу жүйелері жоқ. Жылдық қолжетімділігі — '''99,671%''' (жылына тоқтау уақыты 28,8 сағатқа дейін).
* '''Tier II:''' Тікелей резервтеу элементтері бар. Жылдық қолжетімділігі — '''99,741%''' (жылына тоқтау уақыты 22 сағатқа дейін).
* '''Tier III:''' Тіпті жөндеу немесе профилактикалық жұмыстар кезінде де тоқтамайтын инфрақұрылым (параллель қызмет көрсету). Жылдық қолжетімділігі — '''99,982%''' (жылына тоқтау уақыты 1,6 сағаттан аспайды).
* '''Tier IV:''' Барлық жүйелері толық резервтелген және қателікке төзімді (Fault Tolerant). Жылдық қолжетімділігі — '''99,995%''' (жылына тоқтау уақыты 26 минуттан аспайды).

=== Меншік және қызмет түрі бойынша ===

* '''Корпоративтік (Private Data Center):''' Белгілі бір компанияның өз ішкі мұқтаждықтары үшін ғана пайдаланылатын орталық.
* '''Коммерциялық (Colocation / Managed Data Center):''' Серверлік сөрелерді немесе орындарды үшінші тарап компанияларға жалға беретін орталықтар.
* '''Бұлттық дата-орталықтар (Cloud Data Center):''' Amazon Web Services (AWS), Microsoft Azure, Google Cloud сияқты ірі бұлттық провайдерлердің гипермасштабты (Hyperscale) орталықтары &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Экология және энергия тұтыну ==
Қазіргі дата-орталықтар жаһандық электр энергиясының едәуір бөлігін тұтынады (әлемдік тұтынудың шамамен 1–2%-ы) &lt;ref&gt;'''Mell, Peter; Grance, Timothy''' // ''The NIST Definition of Cloud Computing''. — National Institute of Standards and Technology (NIST), Special Publication 800-145, 2011.&lt;/ref&gt;. Осыған байланысты дата-орталықтардың тиімділігін бағалау үшін '''PUE''' (''Power Usage Effectiveness'') көрсеткіші қолданылады. PUE мәні 1,0-ге қаншалықты жақын болса, орталықтың салқындату мен көмекші жүйелерге жұмсайтын артық энергиясы соғұрлым аз дегенді білдіреді.

Қазіргі таңда дата-орталықтарды баламалы энергия көздеріне (күн, жел) көшіру және салқындату үшін солтүстік климатты (мысалы, Скандинавия елдерінде) пайдалану үрдісі дамып келеді.

== Дереккөздер ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

# '''International Energy Agency (IEA)''' // ''Data Centres and Data Transmission Networks Tracking Report''. — IEA, Paris, 2023.

[[Санат:Дата-орталықтар]]
[[Санат:Желілік жабдық]]
[[Санат:Интернетке қол жетімділік]]
[[Санат:Серверлер]]</text>
      <sha1>p488mfc5wyvus5l5p0z4kpf7a1etw4x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683882</id>
      <parentid>3683881</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:52:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Madi Dos</username>
        <id>18369</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Деректерді басқару|Деректерді басқару]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3683882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8154" sha1="gzfxwm2brbngzatn3hk9e1rncu03dxa" xml:space="preserve">
= Дата-орталық =
[[Сурет:Amazon_AWS_us-west-2_morrow_east_AZ_01.jpg|нобай|АҚШ-тағы Amazon Web Services деректер орталығы]]
'''Дата-орталық''' немесе '''деректер өңдеу орталығы (ДӨО)''' (ағылш. ''data center'') — [[Сервер|серверлік]] және [[желілік жабдық]]&lt;nowiki/&gt;тарды орналастыруға, ақпаратты сақтауға, өңдеуге және таратуға арналған арнайы ғимарат немесе жеке үй-жай &lt;ref&gt;'''Tanenbaum, Andrew S.; Wetherall, David J.''' // ''Computer Networks'' (5th ed.). — Pearson, 2011. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-13-212695-3&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://sozdikqor.kz/soz?id=393051&amp;a=DATA-ORTALYQ ДАТА-ОРТАЛЫҚ. Sozdikqor.kz сайтынан.]&lt;/ref&gt;. Дата-орталықтар қазіргі сандық экономиканың, бұлттық технологиялардың, жасанды интеллект жүйелерінің және интернет-инфрақұрылымның негізгі тірегі болып табылады.

Орталықтың басты қызметі — ішкі және сыртқы пайдаланушыларға IT-қызметтерді үздіксіз, жоғары жылдамдықпен және қауіпсіз түрде ұсыну &lt;ref&gt;'''Cisco Systems''' // ''Data Center Infrastructure Overview and Architecture Guidelines''. — Cisco Press, 2020.&lt;/ref&gt;.

== Архитектурасы мен инфрақұрылымы ==
Дата-орталық тек компьютерлер жиынтығы емес, ол үздіксіз жұмысты қамтамасыз ететін бірнеше инженерлік жүйелерден тұратын күрделі инфрақұрылымдық кешен болып табылады:

=== 1. Есептеуіш және сақтау жүйелері ===

* '''Серверлер:''' Мәліметтерді өңдеуге арналған есептеуіш машиналар.
* '''Деректерді сақтау жүйелері (SAN/NAS):''' Орасан зор ақпарат көлемін сенімді сақтауға арналған диск массивлері.

=== 2. Инженерлік және көмекші жүйелер ===

* '''Электрмен жабдықтау жүйесі:''' Үздіксіз қуат көздері (ҮҚК / UPS) мен дизельді-генераторлық қондырғылар (ДГҚ). Олар сыртқы желіде электр қуаты өшкен жағдайда орталықтың автономиялы түрде жұмыс істеуін қамтамасыз етеді &lt;ref&gt;'''Barroso, Luiz André; Hölzle, Urs''' // ''The Datacenter as a Computer: An Introduction to the Design of Warehouse-Scale Machines''. — Morgan &amp; Claypool Publishers, 2019. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-68173-440-8&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;.
* '''Салқындату жүйесі:''' Серверлер бөлетін орасан зор жылуды шығаруға арналған өнеркәсіптік кондиционерлер, чиллерлер және сұйықтықпен салқындату технологиялары.
* '''Телекоммуникациялық жүйе:''' Жоғары жылдамдықты оптикалық-талшықты байланыс арналары мен бағыттауыштар (роутерлер).
* '''Қауіпсіздік жүйесі:''' Бейнебақылау, биометрикалық кіруді бақылау, газбен өрт сөндіру жүйелері және киберқауіпсіздіктен қорғау құралдары &lt;ref&gt;'''Snevely, Rob''' // ''Enterprise Data Center Design and Methodology''. — Sun Microsystems Press, 2002. — ISBN 0-13-047393-6&lt;/ref&gt;.

== Деректер орталықтарының жіктелуі ==
Дата-орталықтар сенімділік деңгейіне, меншік түріне және масштабтарына қарай бөлінеді.

=== Uptime Institute стандарттары бойынша (Tier деңгейлері) ===
Халықаралық '''Uptime Institute''' ұйымы дата-орталықтардың сенімділігін 4 деңгейге (Tier) бөледі &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;'''Uptime Institute''' // ''Data Center Site Infrastructure Tier Standard: Topology''. — Uptime Institute Professional Services, 2018.&lt;/ref&gt;:

* '''Tier I:''' Негізгі инфрақұрылым. Резервтеу жүйелері жоқ. Жылдық қолжетімділігі — '''99,671%''' (жылына тоқтау уақыты 28,8 сағатқа дейін).
* '''Tier II:''' Тікелей резервтеу элементтері бар. Жылдық қолжетімділігі — '''99,741%''' (жылына тоқтау уақыты 22 сағатқа дейін).
* '''Tier III:''' Тіпті жөндеу немесе профилактикалық жұмыстар кезінде де тоқтамайтын инфрақұрылым (параллель қызмет көрсету). Жылдық қолжетімділігі — '''99,982%''' (жылына тоқтау уақыты 1,6 сағаттан аспайды).
* '''Tier IV:''' Барлық жүйелері толық резервтелген және қателікке төзімді (Fault Tolerant). Жылдық қолжетімділігі — '''99,995%''' (жылына тоқтау уақыты 26 минуттан аспайды).

=== Меншік және қызмет түрі бойынша ===

* '''Корпоративтік (Private Data Center):''' Белгілі бір компанияның өз ішкі мұқтаждықтары үшін ғана пайдаланылатын орталық.
* '''Коммерциялық (Colocation / Managed Data Center):''' Серверлік сөрелерді немесе орындарды үшінші тарап компанияларға жалға беретін орталықтар.
* '''Бұлттық дата-орталықтар (Cloud Data Center):''' Amazon Web Services (AWS), Microsoft Azure, Google Cloud сияқты ірі бұлттық провайдерлердің гипермасштабты (Hyperscale) орталықтары &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Экология және энергия тұтыну ==
Қазіргі дата-орталықтар жаһандық электр энергиясының едәуір бөлігін тұтынады (әлемдік тұтынудың шамамен 1–2%-ы) &lt;ref&gt;'''Mell, Peter; Grance, Timothy''' // ''The NIST Definition of Cloud Computing''. — National Institute of Standards and Technology (NIST), Special Publication 800-145, 2011.&lt;/ref&gt;. Осыған байланысты дата-орталықтардың тиімділігін бағалау үшін '''PUE''' (''Power Usage Effectiveness'') көрсеткіші қолданылады. PUE мәні 1,0-ге қаншалықты жақын болса, орталықтың салқындату мен көмекші жүйелерге жұмсайтын артық энергиясы соғұрлым аз дегенді білдіреді.

Қазіргі таңда дата-орталықтарды баламалы энергия көздеріне (күн, жел) көшіру және салқындату үшін солтүстік климатты (мысалы, Скандинавия елдерінде) пайдалану үрдісі дамып келеді.

== Дереккөздер ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

# '''International Energy Agency (IEA)''' // ''Data Centres and Data Transmission Networks Tracking Report''. — IEA, Paris, 2023.

[[Санат:Дата-орталықтар]]
[[Санат:Желілік жабдық]]
[[Санат:Интернетке қол жетімділік]]
[[Санат:Серверлер]]
[[Санат:Деректерді басқару]]</text>
      <sha1>gzfxwm2brbngzatn3hk9e1rncu03dxa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683958</id>
      <parentid>3683882</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:02:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Madi Dos</username>
        <id>18369</id>
      </contributor>
      <origin>3683958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8126" sha1="chls8je99vuf8b6mq3u4thxnteeaze4" xml:space="preserve">
[[Сурет:Amazon_AWS_us-west-2_morrow_east_AZ_01.jpg|нобай|АҚШ-тағы Amazon Web Services деректер орталығы]]
'''Дата-орталық''' немесе '''деректер өңдеу орталығы (ДӨО)''' (ағылш. ''data center'') — [[Сервер|серверлік]] және [[желілік жабдық]]&lt;nowiki/&gt;тарды орналастыруға, ақпаратты сақтауға, өңдеуге және таратуға арналған арнайы ғимарат немесе жеке үй-жай &lt;ref&gt;'''Tanenbaum, Andrew S.; Wetherall, David J.''' // ''Computer Networks'' (5th ed.). — Pearson, 2011. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-13-212695-3&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://sozdikqor.kz/soz?id=393051&amp;a=DATA-ORTALYQ ДАТА-ОРТАЛЫҚ. Sozdikqor.kz сайтынан.]&lt;/ref&gt;. Дата-орталықтар қазіргі сандық экономиканың, бұлттық технологиялардың, жасанды интеллект жүйелерінің және интернет-инфрақұрылымның негізгі тірегі болып табылады.

Орталықтың басты қызметі — ішкі және сыртқы пайдаланушыларға IT-қызметтерді үздіксіз, жоғары жылдамдықпен және қауіпсіз түрде ұсыну &lt;ref&gt;'''Cisco Systems''' // ''Data Center Infrastructure Overview and Architecture Guidelines''. — Cisco Press, 2020.&lt;/ref&gt;.

== Архитектурасы мен инфрақұрылымы ==
Дата-орталық тек компьютерлер жиынтығы емес, ол үздіксіз жұмысты қамтамасыз ететін бірнеше инженерлік жүйелерден тұратын күрделі инфрақұрылымдық кешен болып табылады:

=== 1. Есептеуіш және сақтау жүйелері ===

* '''Серверлер:''' Мәліметтерді өңдеуге арналған есептеуіш машиналар.
* '''Деректерді сақтау жүйелері (SAN/NAS):''' Орасан зор ақпарат көлемін сенімді сақтауға арналған диск массивлері.

=== 2. Инженерлік және көмекші жүйелер ===

* '''Электрмен жабдықтау жүйесі:''' Үздіксіз қуат көздері (ҮҚК / UPS) мен дизельді-генераторлық қондырғылар (ДГҚ). Олар сыртқы желіде электр қуаты өшкен жағдайда орталықтың автономиялы түрде жұмыс істеуін қамтамасыз етеді &lt;ref&gt;'''Barroso, Luiz André; Hölzle, Urs''' // ''The Datacenter as a Computer: An Introduction to the Design of Warehouse-Scale Machines''. — Morgan &amp; Claypool Publishers, 2019. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-68173-440-8&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;.
* '''Салқындату жүйесі:''' Серверлер бөлетін орасан зор жылуды шығаруға арналған өнеркәсіптік кондиционерлер, чиллерлер және сұйықтықпен салқындату технологиялары.
* '''Телекоммуникациялық жүйе:''' Жоғары жылдамдықты оптикалық-талшықты байланыс арналары мен бағыттауыштар (роутерлер).
* '''Қауіпсіздік жүйесі:''' Бейнебақылау, биометрикалық кіруді бақылау, газбен өрт сөндіру жүйелері және киберқауіпсіздіктен қорғау құралдары &lt;ref&gt;'''Snevely, Rob''' // ''Enterprise Data Center Design and Methodology''. — Sun Microsystems Press, 2002. — ISBN 0-13-047393-6&lt;/ref&gt;.

== Деректер орталықтарының жіктелуі ==
Дата-орталықтар сенімділік деңгейіне, меншік түріне және масштабтарына қарай бөлінеді.

=== Uptime Institute стандарттары бойынша (Tier деңгейлері) ===
Халықаралық '''Uptime Institute''' ұйымы дата-орталықтардың сенімділігін 4 деңгейге (Tier) бөледі &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;'''Uptime Institute''' // ''Data Center Site Infrastructure Tier Standard: Topology''. — Uptime Institute Professional Services, 2018.&lt;/ref&gt;:

* '''Tier I:''' Негізгі инфрақұрылым. Резервтеу жүйелері жоқ. Жылдық қолжетімділігі — '''99,671%''' (жылына тоқтау уақыты 28,8 сағатқа дейін).
* '''Tier II:''' Тікелей резервтеу элементтері бар. Жылдық қолжетімділігі — '''99,741%''' (жылына тоқтау уақыты 22 сағатқа дейін).
* '''Tier III:''' Тіпті жөндеу немесе профилактикалық жұмыстар кезінде де тоқтамайтын инфрақұрылым (параллель қызмет көрсету). Жылдық қолжетімділігі — '''99,982%''' (жылына тоқтау уақыты 1,6 сағаттан аспайды).
* '''Tier IV:''' Барлық жүйелері толық резервтелген және қателікке төзімді (Fault Tolerant). Жылдық қолжетімділігі — '''99,995%''' (жылына тоқтау уақыты 26 минуттан аспайды).

=== Меншік және қызмет түрі бойынша ===

* '''Корпоративтік (Private Data Center):''' Белгілі бір компанияның өз ішкі мұқтаждықтары үшін ғана пайдаланылатын орталық.
* '''Коммерциялық (Colocation / Managed Data Center):''' Серверлік сөрелерді немесе орындарды үшінші тарап компанияларға жалға беретін орталықтар.
* '''Бұлттық дата-орталықтар (Cloud Data Center):''' Amazon Web Services (AWS), Microsoft Azure, Google Cloud сияқты ірі бұлттық провайдерлердің гипермасштабты (Hyperscale) орталықтары &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Экология және энергия тұтыну ==
Қазіргі дата-орталықтар жаһандық электр энергиясының едәуір бөлігін тұтынады (әлемдік тұтынудың шамамен 1–2%-ы) &lt;ref&gt;'''Mell, Peter; Grance, Timothy''' // ''The NIST Definition of Cloud Computing''. — National Institute of Standards and Technology (NIST), Special Publication 800-145, 2011.&lt;/ref&gt;. Осыған байланысты дата-орталықтардың тиімділігін бағалау үшін '''PUE''' (''Power Usage Effectiveness'') көрсеткіші қолданылады. PUE мәні 1,0-ге қаншалықты жақын болса, орталықтың салқындату мен көмекші жүйелерге жұмсайтын артық энергиясы соғұрлым аз дегенді білдіреді.

Қазіргі таңда дата-орталықтарды баламалы энергия көздеріне (күн, жел) көшіру және салқындату үшін солтүстік климатты (мысалы, Скандинавия елдерінде) пайдалану үрдісі дамып келеді.

== Дереккөздер ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

# '''International Energy Agency (IEA)''' // ''Data Centres and Data Transmission Networks Tracking Report''. — IEA, Paris, 2023.

[[Санат:Дата-орталықтар]]
[[Санат:Желілік жабдық]]
[[Санат:Интернетке қол жетімділік]]
[[Санат:Серверлер]]
[[Санат:Деректерді басқару]]</text>
      <sha1>chls8je99vuf8b6mq3u4thxnteeaze4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Усипбаева Газиза</title>
    <ns>3</ns>
    <id>788812</id>
    <revision>
      <id>3683889</id>
      <timestamp>2026-10-20T06:00:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3683889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="315" sha1="kiplim1902n6nbkwldsln065pi81p2f" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Усипбаева Газиза}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 11:00, 2026 ж. қазанның 20 (+05)</text>
      <sha1>kiplim1902n6nbkwldsln065pi81p2f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гаргждай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788813</id>
    <revision>
      <id>3683891</id>
      <timestamp>2026-10-20T06:03:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Гаргждай''' ({{lang-lt|Gargždai}}) — [[Литва]]ның батысында орналасқан қала. [[Клайпеда уезі]]ндегі Клайпеда староствоның әкімшілік орталығы.  == Дереккөздер == {{дереккөздер}}  [[Санат:Литва қалалары]]</comment>
      <origin>3683891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="341" sha1="hr7nxvq656xhicltutek9kwbfofvtfl" xml:space="preserve">'''Гаргждай''' ({{lang-lt|Gargždai}}) — [[Литва]]ның батысында орналасқан қала. [[Клайпеда уезі]]ндегі Клайпеда староствоның әкімшілік орталығы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>hr7nxvq656xhicltutek9kwbfofvtfl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683892</id>
      <parentid>3683891</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:03:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3683892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="375" sha1="fpj458ht4o18rhlmfka0ftobmorlmbm" xml:space="preserve">'''Гаргждай''' ({{lang-lt|Gargždai}}) — [[Литва]]ның батысында орналасқан қала. [[Клайпеда уезі]]ндегі Клайпеда староствоның әкімшілік орталығы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>fpj458ht4o18rhlmfka0ftobmorlmbm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683898</id>
      <parentid>3683892</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:08:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3683898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="651" sha1="6tixyuprd19z22k6akwakmlwffn4x8u" xml:space="preserve">'''Гаргждай''' ({{lang-lt|Gargždai}}) — [[Литва]]ның батысында орналасқан қала. [[Клайпеда уезі]]ндегі Клайпеда староствоның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гаргждай қаласының халқы 16 433 адамды құрады. Гаргждай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 20-шы орында тұр.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>6tixyuprd19z22k6akwakmlwffn4x8u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683901</id>
      <parentid>3683898</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:09:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3683901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="846" sha1="f9b2aeo3cvky6vl1bjk9y54mjpfsg0i" xml:space="preserve">'''Гаргждай''' ({{lang-lt|Gargždai}}) — [[Литва]]ның батысында орналасқан қала. [[Клайпеда уезі]]ндегі Клайпеда староствоның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гаргждай қаласының халқы 16 433 адамды құрады. Гаргждай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 20-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gargzdai-11129.html|title=Население Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>f9b2aeo3cvky6vl1bjk9y54mjpfsg0i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683903</id>
      <parentid>3683901</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:11:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3683903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1085" sha1="315tc9m10bnq9bp2efmmknz5w6fl934" xml:space="preserve">'''Гаргждай''' ({{lang-lt|Gargždai}}) — [[Литва]]ның батысында орналасқан қала. [[Клайпеда уезі]]ндегі Клайпеда староствоның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гаргждай қаласының халқы 16 433 адамды құрады. Гаргждай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 20-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gargzdai-11129.html|title=Население Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Клайпедадан 18 км қашықтықта, Вильнюс–Клайпеда тас жолы бойында, Миния өзенінің жағасында орналасқан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>315tc9m10bnq9bp2efmmknz5w6fl934</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683904</id>
      <parentid>3683903</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:12:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиялық орналасуы */ дереккөз</comment>
      <origin>3683904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1252" sha1="1c0i7q44jvya4vkapzh4gb9o9ir94j4" xml:space="preserve">'''Гаргждай''' ({{lang-lt|Gargždai}}) — [[Литва]]ның батысында орналасқан қала. [[Клайпеда уезі]]ндегі Клайпеда староствоның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гаргждай қаласының халқы 16 433 адамды құрады. Гаргждай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 20-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gargzdai-11129.html|title=Население Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Клайпедадан 18 км қашықтықта, Вильнюс–Клайпеда тас жолы бойында, Миния өзенінің жағасында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://geodzen.com/lt/gargzdai?ysclid=mvg9m8vjv5826457034|title=Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>1c0i7q44jvya4vkapzh4gb9o9ir94j4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683918</id>
      <parentid>3683904</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:22:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3683918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1796" sha1="361aywqlbc28izbkullyj7pq0y7gy38" xml:space="preserve">'''Гаргждай''' ({{lang-lt|Gargždai}}) — [[Литва]]ның батысында орналасқан қала. [[Клайпеда уезі]]ндегі Клайпеда староствоның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гаргждай қаласының халқы 16 433 адамды құрады. Гаргждай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 20-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gargzdai-11129.html|title=Население Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Клайпедадан 18 км қашықтықта, Вильнюс–Клайпеда тас жолы бойында, Миния өзенінің жағасында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://geodzen.com/lt/gargzdai?ysclid=mvg9m8vjv5826457034|title=Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Тарихы'''
Бұл жер туралы алғаш рет 1253 жылы Тевтон ордені мен Курляндия епископы арасындағы аумақты бөлу туралы келісімде атап өтілген. XV ғасырда бұл мекен Кесгайла әулеті өкілдерінің иелігінде болды, кейінірек ол Ұлы князьдік өкілінің орталығына айналды, ал 1797 жылдан бастап жеке меншікке өтті.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>361aywqlbc28izbkullyj7pq0y7gy38</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683922</id>
      <parentid>3683918</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:27:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиялық орналасуы */ толықтыру</comment>
      <origin>3683922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2812" sha1="l1k64giu2r2gp8vk2133o361zu0wace" xml:space="preserve">'''Гаргждай''' ({{lang-lt|Gargždai}}) — [[Литва]]ның батысында орналасқан қала. [[Клайпеда уезі]]ндегі Клайпеда староствоның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гаргждай қаласының халқы 16 433 адамды құрады. Гаргждай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 20-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gargzdai-11129.html|title=Население Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Клайпедадан 18 км қашықтықта, Вильнюс–Клайпеда тас жолы бойында, Миния өзенінің жағасында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://geodzen.com/lt/gargzdai?ysclid=mvg9m8vjv5826457034|title=Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл жер туралы алғаш рет 1253 жылы Тевтон ордені мен Курляндия епископы арасындағы аумақты бөлу туралы келісімде атап өтілген. XV ғасырда бұл мекен Кесгайла әулеті өкілдерінің иелігінде болды, кейінірек ол Ұлы князьдік өкілінің орталығына айналды, ал 1797 жылдан бастап жеке меншікке өтті.
Шамамен 1535 жылы шіркеу салынды (ол Реформация кезінде жабылып, 1590 жылы қайта тұрғызылды, ал XVIII ғасырдың соңында өртеніп кетті). Усадьба мен шіркеудің маңында қалашық қалыптасты. 1540 жылы кеден бекеті ашылды. 1600 жылы елді мекенге базарлар мен жәрмеңкелер өткізу құқығы берілді (бұл артықшылық 1782 жылы қайта расталды), ал 1792 жылы оған қала мәртебесі берілді.&lt;br /&gt; 
XIX ғасырдың бірінші жартысында приход мектебі жұмыс істеді, 1865 жылдан бастап мемлекеттік бастауыш мектеп, 1907 жылдан бастап литвалық бір сыныпты мектеп (кейін ол алты сыныпқа дейін кеңейді) ашылды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>l1k64giu2r2gp8vk2133o361zu0wace</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683925</id>
      <parentid>3683922</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:29:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3683925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3484" sha1="c0czvihyb66szbbfgud04f77oswenj5" xml:space="preserve">'''Гаргждай''' ({{lang-lt|Gargždai}}) — [[Литва]]ның батысында орналасқан қала. [[Клайпеда уезі]]ндегі Клайпеда староствоның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гаргждай қаласының халқы 16 433 адамды құрады. Гаргждай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 20-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gargzdai-11129.html|title=Население Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Клайпедадан 18 км қашықтықта, Вильнюс–Клайпеда тас жолы бойында, Миния өзенінің жағасында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://geodzen.com/lt/gargzdai?ysclid=mvg9m8vjv5826457034|title=Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл жер туралы алғаш рет 1253 жылы Тевтон ордені мен Курляндия епископы арасындағы аумақты бөлу туралы келісімде атап өтілген. XV ғасырда бұл мекен Кесгайла әулеті өкілдерінің иелігінде болды, кейінірек ол Ұлы князьдік өкілінің орталығына айналды, ал 1797 жылдан бастап жеке меншікке өтті.
Шамамен 1535 жылы шіркеу салынды (ол Реформация кезінде жабылып, 1590 жылы қайта тұрғызылды, ал XVIII ғасырдың соңында өртеніп кетті). Усадьба мен шіркеудің маңында қалашық қалыптасты. 1540 жылы кеден бекеті ашылды. 1600 жылы елді мекенге базарлар мен жәрмеңкелер өткізу құқығы берілді (бұл артықшылық 1782 жылы қайта расталды), ал 1792 жылы оған қала мәртебесі берілді.&lt;br /&gt; 
XIX ғасырдың бірінші жартысында приход мектебі жұмыс істеді, 1865 жылдан бастап мемлекеттік бастауыш мектеп, 1907 жылдан бастап литвалық бір сыныпты мектеп (кейін ол алты сыныпқа дейін кеңейді) ашылды.

1830–1831 жылдардағы көтеріліс аяқталған тұста, көтерілісшілер күштерінің қалдықтары Гаргждай маңында Ресей империясынан Пруссияға қарай шекарадан өтті. 1835 жылдан кейін Гаргждай иесі қаладағы католик тұрғындарының бір бөлігін маңайдағы ауылдарға көшіріп, олардың орнына еврейлерді қоныстандырды. 1861 жылдан 1950 жылға дейін Гаргждай аудан орталығы қызметін атқарды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>c0czvihyb66szbbfgud04f77oswenj5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683928</id>
      <parentid>3683925</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:31:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3683928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4181" sha1="skrsice5z01n0p7rhndn5lbdpbi4m6d" xml:space="preserve">'''Гаргждай''' ({{lang-lt|Gargždai}}) — [[Литва]]ның батысында орналасқан қала. [[Клайпеда уезі]]ндегі Клайпеда староствоның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гаргждай қаласының халқы 16 433 адамды құрады. Гаргждай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 20-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gargzdai-11129.html|title=Население Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Клайпедадан 18 км қашықтықта, Вильнюс–Клайпеда тас жолы бойында, Миния өзенінің жағасында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://geodzen.com/lt/gargzdai?ysclid=mvg9m8vjv5826457034|title=Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл жер туралы алғаш рет 1253 жылы Тевтон ордені мен Курляндия епископы арасындағы аумақты бөлу туралы келісімде атап өтілген. XV ғасырда бұл мекен Кесгайла әулеті өкілдерінің иелігінде болды, кейінірек ол Ұлы князьдік өкілінің орталығына айналды, ал 1797 жылдан бастап жеке меншікке өтті.
Шамамен 1535 жылы шіркеу салынды (ол Реформация кезінде жабылып, 1590 жылы қайта тұрғызылды, ал XVIII ғасырдың соңында өртеніп кетті). Усадьба мен шіркеудің маңында қалашық қалыптасты. 1540 жылы кеден бекеті ашылды. 1600 жылы елді мекенге базарлар мен жәрмеңкелер өткізу құқығы берілді (бұл артықшылық 1782 жылы қайта расталды), ал 1792 жылы оған қала мәртебесі берілді.&lt;br /&gt; 
XIX ғасырдың бірінші жартысында приход мектебі жұмыс істеді, 1865 жылдан бастап мемлекеттік бастауыш мектеп, 1907 жылдан бастап литвалық бір сыныпты мектеп (кейін ол алты сыныпқа дейін кеңейді) ашылды.

1830–1831 жылдардағы көтеріліс аяқталған тұста, көтерілісшілер күштерінің қалдықтары Гаргждай маңында Ресей империясынан Пруссияға қарай шекарадан өтті. 1835 жылдан кейін Гаргждай иесі қаладағы католик тұрғындарының бір бөлігін маңайдағы ауылдарға көшіріп, олардың орнына еврейлерді қоныстандырды. 1861 жылдан 1950 жылға дейін Гаргждай аудан орталығы қызметін атқарды.&lt;br /&gt;
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гаргждай қирап, өртеніп кетті. 1926 жылы сүт шаруашылығы, ал 1939 жылы кітапхана құрылды. 1939 жылы қалада 153 ғимарат өртенді. 1941 жылы қала тағы да өртенді. 1941 жылғы 24–25 маусымда Тильзит гестапосының жедел тобы Гаргждайдың 384 тұрғынын (негізінен еврейлерді) өлтірді. Кеңес одағы кезінде, 1950 жылдан бастап, Гаргждай Клайпеда ауданының орталығы болды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>skrsice5z01n0p7rhndn5lbdpbi4m6d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683932</id>
      <parentid>3683928</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:35:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3683932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4322" sha1="2er8t86vdaym0ncqhxzie38zyv0tkyh" xml:space="preserve">'''Гаргждай''' ({{lang-lt|Gargždai}}) — [[Литва]]ның батысында орналасқан қала. [[Клайпеда уезі]]ндегі Клайпеда староствоның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гаргждай қаласының халқы 16 433 адамды құрады. Гаргждай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 20-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gargzdai-11129.html|title=Население Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Клайпедадан 18 км қашықтықта, Вильнюс–Клайпеда тас жолы бойында, Миния өзенінің жағасында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://geodzen.com/lt/gargzdai?ysclid=mvg9m8vjv5826457034|title=Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл жер туралы алғаш рет 1253 жылы Тевтон ордені мен Курляндия епископы арасындағы аумақты бөлу туралы келісімде атап өтілген. XV ғасырда бұл мекен Кесгайла әулеті өкілдерінің иелігінде болды, кейінірек ол Ұлы князьдік өкілінің орталығына айналды, ал 1797 жылдан бастап жеке меншікке өтті.
Шамамен 1535 жылы шіркеу салынды (ол Реформация кезінде жабылып, 1590 жылы қайта тұрғызылды, ал XVIII ғасырдың соңында өртеніп кетті). Усадьба мен шіркеудің маңында қалашық қалыптасты. 1540 жылы кеден бекеті ашылды. 1600 жылы елді мекенге базарлар мен жәрмеңкелер өткізу құқығы берілді (бұл артықшылық 1782 жылы қайта расталды), ал 1792 жылы оған қала мәртебесі берілді.&lt;br /&gt; 
XIX ғасырдың бірінші жартысында приход мектебі жұмыс істеді, 1865 жылдан бастап мемлекеттік бастауыш мектеп, 1907 жылдан бастап литвалық бір сыныпты мектеп (кейін ол алты сыныпқа дейін кеңейді) ашылды.

1830–1831 жылдардағы көтеріліс аяқталған тұста, көтерілісшілер күштерінің қалдықтары Гаргждай маңында Ресей империясынан Пруссияға қарай шекарадан өтті. 1835 жылдан кейін Гаргждай иесі қаладағы католик тұрғындарының бір бөлігін маңайдағы ауылдарға көшіріп, олардың орнына еврейлерді қоныстандырды. 1861 жылдан 1950 жылға дейін Гаргждай аудан орталығы қызметін атқарды.&lt;br /&gt;
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гаргждай қирап, өртеніп кетті. 1926 жылы сүт шаруашылығы, ал 1939 жылы кітапхана құрылды. 1939 жылы қалада 153 ғимарат өртенді. 1941 жылы қала тағы да өртенді. 1941 жылғы 24–25 маусымда Тильзит гестапосының жедел тобы Гаргждайдың 384 тұрғынын (негізінен еврейлерді) өлтірді. Кеңес одағы кезінде, 1950 жылдан бастап, Гаргждай Клайпеда ауданының орталығы болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/gargzdai/|title=Gargždai|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>2er8t86vdaym0ncqhxzie38zyv0tkyh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683938</id>
      <parentid>3683932</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:43:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3683938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4742" sha1="juvnjrss38iw29otlumsdlwpmzarvvg" xml:space="preserve">'''Гаргждай''' ({{lang-lt|Gargždai}}) — [[Литва]]ның батысында орналасқан қала. [[Клайпеда уезі]]ндегі Клайпеда староствоның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гаргждай қаласының халқы 16 433 адамды құрады. Гаргждай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 20-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gargzdai-11129.html|title=Население Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Клайпедадан 18 км қашықтықта, Вильнюс–Клайпеда тас жолы бойында, Миния өзенінің жағасында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://geodzen.com/lt/gargzdai?ysclid=mvg9m8vjv5826457034|title=Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл жер туралы алғаш рет 1253 жылы Тевтон ордені мен Курляндия епископы арасындағы аумақты бөлу туралы келісімде атап өтілген. XV ғасырда бұл мекен Кесгайла әулеті өкілдерінің иелігінде болды, кейінірек ол Ұлы князьдік өкілінің орталығына айналды, ал 1797 жылдан бастап жеке меншікке өтті.
Шамамен 1535 жылы шіркеу салынды (ол Реформация кезінде жабылып, 1590 жылы қайта тұрғызылды, ал XVIII ғасырдың соңында өртеніп кетті). Усадьба мен шіркеудің маңында қалашық қалыптасты. 1540 жылы кеден бекеті ашылды. 1600 жылы елді мекенге базарлар мен жәрмеңкелер өткізу құқығы берілді (бұл артықшылық 1782 жылы қайта расталды), ал 1792 жылы оған қала мәртебесі берілді.&lt;br /&gt; 
XIX ғасырдың бірінші жартысында приход мектебі жұмыс істеді, 1865 жылдан бастап мемлекеттік бастауыш мектеп, 1907 жылдан бастап литвалық бір сыныпты мектеп (кейін ол алты сыныпқа дейін кеңейді) ашылды.

1830–1831 жылдардағы көтеріліс аяқталған тұста, көтерілісшілер күштерінің қалдықтары Гаргждай маңында Ресей империясынан Пруссияға қарай шекарадан өтті. 1835 жылдан кейін Гаргждай иесі қаладағы католик тұрғындарының бір бөлігін маңайдағы ауылдарға көшіріп, олардың орнына еврейлерді қоныстандырды. 1861 жылдан 1950 жылға дейін Гаргждай аудан орталығы қызметін атқарды.&lt;br /&gt;
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гаргждай қирап, өртеніп кетті. 1926 жылы сүт шаруашылығы, ал 1939 жылы кітапхана құрылды. 1939 жылы қалада 153 ғимарат өртенді. 1941 жылы қала тағы да өртенді. 1941 жылғы 24–25 маусымда Тильзит гестапосының жедел тобы Гаргждайдың 384 тұрғынын (негізінен еврейлерді) өлтірді. Кеңес одағы кезінде, 1950 жылдан бастап, Гаргждай Клайпеда ауданының орталығы болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/gargzdai/|title=Gargždai|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қала — маңызды өнеркәсіп орталығы. Қала мен оның маңында төмендегідей кәсіпорындар орналасқан:
*Vlantana — көлік компаниясы;
*Ruukki — финдік  компанияның металл конструкцияларын шығаратын зауыты;
*

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>juvnjrss38iw29otlumsdlwpmzarvvg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683942</id>
      <parentid>3683938</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:45:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру</comment>
      <origin>3683942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4835" sha1="9cyzhc85nlmzsl3pd2urw5izd0ohdqd" xml:space="preserve">'''Гаргждай''' ({{lang-lt|Gargždai}}) — [[Литва]]ның батысында орналасқан қала. [[Клайпеда уезі]]ндегі Клайпеда староствоның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гаргждай қаласының халқы 16 433 адамды құрады. Гаргждай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 20-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gargzdai-11129.html|title=Население Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Клайпедадан 18 км қашықтықта, Вильнюс–Клайпеда тас жолы бойында, Миния өзенінің жағасында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://geodzen.com/lt/gargzdai?ysclid=mvg9m8vjv5826457034|title=Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл жер туралы алғаш рет 1253 жылы Тевтон ордені мен Курляндия епископы арасындағы аумақты бөлу туралы келісімде атап өтілген. XV ғасырда бұл мекен Кесгайла әулеті өкілдерінің иелігінде болды, кейінірек ол Ұлы князьдік өкілінің орталығына айналды, ал 1797 жылдан бастап жеке меншікке өтті.
Шамамен 1535 жылы шіркеу салынды (ол Реформация кезінде жабылып, 1590 жылы қайта тұрғызылды, ал XVIII ғасырдың соңында өртеніп кетті). Усадьба мен шіркеудің маңында қалашық қалыптасты. 1540 жылы кеден бекеті ашылды. 1600 жылы елді мекенге базарлар мен жәрмеңкелер өткізу құқығы берілді (бұл артықшылық 1782 жылы қайта расталды), ал 1792 жылы оған қала мәртебесі берілді.&lt;br /&gt; 
XIX ғасырдың бірінші жартысында приход мектебі жұмыс істеді, 1865 жылдан бастап мемлекеттік бастауыш мектеп, 1907 жылдан бастап литвалық бір сыныпты мектеп (кейін ол алты сыныпқа дейін кеңейді) ашылды.

1830–1831 жылдардағы көтеріліс аяқталған тұста, көтерілісшілер күштерінің қалдықтары Гаргждай маңында Ресей империясынан Пруссияға қарай шекарадан өтті. 1835 жылдан кейін Гаргждай иесі қаладағы католик тұрғындарының бір бөлігін маңайдағы ауылдарға көшіріп, олардың орнына еврейлерді қоныстандырды. 1861 жылдан 1950 жылға дейін Гаргждай аудан орталығы қызметін атқарды.&lt;br /&gt;
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гаргждай қирап, өртеніп кетті. 1926 жылы сүт шаруашылығы, ал 1939 жылы кітапхана құрылды. 1939 жылы қалада 153 ғимарат өртенді. 1941 жылы қала тағы да өртенді. 1941 жылғы 24–25 маусымда Тильзит гестапосының жедел тобы Гаргждайдың 384 тұрғынын (негізінен еврейлерді) өлтірді. Кеңес одағы кезінде, 1950 жылдан бастап, Гаргждай Клайпеда ауданының орталығы болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/gargzdai/|title=Gargždai|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қала — маңызды өнеркәсіп орталығы. Қала мен оның маңында төмендегідей кәсіпорындар орналасқан:
*Vlantana — көлік компаниясы;
*Ruukki — финдік  компанияның металл конструкцияларын шығаратын зауыты;
*Trevena — мұнай өнімдерімен сауда жасайтын компания;
*

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>9cyzhc85nlmzsl3pd2urw5izd0ohdqd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683944</id>
      <parentid>3683942</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:46:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру</comment>
      <origin>3683944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5028" sha1="d1ok4zc23ywadlsmhxwku3hilza8xkj" xml:space="preserve">'''Гаргждай''' ({{lang-lt|Gargždai}}) — [[Литва]]ның батысында орналасқан қала. [[Клайпеда уезі]]ндегі Клайпеда староствоның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гаргждай қаласының халқы 16 433 адамды құрады. Гаргждай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 20-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gargzdai-11129.html|title=Население Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Клайпедадан 18 км қашықтықта, Вильнюс–Клайпеда тас жолы бойында, Миния өзенінің жағасында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://geodzen.com/lt/gargzdai?ysclid=mvg9m8vjv5826457034|title=Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл жер туралы алғаш рет 1253 жылы Тевтон ордені мен Курляндия епископы арасындағы аумақты бөлу туралы келісімде атап өтілген. XV ғасырда бұл мекен Кесгайла әулеті өкілдерінің иелігінде болды, кейінірек ол Ұлы князьдік өкілінің орталығына айналды, ал 1797 жылдан бастап жеке меншікке өтті.
Шамамен 1535 жылы шіркеу салынды (ол Реформация кезінде жабылып, 1590 жылы қайта тұрғызылды, ал XVIII ғасырдың соңында өртеніп кетті). Усадьба мен шіркеудің маңында қалашық қалыптасты. 1540 жылы кеден бекеті ашылды. 1600 жылы елді мекенге базарлар мен жәрмеңкелер өткізу құқығы берілді (бұл артықшылық 1782 жылы қайта расталды), ал 1792 жылы оған қала мәртебесі берілді.&lt;br /&gt; 
XIX ғасырдың бірінші жартысында приход мектебі жұмыс істеді, 1865 жылдан бастап мемлекеттік бастауыш мектеп, 1907 жылдан бастап литвалық бір сыныпты мектеп (кейін ол алты сыныпқа дейін кеңейді) ашылды.

1830–1831 жылдардағы көтеріліс аяқталған тұста, көтерілісшілер күштерінің қалдықтары Гаргждай маңында Ресей империясынан Пруссияға қарай шекарадан өтті. 1835 жылдан кейін Гаргждай иесі қаладағы католик тұрғындарының бір бөлігін маңайдағы ауылдарға көшіріп, олардың орнына еврейлерді қоныстандырды. 1861 жылдан 1950 жылға дейін Гаргждай аудан орталығы қызметін атқарды.&lt;br /&gt;
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гаргждай қирап, өртеніп кетті. 1926 жылы сүт шаруашылығы, ал 1939 жылы кітапхана құрылды. 1939 жылы қалада 153 ғимарат өртенді. 1941 жылы қала тағы да өртенді. 1941 жылғы 24–25 маусымда Тильзит гестапосының жедел тобы Гаргждайдың 384 тұрғынын (негізінен еврейлерді) өлтірді. Кеңес одағы кезінде, 1950 жылдан бастап, Гаргждай Клайпеда ауданының орталығы болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/gargzdai/|title=Gargždai|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қала — маңызды өнеркәсіп орталығы. Қала мен оның маңында төмендегідей кәсіпорындар орналасқан:
*Vlantana — көлік компаниясы;
*Ruukki — финдік  компанияның металл конструкцияларын шығаратын зауыты;
*Trevena — мұнай өнімдерімен сауда жасайтын компания;
*Mars Incorporated зауыты — мысықтар мен иттерге арналған жем, сондай-ақ әйгілі Mars және Snickers кәмпиттерін шығарады;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>d1ok4zc23ywadlsmhxwku3hilza8xkj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683945</id>
      <parentid>3683944</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:48:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру</comment>
      <origin>3683945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5211" sha1="on4jkfesgjaawk0kx4u8ydgd608pd6o" xml:space="preserve">'''Гаргждай''' ({{lang-lt|Gargždai}}) — [[Литва]]ның батысында орналасқан қала. [[Клайпеда уезі]]ндегі Клайпеда староствоның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гаргждай қаласының халқы 16 433 адамды құрады. Гаргждай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 20-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gargzdai-11129.html|title=Население Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Клайпедадан 18 км қашықтықта, Вильнюс–Клайпеда тас жолы бойында, Миния өзенінің жағасында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://geodzen.com/lt/gargzdai?ysclid=mvg9m8vjv5826457034|title=Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл жер туралы алғаш рет 1253 жылы Тевтон ордені мен Курляндия епископы арасындағы аумақты бөлу туралы келісімде атап өтілген. XV ғасырда бұл мекен Кесгайла әулеті өкілдерінің иелігінде болды, кейінірек ол Ұлы князьдік өкілінің орталығына айналды, ал 1797 жылдан бастап жеке меншікке өтті.
Шамамен 1535 жылы шіркеу салынды (ол Реформация кезінде жабылып, 1590 жылы қайта тұрғызылды, ал XVIII ғасырдың соңында өртеніп кетті). Усадьба мен шіркеудің маңында қалашық қалыптасты. 1540 жылы кеден бекеті ашылды. 1600 жылы елді мекенге базарлар мен жәрмеңкелер өткізу құқығы берілді (бұл артықшылық 1782 жылы қайта расталды), ал 1792 жылы оған қала мәртебесі берілді.&lt;br /&gt; 
XIX ғасырдың бірінші жартысында приход мектебі жұмыс істеді, 1865 жылдан бастап мемлекеттік бастауыш мектеп, 1907 жылдан бастап литвалық бір сыныпты мектеп (кейін ол алты сыныпқа дейін кеңейді) ашылды.

1830–1831 жылдардағы көтеріліс аяқталған тұста, көтерілісшілер күштерінің қалдықтары Гаргждай маңында Ресей империясынан Пруссияға қарай шекарадан өтті. 1835 жылдан кейін Гаргждай иесі қаладағы католик тұрғындарының бір бөлігін маңайдағы ауылдарға көшіріп, олардың орнына еврейлерді қоныстандырды. 1861 жылдан 1950 жылға дейін Гаргждай аудан орталығы қызметін атқарды.&lt;br /&gt;
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гаргждай қирап, өртеніп кетті. 1926 жылы сүт шаруашылығы, ал 1939 жылы кітапхана құрылды. 1939 жылы қалада 153 ғимарат өртенді. 1941 жылы қала тағы да өртенді. 1941 жылғы 24–25 маусымда Тильзит гестапосының жедел тобы Гаргждайдың 384 тұрғынын (негізінен еврейлерді) өлтірді. Кеңес одағы кезінде, 1950 жылдан бастап, Гаргждай Клайпеда ауданының орталығы болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/gargzdai/|title=Gargždai|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қала — маңызды өнеркәсіп орталығы. Қала мен оның маңында төмендегідей кәсіпорындар орналасқан:
*Vlantana — көлік компаниясы;
*Ruukki — финдік  компанияның металл конструкцияларын шығаратын зауыты;
*Trevena — мұнай өнімдерімен сауда жасайтын компания;
*Mars Incorporated зауыты — мысықтар мен иттерге арналған жем, сондай-ақ әйгілі Mars және Snickers кәмпиттерін шығарады;
*«Литана» компаниясы — Балтық жағалауы елдеріндегі болат құрылымдарды өндіретін ең ірі кәсіпорын.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>on4jkfesgjaawk0kx4u8ydgd608pd6o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683948</id>
      <parentid>3683945</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:51:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру</comment>
      <origin>3683948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6034" sha1="iz9upx0cyu3wy9o6iunyjxcjv2xi3lh" xml:space="preserve">'''Гаргждай''' ({{lang-lt|Gargždai}}) — [[Литва]]ның батысында орналасқан қала. [[Клайпеда уезі]]ндегі Клайпеда староствоның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гаргждай қаласының халқы 16 433 адамды құрады. Гаргждай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 20-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gargzdai-11129.html|title=Население Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Клайпедадан 18 км қашықтықта, Вильнюс–Клайпеда тас жолы бойында, Миния өзенінің жағасында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://geodzen.com/lt/gargzdai?ysclid=mvg9m8vjv5826457034|title=Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл жер туралы алғаш рет 1253 жылы Тевтон ордені мен Курляндия епископы арасындағы аумақты бөлу туралы келісімде атап өтілген. XV ғасырда бұл мекен Кесгайла әулеті өкілдерінің иелігінде болды, кейінірек ол Ұлы князьдік өкілінің орталығына айналды, ал 1797 жылдан бастап жеке меншікке өтті.
Шамамен 1535 жылы шіркеу салынды (ол Реформация кезінде жабылып, 1590 жылы қайта тұрғызылды, ал XVIII ғасырдың соңында өртеніп кетті). Усадьба мен шіркеудің маңында қалашық қалыптасты. 1540 жылы кеден бекеті ашылды. 1600 жылы елді мекенге базарлар мен жәрмеңкелер өткізу құқығы берілді (бұл артықшылық 1782 жылы қайта расталды), ал 1792 жылы оған қала мәртебесі берілді.&lt;br /&gt; 
XIX ғасырдың бірінші жартысында приход мектебі жұмыс істеді, 1865 жылдан бастап мемлекеттік бастауыш мектеп, 1907 жылдан бастап литвалық бір сыныпты мектеп (кейін ол алты сыныпқа дейін кеңейді) ашылды.

1830–1831 жылдардағы көтеріліс аяқталған тұста, көтерілісшілер күштерінің қалдықтары Гаргждай маңында Ресей империясынан Пруссияға қарай шекарадан өтті. 1835 жылдан кейін Гаргждай иесі қаладағы католик тұрғындарының бір бөлігін маңайдағы ауылдарға көшіріп, олардың орнына еврейлерді қоныстандырды. 1861 жылдан 1950 жылға дейін Гаргждай аудан орталығы қызметін атқарды.&lt;br /&gt;
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гаргждай қирап, өртеніп кетті. 1926 жылы сүт шаруашылығы, ал 1939 жылы кітапхана құрылды. 1939 жылы қалада 153 ғимарат өртенді. 1941 жылы қала тағы да өртенді. 1941 жылғы 24–25 маусымда Тильзит гестапосының жедел тобы Гаргждайдың 384 тұрғынын (негізінен еврейлерді) өлтірді. Кеңес одағы кезінде, 1950 жылдан бастап, Гаргждай Клайпеда ауданының орталығы болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/gargzdai/|title=Gargždai|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қала — маңызды өнеркәсіп орталығы. Қала мен оның маңында төмендегідей кәсіпорындар орналасқан:
*Vlantana — көлік компаниясы;
*Ruukki — финдік  компанияның металл конструкцияларын шығаратын зауыты;
*Trevena — мұнай өнімдерімен сауда жасайтын компания;
*Mars Incorporated зауыты — мысықтар мен иттерге арналған жем, сондай-ақ әйгілі Mars және Snickers кәмпиттерін шығарады;
*«Литана» компаниясы — Балтық жағалауы елдеріндегі болат құрылымдарды өндіретін ең ірі кәсіпорын.

Қалада пошта бөлімшесі, аурухана, бастапқы медициналық-санитариялық көмек орталығы және қоғамдық денсаулық сақтау мекемесі бар. Сондай-ақ мұнда гимназия, негізгі мектеп, бастауыш мектеп, музыка және спорт мектептері, балалар мен жастарға арналған бос уақыт орталығы, төрт балабақша, мәдениет орталықтары, Йонас Ланкутис атындағы кітапхана, сондай-ақ жастарға, туризмге, ақпаратқа және әлеуметтік қызметтерге арналған ашық орталықтар орналасқан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>iz9upx0cyu3wy9o6iunyjxcjv2xi3lh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683949</id>
      <parentid>3683948</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:51:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экономикасы және инфрақұрылымы */ дереккөз</comment>
      <origin>3683949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6237" sha1="4u3sxiles6ncujbn00ycconrwo3wf7a" xml:space="preserve">'''Гаргждай''' ({{lang-lt|Gargždai}}) — [[Литва]]ның батысында орналасқан қала. [[Клайпеда уезі]]ндегі Клайпеда староствоның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гаргждай қаласының халқы 16 433 адамды құрады. Гаргждай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 20-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gargzdai-11129.html|title=Население Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Клайпедадан 18 км қашықтықта, Вильнюс–Клайпеда тас жолы бойында, Миния өзенінің жағасында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://geodzen.com/lt/gargzdai?ysclid=mvg9m8vjv5826457034|title=Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл жер туралы алғаш рет 1253 жылы Тевтон ордені мен Курляндия епископы арасындағы аумақты бөлу туралы келісімде атап өтілген. XV ғасырда бұл мекен Кесгайла әулеті өкілдерінің иелігінде болды, кейінірек ол Ұлы князьдік өкілінің орталығына айналды, ал 1797 жылдан бастап жеке меншікке өтті.
Шамамен 1535 жылы шіркеу салынды (ол Реформация кезінде жабылып, 1590 жылы қайта тұрғызылды, ал XVIII ғасырдың соңында өртеніп кетті). Усадьба мен шіркеудің маңында қалашық қалыптасты. 1540 жылы кеден бекеті ашылды. 1600 жылы елді мекенге базарлар мен жәрмеңкелер өткізу құқығы берілді (бұл артықшылық 1782 жылы қайта расталды), ал 1792 жылы оған қала мәртебесі берілді.&lt;br /&gt; 
XIX ғасырдың бірінші жартысында приход мектебі жұмыс істеді, 1865 жылдан бастап мемлекеттік бастауыш мектеп, 1907 жылдан бастап литвалық бір сыныпты мектеп (кейін ол алты сыныпқа дейін кеңейді) ашылды.

1830–1831 жылдардағы көтеріліс аяқталған тұста, көтерілісшілер күштерінің қалдықтары Гаргждай маңында Ресей империясынан Пруссияға қарай шекарадан өтті. 1835 жылдан кейін Гаргждай иесі қаладағы католик тұрғындарының бір бөлігін маңайдағы ауылдарға көшіріп, олардың орнына еврейлерді қоныстандырды. 1861 жылдан 1950 жылға дейін Гаргждай аудан орталығы қызметін атқарды.&lt;br /&gt;
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гаргждай қирап, өртеніп кетті. 1926 жылы сүт шаруашылығы, ал 1939 жылы кітапхана құрылды. 1939 жылы қалада 153 ғимарат өртенді. 1941 жылы қала тағы да өртенді. 1941 жылғы 24–25 маусымда Тильзит гестапосының жедел тобы Гаргждайдың 384 тұрғынын (негізінен еврейлерді) өлтірді. Кеңес одағы кезінде, 1950 жылдан бастап, Гаргждай Клайпеда ауданының орталығы болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/gargzdai/|title=Gargždai|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қала — маңызды өнеркәсіп орталығы. Қала мен оның маңында төмендегідей кәсіпорындар орналасқан:
*Vlantana — көлік компаниясы;
*Ruukki — финдік  компанияның металл конструкцияларын шығаратын зауыты;
*Trevena — мұнай өнімдерімен сауда жасайтын компания;
*Mars Incorporated зауыты — мысықтар мен иттерге арналған жем, сондай-ақ әйгілі Mars және Snickers кәмпиттерін шығарады;
*«Литана» компаниясы — Балтық жағалауы елдеріндегі болат құрылымдарды өндіретін ең ірі кәсіпорын.

Қалада пошта бөлімшесі, аурухана, бастапқы медициналық-санитариялық көмек орталығы және қоғамдық денсаулық сақтау мекемесі бар. Сондай-ақ мұнда гимназия, негізгі мектеп, бастауыш мектеп, музыка және спорт мектептері, балалар мен жастарға арналған бос уақыт орталығы, төрт балабақша, мәдениет орталықтары, Йонас Ланкутис атындағы кітапхана, сондай-ақ жастарға, туризмге, ақпаратқа және әлеуметтік қызметтерге арналған ашық орталықтар орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/gargzhday_lc8041?ysclid=mvgbaf891a758873091|title=Европа &gt; Литва &gt; Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>4u3sxiles6ncujbn00ycconrwo3wf7a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683952</id>
      <parentid>3683949</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:59:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3683952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6838" sha1="ca2isnqriwli3pk2ffczn8yedwktodw" xml:space="preserve">'''Гаргждай''' ({{lang-lt|Gargždai}}) — [[Литва]]ның батысында орналасқан қала. [[Клайпеда уезі]]ндегі Клайпеда староствоның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гаргждай қаласының халқы 16 433 адамды құрады. Гаргждай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 20-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gargzdai-11129.html|title=Население Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Клайпедадан 18 км қашықтықта, Вильнюс–Клайпеда тас жолы бойында, Миния өзенінің жағасында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://geodzen.com/lt/gargzdai?ysclid=mvg9m8vjv5826457034|title=Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл жер туралы алғаш рет 1253 жылы Тевтон ордені мен Курляндия епископы арасындағы аумақты бөлу туралы келісімде атап өтілген. XV ғасырда бұл мекен Кесгайла әулеті өкілдерінің иелігінде болды, кейінірек ол Ұлы князьдік өкілінің орталығына айналды, ал 1797 жылдан бастап жеке меншікке өтті.
Шамамен 1535 жылы шіркеу салынды (ол Реформация кезінде жабылып, 1590 жылы қайта тұрғызылды, ал XVIII ғасырдың соңында өртеніп кетті). Усадьба мен шіркеудің маңында қалашық қалыптасты. 1540 жылы кеден бекеті ашылды. 1600 жылы елді мекенге базарлар мен жәрмеңкелер өткізу құқығы берілді (бұл артықшылық 1782 жылы қайта расталды), ал 1792 жылы оған қала мәртебесі берілді.&lt;br /&gt; 
XIX ғасырдың бірінші жартысында приход мектебі жұмыс істеді, 1865 жылдан бастап мемлекеттік бастауыш мектеп, 1907 жылдан бастап литвалық бір сыныпты мектеп (кейін ол алты сыныпқа дейін кеңейді) ашылды.

1830–1831 жылдардағы көтеріліс аяқталған тұста, көтерілісшілер күштерінің қалдықтары Гаргждай маңында Ресей империясынан Пруссияға қарай шекарадан өтті. 1835 жылдан кейін Гаргждай иесі қаладағы католик тұрғындарының бір бөлігін маңайдағы ауылдарға көшіріп, олардың орнына еврейлерді қоныстандырды. 1861 жылдан 1950 жылға дейін Гаргждай аудан орталығы қызметін атқарды.&lt;br /&gt;
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гаргждай қирап, өртеніп кетті. 1926 жылы сүт шаруашылығы, ал 1939 жылы кітапхана құрылды. 1939 жылы қалада 153 ғимарат өртенді. 1941 жылы қала тағы да өртенді. 1941 жылғы 24–25 маусымда Тильзит гестапосының жедел тобы Гаргждайдың 384 тұрғынын (негізінен еврейлерді) өлтірді. Кеңес одағы кезінде, 1950 жылдан бастап, Гаргждай Клайпеда ауданының орталығы болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/gargzdai/|title=Gargždai|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қала — маңызды өнеркәсіп орталығы. Қала мен оның маңында төмендегідей кәсіпорындар орналасқан:
*Vlantana — көлік компаниясы;
*Ruukki — финдік  компанияның металл конструкцияларын шығаратын зауыты;
*Trevena — мұнай өнімдерімен сауда жасайтын компания;
*Mars Incorporated зауыты — мысықтар мен иттерге арналған жем, сондай-ақ әйгілі Mars және Snickers кәмпиттерін шығарады;
*«Литана» компаниясы — Балтық жағалауы елдеріндегі болат құрылымдарды өндіретін ең ірі кәсіпорын.

Қалада пошта бөлімшесі, аурухана, бастапқы медициналық-санитариялық көмек орталығы және қоғамдық денсаулық сақтау мекемесі бар. Сондай-ақ мұнда гимназия, негізгі мектеп, бастауыш мектеп, музыка және спорт мектептері, балалар мен жастарға арналған бос уақыт орталығы, төрт балабақша, мәдениет орталықтары, Йонас Ланкутис атындағы кітапхана, сондай-ақ жастарға, туризмге, ақпаратқа және әлеуметтік қызметтерге арналған ашық орталықтар орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/gargzhday_lc8041?ysclid=mvgbaf891a758873091|title=Европа &gt; Литва &gt; Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті орындары ==
Өлкетану мұражайынан экспонаттар арқылы қала тарихымен танысып білуге ​​болады. Сонымен қатар, мұражайда заманауи суретшілердің туындыларынан тұратын тұрақты көрмелер жұмыс істейді. Қаладағы сәулет ескерткіштерінің бірі — Әулие Архангел Михаил шіркеуі, 1990 жылы оның мұнарасына үлкен сағат орнатылды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>ca2isnqriwli3pk2ffczn8yedwktodw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683954</id>
      <parentid>3683952</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:00:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрікті орындары */ дереккөз</comment>
      <origin>3683954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7056" sha1="tek72i6kw7a0xyfyqpkbqruw1iny8vt" xml:space="preserve">'''Гаргждай''' ({{lang-lt|Gargždai}}) — [[Литва]]ның батысында орналасқан қала. [[Клайпеда уезі]]ндегі Клайпеда староствоның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гаргждай қаласының халқы 16 433 адамды құрады. Гаргждай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 20-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gargzdai-11129.html|title=Население Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Клайпедадан 18 км қашықтықта, Вильнюс–Клайпеда тас жолы бойында, Миния өзенінің жағасында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://geodzen.com/lt/gargzdai?ysclid=mvg9m8vjv5826457034|title=Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл жер туралы алғаш рет 1253 жылы Тевтон ордені мен Курляндия епископы арасындағы аумақты бөлу туралы келісімде атап өтілген. XV ғасырда бұл мекен Кесгайла әулеті өкілдерінің иелігінде болды, кейінірек ол Ұлы князьдік өкілінің орталығына айналды, ал 1797 жылдан бастап жеке меншікке өтті.
Шамамен 1535 жылы шіркеу салынды (ол Реформация кезінде жабылып, 1590 жылы қайта тұрғызылды, ал XVIII ғасырдың соңында өртеніп кетті). Усадьба мен шіркеудің маңында қалашық қалыптасты. 1540 жылы кеден бекеті ашылды. 1600 жылы елді мекенге базарлар мен жәрмеңкелер өткізу құқығы берілді (бұл артықшылық 1782 жылы қайта расталды), ал 1792 жылы оған қала мәртебесі берілді.&lt;br /&gt; 
XIX ғасырдың бірінші жартысында приход мектебі жұмыс істеді, 1865 жылдан бастап мемлекеттік бастауыш мектеп, 1907 жылдан бастап литвалық бір сыныпты мектеп (кейін ол алты сыныпқа дейін кеңейді) ашылды.

1830–1831 жылдардағы көтеріліс аяқталған тұста, көтерілісшілер күштерінің қалдықтары Гаргждай маңында Ресей империясынан Пруссияға қарай шекарадан өтті. 1835 жылдан кейін Гаргждай иесі қаладағы католик тұрғындарының бір бөлігін маңайдағы ауылдарға көшіріп, олардың орнына еврейлерді қоныстандырды. 1861 жылдан 1950 жылға дейін Гаргждай аудан орталығы қызметін атқарды.&lt;br /&gt;
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гаргждай қирап, өртеніп кетті. 1926 жылы сүт шаруашылығы, ал 1939 жылы кітапхана құрылды. 1939 жылы қалада 153 ғимарат өртенді. 1941 жылы қала тағы да өртенді. 1941 жылғы 24–25 маусымда Тильзит гестапосының жедел тобы Гаргждайдың 384 тұрғынын (негізінен еврейлерді) өлтірді. Кеңес одағы кезінде, 1950 жылдан бастап, Гаргждай Клайпеда ауданының орталығы болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/gargzdai/|title=Gargždai|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қала — маңызды өнеркәсіп орталығы. Қала мен оның маңында төмендегідей кәсіпорындар орналасқан:
*Vlantana — көлік компаниясы;
*Ruukki — финдік  компанияның металл конструкцияларын шығаратын зауыты;
*Trevena — мұнай өнімдерімен сауда жасайтын компания;
*Mars Incorporated зауыты — мысықтар мен иттерге арналған жем, сондай-ақ әйгілі Mars және Snickers кәмпиттерін шығарады;
*«Литана» компаниясы — Балтық жағалауы елдеріндегі болат құрылымдарды өндіретін ең ірі кәсіпорын.

Қалада пошта бөлімшесі, аурухана, бастапқы медициналық-санитариялық көмек орталығы және қоғамдық денсаулық сақтау мекемесі бар. Сондай-ақ мұнда гимназия, негізгі мектеп, бастауыш мектеп, музыка және спорт мектептері, балалар мен жастарға арналған бос уақыт орталығы, төрт балабақша, мәдениет орталықтары, Йонас Ланкутис атындағы кітапхана, сондай-ақ жастарға, туризмге, ақпаратқа және әлеуметтік қызметтерге арналған ашық орталықтар орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/gargzhday_lc8041?ysclid=mvgbaf891a758873091|title=Европа &gt; Литва &gt; Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті орындары ==
Өлкетану мұражайынан экспонаттар арқылы қала тарихымен танысып білуге ​​болады. Сонымен қатар, мұражайда заманауи суретшілердің туындыларынан тұратын тұрақты көрмелер жұмыс істейді. Қаладағы сәулет ескерткіштерінің бірі — Әулие Архангел Михаил шіркеуі, 1990 жылы оның мұнарасына үлкен сағат орнатылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16601-Gargzhdaj.html|title=Европа. Литва. Клайпедский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>tek72i6kw7a0xyfyqpkbqruw1iny8vt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683956</id>
      <parentid>3683954</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:01:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, толықтыру</comment>
      <origin>3683956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9439" sha1="7axzqb05t03g5him26gshsekxo1dxc8" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = 
 |қазақша атауы           = 
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Gargždai}}
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гаргждай''' ({{lang-lt|Gargždai}}) — [[Литва]]ның батысында орналасқан қала. [[Клайпеда уезі]]ндегі Клайпеда староствоның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гаргждай қаласының халқы 16 433 адамды құрады. Гаргждай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 20-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gargzdai-11129.html|title=Население Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Клайпедадан 18 км қашықтықта, Вильнюс–Клайпеда тас жолы бойында, Миния өзенінің жағасында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://geodzen.com/lt/gargzdai?ysclid=mvg9m8vjv5826457034|title=Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл жер туралы алғаш рет 1253 жылы Тевтон ордені мен Курляндия епископы арасындағы аумақты бөлу туралы келісімде атап өтілген. XV ғасырда бұл мекен Кесгайла әулеті өкілдерінің иелігінде болды, кейінірек ол Ұлы князьдік өкілінің орталығына айналды, ал 1797 жылдан бастап жеке меншікке өтті.
Шамамен 1535 жылы шіркеу салынды (ол Реформация кезінде жабылып, 1590 жылы қайта тұрғызылды, ал XVIII ғасырдың соңында өртеніп кетті). Усадьба мен шіркеудің маңында қалашық қалыптасты. 1540 жылы кеден бекеті ашылды. 1600 жылы елді мекенге базарлар мен жәрмеңкелер өткізу құқығы берілді (бұл артықшылық 1782 жылы қайта расталды), ал 1792 жылы оған қала мәртебесі берілді.&lt;br /&gt; 
XIX ғасырдың бірінші жартысында приход мектебі жұмыс істеді, 1865 жылдан бастап мемлекеттік бастауыш мектеп, 1907 жылдан бастап литвалық бір сыныпты мектеп (кейін ол алты сыныпқа дейін кеңейді) ашылды.

1830–1831 жылдардағы көтеріліс аяқталған тұста, көтерілісшілер күштерінің қалдықтары Гаргждай маңында Ресей империясынан Пруссияға қарай шекарадан өтті. 1835 жылдан кейін Гаргждай иесі қаладағы католик тұрғындарының бір бөлігін маңайдағы ауылдарға көшіріп, олардың орнына еврейлерді қоныстандырды. 1861 жылдан 1950 жылға дейін Гаргждай аудан орталығы қызметін атқарды.&lt;br /&gt;
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гаргждай қирап, өртеніп кетті. 1926 жылы сүт шаруашылығы, ал 1939 жылы кітапхана құрылды. 1939 жылы қалада 153 ғимарат өртенді. 1941 жылы қала тағы да өртенді. 1941 жылғы 24–25 маусымда Тильзит гестапосының жедел тобы Гаргждайдың 384 тұрғынын (негізінен еврейлерді) өлтірді. Кеңес одағы кезінде, 1950 жылдан бастап, Гаргждай Клайпеда ауданының орталығы болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/gargzdai/|title=Gargždai|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қала — маңызды өнеркәсіп орталығы. Қала мен оның маңында төмендегідей кәсіпорындар орналасқан:
*Vlantana — көлік компаниясы;
*Ruukki — финдік  компанияның металл конструкцияларын шығаратын зауыты;
*Trevena — мұнай өнімдерімен сауда жасайтын компания;
*Mars Incorporated зауыты — мысықтар мен иттерге арналған жем, сондай-ақ әйгілі Mars және Snickers кәмпиттерін шығарады;
*«Литана» компаниясы — Балтық жағалауы елдеріндегі болат құрылымдарды өндіретін ең ірі кәсіпорын.

Қалада пошта бөлімшесі, аурухана, бастапқы медициналық-санитариялық көмек орталығы және қоғамдық денсаулық сақтау мекемесі бар. Сондай-ақ мұнда гимназия, негізгі мектеп, бастауыш мектеп, музыка және спорт мектептері, балалар мен жастарға арналған бос уақыт орталығы, төрт балабақша, мәдениет орталықтары, Йонас Ланкутис атындағы кітапхана, сондай-ақ жастарға, туризмге, ақпаратқа және әлеуметтік қызметтерге арналған ашық орталықтар орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/gargzhday_lc8041?ysclid=mvgbaf891a758873091|title=Европа &gt; Литва &gt; Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті орындары ==
Өлкетану мұражайынан экспонаттар арқылы қала тарихымен танысып білуге ​​болады. Сонымен қатар, мұражайда заманауи суретшілердің туындыларынан тұратын тұрақты көрмелер жұмыс істейді. Қаладағы сәулет ескерткіштерінің бірі — Әулие Архангел Михаил шіркеуі, 1990 жылы оның мұнарасына үлкен сағат орнатылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16601-Gargzhdaj.html|title=Европа. Литва. Клайпедский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>7axzqb05t03g5him26gshsekxo1dxc8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683957</id>
      <parentid>3683956</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:01:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3683957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9463" sha1="qpktnycpdaib7z66dbl6zbw0mt7zdx3" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гаргждай
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Gargždai}}
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гаргждай''' ({{lang-lt|Gargždai}}) — [[Литва]]ның батысында орналасқан қала. [[Клайпеда уезі]]ндегі Клайпеда староствоның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гаргждай қаласының халқы 16 433 адамды құрады. Гаргждай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 20-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gargzdai-11129.html|title=Население Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Клайпедадан 18 км қашықтықта, Вильнюс–Клайпеда тас жолы бойында, Миния өзенінің жағасында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://geodzen.com/lt/gargzdai?ysclid=mvg9m8vjv5826457034|title=Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл жер туралы алғаш рет 1253 жылы Тевтон ордені мен Курляндия епископы арасындағы аумақты бөлу туралы келісімде атап өтілген. XV ғасырда бұл мекен Кесгайла әулеті өкілдерінің иелігінде болды, кейінірек ол Ұлы князьдік өкілінің орталығына айналды, ал 1797 жылдан бастап жеке меншікке өтті.
Шамамен 1535 жылы шіркеу салынды (ол Реформация кезінде жабылып, 1590 жылы қайта тұрғызылды, ал XVIII ғасырдың соңында өртеніп кетті). Усадьба мен шіркеудің маңында қалашық қалыптасты. 1540 жылы кеден бекеті ашылды. 1600 жылы елді мекенге базарлар мен жәрмеңкелер өткізу құқығы берілді (бұл артықшылық 1782 жылы қайта расталды), ал 1792 жылы оған қала мәртебесі берілді.&lt;br /&gt; 
XIX ғасырдың бірінші жартысында приход мектебі жұмыс істеді, 1865 жылдан бастап мемлекеттік бастауыш мектеп, 1907 жылдан бастап литвалық бір сыныпты мектеп (кейін ол алты сыныпқа дейін кеңейді) ашылды.

1830–1831 жылдардағы көтеріліс аяқталған тұста, көтерілісшілер күштерінің қалдықтары Гаргждай маңында Ресей империясынан Пруссияға қарай шекарадан өтті. 1835 жылдан кейін Гаргждай иесі қаладағы католик тұрғындарының бір бөлігін маңайдағы ауылдарға көшіріп, олардың орнына еврейлерді қоныстандырды. 1861 жылдан 1950 жылға дейін Гаргждай аудан орталығы қызметін атқарды.&lt;br /&gt;
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гаргждай қирап, өртеніп кетті. 1926 жылы сүт шаруашылығы, ал 1939 жылы кітапхана құрылды. 1939 жылы қалада 153 ғимарат өртенді. 1941 жылы қала тағы да өртенді. 1941 жылғы 24–25 маусымда Тильзит гестапосының жедел тобы Гаргждайдың 384 тұрғынын (негізінен еврейлерді) өлтірді. Кеңес одағы кезінде, 1950 жылдан бастап, Гаргждай Клайпеда ауданының орталығы болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/gargzdai/|title=Gargždai|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қала — маңызды өнеркәсіп орталығы. Қала мен оның маңында төмендегідей кәсіпорындар орналасқан:
*Vlantana — көлік компаниясы;
*Ruukki — финдік  компанияның металл конструкцияларын шығаратын зауыты;
*Trevena — мұнай өнімдерімен сауда жасайтын компания;
*Mars Incorporated зауыты — мысықтар мен иттерге арналған жем, сондай-ақ әйгілі Mars және Snickers кәмпиттерін шығарады;
*«Литана» компаниясы — Балтық жағалауы елдеріндегі болат құрылымдарды өндіретін ең ірі кәсіпорын.

Қалада пошта бөлімшесі, аурухана, бастапқы медициналық-санитариялық көмек орталығы және қоғамдық денсаулық сақтау мекемесі бар. Сондай-ақ мұнда гимназия, негізгі мектеп, бастауыш мектеп, музыка және спорт мектептері, балалар мен жастарға арналған бос уақыт орталығы, төрт балабақша, мәдениет орталықтары, Йонас Ланкутис атындағы кітапхана, сондай-ақ жастарға, туризмге, ақпаратқа және әлеуметтік қызметтерге арналған ашық орталықтар орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/gargzhday_lc8041?ysclid=mvgbaf891a758873091|title=Европа &gt; Литва &gt; Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті орындары ==
Өлкетану мұражайынан экспонаттар арқылы қала тарихымен танысып білуге ​​болады. Сонымен қатар, мұражайда заманауи суретшілердің туындыларынан тұратын тұрақты көрмелер жұмыс істейді. Қаладағы сәулет ескерткіштерінің бірі — Әулие Архангел Михаил шіркеуі, 1990 жылы оның мұнарасына үлкен сағат орнатылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16601-Gargzhdaj.html|title=Европа. Литва. Клайпедский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>qpktnycpdaib7z66dbl6zbw0mt7zdx3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683959</id>
      <parentid>3683957</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:02:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3683959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9510" sha1="m01nwvptp1sf5dc5qzprkmftxlf793u" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гаргждай
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Gargždai}}
 |сурет                   = Town square of Gargždai, Lithuania in 2013.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гаргждай''' ({{lang-lt|Gargždai}}) — [[Литва]]ның батысында орналасқан қала. [[Клайпеда уезі]]ндегі Клайпеда староствоның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гаргждай қаласының халқы 16 433 адамды құрады. Гаргждай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 20-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gargzdai-11129.html|title=Население Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Клайпедадан 18 км қашықтықта, Вильнюс–Клайпеда тас жолы бойында, Миния өзенінің жағасында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://geodzen.com/lt/gargzdai?ysclid=mvg9m8vjv5826457034|title=Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл жер туралы алғаш рет 1253 жылы Тевтон ордені мен Курляндия епископы арасындағы аумақты бөлу туралы келісімде атап өтілген. XV ғасырда бұл мекен Кесгайла әулеті өкілдерінің иелігінде болды, кейінірек ол Ұлы князьдік өкілінің орталығына айналды, ал 1797 жылдан бастап жеке меншікке өтті.
Шамамен 1535 жылы шіркеу салынды (ол Реформация кезінде жабылып, 1590 жылы қайта тұрғызылды, ал XVIII ғасырдың соңында өртеніп кетті). Усадьба мен шіркеудің маңында қалашық қалыптасты. 1540 жылы кеден бекеті ашылды. 1600 жылы елді мекенге базарлар мен жәрмеңкелер өткізу құқығы берілді (бұл артықшылық 1782 жылы қайта расталды), ал 1792 жылы оған қала мәртебесі берілді.&lt;br /&gt; 
XIX ғасырдың бірінші жартысында приход мектебі жұмыс істеді, 1865 жылдан бастап мемлекеттік бастауыш мектеп, 1907 жылдан бастап литвалық бір сыныпты мектеп (кейін ол алты сыныпқа дейін кеңейді) ашылды.

1830–1831 жылдардағы көтеріліс аяқталған тұста, көтерілісшілер күштерінің қалдықтары Гаргждай маңында Ресей империясынан Пруссияға қарай шекарадан өтті. 1835 жылдан кейін Гаргждай иесі қаладағы католик тұрғындарының бір бөлігін маңайдағы ауылдарға көшіріп, олардың орнына еврейлерді қоныстандырды. 1861 жылдан 1950 жылға дейін Гаргждай аудан орталығы қызметін атқарды.&lt;br /&gt;
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гаргждай қирап, өртеніп кетті. 1926 жылы сүт шаруашылығы, ал 1939 жылы кітапхана құрылды. 1939 жылы қалада 153 ғимарат өртенді. 1941 жылы қала тағы да өртенді. 1941 жылғы 24–25 маусымда Тильзит гестапосының жедел тобы Гаргждайдың 384 тұрғынын (негізінен еврейлерді) өлтірді. Кеңес одағы кезінде, 1950 жылдан бастап, Гаргждай Клайпеда ауданының орталығы болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/gargzdai/|title=Gargždai|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қала — маңызды өнеркәсіп орталығы. Қала мен оның маңында төмендегідей кәсіпорындар орналасқан:
*Vlantana — көлік компаниясы;
*Ruukki — финдік  компанияның металл конструкцияларын шығаратын зауыты;
*Trevena — мұнай өнімдерімен сауда жасайтын компания;
*Mars Incorporated зауыты — мысықтар мен иттерге арналған жем, сондай-ақ әйгілі Mars және Snickers кәмпиттерін шығарады;
*«Литана» компаниясы — Балтық жағалауы елдеріндегі болат құрылымдарды өндіретін ең ірі кәсіпорын.

Қалада пошта бөлімшесі, аурухана, бастапқы медициналық-санитариялық көмек орталығы және қоғамдық денсаулық сақтау мекемесі бар. Сондай-ақ мұнда гимназия, негізгі мектеп, бастауыш мектеп, музыка және спорт мектептері, балалар мен жастарға арналған бос уақыт орталығы, төрт балабақша, мәдениет орталықтары, Йонас Ланкутис атындағы кітапхана, сондай-ақ жастарға, туризмге, ақпаратқа және әлеуметтік қызметтерге арналған ашық орталықтар орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/gargzhday_lc8041?ysclid=mvgbaf891a758873091|title=Европа &gt; Литва &gt; Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті орындары ==
Өлкетану мұражайынан экспонаттар арқылы қала тарихымен танысып білуге ​​болады. Сонымен қатар, мұражайда заманауи суретшілердің туындыларынан тұратын тұрақты көрмелер жұмыс істейді. Қаладағы сәулет ескерткіштерінің бірі — Әулие Архангел Михаил шіркеуі, 1990 жылы оның мұнарасына үлкен сағат орнатылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16601-Gargzhdaj.html|title=Европа. Литва. Клайпедский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>m01nwvptp1sf5dc5qzprkmftxlf793u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683962</id>
      <parentid>3683959</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:05:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3683962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9515" sha1="4vc36fm3c4e4erdw1yrb7o3qo87of95" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гаргждай
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Gargždai}}
 |сурет                   = MaciuičiaiPohlKeGargždům.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = Flag of Gargždai.gif
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гаргждай''' ({{lang-lt|Gargždai}}) — [[Литва]]ның батысында орналасқан қала. [[Клайпеда уезі]]ндегі Клайпеда староствоның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гаргждай қаласының халқы 16 433 адамды құрады. Гаргждай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 20-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gargzdai-11129.html|title=Население Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Клайпедадан 18 км қашықтықта, Вильнюс–Клайпеда тас жолы бойында, Миния өзенінің жағасында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://geodzen.com/lt/gargzdai?ysclid=mvg9m8vjv5826457034|title=Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл жер туралы алғаш рет 1253 жылы Тевтон ордені мен Курляндия епископы арасындағы аумақты бөлу туралы келісімде атап өтілген. XV ғасырда бұл мекен Кесгайла әулеті өкілдерінің иелігінде болды, кейінірек ол Ұлы князьдік өкілінің орталығына айналды, ал 1797 жылдан бастап жеке меншікке өтті.
Шамамен 1535 жылы шіркеу салынды (ол Реформация кезінде жабылып, 1590 жылы қайта тұрғызылды, ал XVIII ғасырдың соңында өртеніп кетті). Усадьба мен шіркеудің маңында қалашық қалыптасты. 1540 жылы кеден бекеті ашылды. 1600 жылы елді мекенге базарлар мен жәрмеңкелер өткізу құқығы берілді (бұл артықшылық 1782 жылы қайта расталды), ал 1792 жылы оған қала мәртебесі берілді.&lt;br /&gt; 
XIX ғасырдың бірінші жартысында приход мектебі жұмыс істеді, 1865 жылдан бастап мемлекеттік бастауыш мектеп, 1907 жылдан бастап литвалық бір сыныпты мектеп (кейін ол алты сыныпқа дейін кеңейді) ашылды.

1830–1831 жылдардағы көтеріліс аяқталған тұста, көтерілісшілер күштерінің қалдықтары Гаргждай маңында Ресей империясынан Пруссияға қарай шекарадан өтті. 1835 жылдан кейін Гаргждай иесі қаладағы католик тұрғындарының бір бөлігін маңайдағы ауылдарға көшіріп, олардың орнына еврейлерді қоныстандырды. 1861 жылдан 1950 жылға дейін Гаргждай аудан орталығы қызметін атқарды.&lt;br /&gt;
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гаргждай қирап, өртеніп кетті. 1926 жылы сүт шаруашылығы, ал 1939 жылы кітапхана құрылды. 1939 жылы қалада 153 ғимарат өртенді. 1941 жылы қала тағы да өртенді. 1941 жылғы 24–25 маусымда Тильзит гестапосының жедел тобы Гаргждайдың 384 тұрғынын (негізінен еврейлерді) өлтірді. Кеңес одағы кезінде, 1950 жылдан бастап, Гаргждай Клайпеда ауданының орталығы болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/gargzdai/|title=Gargždai|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қала — маңызды өнеркәсіп орталығы. Қала мен оның маңында төмендегідей кәсіпорындар орналасқан:
*Vlantana — көлік компаниясы;
*Ruukki — финдік  компанияның металл конструкцияларын шығаратын зауыты;
*Trevena — мұнай өнімдерімен сауда жасайтын компания;
*Mars Incorporated зауыты — мысықтар мен иттерге арналған жем, сондай-ақ әйгілі Mars және Snickers кәмпиттерін шығарады;
*«Литана» компаниясы — Балтық жағалауы елдеріндегі болат құрылымдарды өндіретін ең ірі кәсіпорын.

Қалада пошта бөлімшесі, аурухана, бастапқы медициналық-санитариялық көмек орталығы және қоғамдық денсаулық сақтау мекемесі бар. Сондай-ақ мұнда гимназия, негізгі мектеп, бастауыш мектеп, музыка және спорт мектептері, балалар мен жастарға арналған бос уақыт орталығы, төрт балабақша, мәдениет орталықтары, Йонас Ланкутис атындағы кітапхана, сондай-ақ жастарға, туризмге, ақпаратқа және әлеуметтік қызметтерге арналған ашық орталықтар орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/gargzhday_lc8041?ysclid=mvgbaf891a758873091|title=Европа &gt; Литва &gt; Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті орындары ==
Өлкетану мұражайынан экспонаттар арқылы қала тарихымен танысып білуге ​​болады. Сонымен қатар, мұражайда заманауи суретшілердің туындыларынан тұратын тұрақты көрмелер жұмыс істейді. Қаладағы сәулет ескерткіштерінің бірі — Әулие Архангел Михаил шіркеуі, 1990 жылы оның мұнарасына үлкен сағат орнатылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16601-Gargzhdaj.html|title=Европа. Литва. Клайпедский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>4vc36fm3c4e4erdw1yrb7o3qo87of95</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683964</id>
      <parentid>3683962</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:05:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3683964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9532" sha1="tg899sq72oufysaryvuxet6r2e5q5x8" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гаргждай
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Gargždai}}
 |сурет                   = MaciuičiaiPohlKeGargždům.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = Gargždai COA.svg
 |ту                      = Flag of Gargždai.gif
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гаргждай''' ({{lang-lt|Gargždai}}) — [[Литва]]ның батысында орналасқан қала. [[Клайпеда уезі]]ндегі Клайпеда староствоның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гаргждай қаласының халқы 16 433 адамды құрады. Гаргждай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 20-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gargzdai-11129.html|title=Население Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Клайпедадан 18 км қашықтықта, Вильнюс–Клайпеда тас жолы бойында, Миния өзенінің жағасында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://geodzen.com/lt/gargzdai?ysclid=mvg9m8vjv5826457034|title=Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл жер туралы алғаш рет 1253 жылы Тевтон ордені мен Курляндия епископы арасындағы аумақты бөлу туралы келісімде атап өтілген. XV ғасырда бұл мекен Кесгайла әулеті өкілдерінің иелігінде болды, кейінірек ол Ұлы князьдік өкілінің орталығына айналды, ал 1797 жылдан бастап жеке меншікке өтті.
Шамамен 1535 жылы шіркеу салынды (ол Реформация кезінде жабылып, 1590 жылы қайта тұрғызылды, ал XVIII ғасырдың соңында өртеніп кетті). Усадьба мен шіркеудің маңында қалашық қалыптасты. 1540 жылы кеден бекеті ашылды. 1600 жылы елді мекенге базарлар мен жәрмеңкелер өткізу құқығы берілді (бұл артықшылық 1782 жылы қайта расталды), ал 1792 жылы оған қала мәртебесі берілді.&lt;br /&gt; 
XIX ғасырдың бірінші жартысында приход мектебі жұмыс істеді, 1865 жылдан бастап мемлекеттік бастауыш мектеп, 1907 жылдан бастап литвалық бір сыныпты мектеп (кейін ол алты сыныпқа дейін кеңейді) ашылды.

1830–1831 жылдардағы көтеріліс аяқталған тұста, көтерілісшілер күштерінің қалдықтары Гаргждай маңында Ресей империясынан Пруссияға қарай шекарадан өтті. 1835 жылдан кейін Гаргждай иесі қаладағы католик тұрғындарының бір бөлігін маңайдағы ауылдарға көшіріп, олардың орнына еврейлерді қоныстандырды. 1861 жылдан 1950 жылға дейін Гаргждай аудан орталығы қызметін атқарды.&lt;br /&gt;
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гаргждай қирап, өртеніп кетті. 1926 жылы сүт шаруашылығы, ал 1939 жылы кітапхана құрылды. 1939 жылы қалада 153 ғимарат өртенді. 1941 жылы қала тағы да өртенді. 1941 жылғы 24–25 маусымда Тильзит гестапосының жедел тобы Гаргждайдың 384 тұрғынын (негізінен еврейлерді) өлтірді. Кеңес одағы кезінде, 1950 жылдан бастап, Гаргждай Клайпеда ауданының орталығы болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/gargzdai/|title=Gargždai|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қала — маңызды өнеркәсіп орталығы. Қала мен оның маңында төмендегідей кәсіпорындар орналасқан:
*Vlantana — көлік компаниясы;
*Ruukki — финдік  компанияның металл конструкцияларын шығаратын зауыты;
*Trevena — мұнай өнімдерімен сауда жасайтын компания;
*Mars Incorporated зауыты — мысықтар мен иттерге арналған жем, сондай-ақ әйгілі Mars және Snickers кәмпиттерін шығарады;
*«Литана» компаниясы — Балтық жағалауы елдеріндегі болат құрылымдарды өндіретін ең ірі кәсіпорын.

Қалада пошта бөлімшесі, аурухана, бастапқы медициналық-санитариялық көмек орталығы және қоғамдық денсаулық сақтау мекемесі бар. Сондай-ақ мұнда гимназия, негізгі мектеп, бастауыш мектеп, музыка және спорт мектептері, балалар мен жастарға арналған бос уақыт орталығы, төрт балабақша, мәдениет орталықтары, Йонас Ланкутис атындағы кітапхана, сондай-ақ жастарға, туризмге, ақпаратқа және әлеуметтік қызметтерге арналған ашық орталықтар орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/gargzhday_lc8041?ysclid=mvgbaf891a758873091|title=Европа &gt; Литва &gt; Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті орындары ==
Өлкетану мұражайынан экспонаттар арқылы қала тарихымен танысып білуге ​​болады. Сонымен қатар, мұражайда заманауи суретшілердің туындыларынан тұратын тұрақты көрмелер жұмыс істейді. Қаладағы сәулет ескерткіштерінің бірі — Әулие Архангел Михаил шіркеуі, 1990 жылы оның мұнарасына үлкен сағат орнатылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16601-Gargzhdaj.html|title=Европа. Литва. Клайпедский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>tg899sq72oufysaryvuxet6r2e5q5x8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683966</id>
      <parentid>3683964</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:07:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3683966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9550" sha1="9dckbpljqegrvc296n0hn66d5wraz9c" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гаргждай
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Gargždai}}
 |сурет                   = MaciuičiaiPohlKeGargždům.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Gargždai COA.svg
 |ту                      = Flag of Gargždai.gif
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =42 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =21 |lon_min =24 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гаргждай''' ({{lang-lt|Gargždai}}) — [[Литва]]ның батысында орналасқан қала. [[Клайпеда уезі]]ндегі Клайпеда староствоның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гаргждай қаласының халқы 16 433 адамды құрады. Гаргждай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 20-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gargzdai-11129.html|title=Население Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Клайпедадан 18 км қашықтықта, Вильнюс–Клайпеда тас жолы бойында, Миния өзенінің жағасында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://geodzen.com/lt/gargzdai?ysclid=mvg9m8vjv5826457034|title=Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл жер туралы алғаш рет 1253 жылы Тевтон ордені мен Курляндия епископы арасындағы аумақты бөлу туралы келісімде атап өтілген. XV ғасырда бұл мекен Кесгайла әулеті өкілдерінің иелігінде болды, кейінірек ол Ұлы князьдік өкілінің орталығына айналды, ал 1797 жылдан бастап жеке меншікке өтті.
Шамамен 1535 жылы шіркеу салынды (ол Реформация кезінде жабылып, 1590 жылы қайта тұрғызылды, ал XVIII ғасырдың соңында өртеніп кетті). Усадьба мен шіркеудің маңында қалашық қалыптасты. 1540 жылы кеден бекеті ашылды. 1600 жылы елді мекенге базарлар мен жәрмеңкелер өткізу құқығы берілді (бұл артықшылық 1782 жылы қайта расталды), ал 1792 жылы оған қала мәртебесі берілді.&lt;br /&gt; 
XIX ғасырдың бірінші жартысында приход мектебі жұмыс істеді, 1865 жылдан бастап мемлекеттік бастауыш мектеп, 1907 жылдан бастап литвалық бір сыныпты мектеп (кейін ол алты сыныпқа дейін кеңейді) ашылды.

1830–1831 жылдардағы көтеріліс аяқталған тұста, көтерілісшілер күштерінің қалдықтары Гаргждай маңында Ресей империясынан Пруссияға қарай шекарадан өтті. 1835 жылдан кейін Гаргждай иесі қаладағы католик тұрғындарының бір бөлігін маңайдағы ауылдарға көшіріп, олардың орнына еврейлерді қоныстандырды. 1861 жылдан 1950 жылға дейін Гаргждай аудан орталығы қызметін атқарды.&lt;br /&gt;
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гаргждай қирап, өртеніп кетті. 1926 жылы сүт шаруашылығы, ал 1939 жылы кітапхана құрылды. 1939 жылы қалада 153 ғимарат өртенді. 1941 жылы қала тағы да өртенді. 1941 жылғы 24–25 маусымда Тильзит гестапосының жедел тобы Гаргждайдың 384 тұрғынын (негізінен еврейлерді) өлтірді. Кеңес одағы кезінде, 1950 жылдан бастап, Гаргждай Клайпеда ауданының орталығы болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/gargzdai/|title=Gargždai|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қала — маңызды өнеркәсіп орталығы. Қала мен оның маңында төмендегідей кәсіпорындар орналасқан:
*Vlantana — көлік компаниясы;
*Ruukki — финдік  компанияның металл конструкцияларын шығаратын зауыты;
*Trevena — мұнай өнімдерімен сауда жасайтын компания;
*Mars Incorporated зауыты — мысықтар мен иттерге арналған жем, сондай-ақ әйгілі Mars және Snickers кәмпиттерін шығарады;
*«Литана» компаниясы — Балтық жағалауы елдеріндегі болат құрылымдарды өндіретін ең ірі кәсіпорын.

Қалада пошта бөлімшесі, аурухана, бастапқы медициналық-санитариялық көмек орталығы және қоғамдық денсаулық сақтау мекемесі бар. Сондай-ақ мұнда гимназия, негізгі мектеп, бастауыш мектеп, музыка және спорт мектептері, балалар мен жастарға арналған бос уақыт орталығы, төрт балабақша, мәдениет орталықтары, Йонас Ланкутис атындағы кітапхана, сондай-ақ жастарға, туризмге, ақпаратқа және әлеуметтік қызметтерге арналған ашық орталықтар орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/gargzhday_lc8041?ysclid=mvgbaf891a758873091|title=Европа &gt; Литва &gt; Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті орындары ==
Өлкетану мұражайынан экспонаттар арқылы қала тарихымен танысып білуге ​​болады. Сонымен қатар, мұражайда заманауи суретшілердің туындыларынан тұратын тұрақты көрмелер жұмыс істейді. Қаладағы сәулет ескерткіштерінің бірі — Әулие Архангел Михаил шіркеуі, 1990 жылы оның мұнарасына үлкен сағат орнатылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16601-Gargzhdaj.html|title=Европа. Литва. Клайпедский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>9dckbpljqegrvc296n0hn66d5wraz9c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683969</id>
      <parentid>3683966</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:08:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3683969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9583" sha1="47d1j4xo8ra8uhecz2tpx61qf3tr9uh" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гаргждай
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Gargždai}}
 |сурет                   = MaciuičiaiPohlKeGargždům.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Gargždai COA.svg
 |ту                      = Flag of Gargždai.gif
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =42 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =21 |lon_min =24 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Клайпеда уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гаргждай''' ({{lang-lt|Gargždai}}) — [[Литва]]ның батысында орналасқан қала. [[Клайпеда уезі]]ндегі Клайпеда староствоның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гаргждай қаласының халқы 16 433 адамды құрады. Гаргждай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 20-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gargzdai-11129.html|title=Население Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Клайпедадан 18 км қашықтықта, Вильнюс–Клайпеда тас жолы бойында, Миния өзенінің жағасында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://geodzen.com/lt/gargzdai?ysclid=mvg9m8vjv5826457034|title=Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл жер туралы алғаш рет 1253 жылы Тевтон ордені мен Курляндия епископы арасындағы аумақты бөлу туралы келісімде атап өтілген. XV ғасырда бұл мекен Кесгайла әулеті өкілдерінің иелігінде болды, кейінірек ол Ұлы князьдік өкілінің орталығына айналды, ал 1797 жылдан бастап жеке меншікке өтті.
Шамамен 1535 жылы шіркеу салынды (ол Реформация кезінде жабылып, 1590 жылы қайта тұрғызылды, ал XVIII ғасырдың соңында өртеніп кетті). Усадьба мен шіркеудің маңында қалашық қалыптасты. 1540 жылы кеден бекеті ашылды. 1600 жылы елді мекенге базарлар мен жәрмеңкелер өткізу құқығы берілді (бұл артықшылық 1782 жылы қайта расталды), ал 1792 жылы оған қала мәртебесі берілді.&lt;br /&gt; 
XIX ғасырдың бірінші жартысында приход мектебі жұмыс істеді, 1865 жылдан бастап мемлекеттік бастауыш мектеп, 1907 жылдан бастап литвалық бір сыныпты мектеп (кейін ол алты сыныпқа дейін кеңейді) ашылды.

1830–1831 жылдардағы көтеріліс аяқталған тұста, көтерілісшілер күштерінің қалдықтары Гаргждай маңында Ресей империясынан Пруссияға қарай шекарадан өтті. 1835 жылдан кейін Гаргждай иесі қаладағы католик тұрғындарының бір бөлігін маңайдағы ауылдарға көшіріп, олардың орнына еврейлерді қоныстандырды. 1861 жылдан 1950 жылға дейін Гаргждай аудан орталығы қызметін атқарды.&lt;br /&gt;
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гаргждай қирап, өртеніп кетті. 1926 жылы сүт шаруашылығы, ал 1939 жылы кітапхана құрылды. 1939 жылы қалада 153 ғимарат өртенді. 1941 жылы қала тағы да өртенді. 1941 жылғы 24–25 маусымда Тильзит гестапосының жедел тобы Гаргждайдың 384 тұрғынын (негізінен еврейлерді) өлтірді. Кеңес одағы кезінде, 1950 жылдан бастап, Гаргждай Клайпеда ауданының орталығы болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/gargzdai/|title=Gargždai|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қала — маңызды өнеркәсіп орталығы. Қала мен оның маңында төмендегідей кәсіпорындар орналасқан:
*Vlantana — көлік компаниясы;
*Ruukki — финдік  компанияның металл конструкцияларын шығаратын зауыты;
*Trevena — мұнай өнімдерімен сауда жасайтын компания;
*Mars Incorporated зауыты — мысықтар мен иттерге арналған жем, сондай-ақ әйгілі Mars және Snickers кәмпиттерін шығарады;
*«Литана» компаниясы — Балтық жағалауы елдеріндегі болат құрылымдарды өндіретін ең ірі кәсіпорын.

Қалада пошта бөлімшесі, аурухана, бастапқы медициналық-санитариялық көмек орталығы және қоғамдық денсаулық сақтау мекемесі бар. Сондай-ақ мұнда гимназия, негізгі мектеп, бастауыш мектеп, музыка және спорт мектептері, балалар мен жастарға арналған бос уақыт орталығы, төрт балабақша, мәдениет орталықтары, Йонас Ланкутис атындағы кітапхана, сондай-ақ жастарға, туризмге, ақпаратқа және әлеуметтік қызметтерге арналған ашық орталықтар орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/gargzhday_lc8041?ysclid=mvgbaf891a758873091|title=Европа &gt; Литва &gt; Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті орындары ==
Өлкетану мұражайынан экспонаттар арқылы қала тарихымен танысып білуге ​​болады. Сонымен қатар, мұражайда заманауи суретшілердің туындыларынан тұратын тұрақты көрмелер жұмыс істейді. Қаладағы сәулет ескерткіштерінің бірі — Әулие Архангел Михаил шіркеуі, 1990 жылы оның мұнарасына үлкен сағат орнатылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16601-Gargzhdaj.html|title=Европа. Литва. Клайпедский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>47d1j4xo8ra8uhecz2tpx61qf3tr9uh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683971</id>
      <parentid>3683969</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:09:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3683971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9597" sha1="843ymdb9iw8ea88u5t1o1gnqyxwyf7e" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гаргждай
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Gargždai}}
 |сурет                   = MaciuičiaiPohlKeGargždům.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Gargždai COA.svg
 |ту                      = Flag of Gargždai.gif
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =42 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =21 |lon_min =24 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Клайпеда уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 1,735	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Gargždai
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гаргждай''' ({{lang-lt|Gargždai}}) — [[Литва]]ның батысында орналасқан қала. [[Клайпеда уезі]]ндегі Клайпеда староствоның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гаргждай қаласының халқы 16 433 адамды құрады. Гаргждай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 20-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gargzdai-11129.html|title=Население Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Клайпедадан 18 км қашықтықта, Вильнюс–Клайпеда тас жолы бойында, Миния өзенінің жағасында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://geodzen.com/lt/gargzdai?ysclid=mvg9m8vjv5826457034|title=Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл жер туралы алғаш рет 1253 жылы Тевтон ордені мен Курляндия епископы арасындағы аумақты бөлу туралы келісімде атап өтілген. XV ғасырда бұл мекен Кесгайла әулеті өкілдерінің иелігінде болды, кейінірек ол Ұлы князьдік өкілінің орталығына айналды, ал 1797 жылдан бастап жеке меншікке өтті.
Шамамен 1535 жылы шіркеу салынды (ол Реформация кезінде жабылып, 1590 жылы қайта тұрғызылды, ал XVIII ғасырдың соңында өртеніп кетті). Усадьба мен шіркеудің маңында қалашық қалыптасты. 1540 жылы кеден бекеті ашылды. 1600 жылы елді мекенге базарлар мен жәрмеңкелер өткізу құқығы берілді (бұл артықшылық 1782 жылы қайта расталды), ал 1792 жылы оған қала мәртебесі берілді.&lt;br /&gt; 
XIX ғасырдың бірінші жартысында приход мектебі жұмыс істеді, 1865 жылдан бастап мемлекеттік бастауыш мектеп, 1907 жылдан бастап литвалық бір сыныпты мектеп (кейін ол алты сыныпқа дейін кеңейді) ашылды.

1830–1831 жылдардағы көтеріліс аяқталған тұста, көтерілісшілер күштерінің қалдықтары Гаргждай маңында Ресей империясынан Пруссияға қарай шекарадан өтті. 1835 жылдан кейін Гаргждай иесі қаладағы католик тұрғындарының бір бөлігін маңайдағы ауылдарға көшіріп, олардың орнына еврейлерді қоныстандырды. 1861 жылдан 1950 жылға дейін Гаргждай аудан орталығы қызметін атқарды.&lt;br /&gt;
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гаргждай қирап, өртеніп кетті. 1926 жылы сүт шаруашылығы, ал 1939 жылы кітапхана құрылды. 1939 жылы қалада 153 ғимарат өртенді. 1941 жылы қала тағы да өртенді. 1941 жылғы 24–25 маусымда Тильзит гестапосының жедел тобы Гаргждайдың 384 тұрғынын (негізінен еврейлерді) өлтірді. Кеңес одағы кезінде, 1950 жылдан бастап, Гаргждай Клайпеда ауданының орталығы болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/gargzdai/|title=Gargždai|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қала — маңызды өнеркәсіп орталығы. Қала мен оның маңында төмендегідей кәсіпорындар орналасқан:
*Vlantana — көлік компаниясы;
*Ruukki — финдік  компанияның металл конструкцияларын шығаратын зауыты;
*Trevena — мұнай өнімдерімен сауда жасайтын компания;
*Mars Incorporated зауыты — мысықтар мен иттерге арналған жем, сондай-ақ әйгілі Mars және Snickers кәмпиттерін шығарады;
*«Литана» компаниясы — Балтық жағалауы елдеріндегі болат құрылымдарды өндіретін ең ірі кәсіпорын.

Қалада пошта бөлімшесі, аурухана, бастапқы медициналық-санитариялық көмек орталығы және қоғамдық денсаулық сақтау мекемесі бар. Сондай-ақ мұнда гимназия, негізгі мектеп, бастауыш мектеп, музыка және спорт мектептері, балалар мен жастарға арналған бос уақыт орталығы, төрт балабақша, мәдениет орталықтары, Йонас Ланкутис атындағы кітапхана, сондай-ақ жастарға, туризмге, ақпаратқа және әлеуметтік қызметтерге арналған ашық орталықтар орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/gargzhday_lc8041?ysclid=mvgbaf891a758873091|title=Европа &gt; Литва &gt; Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті орындары ==
Өлкетану мұражайынан экспонаттар арқылы қала тарихымен танысып білуге ​​болады. Сонымен қатар, мұражайда заманауи суретшілердің туындыларынан тұратын тұрақты көрмелер жұмыс істейді. Қаладағы сәулет ескерткіштерінің бірі — Әулие Архангел Михаил шіркеуі, 1990 жылы оның мұнарасына үлкен сағат орнатылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16601-Gargzhdaj.html|title=Европа. Литва. Клайпедский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>843ymdb9iw8ea88u5t1o1gnqyxwyf7e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683972</id>
      <parentid>3683971</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:11:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3683972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9610" sha1="42ny6fbqr4qtb4xa1yzg32srdd203q2" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гаргждай
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Gargždai}}
 |сурет                   = MaciuičiaiPohlKeGargždům.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Gargždai COA.svg
 |ту                      = Flag of Gargždai.gif
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =42 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =21 |lon_min =24 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Клайпеда уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 1,735	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = LT-96001
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Gargždai
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гаргждай''' ({{lang-lt|Gargždai}}) — [[Литва]]ның батысында орналасқан қала. [[Клайпеда уезі]]ндегі Клайпеда староствоның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гаргждай қаласының халқы 16 433 адамды құрады. Гаргждай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 20-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gargzdai-11129.html|title=Население Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Клайпедадан 18 км қашықтықта, Вильнюс–Клайпеда тас жолы бойында, Миния өзенінің жағасында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://geodzen.com/lt/gargzdai?ysclid=mvg9m8vjv5826457034|title=Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл жер туралы алғаш рет 1253 жылы Тевтон ордені мен Курляндия епископы арасындағы аумақты бөлу туралы келісімде атап өтілген. XV ғасырда бұл мекен Кесгайла әулеті өкілдерінің иелігінде болды, кейінірек ол Ұлы князьдік өкілінің орталығына айналды, ал 1797 жылдан бастап жеке меншікке өтті.
Шамамен 1535 жылы шіркеу салынды (ол Реформация кезінде жабылып, 1590 жылы қайта тұрғызылды, ал XVIII ғасырдың соңында өртеніп кетті). Усадьба мен шіркеудің маңында қалашық қалыптасты. 1540 жылы кеден бекеті ашылды. 1600 жылы елді мекенге базарлар мен жәрмеңкелер өткізу құқығы берілді (бұл артықшылық 1782 жылы қайта расталды), ал 1792 жылы оған қала мәртебесі берілді.&lt;br /&gt; 
XIX ғасырдың бірінші жартысында приход мектебі жұмыс істеді, 1865 жылдан бастап мемлекеттік бастауыш мектеп, 1907 жылдан бастап литвалық бір сыныпты мектеп (кейін ол алты сыныпқа дейін кеңейді) ашылды.

1830–1831 жылдардағы көтеріліс аяқталған тұста, көтерілісшілер күштерінің қалдықтары Гаргждай маңында Ресей империясынан Пруссияға қарай шекарадан өтті. 1835 жылдан кейін Гаргждай иесі қаладағы католик тұрғындарының бір бөлігін маңайдағы ауылдарға көшіріп, олардың орнына еврейлерді қоныстандырды. 1861 жылдан 1950 жылға дейін Гаргждай аудан орталығы қызметін атқарды.&lt;br /&gt;
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гаргждай қирап, өртеніп кетті. 1926 жылы сүт шаруашылығы, ал 1939 жылы кітапхана құрылды. 1939 жылы қалада 153 ғимарат өртенді. 1941 жылы қала тағы да өртенді. 1941 жылғы 24–25 маусымда Тильзит гестапосының жедел тобы Гаргждайдың 384 тұрғынын (негізінен еврейлерді) өлтірді. Кеңес одағы кезінде, 1950 жылдан бастап, Гаргждай Клайпеда ауданының орталығы болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/gargzdai/|title=Gargždai|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қала — маңызды өнеркәсіп орталығы. Қала мен оның маңында төмендегідей кәсіпорындар орналасқан:
*Vlantana — көлік компаниясы;
*Ruukki — финдік  компанияның металл конструкцияларын шығаратын зауыты;
*Trevena — мұнай өнімдерімен сауда жасайтын компания;
*Mars Incorporated зауыты — мысықтар мен иттерге арналған жем, сондай-ақ әйгілі Mars және Snickers кәмпиттерін шығарады;
*«Литана» компаниясы — Балтық жағалауы елдеріндегі болат құрылымдарды өндіретін ең ірі кәсіпорын.

Қалада пошта бөлімшесі, аурухана, бастапқы медициналық-санитариялық көмек орталығы және қоғамдық денсаулық сақтау мекемесі бар. Сондай-ақ мұнда гимназия, негізгі мектеп, бастауыш мектеп, музыка және спорт мектептері, балалар мен жастарға арналған бос уақыт орталығы, төрт балабақша, мәдениет орталықтары, Йонас Ланкутис атындағы кітапхана, сондай-ақ жастарға, туризмге, ақпаратқа және әлеуметтік қызметтерге арналған ашық орталықтар орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/gargzhday_lc8041?ysclid=mvgbaf891a758873091|title=Европа &gt; Литва &gt; Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті орындары ==
Өлкетану мұражайынан экспонаттар арқылы қала тарихымен танысып білуге ​​болады. Сонымен қатар, мұражайда заманауи суретшілердің туындыларынан тұратын тұрақты көрмелер жұмыс істейді. Қаладағы сәулет ескерткіштерінің бірі — Әулие Архангел Михаил шіркеуі, 1990 жылы оның мұнарасына үлкен сағат орнатылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16601-Gargzhdaj.html|title=Европа. Литва. Клайпедский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>42ny6fbqr4qtb4xa1yzg32srdd203q2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683974</id>
      <parentid>3683972</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:14:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3683974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9639" sha1="fkbq6eo6bg46ox3l5hx3x1qqkoqt79y" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гаргждай
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Gargždai}}
 |сурет                   = MaciuičiaiPohlKeGargždům.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Gargždai COA.svg
 |ту                      = Flag of Gargždai.gif
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =42 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =21 |lon_min =24 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Клайпеда уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1253	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = Гордж
 |статус алуы             = 1792
 |жер аумағы              = 1,735	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 9
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 16 433
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = LT-96001
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Gargždai
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гаргждай''' ({{lang-lt|Gargždai}}) — [[Литва]]ның батысында орналасқан қала. [[Клайпеда уезі]]ндегі Клайпеда староствоның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гаргждай қаласының халқы 16 433 адамды құрады. Гаргждай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 20-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gargzdai-11129.html|title=Население Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Клайпедадан 18 км қашықтықта, Вильнюс–Клайпеда тас жолы бойында, Миния өзенінің жағасында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://geodzen.com/lt/gargzdai?ysclid=mvg9m8vjv5826457034|title=Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл жер туралы алғаш рет 1253 жылы Тевтон ордені мен Курляндия епископы арасындағы аумақты бөлу туралы келісімде атап өтілген. XV ғасырда бұл мекен Кесгайла әулеті өкілдерінің иелігінде болды, кейінірек ол Ұлы князьдік өкілінің орталығына айналды, ал 1797 жылдан бастап жеке меншікке өтті.
Шамамен 1535 жылы шіркеу салынды (ол Реформация кезінде жабылып, 1590 жылы қайта тұрғызылды, ал XVIII ғасырдың соңында өртеніп кетті). Усадьба мен шіркеудің маңында қалашық қалыптасты. 1540 жылы кеден бекеті ашылды. 1600 жылы елді мекенге базарлар мен жәрмеңкелер өткізу құқығы берілді (бұл артықшылық 1782 жылы қайта расталды), ал 1792 жылы оған қала мәртебесі берілді.&lt;br /&gt; 
XIX ғасырдың бірінші жартысында приход мектебі жұмыс істеді, 1865 жылдан бастап мемлекеттік бастауыш мектеп, 1907 жылдан бастап литвалық бір сыныпты мектеп (кейін ол алты сыныпқа дейін кеңейді) ашылды.

1830–1831 жылдардағы көтеріліс аяқталған тұста, көтерілісшілер күштерінің қалдықтары Гаргждай маңында Ресей империясынан Пруссияға қарай шекарадан өтті. 1835 жылдан кейін Гаргждай иесі қаладағы католик тұрғындарының бір бөлігін маңайдағы ауылдарға көшіріп, олардың орнына еврейлерді қоныстандырды. 1861 жылдан 1950 жылға дейін Гаргждай аудан орталығы қызметін атқарды.&lt;br /&gt;
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гаргждай қирап, өртеніп кетті. 1926 жылы сүт шаруашылығы, ал 1939 жылы кітапхана құрылды. 1939 жылы қалада 153 ғимарат өртенді. 1941 жылы қала тағы да өртенді. 1941 жылғы 24–25 маусымда Тильзит гестапосының жедел тобы Гаргждайдың 384 тұрғынын (негізінен еврейлерді) өлтірді. Кеңес одағы кезінде, 1950 жылдан бастап, Гаргждай Клайпеда ауданының орталығы болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/gargzdai/|title=Gargždai|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қала — маңызды өнеркәсіп орталығы. Қала мен оның маңында төмендегідей кәсіпорындар орналасқан:
*Vlantana — көлік компаниясы;
*Ruukki — финдік  компанияның металл конструкцияларын шығаратын зауыты;
*Trevena — мұнай өнімдерімен сауда жасайтын компания;
*Mars Incorporated зауыты — мысықтар мен иттерге арналған жем, сондай-ақ әйгілі Mars және Snickers кәмпиттерін шығарады;
*«Литана» компаниясы — Балтық жағалауы елдеріндегі болат құрылымдарды өндіретін ең ірі кәсіпорын.

Қалада пошта бөлімшесі, аурухана, бастапқы медициналық-санитариялық көмек орталығы және қоғамдық денсаулық сақтау мекемесі бар. Сондай-ақ мұнда гимназия, негізгі мектеп, бастауыш мектеп, музыка және спорт мектептері, балалар мен жастарға арналған бос уақыт орталығы, төрт балабақша, мәдениет орталықтары, Йонас Ланкутис атындағы кітапхана, сондай-ақ жастарға, туризмге, ақпаратқа және әлеуметтік қызметтерге арналған ашық орталықтар орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/gargzhday_lc8041?ysclid=mvgbaf891a758873091|title=Европа &gt; Литва &gt; Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті орындары ==
Өлкетану мұражайынан экспонаттар арқылы қала тарихымен танысып білуге ​​болады. Сонымен қатар, мұражайда заманауи суретшілердің туындыларынан тұратын тұрақты көрмелер жұмыс істейді. Қаладағы сәулет ескерткіштерінің бірі — Әулие Архангел Михаил шіркеуі, 1990 жылы оның мұнарасына үлкен сағат орнатылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16601-Gargzhdaj.html|title=Европа. Литва. Клайпедский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>fkbq6eo6bg46ox3l5hx3x1qqkoqt79y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683977</id>
      <parentid>3683974</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:17:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ сурет қою</comment>
      <origin>3683977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9770" sha1="hwxzvpqqyiu2qil68nnisimjzw52oj1" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Гаргждай
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Gargždai}}
 |сурет                   = MaciuičiaiPohlKeGargždům.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Gargždai COA.svg
 |ту                      = Flag of Gargždai.gif
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =42 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =21 |lon_min =24 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Клайпеда уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1253	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = Гордж
 |статус алуы             = 1792
 |жер аумағы              = 1,735	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 9
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 16 433
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = LT-96001
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Gargždai
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Гаргждай''' ({{lang-lt|Gargždai}}) — [[Литва]]ның батысында орналасқан қала. [[Клайпеда уезі]]ндегі Клайпеда староствоның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша, Гаргждай қаласының халқы 16 433 адамды құрады. Гаргждай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 20-шы орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-gargzdai-11129.html|title=Население Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Клайпедадан 18 км қашықтықта, Вильнюс–Клайпеда тас жолы бойында, Миния өзенінің жағасында орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://geodzen.com/lt/gargzdai?ysclid=mvg9m8vjv5826457034|title=Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл жер туралы алғаш рет 1253 жылы Тевтон ордені мен Курляндия епископы арасындағы аумақты бөлу туралы келісімде атап өтілген. XV ғасырда бұл мекен Кесгайла әулеті өкілдерінің иелігінде болды, кейінірек ол Ұлы князьдік өкілінің орталығына айналды, ал 1797 жылдан бастап жеке меншікке өтті.[[Сурет:Gargždų muitinė 5 XI 21 m.jpg|нобай|солға|200px|Гаргждай кеден бекеті 1921 ж.]]      
Шамамен 1535 жылы шіркеу салынды (ол Реформация кезінде жабылып, 1590 жылы қайта тұрғызылды, ал XVIII ғасырдың соңында өртеніп кетті). Усадьба мен шіркеудің маңында қалашық қалыптасты. 1540 жылы кеден бекеті ашылды. 1600 жылы елді мекенге базарлар мен жәрмеңкелер өткізу құқығы берілді (бұл артықшылық 1782 жылы қайта расталды), ал 1792 жылы оған қала мәртебесі берілді.&lt;br /&gt; 
XIX ғасырдың бірінші жартысында приход мектебі жұмыс істеді, 1865 жылдан бастап мемлекеттік бастауыш мектеп, 1907 жылдан бастап литвалық бір сыныпты мектеп (кейін ол алты сыныпқа дейін кеңейді) ашылды.

1830–1831 жылдардағы көтеріліс аяқталған тұста, көтерілісшілер күштерінің қалдықтары Гаргждай маңында Ресей империясынан Пруссияға қарай шекарадан өтті. 1835 жылдан кейін Гаргждай иесі қаладағы католик тұрғындарының бір бөлігін маңайдағы ауылдарға көшіріп, олардың орнына еврейлерді қоныстандырды. 1861 жылдан 1950 жылға дейін Гаргждай аудан орталығы қызметін атқарды.&lt;br /&gt;
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гаргждай қирап, өртеніп кетті. 1926 жылы сүт шаруашылығы, ал 1939 жылы кітапхана құрылды. 1939 жылы қалада 153 ғимарат өртенді. 1941 жылы қала тағы да өртенді. 1941 жылғы 24–25 маусымда Тильзит гестапосының жедел тобы Гаргждайдың 384 тұрғынын (негізінен еврейлерді) өлтірді. Кеңес одағы кезінде, 1950 жылдан бастап, Гаргждай Клайпеда ауданының орталығы болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/gargzdai/|title=Gargždai|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қала — маңызды өнеркәсіп орталығы. Қала мен оның маңында төмендегідей кәсіпорындар орналасқан:
*Vlantana — көлік компаниясы;
*Ruukki — финдік  компанияның металл конструкцияларын шығаратын зауыты;
*Trevena — мұнай өнімдерімен сауда жасайтын компания;
*Mars Incorporated зауыты — мысықтар мен иттерге арналған жем, сондай-ақ әйгілі Mars және Snickers кәмпиттерін шығарады;
*«Литана» компаниясы — Балтық жағалауы елдеріндегі болат құрылымдарды өндіретін ең ірі кәсіпорын.

Қалада пошта бөлімшесі, аурухана, бастапқы медициналық-санитариялық көмек орталығы және қоғамдық денсаулық сақтау мекемесі бар. Сондай-ақ мұнда гимназия, негізгі мектеп, бастауыш мектеп, музыка және спорт мектептері, балалар мен жастарға арналған бос уақыт орталығы, төрт балабақша, мәдениет орталықтары, Йонас Ланкутис атындағы кітапхана, сондай-ақ жастарға, туризмге, ақпаратқа және әлеуметтік қызметтерге арналған ашық орталықтар орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/gargzhday_lc8041?ysclid=mvgbaf891a758873091|title=Европа &gt; Литва &gt; Гаргждай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрікті орындары ==
Өлкетану мұражайынан экспонаттар арқылы қала тарихымен танысып білуге ​​болады. Сонымен қатар, мұражайда заманауи суретшілердің туындыларынан тұратын тұрақты көрмелер жұмыс істейді. Қаладағы сәулет ескерткіштерінің бірі — Әулие Архангел Михаил шіркеуі, 1990 жылы оның мұнарасына үлкен сағат орнатылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16601-Gargzhdaj.html|title=Европа. Литва. Клайпедский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-20|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>hwxzvpqqyiu2qil68nnisimjzw52oj1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Джахаева Алия</title>
    <ns>3</ns>
    <id>788814</id>
    <revision>
      <id>3683896</id>
      <timestamp>2026-10-20T06:04:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3683896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="355" sha1="d33y0u2yw5nb6wvv4868fzuff686d8i" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Джахаева Алия}}

-- [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 11:04, 2026 ж. қазанның 20 (+05)</text>
      <sha1>d33y0u2yw5nb6wvv4868fzuff686d8i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Bekaqwer</title>
    <ns>3</ns>
    <id>788815</id>
    <revision>
      <id>3683970</id>
      <timestamp>2026-10-20T07:09:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3683970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="223" sha1="5f918vknv0ky1d4ilxwhhkp7a3oiwab" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Bekaqwer}}

-- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 12:09, 2026 ж. қазанның 20 (+05)</text>
      <sha1>5f918vknv0ky1d4ilxwhhkp7a3oiwab</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>РСДЖП-ның IV съезі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788817</id>
    <revision>
      <id>3683986</id>
      <timestamp>2026-10-20T07:49:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''[[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының]] IV съезі''' («біріктіру съезі», сондай-ақ '''РСДЖП-ның Стокгольм съезі''' деп аталады) 1906 жылдың 10–25 сәуірінде (23 сәуір – 8 мамыр) [[Швеция|Швецияның]] [[Стокгольм]] қалас...</comment>
      <origin>3683986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2109" sha1="ns84xwha63kei5uqyua3qoj134qg7b9" xml:space="preserve">'''[[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының]] IV съезі''' («біріктіру съезі», сондай-ақ '''РСДЖП-ның Стокгольм съезі''' деп аталады) 1906 жылдың 10–25 сәуірінде (23 сәуір – 8 мамыр) [[Швеция|Швецияның]] [[Стокгольм]] қаласында өтті.

Съезге 57 ұйымнан шешуші дауыс құқығы бар 112 делегат, 13 ұйымнан кеңесші дауыс құқығы бар 22 делегат және ұлттық социал-демократиялық ұйымдардың 12 өкілі қатысты. Олардың қатарында [[Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы]], [[Латвия социал-демократиялық жұмысшы партиясы (1904)|Латвия социал-демократиясы]], [[Бунд]], сондай-ақ Украина, Финляндия және Болгария социал-демократиялық жұмысшы партияларының өкілдері болды. Фракциялық құрамы бойынша шешуші дауыс құқығы бар делегаттардың шамамен 62-сі меньшевиктерге, ал 46-сы большевиктерге тиесілі болды. Шешуші дауыс құқығы бар делегаттардың аз бөлігі [[Бітімгер-большевиктер|бітімгерлерден]] («орталық» деп аталатын топтан) тұрды. Негізгі мәселелер бойынша олар меньшевиктерге жақын болды. Съезде меньшевиктердің басым болуы қабылданған шешімдердің көпшілігінің сипатына әсер етті.

== Мәселелер ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>ns84xwha63kei5uqyua3qoj134qg7b9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683989</id>
      <parentid>3683986</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:50:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3683989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2177" sha1="7werjzvt86n3i3nvs2yeazlno4o0yfo" xml:space="preserve">'''[[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының]] IV съезі''' («біріктіру съезі», сондай-ақ '''РСДЖП-ның Стокгольм съезі''' деп аталады) 1906 жылдың 10–25 сәуірінде (23 сәуір – 8 мамыр) [[Швеция|Швецияның]] [[Стокгольм]] қаласында өтті.

Съезге 57 ұйымнан шешуші дауыс құқығы бар 112 делегат, 13 ұйымнан кеңесші дауыс құқығы бар 22 делегат және ұлттық социал-демократиялық ұйымдардың 12 өкілі қатысты. Олардың қатарында [[Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы]], [[Латвия социал-демократиялық жұмысшы партиясы (1904)|Латвия социал-демократиясы]], [[Бунд]], сондай-ақ Украина, Финляндия және Болгария социал-демократиялық жұмысшы партияларының өкілдері болды. Фракциялық құрамы бойынша шешуші дауыс құқығы бар делегаттардың шамамен 62-сі меньшевиктерге, ал 46-сы большевиктерге тиесілі болды. Шешуші дауыс құқығы бар делегаттардың аз бөлігі [[Бітімгер-большевиктер|бітімгерлерден]] («орталық» деп аталатын топтан) тұрды. Негізгі мәселелер бойынша олар меньшевиктерге жақын болды. Съезде меньшевиктердің басым болуы қабылданған шешімдердің көпшілігінің сипатына әсер етті.

== Мәселелер ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КОКП съездері]]
[[Санат:РСДЖП]]</text>
      <sha1>7werjzvt86n3i3nvs2yeazlno4o0yfo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683991</id>
      <parentid>3683989</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:57:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мәселелер */</comment>
      <origin>3683991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8082" sha1="5bbpjwvgzyv3j0ml287d4hl8jz64cs6" xml:space="preserve">'''[[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының]] IV съезі''' («біріктіру съезі», сондай-ақ '''РСДЖП-ның Стокгольм съезі''' деп аталады) 1906 жылдың 10–25 сәуірінде (23 сәуір – 8 мамыр) [[Швеция|Швецияның]] [[Стокгольм]] қаласында өтті.

Съезге 57 ұйымнан шешуші дауыс құқығы бар 112 делегат, 13 ұйымнан кеңесші дауыс құқығы бар 22 делегат және ұлттық социал-демократиялық ұйымдардың 12 өкілі қатысты. Олардың қатарында [[Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы]], [[Латвия социал-демократиялық жұмысшы партиясы (1904)|Латвия социал-демократиясы]], [[Бунд]], сондай-ақ Украина, Финляндия және Болгария социал-демократиялық жұмысшы партияларының өкілдері болды. Фракциялық құрамы бойынша шешуші дауыс құқығы бар делегаттардың шамамен 62-сі меньшевиктерге, ал 46-сы большевиктерге тиесілі болды. Шешуші дауыс құқығы бар делегаттардың аз бөлігі [[Бітімгер-большевиктер|бітімгерлерден]] («орталық» деп аталатын топтан) тұрды. Негізгі мәселелер бойынша олар меньшевиктерге жақын болды. Съезде меньшевиктердің басым болуы қабылданған шешімдердің көпшілігінің сипатына әсер етті.

== Мәселелер ==
=== Аграрлық бағдарлама ===
Съезде фракциялар арасында қызу тартыс туғызған басты мәселе партияның аграрлық бағдарламасын қайта қарау болды. Бұл мәселе бойынша большевиктер атынан [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], ал меньшевиктер атынан Джон ([[Петр Павлович Маслов|П. Маслов]]) баяндама жасады. Большевиктердің аграрлық бағдарлама жобасын Ленин съезд делегаттарына таратылған «Жұмысшы партиясының аграрлық бағдарламасын қайта қарау» атты еңбегінде негіздеп берді. Ленин ұсынған аграрлық бағдарламаның негізгі талабы помещиктердің, шіркеулер мен монастырьлардың және басқа да жер иелерінің жерлерін тәркілеу, ал революция түбегейлі жеңіске жеткен жағдайда бүкіл жерді мемлекет меншігіне алу болды.

П. Маслов ұсынған меньшевиктік жоба ірі жер иеліктерін мәжбүрлеп иеліктен алып, «муниципалитеттердің» меншігіне беруді көздеді. Бұл бағдарлама бойынша помещиктердің жерлері муниципалитеттердің қарамағына өтіп, шаруалар сол жерлерді өз мүмкіндіктеріне қарай жалға алуға тиіс болды. Меньшевиктер жерді муниципалитеттердің меншігіне беру Лениннің бүкіл жерді мемлекет меншігіне алу жоспарын жүзеге асырған кезде туындауы мүмкін орталықтанған бюрократиялық аппараттың қалыптасуына жол бермейді деп есептеді. Сонымен қатар олар мемлекет меншігіне алынған ауыл шаруашылығын орталықтан басқарып отырудың аса күрделі міндет екенін орынды атап көрсетті.

Аграрлық мәселе бойынша негізгі баяндамалардан бөлек, съезде П. Масловтың жобасын бірқатар түзетулермен қолдаған [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]], Ленин ұсынған нұсқаға сай жерді мемлекет меншігіне алуды жақтаған Шмидт (П. Румянцев) және жерді шаруалар арасында бөліп беруді жақтаған С. А. Борисов қосымша баяндамалар жасады. Борисовтың бағдарламасы Лениннің бағдарламасына барынша жақын болды. Алайда ол бүкіл жерді мемлекет меншігіне алуды талап етудің орнына, тәркіленген жерлерді шаруалардың жеке меншігіне бөліп беруді ұсынды.

Съезде Борисовтың бағдарламасын [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], Матвеев ([[Владимир Александрович Базаров|В. А. Базаров-Руднев]]), Сакарелов ([[Павел Давидович Сакварелидзе|П. Сакварелидзе]]) және басқа да большевиктер қолдап сөйледі. Жерді шаруалар арасында бөліп беру бағдарламасын сынай отырып, Ленин оның қате болғанымен, зиянды емес екенін атап көрсетті. Меньшевиктерге қарсы берілетін дауыстарды бөлшектемеу үшін Ленин съезде жерді бөліп беруді жақтаушылармен бірге дауыс берді.

Қызу тартыстан кейін съез аз ғана дауыс басымдығымен жерді муниципалитеттердің меншігіне беруді көздейтін меньшевиктік аграрлық бағдарламаны большевиктердің қысымымен енгізілген бірқатар түзетулермен қабылдады. Большевиктер съез қабылдаған бағдарламаға помещиктердің жерлерін «иеліктен алу» талабын емес, оларды тәркілеу талабын енгізуге қол жеткізді. Большевиктердің табанды талабымен бағдарламаға сулар мен ормандарды мемлекет меншігіне алу туралы тармақ та қосылды. Бұдан бөлек, съез жерді муниципалитеттердің меншігіне беру мүмкін болмаса, партия помещиктерден тартып алынған жерлерді шаруалар арасында бөліп беруді қолдайтынын мәлімдеді. Аграрлық мәселе жөніндегі тактикалық қарарға ауыл шаруашылығы пролетариатының дербес ұйымын құру туралы тармақ енгізілді.

=== Бұдан басқа мәселелер ===

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КОКП съездері]]
[[Санат:РСДЖП]]</text>
      <sha1>5bbpjwvgzyv3j0ml287d4hl8jz64cs6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683993</id>
      <parentid>3683991</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:59:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бұдан басқа мәселелер */</comment>
      <origin>3683993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10840" sha1="1yio77xpdts14ut0fs0t141l7hsc2el" xml:space="preserve">'''[[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының]] IV съезі''' («біріктіру съезі», сондай-ақ '''РСДЖП-ның Стокгольм съезі''' деп аталады) 1906 жылдың 10–25 сәуірінде (23 сәуір – 8 мамыр) [[Швеция|Швецияның]] [[Стокгольм]] қаласында өтті.

Съезге 57 ұйымнан шешуші дауыс құқығы бар 112 делегат, 13 ұйымнан кеңесші дауыс құқығы бар 22 делегат және ұлттық социал-демократиялық ұйымдардың 12 өкілі қатысты. Олардың қатарында [[Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы]], [[Латвия социал-демократиялық жұмысшы партиясы (1904)|Латвия социал-демократиясы]], [[Бунд]], сондай-ақ Украина, Финляндия және Болгария социал-демократиялық жұмысшы партияларының өкілдері болды. Фракциялық құрамы бойынша шешуші дауыс құқығы бар делегаттардың шамамен 62-сі меньшевиктерге, ал 46-сы большевиктерге тиесілі болды. Шешуші дауыс құқығы бар делегаттардың аз бөлігі [[Бітімгер-большевиктер|бітімгерлерден]] («орталық» деп аталатын топтан) тұрды. Негізгі мәселелер бойынша олар меньшевиктерге жақын болды. Съезде меньшевиктердің басым болуы қабылданған шешімдердің көпшілігінің сипатына әсер етті.

== Мәселелер ==
=== Аграрлық бағдарлама ===
Съезде фракциялар арасында қызу тартыс туғызған басты мәселе партияның аграрлық бағдарламасын қайта қарау болды. Бұл мәселе бойынша большевиктер атынан [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], ал меньшевиктер атынан Джон ([[Петр Павлович Маслов|П. Маслов]]) баяндама жасады. Большевиктердің аграрлық бағдарлама жобасын Ленин съезд делегаттарына таратылған «Жұмысшы партиясының аграрлық бағдарламасын қайта қарау» атты еңбегінде негіздеп берді. Ленин ұсынған аграрлық бағдарламаның негізгі талабы помещиктердің, шіркеулер мен монастырьлардың және басқа да жер иелерінің жерлерін тәркілеу, ал революция түбегейлі жеңіске жеткен жағдайда бүкіл жерді мемлекет меншігіне алу болды.

П. Маслов ұсынған меньшевиктік жоба ірі жер иеліктерін мәжбүрлеп иеліктен алып, «муниципалитеттердің» меншігіне беруді көздеді. Бұл бағдарлама бойынша помещиктердің жерлері муниципалитеттердің қарамағына өтіп, шаруалар сол жерлерді өз мүмкіндіктеріне қарай жалға алуға тиіс болды. Меньшевиктер жерді муниципалитеттердің меншігіне беру Лениннің бүкіл жерді мемлекет меншігіне алу жоспарын жүзеге асырған кезде туындауы мүмкін орталықтанған бюрократиялық аппараттың қалыптасуына жол бермейді деп есептеді. Сонымен қатар олар мемлекет меншігіне алынған ауыл шаруашылығын орталықтан басқарып отырудың аса күрделі міндет екенін орынды атап көрсетті.

Аграрлық мәселе бойынша негізгі баяндамалардан бөлек, съезде П. Масловтың жобасын бірқатар түзетулермен қолдаған [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]], Ленин ұсынған нұсқаға сай жерді мемлекет меншігіне алуды жақтаған Шмидт (П. Румянцев) және жерді шаруалар арасында бөліп беруді жақтаған С. А. Борисов қосымша баяндамалар жасады. Борисовтың бағдарламасы Лениннің бағдарламасына барынша жақын болды. Алайда ол бүкіл жерді мемлекет меншігіне алуды талап етудің орнына, тәркіленген жерлерді шаруалардың жеке меншігіне бөліп беруді ұсынды.

Съезде Борисовтың бағдарламасын [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], Матвеев ([[Владимир Александрович Базаров|В. А. Базаров-Руднев]]), Сакарелов ([[Павел Давидович Сакварелидзе|П. Сакварелидзе]]) және басқа да большевиктер қолдап сөйледі. Жерді шаруалар арасында бөліп беру бағдарламасын сынай отырып, Ленин оның қате болғанымен, зиянды емес екенін атап көрсетті. Меньшевиктерге қарсы берілетін дауыстарды бөлшектемеу үшін Ленин съезде жерді бөліп беруді жақтаушылармен бірге дауыс берді.

Қызу тартыстан кейін съез аз ғана дауыс басымдығымен жерді муниципалитеттердің меншігіне беруді көздейтін меньшевиктік аграрлық бағдарламаны большевиктердің қысымымен енгізілген бірқатар түзетулермен қабылдады. Большевиктер съез қабылдаған бағдарламаға помещиктердің жерлерін «иеліктен алу» талабын емес, оларды тәркілеу талабын енгізуге қол жеткізді. Большевиктердің табанды талабымен бағдарламаға сулар мен ормандарды мемлекет меншігіне алу туралы тармақ та қосылды. Бұдан бөлек, съез жерді муниципалитеттердің меншігіне беру мүмкін болмаса, партия помещиктерден тартып алынған жерлерді шаруалар арасында бөліп беруді қолдайтынын мәлімдеді. Аграрлық мәселе жөніндегі тактикалық қарарға ауыл шаруашылығы пролетариатының дербес ұйымын құру туралы тармақ енгізілді.

=== Бұдан басқа мәселелер ===
Съез [[Ресей империясының Мемлекеттік думасы|Мемлекеттік дума]] туралы меньшевиктік қарарларды мақұлдады. Сайлауға қатысу туралы шешім қабылданып, «Үкімет пен Дума арасында, сондай-ақ Думаның өз ішінде туындайтын барлық қайшылықтарды революциялық қозғалысты кеңейту және тереңдету мүддесіне жүйелі түрде пайдалану» туралы қарар бекітілді. Сонымен қатар съез қарулы көтеріліс туралы қарар қабылдап, партизандық күрес мәселесінде ымыралы шешімге келді. Қарулы көтеріліс туралы қарарда пролетариатты қарулы қақтығысқа тартуға бағытталған кез келген әрекетке табанды түрде қарсы тұруға шақырылды.

Кәсіподақтар туралы мәселені талқыламай-ақ, съез партияның кәсіподақтарды ұйымдастыруға жәрдемдесуі қажет екенін мойындайтын ымыралы қарар қабылдады. Сондай-ақ шаруа қозғалысына көзқарас туралы қарар бекітілді.

Съезде Польша мен Литва социал-демократиясымен және Латвия социал-демократиясымен бірігу мәселесі шешілді. Бұл ұйымдар РСДЖП құрамына аумақтық ұйымдар ретінде кіріп, тиісті аймақтағы барлық ұлт өкілдерінен шыққан пролетариат арасында жұмыс жүргізуге тиіс болды.

Съез [[Бунд|Бундпен]] бірігу шарттарының жобасын да қабылдады. Алайда арнайы қарарда пролетариатты ұлттық белгісіне қарай ұйымдастыруға үзілді-кесілді қарсы шықты. Съезде Украина социал-демократиялық жұмысшы партиясының бастамасымен [[Украина социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Украина социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (УСДРП) бірігу мәселесі де көтерілді, бірақ келісімге қол жеткізілмеді.

=== Жарғы ===

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КОКП съездері]]
[[Санат:РСДЖП]]</text>
      <sha1>1yio77xpdts14ut0fs0t141l7hsc2el</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683994</id>
      <parentid>3683993</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:03:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жарғы */</comment>
      <origin>3683994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12708" sha1="tkjxg64y61v8fsy3snwz3lkuwwe2lzs" xml:space="preserve">'''[[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының]] IV съезі''' («біріктіру съезі», сондай-ақ '''РСДЖП-ның Стокгольм съезі''' деп аталады) 1906 жылдың 10–25 сәуірінде (23 сәуір – 8 мамыр) [[Швеция|Швецияның]] [[Стокгольм]] қаласында өтті.

Съезге 57 ұйымнан шешуші дауыс құқығы бар 112 делегат, 13 ұйымнан кеңесші дауыс құқығы бар 22 делегат және ұлттық социал-демократиялық ұйымдардың 12 өкілі қатысты. Олардың қатарында [[Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы]], [[Латвия социал-демократиялық жұмысшы партиясы (1904)|Латвия социал-демократиясы]], [[Бунд]], сондай-ақ Украина, Финляндия және Болгария социал-демократиялық жұмысшы партияларының өкілдері болды. Фракциялық құрамы бойынша шешуші дауыс құқығы бар делегаттардың шамамен 62-сі меньшевиктерге, ал 46-сы большевиктерге тиесілі болды. Шешуші дауыс құқығы бар делегаттардың аз бөлігі [[Бітімгер-большевиктер|бітімгерлерден]] («орталық» деп аталатын топтан) тұрды. Негізгі мәселелер бойынша олар меньшевиктерге жақын болды. Съезде меньшевиктердің басым болуы қабылданған шешімдердің көпшілігінің сипатына әсер етті.

== Мәселелер ==
=== Аграрлық бағдарлама ===
Съезде фракциялар арасында қызу тартыс туғызған басты мәселе партияның аграрлық бағдарламасын қайта қарау болды. Бұл мәселе бойынша большевиктер атынан [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], ал меньшевиктер атынан Джон ([[Петр Павлович Маслов|П. Маслов]]) баяндама жасады. Большевиктердің аграрлық бағдарлама жобасын Ленин съезд делегаттарына таратылған «Жұмысшы партиясының аграрлық бағдарламасын қайта қарау» атты еңбегінде негіздеп берді. Ленин ұсынған аграрлық бағдарламаның негізгі талабы помещиктердің, шіркеулер мен монастырьлардың және басқа да жер иелерінің жерлерін тәркілеу, ал революция түбегейлі жеңіске жеткен жағдайда бүкіл жерді мемлекет меншігіне алу болды.

П. Маслов ұсынған меньшевиктік жоба ірі жер иеліктерін мәжбүрлеп иеліктен алып, «муниципалитеттердің» меншігіне беруді көздеді. Бұл бағдарлама бойынша помещиктердің жерлері муниципалитеттердің қарамағына өтіп, шаруалар сол жерлерді өз мүмкіндіктеріне қарай жалға алуға тиіс болды. Меньшевиктер жерді муниципалитеттердің меншігіне беру Лениннің бүкіл жерді мемлекет меншігіне алу жоспарын жүзеге асырған кезде туындауы мүмкін орталықтанған бюрократиялық аппараттың қалыптасуына жол бермейді деп есептеді. Сонымен қатар олар мемлекет меншігіне алынған ауыл шаруашылығын орталықтан басқарып отырудың аса күрделі міндет екенін орынды атап көрсетті.

Аграрлық мәселе бойынша негізгі баяндамалардан бөлек, съезде П. Масловтың жобасын бірқатар түзетулермен қолдаған [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]], Ленин ұсынған нұсқаға сай жерді мемлекет меншігіне алуды жақтаған Шмидт (П. Румянцев) және жерді шаруалар арасында бөліп беруді жақтаған С. А. Борисов қосымша баяндамалар жасады. Борисовтың бағдарламасы Лениннің бағдарламасына барынша жақын болды. Алайда ол бүкіл жерді мемлекет меншігіне алуды талап етудің орнына, тәркіленген жерлерді шаруалардың жеке меншігіне бөліп беруді ұсынды.

Съезде Борисовтың бағдарламасын [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], Матвеев ([[Владимир Александрович Базаров|В. А. Базаров-Руднев]]), Сакарелов ([[Павел Давидович Сакварелидзе|П. Сакварелидзе]]) және басқа да большевиктер қолдап сөйледі. Жерді шаруалар арасында бөліп беру бағдарламасын сынай отырып, Ленин оның қате болғанымен, зиянды емес екенін атап көрсетті. Меньшевиктерге қарсы берілетін дауыстарды бөлшектемеу үшін Ленин съезде жерді бөліп беруді жақтаушылармен бірге дауыс берді.

Қызу тартыстан кейін съез аз ғана дауыс басымдығымен жерді муниципалитеттердің меншігіне беруді көздейтін меньшевиктік аграрлық бағдарламаны большевиктердің қысымымен енгізілген бірқатар түзетулермен қабылдады. Большевиктер съез қабылдаған бағдарламаға помещиктердің жерлерін «иеліктен алу» талабын емес, оларды тәркілеу талабын енгізуге қол жеткізді. Большевиктердің табанды талабымен бағдарламаға сулар мен ормандарды мемлекет меншігіне алу туралы тармақ та қосылды. Бұдан бөлек, съез жерді муниципалитеттердің меншігіне беру мүмкін болмаса, партия помещиктерден тартып алынған жерлерді шаруалар арасында бөліп беруді қолдайтынын мәлімдеді. Аграрлық мәселе жөніндегі тактикалық қарарға ауыл шаруашылығы пролетариатының дербес ұйымын құру туралы тармақ енгізілді.

=== Бұдан басқа мәселелер ===
Съез [[Ресей империясының Мемлекеттік думасы|Мемлекеттік дума]] туралы меньшевиктік қарарларды мақұлдады. Сайлауға қатысу туралы шешім қабылданып, «Үкімет пен Дума арасында, сондай-ақ Думаның өз ішінде туындайтын барлық қайшылықтарды революциялық қозғалысты кеңейту және тереңдету мүддесіне жүйелі түрде пайдалану» туралы қарар бекітілді. Сонымен қатар съез қарулы көтеріліс туралы қарар қабылдап, партизандық күрес мәселесінде ымыралы шешімге келді. Қарулы көтеріліс туралы қарарда пролетариатты қарулы қақтығысқа тартуға бағытталған кез келген әрекетке табанды түрде қарсы тұруға шақырылды.

Кәсіподақтар туралы мәселені талқыламай-ақ, съез партияның кәсіподақтарды ұйымдастыруға жәрдемдесуі қажет екенін мойындайтын ымыралы қарар қабылдады. Сондай-ақ шаруа қозғалысына көзқарас туралы қарар бекітілді.

Съезде Польша мен Литва социал-демократиясымен және Латвия социал-демократиясымен бірігу мәселесі шешілді. Бұл ұйымдар РСДЖП құрамына аумақтық ұйымдар ретінде кіріп, тиісті аймақтағы барлық ұлт өкілдерінен шыққан пролетариат арасында жұмыс жүргізуге тиіс болды.

Съез [[Бунд|Бундпен]] бірігу шарттарының жобасын да қабылдады. Алайда арнайы қарарда пролетариатты ұлттық белгісіне қарай ұйымдастыруға үзілді-кесілді қарсы шықты. Съезде Украина социал-демократиялық жұмысшы партиясының бастамасымен [[Украина социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Украина социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (УСДРП) бірігу мәселесі де көтерілді, бірақ келісімге қол жеткізілмеді.

=== Жарғы ===
Съез өз жұмысын партияның жаңа жарғысын қабылдаумен аяқтады. Жарғының бірінші тармағы Лениннің тұжырымдамасы бойынша бекітілді. Ленин бұл тұжырымды партияның II съезінде де қорғаған болатын, ал III съез оны қабылдаған еді.

=== Сайланбалы органдар ===
Съезде сайланған Орталық комитеттің құрамына 3 большевик пен 7 меньшевик кірді. Партияның орталық басылымының редакциясы тек меньшевиктерден жасақталды.

=== Мүлікті күшпен тартып алу ===
Съезде пікірталас туғызған мәселелердің бірі мүлікті күшпен тартып алуға (экспроприация) қатысты көзқарас болды. Ленин мен оның жақтастары мұндай әрекеттерді үкіметке қарсы жүргізілетін «партизандық қарулы күрестің» бір түрі деп санап, революциялық қызметті қаржыландыру мақсатында мүлікті күшпен тартып алуға жол беруге болады деп есептеді. Олардың қарсыластары тонаушылық әрекеттер партия мүшелерінің рухын түсіріп, оларды азғындыққа ұрындыруы мүмкін екенін алға тартты. Талқылаулар нәтижесінде съез мүлікті күшпен тартып алуға тыйым салу туралы қарар қабылдады.

== Бірігу ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КОКП съездері]]
[[Санат:РСДЖП]]</text>
      <sha1>tkjxg64y61v8fsy3snwz3lkuwwe2lzs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683995</id>
      <parentid>3683994</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:09:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мүлікті күшпен тартып алу */</comment>
      <origin>3683995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14670" sha1="anlm2df3v6fml86042jerx1fs4unaoc" xml:space="preserve">'''[[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының]] IV съезі''' («біріктіру съезі», сондай-ақ '''РСДЖП-ның Стокгольм съезі''' деп аталады) 1906 жылдың 10–25 сәуірінде (23 сәуір – 8 мамыр) [[Швеция|Швецияның]] [[Стокгольм]] қаласында өтті.

Съезге 57 ұйымнан шешуші дауыс құқығы бар 112 делегат, 13 ұйымнан кеңесші дауыс құқығы бар 22 делегат және ұлттық социал-демократиялық ұйымдардың 12 өкілі қатысты. Олардың қатарында [[Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы]], [[Латвия социал-демократиялық жұмысшы партиясы (1904)|Латвия социал-демократиясы]], [[Бунд]], сондай-ақ Украина, Финляндия және Болгария социал-демократиялық жұмысшы партияларының өкілдері болды. Фракциялық құрамы бойынша шешуші дауыс құқығы бар делегаттардың шамамен 62-сі меньшевиктерге, ал 46-сы большевиктерге тиесілі болды. Шешуші дауыс құқығы бар делегаттардың аз бөлігі [[Бітімгер-большевиктер|бітімгерлерден]] («орталық» деп аталатын топтан) тұрды. Негізгі мәселелер бойынша олар меньшевиктерге жақын болды. Съезде меньшевиктердің басым болуы қабылданған шешімдердің көпшілігінің сипатына әсер етті.

== Мәселелер ==
=== Аграрлық бағдарлама ===
Съезде фракциялар арасында қызу тартыс туғызған басты мәселе партияның аграрлық бағдарламасын қайта қарау болды. Бұл мәселе бойынша большевиктер атынан [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], ал меньшевиктер атынан Джон ([[Петр Павлович Маслов|П. Маслов]]) баяндама жасады. Большевиктердің аграрлық бағдарлама жобасын Ленин съезд делегаттарына таратылған «Жұмысшы партиясының аграрлық бағдарламасын қайта қарау» атты еңбегінде негіздеп берді. Ленин ұсынған аграрлық бағдарламаның негізгі талабы помещиктердің, шіркеулер мен монастырьлардың және басқа да жер иелерінің жерлерін тәркілеу, ал революция түбегейлі жеңіске жеткен жағдайда бүкіл жерді мемлекет меншігіне алу болды.

П. Маслов ұсынған меньшевиктік жоба ірі жер иеліктерін мәжбүрлеп иеліктен алып, «муниципалитеттердің» меншігіне беруді көздеді. Бұл бағдарлама бойынша помещиктердің жерлері муниципалитеттердің қарамағына өтіп, шаруалар сол жерлерді өз мүмкіндіктеріне қарай жалға алуға тиіс болды. Меньшевиктер жерді муниципалитеттердің меншігіне беру Лениннің бүкіл жерді мемлекет меншігіне алу жоспарын жүзеге асырған кезде туындауы мүмкін орталықтанған бюрократиялық аппараттың қалыптасуына жол бермейді деп есептеді. Сонымен қатар олар мемлекет меншігіне алынған ауыл шаруашылығын орталықтан басқарып отырудың аса күрделі міндет екенін орынды атап көрсетті.

Аграрлық мәселе бойынша негізгі баяндамалардан бөлек, съезде П. Масловтың жобасын бірқатар түзетулермен қолдаған [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]], Ленин ұсынған нұсқаға сай жерді мемлекет меншігіне алуды жақтаған Шмидт (П. Румянцев) және жерді шаруалар арасында бөліп беруді жақтаған С. А. Борисов қосымша баяндамалар жасады. Борисовтың бағдарламасы Лениннің бағдарламасына барынша жақын болды. Алайда ол бүкіл жерді мемлекет меншігіне алуды талап етудің орнына, тәркіленген жерлерді шаруалардың жеке меншігіне бөліп беруді ұсынды.

Съезде Борисовтың бағдарламасын [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], Матвеев ([[Владимир Александрович Базаров|В. А. Базаров-Руднев]]), Сакарелов ([[Павел Давидович Сакварелидзе|П. Сакварелидзе]]) және басқа да большевиктер қолдап сөйледі. Жерді шаруалар арасында бөліп беру бағдарламасын сынай отырып, Ленин оның қате болғанымен, зиянды емес екенін атап көрсетті. Меньшевиктерге қарсы берілетін дауыстарды бөлшектемеу үшін Ленин съезде жерді бөліп беруді жақтаушылармен бірге дауыс берді.

Қызу тартыстан кейін съез аз ғана дауыс басымдығымен жерді муниципалитеттердің меншігіне беруді көздейтін меньшевиктік аграрлық бағдарламаны большевиктердің қысымымен енгізілген бірқатар түзетулермен қабылдады. Большевиктер съез қабылдаған бағдарламаға помещиктердің жерлерін «иеліктен алу» талабын емес, оларды тәркілеу талабын енгізуге қол жеткізді. Большевиктердің табанды талабымен бағдарламаға сулар мен ормандарды мемлекет меншігіне алу туралы тармақ та қосылды. Бұдан бөлек, съез жерді муниципалитеттердің меншігіне беру мүмкін болмаса, партия помещиктерден тартып алынған жерлерді шаруалар арасында бөліп беруді қолдайтынын мәлімдеді. Аграрлық мәселе жөніндегі тактикалық қарарға ауыл шаруашылығы пролетариатының дербес ұйымын құру туралы тармақ енгізілді.

=== Бұдан басқа мәселелер ===
Съез [[Ресей империясының Мемлекеттік думасы|Мемлекеттік дума]] туралы меньшевиктік қарарларды мақұлдады. Сайлауға қатысу туралы шешім қабылданып, «Үкімет пен Дума арасында, сондай-ақ Думаның өз ішінде туындайтын барлық қайшылықтарды революциялық қозғалысты кеңейту және тереңдету мүддесіне жүйелі түрде пайдалану» туралы қарар бекітілді. Сонымен қатар съез қарулы көтеріліс туралы қарар қабылдап, партизандық күрес мәселесінде ымыралы шешімге келді. Қарулы көтеріліс туралы қарарда пролетариатты қарулы қақтығысқа тартуға бағытталған кез келген әрекетке табанды түрде қарсы тұруға шақырылды.

Кәсіподақтар туралы мәселені талқыламай-ақ, съез партияның кәсіподақтарды ұйымдастыруға жәрдемдесуі қажет екенін мойындайтын ымыралы қарар қабылдады. Сондай-ақ шаруа қозғалысына көзқарас туралы қарар бекітілді.

Съезде Польша мен Литва социал-демократиясымен және Латвия социал-демократиясымен бірігу мәселесі шешілді. Бұл ұйымдар РСДЖП құрамына аумақтық ұйымдар ретінде кіріп, тиісті аймақтағы барлық ұлт өкілдерінен шыққан пролетариат арасында жұмыс жүргізуге тиіс болды.

Съез [[Бунд|Бундпен]] бірігу шарттарының жобасын да қабылдады. Алайда арнайы қарарда пролетариатты ұлттық белгісіне қарай ұйымдастыруға үзілді-кесілді қарсы шықты. Съезде Украина социал-демократиялық жұмысшы партиясының бастамасымен [[Украина социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Украина социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (УСДРП) бірігу мәселесі де көтерілді, бірақ келісімге қол жеткізілмеді.

=== Жарғы ===
Съез өз жұмысын партияның жаңа жарғысын қабылдаумен аяқтады. Жарғының бірінші тармағы Лениннің тұжырымдамасы бойынша бекітілді. Ленин бұл тұжырымды партияның II съезінде де қорғаған болатын, ал III съез оны қабылдаған еді.

=== Сайланбалы органдар ===
Съезде сайланған Орталық комитеттің құрамына 3 большевик пен 7 меньшевик кірді. Партияның орталық басылымының редакциясы тек меньшевиктерден жасақталды.

=== Мүлікті күшпен тартып алу ===
Съезде пікірталас туғызған мәселелердің бірі мүлікті күшпен тартып алуға (экспроприация)&lt;ref&gt;революционерлердің жаргон тілінде «экспроприация» немесе қысқаша «экс» деп тонау мақсатында жасалған қарулы шабуылдар аталған.&lt;/ref&gt; қатысты көзқарас болды. Ленин мен оның жақтастары мұндай әрекеттерді үкіметке қарсы жүргізілетін «партизандық қарулы күрестің» бір түрі деп санап, революциялық қызметті қаржыландыру мақсатында мүлікті күшпен тартып алуға жол беруге болады деп есептеді. Олардың қарсыластары тонаушылық әрекеттер партия мүшелерінің рухын түсіріп, оларды азғындыққа ұрындыруы мүмкін екенін алға тартты. Талқылаулар нәтижесінде съез мүлікті күшпен тартып алуға тыйым салу туралы қарар қабылдады&lt;ref&gt;Алайда іс жүзінде Ленин мен оның жақтастары съездің шешіміне бағынбай, мүлікті күшпен тартып алумен айналысқан топтармен (яғни «[[РСДЖП ОК қарамағындағы жауынгерлік-техникалық топ|жауынгерлік жасақтармен]]») байланысын жалғастырды. Олардың ішіндегі ең ірілері Орал мен Күнгей Кавказда әрекет етті. 1906–1907 жылдары Оралда большевиктер ондаған рет қарулы тонау әрекетін ұйымдастырды. Мәселен, 1906 жылғы тамызда Үфі маңындағы Дема станциясында пошта пойызын тонау кезінде 200 мың рубльден астам ақша қолға түсті. Оның 60 мың рублі Ленинге берілді. [[Симон Аршакович Тер-Петросян|С. Т. Петросян-Камо]] бастаған Күнгей Кавказ тобы 1905–1907 жылдар аралығында шамамен 325–350 мың рубль иемденді. Оның 250 мың рублі 1907 жылы 25 маусымда [[Тифлистік экспроприация|Тифлисте жасалған тонау]] кезінде қолға түсті. Петросян бұл ақшаны Финляндиядағы большевиктер орталығының штаб-пәтеріне өзі жеткізді (Фельштинский, «Заң аясындағы көсемдер», 9–10-беттер).&lt;/ref&gt;.

== Бірігу ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КОКП съездері]]
[[Санат:РСДЖП]]</text>
      <sha1>anlm2df3v6fml86042jerx1fs4unaoc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683997</id>
      <parentid>3683995</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:18:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бірігу */</comment>
      <origin>3683997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18170" sha1="kpp4haz56t1ukahafmsfnwtaklk2aro" xml:space="preserve">'''[[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының]] IV съезі''' («біріктіру съезі», сондай-ақ '''РСДЖП-ның Стокгольм съезі''' деп аталады) 1906 жылдың 10–25 сәуірінде (23 сәуір – 8 мамыр) [[Швеция|Швецияның]] [[Стокгольм]] қаласында өтті.

Съезге 57 ұйымнан шешуші дауыс құқығы бар 112 делегат, 13 ұйымнан кеңесші дауыс құқығы бар 22 делегат және ұлттық социал-демократиялық ұйымдардың 12 өкілі қатысты. Олардың қатарында [[Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы]], [[Латвия социал-демократиялық жұмысшы партиясы (1904)|Латвия социал-демократиясы]], [[Бунд]], сондай-ақ Украина, Финляндия және Болгария социал-демократиялық жұмысшы партияларының өкілдері болды. Фракциялық құрамы бойынша шешуші дауыс құқығы бар делегаттардың шамамен 62-сі меньшевиктерге, ал 46-сы большевиктерге тиесілі болды. Шешуші дауыс құқығы бар делегаттардың аз бөлігі [[Бітімгер-большевиктер|бітімгерлерден]] («орталық» деп аталатын топтан) тұрды. Негізгі мәселелер бойынша олар меньшевиктерге жақын болды. Съезде меньшевиктердің басым болуы қабылданған шешімдердің көпшілігінің сипатына әсер етті.

== Мәселелер ==
=== Аграрлық бағдарлама ===
Съезде фракциялар арасында қызу тартыс туғызған басты мәселе партияның аграрлық бағдарламасын қайта қарау болды. Бұл мәселе бойынша большевиктер атынан [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], ал меньшевиктер атынан Джон ([[Петр Павлович Маслов|П. Маслов]]) баяндама жасады. Большевиктердің аграрлық бағдарлама жобасын Ленин съезд делегаттарына таратылған «Жұмысшы партиясының аграрлық бағдарламасын қайта қарау» атты еңбегінде негіздеп берді. Ленин ұсынған аграрлық бағдарламаның негізгі талабы помещиктердің, шіркеулер мен монастырьлардың және басқа да жер иелерінің жерлерін тәркілеу, ал революция түбегейлі жеңіске жеткен жағдайда бүкіл жерді мемлекет меншігіне алу болды.

П. Маслов ұсынған меньшевиктік жоба ірі жер иеліктерін мәжбүрлеп иеліктен алып, «муниципалитеттердің» меншігіне беруді көздеді. Бұл бағдарлама бойынша помещиктердің жерлері муниципалитеттердің қарамағына өтіп, шаруалар сол жерлерді өз мүмкіндіктеріне қарай жалға алуға тиіс болды. Меньшевиктер жерді муниципалитеттердің меншігіне беру Лениннің бүкіл жерді мемлекет меншігіне алу жоспарын жүзеге асырған кезде туындауы мүмкін орталықтанған бюрократиялық аппараттың қалыптасуына жол бермейді деп есептеді. Сонымен қатар олар мемлекет меншігіне алынған ауыл шаруашылығын орталықтан басқарып отырудың аса күрделі міндет екенін орынды атап көрсетті.

Аграрлық мәселе бойынша негізгі баяндамалардан бөлек, съезде П. Масловтың жобасын бірқатар түзетулермен қолдаған [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]], Ленин ұсынған нұсқаға сай жерді мемлекет меншігіне алуды жақтаған Шмидт (П. Румянцев) және жерді шаруалар арасында бөліп беруді жақтаған С. А. Борисов қосымша баяндамалар жасады. Борисовтың бағдарламасы Лениннің бағдарламасына барынша жақын болды. Алайда ол бүкіл жерді мемлекет меншігіне алуды талап етудің орнына, тәркіленген жерлерді шаруалардың жеке меншігіне бөліп беруді ұсынды.

Съезде Борисовтың бағдарламасын [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], Матвеев ([[Владимир Александрович Базаров|В. А. Базаров-Руднев]]), Сакарелов ([[Павел Давидович Сакварелидзе|П. Сакварелидзе]]) және басқа да большевиктер қолдап сөйледі. Жерді шаруалар арасында бөліп беру бағдарламасын сынай отырып, Ленин оның қате болғанымен, зиянды емес екенін атап көрсетті. Меньшевиктерге қарсы берілетін дауыстарды бөлшектемеу үшін Ленин съезде жерді бөліп беруді жақтаушылармен бірге дауыс берді.

Қызу тартыстан кейін съез аз ғана дауыс басымдығымен жерді муниципалитеттердің меншігіне беруді көздейтін меньшевиктік аграрлық бағдарламаны большевиктердің қысымымен енгізілген бірқатар түзетулермен қабылдады. Большевиктер съез қабылдаған бағдарламаға помещиктердің жерлерін «иеліктен алу» талабын емес, оларды тәркілеу талабын енгізуге қол жеткізді. Большевиктердің табанды талабымен бағдарламаға сулар мен ормандарды мемлекет меншігіне алу туралы тармақ та қосылды. Бұдан бөлек, съез жерді муниципалитеттердің меншігіне беру мүмкін болмаса, партия помещиктерден тартып алынған жерлерді шаруалар арасында бөліп беруді қолдайтынын мәлімдеді. Аграрлық мәселе жөніндегі тактикалық қарарға ауыл шаруашылығы пролетариатының дербес ұйымын құру туралы тармақ енгізілді.

=== Бұдан басқа мәселелер ===
Съез [[Ресей империясының Мемлекеттік думасы|Мемлекеттік дума]] туралы меньшевиктік қарарларды мақұлдады. Сайлауға қатысу туралы шешім қабылданып, «Үкімет пен Дума арасында, сондай-ақ Думаның өз ішінде туындайтын барлық қайшылықтарды революциялық қозғалысты кеңейту және тереңдету мүддесіне жүйелі түрде пайдалану» туралы қарар бекітілді. Сонымен қатар съез қарулы көтеріліс туралы қарар қабылдап, партизандық күрес мәселесінде ымыралы шешімге келді. Қарулы көтеріліс туралы қарарда пролетариатты қарулы қақтығысқа тартуға бағытталған кез келген әрекетке табанды түрде қарсы тұруға шақырылды.

Кәсіподақтар туралы мәселені талқыламай-ақ, съез партияның кәсіподақтарды ұйымдастыруға жәрдемдесуі қажет екенін мойындайтын ымыралы қарар қабылдады. Сондай-ақ шаруа қозғалысына көзқарас туралы қарар бекітілді.

Съезде Польша мен Литва социал-демократиясымен және Латвия социал-демократиясымен бірігу мәселесі шешілді. Бұл ұйымдар РСДЖП құрамына аумақтық ұйымдар ретінде кіріп, тиісті аймақтағы барлық ұлт өкілдерінен шыққан пролетариат арасында жұмыс жүргізуге тиіс болды.

Съез [[Бунд|Бундпен]] бірігу шарттарының жобасын да қабылдады. Алайда арнайы қарарда пролетариатты ұлттық белгісіне қарай ұйымдастыруға үзілді-кесілді қарсы шықты. Съезде Украина социал-демократиялық жұмысшы партиясының бастамасымен [[Украина социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Украина социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (УСДРП) бірігу мәселесі де көтерілді, бірақ келісімге қол жеткізілмеді.

=== Жарғы ===
Съез өз жұмысын партияның жаңа жарғысын қабылдаумен аяқтады. Жарғының бірінші тармағы Лениннің тұжырымдамасы бойынша бекітілді. Ленин бұл тұжырымды партияның II съезінде де қорғаған болатын, ал III съез оны қабылдаған еді.

=== Сайланбалы органдар ===
Съезде сайланған Орталық комитеттің құрамына 3 большевик пен 7 меньшевик кірді. Партияның орталық басылымының редакциясы тек меньшевиктерден жасақталды.

=== Мүлікті күшпен тартып алу ===
Съезде пікірталас туғызған мәселелердің бірі мүлікті күшпен тартып алуға (экспроприация)&lt;ref&gt;революционерлердің жаргон тілінде «экспроприация» немесе қысқаша «экс» деп тонау мақсатында жасалған қарулы шабуылдар аталған.&lt;/ref&gt; қатысты көзқарас болды. Ленин мен оның жақтастары мұндай әрекеттерді үкіметке қарсы жүргізілетін «партизандық қарулы күрестің» бір түрі деп санап, революциялық қызметті қаржыландыру мақсатында мүлікті күшпен тартып алуға жол беруге болады деп есептеді. Олардың қарсыластары тонаушылық әрекеттер партия мүшелерінің рухын түсіріп, оларды азғындыққа ұрындыруы мүмкін екенін алға тартты. Талқылаулар нәтижесінде съез мүлікті күшпен тартып алуға тыйым салу туралы қарар қабылдады&lt;ref&gt;Алайда іс жүзінде Ленин мен оның жақтастары съездің шешіміне бағынбай, мүлікті күшпен тартып алумен айналысқан топтармен (яғни «[[РСДЖП ОК қарамағындағы жауынгерлік-техникалық топ|жауынгерлік жасақтармен]]») байланысын жалғастырды. Олардың ішіндегі ең ірілері Орал мен Күнгей Кавказда әрекет етті. 1906–1907 жылдары Оралда большевиктер ондаған рет қарулы тонау әрекетін ұйымдастырды. Мәселен, 1906 жылғы тамызда Үфі маңындағы Дема станциясында пошта пойызын тонау кезінде 200 мың рубльден астам ақша қолға түсті. Оның 60 мың рублі Ленинге берілді. [[Симон Аршакович Тер-Петросян|С. Т. Петросян-Камо]] бастаған Күнгей Кавказ тобы 1905–1907 жылдар аралығында шамамен 325–350 мың рубль иемденді. Оның 250 мың рублі 1907 жылы 25 маусымда [[Тифлистік экспроприация|Тифлисте жасалған тонау]] кезінде қолға түсті. Петросян бұл ақшаны Финляндиядағы большевиктер орталығының штаб-пәтеріне өзі жеткізді (Фельштинский, «Заң аясындағы көсемдер», 9–10-беттер).&lt;/ref&gt;.

== Бірігу ==
Съезде [[РСДЖП-ның II съезі|II съезде]] орын алған жікке бөлінуден кейін партияны ресми түрде біріктіру туралы шешім қабылданды. Большевик-лениншілер РСДЖП-ның ұйымдық бірлігін сөз жүзінде мойындағанымен, басқа социал-демократтармен идеялық күрес жүргізу құқығын өздерінде қалдырды. Сондықтан Лениннің айтуынша, съездің басты идеялық нәтижесі «бірігу емес, социал-демократия фракцияларының арасын айқын әрі нақты ажырату» болды. Съезд жікке бөлінуді ресми түрде жойып, партия ұйымдарының іс-қимыл бірлігін уақытша нығайтқанымен, партияның шын мәнінде бірігуіне қол жеткізе алмады. [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьевтің]] айтуынша, большевиктер «партия тұрғысынан заңсыз» деп есептелген жеке Орталық комитет құрды:
&lt;blockquote&gt;
Орталық комитеттің құрамына бірнеше жолдасымызды, сол кездегі өз сөзімізбен айтқанда, «кепілдікке» алды. Бірақ съездің өзінде-ақ большевиктер партия ішінде жасырын жұмыс істейтін жеке Орталық комитет құрды. Партия тарихындағы осы кезеңде біз Орталық комитетте де, Петроград комитетінде де азшылықта болдық, сондықтан өз алдымызша жүргізіп жатқан жұмысымызды жасыруға мәжбүр болдық.
&lt;/blockquote&gt;

Съезде көпшілік қолдауына ие бола алмаған большевиктер партияның қалған бөлігінен бөлек, құпия ұйымдық құрылым — «Большевиктік орталық» құрды. Осылайша, Ленин [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] және [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богдановпен]] бірге партия басшылығына қайта араласа бастады. Енді ол өзі келіспеген съезд шешімдерінің күшін жоюға дайындық жүргізе алды.

Кейін Лениннің бұл әрекеттері 1912 жылы қаңтарда [[Прага|Прагада]] өткен [[РСДЖП-ның VI конференциясы|РСДЖП-ның Бүкілресейлік алтыншы (Прагалық) партия конференциясында]] партияның түпкілікті бөлінуіне алып келді. Осы конференция лениншіл фракцияның дербес партия ретінде қалыптасуына негіз болды. Ол [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] деген атаумен белгілі болды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КОКП съездері]]
[[Санат:РСДЖП]]</text>
      <sha1>kpp4haz56t1ukahafmsfnwtaklk2aro</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683998</id>
      <parentid>3683997</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:19:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3683998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18318" sha1="2ovkem35l5jzrcmafzl9blinxnfgp5g" xml:space="preserve">'''[[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының]] IV съезі''' («біріктіру съезі», сондай-ақ '''РСДЖП-ның Стокгольм съезі''' деп аталады) 1906 жылдың 10–25 сәуірінде (23 сәуір – 8 мамыр) [[Швеция|Швецияның]] [[Стокгольм]] қаласында өтті.

Съезге 57 ұйымнан шешуші дауыс құқығы бар 112 делегат, 13 ұйымнан кеңесші дауыс құқығы бар 22 делегат және ұлттық социал-демократиялық ұйымдардың 12 өкілі қатысты. Олардың қатарында [[Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы]], [[Латвия социал-демократиялық жұмысшы партиясы (1904)|Латвия социал-демократиясы]], [[Бунд]], сондай-ақ Украина, Финляндия және Болгария социал-демократиялық жұмысшы партияларының өкілдері болды. Фракциялық құрамы бойынша шешуші дауыс құқығы бар делегаттардың шамамен 62-сі меньшевиктерге, ал 46-сы большевиктерге тиесілі болды. Шешуші дауыс құқығы бар делегаттардың аз бөлігі [[Бітімгер-большевиктер|бітімгерлерден]] («орталық» деп аталатын топтан) тұрды. Негізгі мәселелер бойынша олар меньшевиктерге жақын болды. Съезде меньшевиктердің басым болуы қабылданған шешімдердің көпшілігінің сипатына әсер етті.

== Мәселелер ==
=== Аграрлық бағдарлама ===
Съезде фракциялар арасында қызу тартыс туғызған басты мәселе партияның аграрлық бағдарламасын қайта қарау болды. Бұл мәселе бойынша большевиктер атынан [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], ал меньшевиктер атынан Джон ([[Петр Павлович Маслов|П. Маслов]]) баяндама жасады. Большевиктердің аграрлық бағдарлама жобасын Ленин съезд делегаттарына таратылған «Жұмысшы партиясының аграрлық бағдарламасын қайта қарау» атты еңбегінде негіздеп берді. Ленин ұсынған аграрлық бағдарламаның негізгі талабы помещиктердің, шіркеулер мен монастырьлардың және басқа да жер иелерінің жерлерін тәркілеу, ал революция түбегейлі жеңіске жеткен жағдайда бүкіл жерді мемлекет меншігіне алу болды.

П. Маслов ұсынған меньшевиктік жоба ірі жер иеліктерін мәжбүрлеп иеліктен алып, «муниципалитеттердің» меншігіне беруді көздеді. Бұл бағдарлама бойынша помещиктердің жерлері муниципалитеттердің қарамағына өтіп, шаруалар сол жерлерді өз мүмкіндіктеріне қарай жалға алуға тиіс болды. Меньшевиктер жерді муниципалитеттердің меншігіне беру Лениннің бүкіл жерді мемлекет меншігіне алу жоспарын жүзеге асырған кезде туындауы мүмкін орталықтанған бюрократиялық аппараттың қалыптасуына жол бермейді деп есептеді. Сонымен қатар олар мемлекет меншігіне алынған ауыл шаруашылығын орталықтан басқарып отырудың аса күрделі міндет екенін орынды атап көрсетті.

Аграрлық мәселе бойынша негізгі баяндамалардан бөлек, съезде П. Масловтың жобасын бірқатар түзетулермен қолдаған [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]], Ленин ұсынған нұсқаға сай жерді мемлекет меншігіне алуды жақтаған Шмидт (П. Румянцев) және жерді шаруалар арасында бөліп беруді жақтаған С. А. Борисов қосымша баяндамалар жасады. Борисовтың бағдарламасы Лениннің бағдарламасына барынша жақын болды. Алайда ол бүкіл жерді мемлекет меншігіне алуды талап етудің орнына, тәркіленген жерлерді шаруалардың жеке меншігіне бөліп беруді ұсынды.

Съезде Борисовтың бағдарламасын [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], Матвеев ([[Владимир Александрович Базаров|В. А. Базаров-Руднев]]), Сакарелов ([[Павел Давидович Сакварелидзе|П. Сакварелидзе]]) және басқа да большевиктер қолдап сөйледі. Жерді шаруалар арасында бөліп беру бағдарламасын сынай отырып, Ленин оның қате болғанымен, зиянды емес екенін атап көрсетті. Меньшевиктерге қарсы берілетін дауыстарды бөлшектемеу үшін Ленин съезде жерді бөліп беруді жақтаушылармен бірге дауыс берді.

Қызу тартыстан кейін съез аз ғана дауыс басымдығымен жерді муниципалитеттердің меншігіне беруді көздейтін меньшевиктік аграрлық бағдарламаны большевиктердің қысымымен енгізілген бірқатар түзетулермен қабылдады. Большевиктер съез қабылдаған бағдарламаға помещиктердің жерлерін «иеліктен алу» талабын емес, оларды тәркілеу талабын енгізуге қол жеткізді. Большевиктердің табанды талабымен бағдарламаға сулар мен ормандарды мемлекет меншігіне алу туралы тармақ та қосылды. Бұдан бөлек, съез жерді муниципалитеттердің меншігіне беру мүмкін болмаса, партия помещиктерден тартып алынған жерлерді шаруалар арасында бөліп беруді қолдайтынын мәлімдеді. Аграрлық мәселе жөніндегі тактикалық қарарға ауыл шаруашылығы пролетариатының дербес ұйымын құру туралы тармақ енгізілді.

=== Бұдан басқа мәселелер ===
Съез [[Ресей империясының Мемлекеттік думасы|Мемлекеттік дума]] туралы меньшевиктік қарарларды мақұлдады. Сайлауға қатысу туралы шешім қабылданып, «Үкімет пен Дума арасында, сондай-ақ Думаның өз ішінде туындайтын барлық қайшылықтарды революциялық қозғалысты кеңейту және тереңдету мүддесіне жүйелі түрде пайдалану» туралы қарар бекітілді. Сонымен қатар съез қарулы көтеріліс туралы қарар қабылдап, партизандық күрес мәселесінде ымыралы шешімге келді. Қарулы көтеріліс туралы қарарда пролетариатты қарулы қақтығысқа тартуға бағытталған кез келген әрекетке табанды түрде қарсы тұруға шақырылды.

Кәсіподақтар туралы мәселені талқыламай-ақ, съез партияның кәсіподақтарды ұйымдастыруға жәрдемдесуі қажет екенін мойындайтын ымыралы қарар қабылдады. Сондай-ақ шаруа қозғалысына көзқарас туралы қарар бекітілді.

Съезде Польша мен Литва социал-демократиясымен және Латвия социал-демократиясымен бірігу мәселесі шешілді. Бұл ұйымдар РСДЖП құрамына аумақтық ұйымдар ретінде кіріп, тиісті аймақтағы барлық ұлт өкілдерінен шыққан пролетариат арасында жұмыс жүргізуге тиіс болды.

Съез [[Бунд|Бундпен]] бірігу шарттарының жобасын да қабылдады. Алайда арнайы қарарда пролетариатты ұлттық белгісіне қарай ұйымдастыруға үзілді-кесілді қарсы шықты. Съезде Украина социал-демократиялық жұмысшы партиясының бастамасымен [[Украина социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Украина социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (УСДРП) бірігу мәселесі де көтерілді, бірақ келісімге қол жеткізілмеді.

=== Жарғы ===
Съез өз жұмысын партияның жаңа жарғысын қабылдаумен аяқтады. Жарғының бірінші тармағы Лениннің тұжырымдамасы бойынша бекітілді. Ленин бұл тұжырымды партияның II съезінде де қорғаған болатын, ал III съез оны қабылдаған еді.

=== Сайланбалы органдар ===
Съезде сайланған Орталық комитеттің құрамына 3 большевик пен 7 меньшевик кірді. Партияның орталық басылымының редакциясы тек меньшевиктерден жасақталды.

=== Мүлікті күшпен тартып алу ===
Съезде пікірталас туғызған мәселелердің бірі мүлікті күшпен тартып алуға (экспроприация)&lt;ref&gt;революционерлердің жаргон тілінде «экспроприация» немесе қысқаша «экс» деп тонау мақсатында жасалған қарулы шабуылдар аталған.&lt;/ref&gt; қатысты көзқарас болды. Ленин мен оның жақтастары мұндай әрекеттерді үкіметке қарсы жүргізілетін «партизандық қарулы күрестің» бір түрі деп санап, революциялық қызметті қаржыландыру мақсатында мүлікті күшпен тартып алуға жол беруге болады деп есептеді. Олардың қарсыластары тонаушылық әрекеттер партия мүшелерінің рухын түсіріп, оларды азғындыққа ұрындыруы мүмкін екенін алға тартты. Талқылаулар нәтижесінде съез мүлікті күшпен тартып алуға тыйым салу туралы қарар қабылдады&lt;ref&gt;Алайда іс жүзінде Ленин мен оның жақтастары съездің шешіміне бағынбай, мүлікті күшпен тартып алумен айналысқан топтармен (яғни «[[РСДЖП ОК қарамағындағы жауынгерлік-техникалық топ|жауынгерлік жасақтармен]]») байланысын жалғастырды. Олардың ішіндегі ең ірілері Орал мен Күнгей Кавказда әрекет етті. 1906–1907 жылдары Оралда большевиктер ондаған рет қарулы тонау әрекетін ұйымдастырды. Мәселен, 1906 жылғы тамызда Үфі маңындағы Дема станциясында пошта пойызын тонау кезінде 200 мың рубльден астам ақша қолға түсті. Оның 60 мың рублі Ленинге берілді. [[Симон Аршакович Тер-Петросян|С. Т. Петросян-Камо]] бастаған Күнгей Кавказ тобы 1905–1907 жылдар аралығында шамамен 325–350 мың рубль иемденді. Оның 250 мың рублі 1907 жылы 25 маусымда [[Тифлистік экспроприация|Тифлисте жасалған тонау]] кезінде қолға түсті. Петросян бұл ақшаны Финляндиядағы большевиктер орталығының штаб-пәтеріне өзі жеткізді (Фельштинский, «Заң аясындағы көсемдер», 9–10-беттер).&lt;/ref&gt;.

== Бірігу ==
Съезде [[РСДЖП-ның II съезі|II съезде]] орын алған жікке бөлінуден кейін партияны ресми түрде біріктіру туралы шешім қабылданды. Большевик-лениншілер РСДЖП-ның ұйымдық бірлігін сөз жүзінде мойындағанымен, басқа социал-демократтармен идеялық күрес жүргізу құқығын өздерінде қалдырды. Сондықтан Лениннің айтуынша, съездің басты идеялық нәтижесі «бірігу емес, социал-демократия фракцияларының арасын айқын әрі нақты ажырату» болды. Съезд жікке бөлінуді ресми түрде жойып, партия ұйымдарының іс-қимыл бірлігін уақытша нығайтқанымен, партияның шын мәнінде бірігуіне қол жеткізе алмады. [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьевтің]] айтуынша, большевиктер «партия тұрғысынан заңсыз» деп есептелген жеке Орталық комитет құрды:
&lt;blockquote&gt;
Орталық комитеттің құрамына бірнеше жолдасымызды, сол кездегі өз сөзімізбен айтқанда, «кепілдікке» алды. Бірақ съездің өзінде-ақ большевиктер партия ішінде жасырын жұмыс істейтін жеке Орталық комитет құрды. Партия тарихындағы осы кезеңде біз Орталық комитетте де, Петроград комитетінде де азшылықта болдық, сондықтан өз алдымызша жүргізіп жатқан жұмысымызды жасыруға мәжбүр болдық.
&lt;/blockquote&gt;

Съезде көпшілік қолдауына ие бола алмаған большевиктер партияның қалған бөлігінен бөлек, құпия ұйымдық құрылым — «Большевиктік орталық» құрды. Осылайша, Ленин [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] және [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богдановпен]] бірге партия басшылығына қайта араласа бастады. Енді ол өзі келіспеген съезд шешімдерінің күшін жоюға дайындық жүргізе алды.

Кейін Лениннің бұл әрекеттері 1912 жылы қаңтарда [[Прага|Прагада]] өткен [[РСДЖП-ның VI конференциясы|РСДЖП-ның Бүкілресейлік алтыншы (Прагалық) партия конференциясында]] партияның түпкілікті бөлінуіне алып келді. Осы конференция лениншіл фракцияның дербес партия ретінде қалыптасуына негіз болды. Ол [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] деген атаумен белгілі болды.

== Тағы қараңыз ==
* [[РСДЖП-ның IV съезі делегаттарының тізімі]]
* [[РСДЖП-ның V съезі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КОКП съездері]]
[[Санат:РСДЖП]]</text>
      <sha1>2ovkem35l5jzrcmafzl9blinxnfgp5g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3683999</id>
      <parentid>3683998</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:20:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Бірігу */</comment>
      <origin>3683999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19252" sha1="ckce2hbqtgdfkrwlx1curxeozga3g43" xml:space="preserve">'''[[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының]] IV съезі''' («біріктіру съезі», сондай-ақ '''РСДЖП-ның Стокгольм съезі''' деп аталады) 1906 жылдың 10–25 сәуірінде (23 сәуір – 8 мамыр) [[Швеция|Швецияның]] [[Стокгольм]] қаласында өтті.

Съезге 57 ұйымнан шешуші дауыс құқығы бар 112 делегат, 13 ұйымнан кеңесші дауыс құқығы бар 22 делегат және ұлттық социал-демократиялық ұйымдардың 12 өкілі қатысты. Олардың қатарында [[Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы]], [[Латвия социал-демократиялық жұмысшы партиясы (1904)|Латвия социал-демократиясы]], [[Бунд]], сондай-ақ Украина, Финляндия және Болгария социал-демократиялық жұмысшы партияларының өкілдері болды. Фракциялық құрамы бойынша шешуші дауыс құқығы бар делегаттардың шамамен 62-сі меньшевиктерге, ал 46-сы большевиктерге тиесілі болды. Шешуші дауыс құқығы бар делегаттардың аз бөлігі [[Бітімгер-большевиктер|бітімгерлерден]] («орталық» деп аталатын топтан) тұрды. Негізгі мәселелер бойынша олар меньшевиктерге жақын болды. Съезде меньшевиктердің басым болуы қабылданған шешімдердің көпшілігінің сипатына әсер етті.

== Мәселелер ==
=== Аграрлық бағдарлама ===
Съезде фракциялар арасында қызу тартыс туғызған басты мәселе партияның аграрлық бағдарламасын қайта қарау болды. Бұл мәселе бойынша большевиктер атынан [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], ал меньшевиктер атынан Джон ([[Петр Павлович Маслов|П. Маслов]]) баяндама жасады. Большевиктердің аграрлық бағдарлама жобасын Ленин съезд делегаттарына таратылған «Жұмысшы партиясының аграрлық бағдарламасын қайта қарау» атты еңбегінде негіздеп берді. Ленин ұсынған аграрлық бағдарламаның негізгі талабы помещиктердің, шіркеулер мен монастырьлардың және басқа да жер иелерінің жерлерін тәркілеу, ал революция түбегейлі жеңіске жеткен жағдайда бүкіл жерді мемлекет меншігіне алу болды.

П. Маслов ұсынған меньшевиктік жоба ірі жер иеліктерін мәжбүрлеп иеліктен алып, «муниципалитеттердің» меншігіне беруді көздеді. Бұл бағдарлама бойынша помещиктердің жерлері муниципалитеттердің қарамағына өтіп, шаруалар сол жерлерді өз мүмкіндіктеріне қарай жалға алуға тиіс болды. Меньшевиктер жерді муниципалитеттердің меншігіне беру Лениннің бүкіл жерді мемлекет меншігіне алу жоспарын жүзеге асырған кезде туындауы мүмкін орталықтанған бюрократиялық аппараттың қалыптасуына жол бермейді деп есептеді. Сонымен қатар олар мемлекет меншігіне алынған ауыл шаруашылығын орталықтан басқарып отырудың аса күрделі міндет екенін орынды атап көрсетті.

Аграрлық мәселе бойынша негізгі баяндамалардан бөлек, съезде П. Масловтың жобасын бірқатар түзетулермен қолдаған [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]], Ленин ұсынған нұсқаға сай жерді мемлекет меншігіне алуды жақтаған Шмидт (П. Румянцев) және жерді шаруалар арасында бөліп беруді жақтаған С. А. Борисов қосымша баяндамалар жасады. Борисовтың бағдарламасы Лениннің бағдарламасына барынша жақын болды. Алайда ол бүкіл жерді мемлекет меншігіне алуды талап етудің орнына, тәркіленген жерлерді шаруалардың жеке меншігіне бөліп беруді ұсынды.

Съезде Борисовтың бағдарламасын [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], Матвеев ([[Владимир Александрович Базаров|В. А. Базаров-Руднев]]), Сакарелов ([[Павел Давидович Сакварелидзе|П. Сакварелидзе]]) және басқа да большевиктер қолдап сөйледі. Жерді шаруалар арасында бөліп беру бағдарламасын сынай отырып, Ленин оның қате болғанымен, зиянды емес екенін атап көрсетті. Меньшевиктерге қарсы берілетін дауыстарды бөлшектемеу үшін Ленин съезде жерді бөліп беруді жақтаушылармен бірге дауыс берді.

Қызу тартыстан кейін съез аз ғана дауыс басымдығымен жерді муниципалитеттердің меншігіне беруді көздейтін меньшевиктік аграрлық бағдарламаны большевиктердің қысымымен енгізілген бірқатар түзетулермен қабылдады. Большевиктер съез қабылдаған бағдарламаға помещиктердің жерлерін «иеліктен алу» талабын емес, оларды тәркілеу талабын енгізуге қол жеткізді. Большевиктердің табанды талабымен бағдарламаға сулар мен ормандарды мемлекет меншігіне алу туралы тармақ та қосылды. Бұдан бөлек, съез жерді муниципалитеттердің меншігіне беру мүмкін болмаса, партия помещиктерден тартып алынған жерлерді шаруалар арасында бөліп беруді қолдайтынын мәлімдеді. Аграрлық мәселе жөніндегі тактикалық қарарға ауыл шаруашылығы пролетариатының дербес ұйымын құру туралы тармақ енгізілді.

=== Бұдан басқа мәселелер ===
Съез [[Ресей империясының Мемлекеттік думасы|Мемлекеттік дума]] туралы меньшевиктік қарарларды мақұлдады. Сайлауға қатысу туралы шешім қабылданып, «Үкімет пен Дума арасында, сондай-ақ Думаның өз ішінде туындайтын барлық қайшылықтарды революциялық қозғалысты кеңейту және тереңдету мүддесіне жүйелі түрде пайдалану» туралы қарар бекітілді. Сонымен қатар съез қарулы көтеріліс туралы қарар қабылдап, партизандық күрес мәселесінде ымыралы шешімге келді. Қарулы көтеріліс туралы қарарда пролетариатты қарулы қақтығысқа тартуға бағытталған кез келген әрекетке табанды түрде қарсы тұруға шақырылды.

Кәсіподақтар туралы мәселені талқыламай-ақ, съез партияның кәсіподақтарды ұйымдастыруға жәрдемдесуі қажет екенін мойындайтын ымыралы қарар қабылдады. Сондай-ақ шаруа қозғалысына көзқарас туралы қарар бекітілді.

Съезде Польша мен Литва социал-демократиясымен және Латвия социал-демократиясымен бірігу мәселесі шешілді. Бұл ұйымдар РСДЖП құрамына аумақтық ұйымдар ретінде кіріп, тиісті аймақтағы барлық ұлт өкілдерінен шыққан пролетариат арасында жұмыс жүргізуге тиіс болды.

Съез [[Бунд|Бундпен]] бірігу шарттарының жобасын да қабылдады. Алайда арнайы қарарда пролетариатты ұлттық белгісіне қарай ұйымдастыруға үзілді-кесілді қарсы шықты. Съезде Украина социал-демократиялық жұмысшы партиясының бастамасымен [[Украина социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Украина социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (УСДРП) бірігу мәселесі де көтерілді, бірақ келісімге қол жеткізілмеді.

=== Жарғы ===
Съез өз жұмысын партияның жаңа жарғысын қабылдаумен аяқтады. Жарғының бірінші тармағы Лениннің тұжырымдамасы бойынша бекітілді. Ленин бұл тұжырымды партияның II съезінде де қорғаған болатын, ал III съез оны қабылдаған еді.

=== Сайланбалы органдар ===
Съезде сайланған Орталық комитеттің құрамына 3 большевик пен 7 меньшевик кірді. Партияның орталық басылымының редакциясы тек меньшевиктерден жасақталды.

=== Мүлікті күшпен тартып алу ===
Съезде пікірталас туғызған мәселелердің бірі мүлікті күшпен тартып алуға (экспроприация)&lt;ref&gt;революционерлердің жаргон тілінде «экспроприация» немесе қысқаша «экс» деп тонау мақсатында жасалған қарулы шабуылдар аталған.&lt;/ref&gt; қатысты көзқарас болды. Ленин мен оның жақтастары мұндай әрекеттерді үкіметке қарсы жүргізілетін «партизандық қарулы күрестің» бір түрі деп санап, революциялық қызметті қаржыландыру мақсатында мүлікті күшпен тартып алуға жол беруге болады деп есептеді. Олардың қарсыластары тонаушылық әрекеттер партия мүшелерінің рухын түсіріп, оларды азғындыққа ұрындыруы мүмкін екенін алға тартты. Талқылаулар нәтижесінде съез мүлікті күшпен тартып алуға тыйым салу туралы қарар қабылдады&lt;ref&gt;Алайда іс жүзінде Ленин мен оның жақтастары съездің шешіміне бағынбай, мүлікті күшпен тартып алумен айналысқан топтармен (яғни «[[РСДЖП ОК қарамағындағы жауынгерлік-техникалық топ|жауынгерлік жасақтармен]]») байланысын жалғастырды. Олардың ішіндегі ең ірілері Орал мен Күнгей Кавказда әрекет етті. 1906–1907 жылдары Оралда большевиктер ондаған рет қарулы тонау әрекетін ұйымдастырды. Мәселен, 1906 жылғы тамызда Үфі маңындағы Дема станциясында пошта пойызын тонау кезінде 200 мың рубльден астам ақша қолға түсті. Оның 60 мың рублі Ленинге берілді. [[Симон Аршакович Тер-Петросян|С. Т. Петросян-Камо]] бастаған Күнгей Кавказ тобы 1905–1907 жылдар аралығында шамамен 325–350 мың рубль иемденді. Оның 250 мың рублі 1907 жылы 25 маусымда [[Тифлистік экспроприация|Тифлисте жасалған тонау]] кезінде қолға түсті. Петросян бұл ақшаны Финляндиядағы большевиктер орталығының штаб-пәтеріне өзі жеткізді (Фельштинский, «Заң аясындағы көсемдер», 9–10-беттер).&lt;/ref&gt;.

== Бірігу ==
Съезде [[РСДЖП-ның II съезі|II съезде]] орын алған жікке бөлінуден кейін партияны ресми түрде біріктіру туралы шешім қабылданды&lt;ref&gt;Тарихшы Ю. Г. Фельштинскийдің пікірінше, РСДЖП-ның екіге бөлінуіне Лениннің билікті жеке дара иеленуге ұмтылуы себеп болды. Партияның орталық органы — «[[Искра (газет)|Искра]]» газетін, Орталық комитетін және партия қазынасын толық бақылауына алуға тырысқанымен, II съезде бұл мақсатына жете алмаған Ленин өзіне толық бағынудан бас тартқан социал-демократтармен аяусыз сөз таласына түсті. Бұл тартыс балағат сөздер мен көпшілік алдында қорлауға дейін жетті (Фельштинский, «Заң аясындағы көсемдер», 8-бет).&lt;/ref&gt;. Большевик-лениншілер РСДЖП-ның ұйымдық бірлігін сөз жүзінде мойындағанымен, басқа социал-демократтармен идеялық күрес жүргізу құқығын өздерінде қалдырды. Сондықтан Лениннің айтуынша, съездің басты идеялық нәтижесі «бірігу емес, социал-демократия фракцияларының арасын айқын әрі нақты ажырату» болды. Съезд жікке бөлінуді ресми түрде жойып, партия ұйымдарының іс-қимыл бірлігін уақытша нығайтқанымен, партияның шын мәнінде бірігуіне қол жеткізе алмады. [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьевтің]] айтуынша, большевиктер «партия тұрғысынан заңсыз» деп есептелген жеке Орталық комитет құрды:
&lt;blockquote&gt;
Орталық комитеттің құрамына бірнеше жолдасымызды, сол кездегі өз сөзімізбен айтқанда, «кепілдікке» алды. Бірақ съездің өзінде-ақ большевиктер партия ішінде жасырын жұмыс істейтін жеке Орталық комитет құрды. Партия тарихындағы осы кезеңде біз Орталық комитетте де, Петроград комитетінде де азшылықта болдық, сондықтан өз алдымызша жүргізіп жатқан жұмысымызды жасыруға мәжбүр болдық.
&lt;/blockquote&gt;

Съезде көпшілік қолдауына ие бола алмаған большевиктер партияның қалған бөлігінен бөлек, құпия ұйымдық құрылым — «Большевиктік орталық» құрды. Осылайша, Ленин [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] және [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богдановпен]] бірге партия басшылығына қайта араласа бастады. Енді ол өзі келіспеген съезд шешімдерінің күшін жоюға дайындық жүргізе алды.

Кейін Лениннің бұл әрекеттері 1912 жылы қаңтарда [[Прага|Прагада]] өткен [[РСДЖП-ның VI конференциясы|РСДЖП-ның Бүкілресейлік алтыншы (Прагалық) партия конференциясында]] партияның түпкілікті бөлінуіне алып келді. Осы конференция лениншіл фракцияның дербес партия ретінде қалыптасуына негіз болды. Ол [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] деген атаумен белгілі болды.

== Тағы қараңыз ==
* [[РСДЖП-ның IV съезі делегаттарының тізімі]]
* [[РСДЖП-ның V съезі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КОКП съездері]]
[[Санат:РСДЖП]]</text>
      <sha1>ckce2hbqtgdfkrwlx1curxeozga3g43</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684001</id>
      <parentid>3683999</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:24:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тағы қараңыз */</comment>
      <origin>3684001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21718" sha1="2b3f58f5lyhcd8k897cyx2mv5xqrpeo" xml:space="preserve">'''[[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының]] IV съезі''' («біріктіру съезі», сондай-ақ '''РСДЖП-ның Стокгольм съезі''' деп аталады) 1906 жылдың 10–25 сәуірінде (23 сәуір – 8 мамыр) [[Швеция|Швецияның]] [[Стокгольм]] қаласында өтті.

Съезге 57 ұйымнан шешуші дауыс құқығы бар 112 делегат, 13 ұйымнан кеңесші дауыс құқығы бар 22 делегат және ұлттық социал-демократиялық ұйымдардың 12 өкілі қатысты. Олардың қатарында [[Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы]], [[Латвия социал-демократиялық жұмысшы партиясы (1904)|Латвия социал-демократиясы]], [[Бунд]], сондай-ақ Украина, Финляндия және Болгария социал-демократиялық жұмысшы партияларының өкілдері болды. Фракциялық құрамы бойынша шешуші дауыс құқығы бар делегаттардың шамамен 62-сі меньшевиктерге, ал 46-сы большевиктерге тиесілі болды. Шешуші дауыс құқығы бар делегаттардың аз бөлігі [[Бітімгер-большевиктер|бітімгерлерден]] («орталық» деп аталатын топтан) тұрды. Негізгі мәселелер бойынша олар меньшевиктерге жақын болды. Съезде меньшевиктердің басым болуы қабылданған шешімдердің көпшілігінің сипатына әсер етті.

== Мәселелер ==
=== Аграрлық бағдарлама ===
Съезде фракциялар арасында қызу тартыс туғызған басты мәселе партияның аграрлық бағдарламасын қайта қарау болды. Бұл мәселе бойынша большевиктер атынан [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], ал меньшевиктер атынан Джон ([[Петр Павлович Маслов|П. Маслов]]) баяндама жасады. Большевиктердің аграрлық бағдарлама жобасын Ленин съезд делегаттарына таратылған «Жұмысшы партиясының аграрлық бағдарламасын қайта қарау» атты еңбегінде негіздеп берді. Ленин ұсынған аграрлық бағдарламаның негізгі талабы помещиктердің, шіркеулер мен монастырьлардың және басқа да жер иелерінің жерлерін тәркілеу, ал революция түбегейлі жеңіске жеткен жағдайда бүкіл жерді мемлекет меншігіне алу болды.

П. Маслов ұсынған меньшевиктік жоба ірі жер иеліктерін мәжбүрлеп иеліктен алып, «муниципалитеттердің» меншігіне беруді көздеді. Бұл бағдарлама бойынша помещиктердің жерлері муниципалитеттердің қарамағына өтіп, шаруалар сол жерлерді өз мүмкіндіктеріне қарай жалға алуға тиіс болды. Меньшевиктер жерді муниципалитеттердің меншігіне беру Лениннің бүкіл жерді мемлекет меншігіне алу жоспарын жүзеге асырған кезде туындауы мүмкін орталықтанған бюрократиялық аппараттың қалыптасуына жол бермейді деп есептеді. Сонымен қатар олар мемлекет меншігіне алынған ауыл шаруашылығын орталықтан басқарып отырудың аса күрделі міндет екенін орынды атап көрсетті.

Аграрлық мәселе бойынша негізгі баяндамалардан бөлек, съезде П. Масловтың жобасын бірқатар түзетулермен қолдаған [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]], Ленин ұсынған нұсқаға сай жерді мемлекет меншігіне алуды жақтаған Шмидт (П. Румянцев) және жерді шаруалар арасында бөліп беруді жақтаған С. А. Борисов қосымша баяндамалар жасады. Борисовтың бағдарламасы Лениннің бағдарламасына барынша жақын болды. Алайда ол бүкіл жерді мемлекет меншігіне алуды талап етудің орнына, тәркіленген жерлерді шаруалардың жеке меншігіне бөліп беруді ұсынды.

Съезде Борисовтың бағдарламасын [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], Матвеев ([[Владимир Александрович Базаров|В. А. Базаров-Руднев]]), Сакарелов ([[Павел Давидович Сакварелидзе|П. Сакварелидзе]]) және басқа да большевиктер қолдап сөйледі. Жерді шаруалар арасында бөліп беру бағдарламасын сынай отырып, Ленин оның қате болғанымен, зиянды емес екенін атап көрсетті. Меньшевиктерге қарсы берілетін дауыстарды бөлшектемеу үшін Ленин съезде жерді бөліп беруді жақтаушылармен бірге дауыс берді.

Қызу тартыстан кейін съез аз ғана дауыс басымдығымен жерді муниципалитеттердің меншігіне беруді көздейтін меньшевиктік аграрлық бағдарламаны большевиктердің қысымымен енгізілген бірқатар түзетулермен қабылдады. Большевиктер съез қабылдаған бағдарламаға помещиктердің жерлерін «иеліктен алу» талабын емес, оларды тәркілеу талабын енгізуге қол жеткізді. Большевиктердің табанды талабымен бағдарламаға сулар мен ормандарды мемлекет меншігіне алу туралы тармақ та қосылды. Бұдан бөлек, съез жерді муниципалитеттердің меншігіне беру мүмкін болмаса, партия помещиктерден тартып алынған жерлерді шаруалар арасында бөліп беруді қолдайтынын мәлімдеді. Аграрлық мәселе жөніндегі тактикалық қарарға ауыл шаруашылығы пролетариатының дербес ұйымын құру туралы тармақ енгізілді.

=== Бұдан басқа мәселелер ===
Съез [[Ресей империясының Мемлекеттік думасы|Мемлекеттік дума]] туралы меньшевиктік қарарларды мақұлдады. Сайлауға қатысу туралы шешім қабылданып, «Үкімет пен Дума арасында, сондай-ақ Думаның өз ішінде туындайтын барлық қайшылықтарды революциялық қозғалысты кеңейту және тереңдету мүддесіне жүйелі түрде пайдалану» туралы қарар бекітілді. Сонымен қатар съез қарулы көтеріліс туралы қарар қабылдап, партизандық күрес мәселесінде ымыралы шешімге келді. Қарулы көтеріліс туралы қарарда пролетариатты қарулы қақтығысқа тартуға бағытталған кез келген әрекетке табанды түрде қарсы тұруға шақырылды.

Кәсіподақтар туралы мәселені талқыламай-ақ, съез партияның кәсіподақтарды ұйымдастыруға жәрдемдесуі қажет екенін мойындайтын ымыралы қарар қабылдады. Сондай-ақ шаруа қозғалысына көзқарас туралы қарар бекітілді.

Съезде Польша мен Литва социал-демократиясымен және Латвия социал-демократиясымен бірігу мәселесі шешілді. Бұл ұйымдар РСДЖП құрамына аумақтық ұйымдар ретінде кіріп, тиісті аймақтағы барлық ұлт өкілдерінен шыққан пролетариат арасында жұмыс жүргізуге тиіс болды.

Съез [[Бунд|Бундпен]] бірігу шарттарының жобасын да қабылдады. Алайда арнайы қарарда пролетариатты ұлттық белгісіне қарай ұйымдастыруға үзілді-кесілді қарсы шықты. Съезде Украина социал-демократиялық жұмысшы партиясының бастамасымен [[Украина социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Украина социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (УСДРП) бірігу мәселесі де көтерілді, бірақ келісімге қол жеткізілмеді.

=== Жарғы ===
Съез өз жұмысын партияның жаңа жарғысын қабылдаумен аяқтады. Жарғының бірінші тармағы Лениннің тұжырымдамасы бойынша бекітілді. Ленин бұл тұжырымды партияның II съезінде де қорғаған болатын, ал III съез оны қабылдаған еді.

=== Сайланбалы органдар ===
Съезде сайланған Орталық комитеттің құрамына 3 большевик пен 7 меньшевик кірді. Партияның орталық басылымының редакциясы тек меньшевиктерден жасақталды.

=== Мүлікті күшпен тартып алу ===
Съезде пікірталас туғызған мәселелердің бірі мүлікті күшпен тартып алуға (экспроприация)&lt;ref&gt;революционерлердің жаргон тілінде «экспроприация» немесе қысқаша «экс» деп тонау мақсатында жасалған қарулы шабуылдар аталған.&lt;/ref&gt; қатысты көзқарас болды. Ленин мен оның жақтастары мұндай әрекеттерді үкіметке қарсы жүргізілетін «партизандық қарулы күрестің» бір түрі деп санап, революциялық қызметті қаржыландыру мақсатында мүлікті күшпен тартып алуға жол беруге болады деп есептеді. Олардың қарсыластары тонаушылық әрекеттер партия мүшелерінің рухын түсіріп, оларды азғындыққа ұрындыруы мүмкін екенін алға тартты. Талқылаулар нәтижесінде съез мүлікті күшпен тартып алуға тыйым салу туралы қарар қабылдады&lt;ref&gt;Алайда іс жүзінде Ленин мен оның жақтастары съездің шешіміне бағынбай, мүлікті күшпен тартып алумен айналысқан топтармен (яғни «[[РСДЖП ОК қарамағындағы жауынгерлік-техникалық топ|жауынгерлік жасақтармен]]») байланысын жалғастырды. Олардың ішіндегі ең ірілері Орал мен Күнгей Кавказда әрекет етті. 1906–1907 жылдары Оралда большевиктер ондаған рет қарулы тонау әрекетін ұйымдастырды. Мәселен, 1906 жылғы тамызда Үфі маңындағы Дема станциясында пошта пойызын тонау кезінде 200 мың рубльден астам ақша қолға түсті. Оның 60 мың рублі Ленинге берілді. [[Симон Аршакович Тер-Петросян|С. Т. Петросян-Камо]] бастаған Күнгей Кавказ тобы 1905–1907 жылдар аралығында шамамен 325–350 мың рубль иемденді. Оның 250 мың рублі 1907 жылы 25 маусымда [[Тифлистік экспроприация|Тифлисте жасалған тонау]] кезінде қолға түсті. Петросян бұл ақшаны Финляндиядағы большевиктер орталығының штаб-пәтеріне өзі жеткізді (Фельштинский, «Заң аясындағы көсемдер», 9–10-беттер).&lt;/ref&gt;.

== Бірігу ==
Съезде [[РСДЖП-ның II съезі|II съезде]] орын алған жікке бөлінуден кейін партияны ресми түрде біріктіру туралы шешім қабылданды&lt;ref&gt;Тарихшы Ю. Г. Фельштинскийдің пікірінше, РСДЖП-ның екіге бөлінуіне Лениннің билікті жеке дара иеленуге ұмтылуы себеп болды. Партияның орталық органы — «[[Искра (газет)|Искра]]» газетін, Орталық комитетін және партия қазынасын толық бақылауына алуға тырысқанымен, II съезде бұл мақсатына жете алмаған Ленин өзіне толық бағынудан бас тартқан социал-демократтармен аяусыз сөз таласына түсті. Бұл тартыс балағат сөздер мен көпшілік алдында қорлауға дейін жетті (Фельштинский, «Заң аясындағы көсемдер», 8-бет).&lt;/ref&gt;. Большевик-лениншілер РСДЖП-ның ұйымдық бірлігін сөз жүзінде мойындағанымен, басқа социал-демократтармен идеялық күрес жүргізу құқығын өздерінде қалдырды. Сондықтан Лениннің айтуынша, съездің басты идеялық нәтижесі «бірігу емес, социал-демократия фракцияларының арасын айқын әрі нақты ажырату» болды. Съезд жікке бөлінуді ресми түрде жойып, партия ұйымдарының іс-қимыл бірлігін уақытша нығайтқанымен, партияның шын мәнінде бірігуіне қол жеткізе алмады. [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьевтің]] айтуынша, большевиктер «партия тұрғысынан заңсыз» деп есептелген жеке Орталық комитет құрды:
&lt;blockquote&gt;
Орталық комитеттің құрамына бірнеше жолдасымызды, сол кездегі өз сөзімізбен айтқанда, «кепілдікке» алды. Бірақ съездің өзінде-ақ большевиктер партия ішінде жасырын жұмыс істейтін жеке Орталық комитет құрды. Партия тарихындағы осы кезеңде біз Орталық комитетте де, Петроград комитетінде де азшылықта болдық, сондықтан өз алдымызша жүргізіп жатқан жұмысымызды жасыруға мәжбүр болдық.
&lt;/blockquote&gt;

Съезде көпшілік қолдауына ие бола алмаған большевиктер партияның қалған бөлігінен бөлек, құпия ұйымдық құрылым — «Большевиктік орталық» құрды. Осылайша, Ленин [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] және [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богдановпен]] бірге партия басшылығына қайта араласа бастады. Енді ол өзі келіспеген съезд шешімдерінің күшін жоюға дайындық жүргізе алды.

Кейін Лениннің бұл әрекеттері 1912 жылы қаңтарда [[Прага|Прагада]] өткен [[РСДЖП-ның VI конференциясы|РСДЖП-ның Бүкілресейлік алтыншы (Прагалық) партия конференциясында]] партияның түпкілікті бөлінуіне алып келді. Осы конференция лениншіл фракцияның дербес партия ретінде қалыптасуына негіз болды. Ол [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] деген атаумен белгілі болды.

== Тағы қараңыз ==
* [[РСДЖП-ның IV съезі делегаттарының тізімі]]
* [[РСДЖП-ның V съезі]]

== Әдебиет ==
* Четвёртый (Объединительный) съезд РСДРП // Чаган — Экс-ле-Бен. — М. : Советская энциклопедия, 1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 29).
* История КПСС. Т. 2. М., 1966;
* КПСС в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК Т. 1. / 8 изд. М., 1970;
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Объединительный съезд РСДРП 10(23) апр. — 25 апр. (8 мая) 1906 г. // Полное собрание сочинений. Т. 12. / 5 изд.
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Обращение к партии делегатов Объединительного съезда, принадлежавших к бывшей фракции «большевиков» // Полное собрание сочинений. Т. 12. / 5 изд.
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Доклад об Объединительном съезде РСДРП // Полное собрание сочинений. Т. 13. / 5 изд.
* [[Мартын Николаевич Лядов|Лядов М. Н.]] Из жизни партии в 1903—1907 гг. (Воспоминания). М., 1956.
* Энциклопедический словарь. Гл. ред. Б. А. Введенский. В 3 томах. Том 2. М., 1954.
* [https://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KPSS/_KPSS.html#004 Четвертый (объединительный) съезд РСДРП. Апрель (апрель-май) 1906 года: Протоколы.] — М.: Госполитиздат, 1959. — XVIII + 714 с.: ил.
* {{кітап|авторы= Фельштинский Ю. Г.|тақырыбы =  Вожди в законе|url = https://www.lib.ru/POLITOLOG/felshtinskij.txt|орны= М.|баспасы= Терра|жылы  = 2008|барлық беті = 384|isbn = 5-275-01878-9|тиражы = }}
* {{кітап|авторы=Сервис Р. |тақырыбы=Ленин. Биография |жауапты=Пер. с англ. Г. И. Левитан |орны=М. |баспасы=Попурри |жылы=2002 |барлық беті=624 |сериясы= |isbn=985-438-591-4 |тиражы= }}.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КОКП съездері]]
[[Санат:РСДЖП]]</text>
      <sha1>2b3f58f5lyhcd8k897cyx2mv5xqrpeo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684002</id>
      <parentid>3684001</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:24:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әдебиет */</comment>
      <origin>3684002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21881" sha1="ejpzahcdks7j7ci2uaemk3b9fj4678x" xml:space="preserve">'''[[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының]] IV съезі''' («біріктіру съезі», сондай-ақ '''РСДЖП-ның Стокгольм съезі''' деп аталады) 1906 жылдың 10–25 сәуірінде (23 сәуір – 8 мамыр) [[Швеция|Швецияның]] [[Стокгольм]] қаласында өтті.

Съезге 57 ұйымнан шешуші дауыс құқығы бар 112 делегат, 13 ұйымнан кеңесші дауыс құқығы бар 22 делегат және ұлттық социал-демократиялық ұйымдардың 12 өкілі қатысты. Олардың қатарында [[Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы]], [[Латвия социал-демократиялық жұмысшы партиясы (1904)|Латвия социал-демократиясы]], [[Бунд]], сондай-ақ Украина, Финляндия және Болгария социал-демократиялық жұмысшы партияларының өкілдері болды. Фракциялық құрамы бойынша шешуші дауыс құқығы бар делегаттардың шамамен 62-сі меньшевиктерге, ал 46-сы большевиктерге тиесілі болды. Шешуші дауыс құқығы бар делегаттардың аз бөлігі [[Бітімгер-большевиктер|бітімгерлерден]] («орталық» деп аталатын топтан) тұрды. Негізгі мәселелер бойынша олар меньшевиктерге жақын болды. Съезде меньшевиктердің басым болуы қабылданған шешімдердің көпшілігінің сипатына әсер етті.

== Мәселелер ==
=== Аграрлық бағдарлама ===
Съезде фракциялар арасында қызу тартыс туғызған басты мәселе партияның аграрлық бағдарламасын қайта қарау болды. Бұл мәселе бойынша большевиктер атынан [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], ал меньшевиктер атынан Джон ([[Петр Павлович Маслов|П. Маслов]]) баяндама жасады. Большевиктердің аграрлық бағдарлама жобасын Ленин съезд делегаттарына таратылған «Жұмысшы партиясының аграрлық бағдарламасын қайта қарау» атты еңбегінде негіздеп берді. Ленин ұсынған аграрлық бағдарламаның негізгі талабы помещиктердің, шіркеулер мен монастырьлардың және басқа да жер иелерінің жерлерін тәркілеу, ал революция түбегейлі жеңіске жеткен жағдайда бүкіл жерді мемлекет меншігіне алу болды.

П. Маслов ұсынған меньшевиктік жоба ірі жер иеліктерін мәжбүрлеп иеліктен алып, «муниципалитеттердің» меншігіне беруді көздеді. Бұл бағдарлама бойынша помещиктердің жерлері муниципалитеттердің қарамағына өтіп, шаруалар сол жерлерді өз мүмкіндіктеріне қарай жалға алуға тиіс болды. Меньшевиктер жерді муниципалитеттердің меншігіне беру Лениннің бүкіл жерді мемлекет меншігіне алу жоспарын жүзеге асырған кезде туындауы мүмкін орталықтанған бюрократиялық аппараттың қалыптасуына жол бермейді деп есептеді. Сонымен қатар олар мемлекет меншігіне алынған ауыл шаруашылығын орталықтан басқарып отырудың аса күрделі міндет екенін орынды атап көрсетті.

Аграрлық мәселе бойынша негізгі баяндамалардан бөлек, съезде П. Масловтың жобасын бірқатар түзетулермен қолдаған [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]], Ленин ұсынған нұсқаға сай жерді мемлекет меншігіне алуды жақтаған Шмидт (П. Румянцев) және жерді шаруалар арасында бөліп беруді жақтаған С. А. Борисов қосымша баяндамалар жасады. Борисовтың бағдарламасы Лениннің бағдарламасына барынша жақын болды. Алайда ол бүкіл жерді мемлекет меншігіне алуды талап етудің орнына, тәркіленген жерлерді шаруалардың жеке меншігіне бөліп беруді ұсынды.

Съезде Борисовтың бағдарламасын [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], Матвеев ([[Владимир Александрович Базаров|В. А. Базаров-Руднев]]), Сакарелов ([[Павел Давидович Сакварелидзе|П. Сакварелидзе]]) және басқа да большевиктер қолдап сөйледі. Жерді шаруалар арасында бөліп беру бағдарламасын сынай отырып, Ленин оның қате болғанымен, зиянды емес екенін атап көрсетті. Меньшевиктерге қарсы берілетін дауыстарды бөлшектемеу үшін Ленин съезде жерді бөліп беруді жақтаушылармен бірге дауыс берді.

Қызу тартыстан кейін съез аз ғана дауыс басымдығымен жерді муниципалитеттердің меншігіне беруді көздейтін меньшевиктік аграрлық бағдарламаны большевиктердің қысымымен енгізілген бірқатар түзетулермен қабылдады. Большевиктер съез қабылдаған бағдарламаға помещиктердің жерлерін «иеліктен алу» талабын емес, оларды тәркілеу талабын енгізуге қол жеткізді. Большевиктердің табанды талабымен бағдарламаға сулар мен ормандарды мемлекет меншігіне алу туралы тармақ та қосылды. Бұдан бөлек, съез жерді муниципалитеттердің меншігіне беру мүмкін болмаса, партия помещиктерден тартып алынған жерлерді шаруалар арасында бөліп беруді қолдайтынын мәлімдеді. Аграрлық мәселе жөніндегі тактикалық қарарға ауыл шаруашылығы пролетариатының дербес ұйымын құру туралы тармақ енгізілді.

=== Бұдан басқа мәселелер ===
Съез [[Ресей империясының Мемлекеттік думасы|Мемлекеттік дума]] туралы меньшевиктік қарарларды мақұлдады. Сайлауға қатысу туралы шешім қабылданып, «Үкімет пен Дума арасында, сондай-ақ Думаның өз ішінде туындайтын барлық қайшылықтарды революциялық қозғалысты кеңейту және тереңдету мүддесіне жүйелі түрде пайдалану» туралы қарар бекітілді. Сонымен қатар съез қарулы көтеріліс туралы қарар қабылдап, партизандық күрес мәселесінде ымыралы шешімге келді. Қарулы көтеріліс туралы қарарда пролетариатты қарулы қақтығысқа тартуға бағытталған кез келген әрекетке табанды түрде қарсы тұруға шақырылды.

Кәсіподақтар туралы мәселені талқыламай-ақ, съез партияның кәсіподақтарды ұйымдастыруға жәрдемдесуі қажет екенін мойындайтын ымыралы қарар қабылдады. Сондай-ақ шаруа қозғалысына көзқарас туралы қарар бекітілді.

Съезде Польша мен Литва социал-демократиясымен және Латвия социал-демократиясымен бірігу мәселесі шешілді. Бұл ұйымдар РСДЖП құрамына аумақтық ұйымдар ретінде кіріп, тиісті аймақтағы барлық ұлт өкілдерінен шыққан пролетариат арасында жұмыс жүргізуге тиіс болды.

Съез [[Бунд|Бундпен]] бірігу шарттарының жобасын да қабылдады. Алайда арнайы қарарда пролетариатты ұлттық белгісіне қарай ұйымдастыруға үзілді-кесілді қарсы шықты. Съезде Украина социал-демократиялық жұмысшы партиясының бастамасымен [[Украина социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Украина социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (УСДРП) бірігу мәселесі де көтерілді, бірақ келісімге қол жеткізілмеді.

=== Жарғы ===
Съез өз жұмысын партияның жаңа жарғысын қабылдаумен аяқтады. Жарғының бірінші тармағы Лениннің тұжырымдамасы бойынша бекітілді. Ленин бұл тұжырымды партияның II съезінде де қорғаған болатын, ал III съез оны қабылдаған еді.

=== Сайланбалы органдар ===
Съезде сайланған Орталық комитеттің құрамына 3 большевик пен 7 меньшевик кірді. Партияның орталық басылымының редакциясы тек меньшевиктерден жасақталды.

=== Мүлікті күшпен тартып алу ===
Съезде пікірталас туғызған мәселелердің бірі мүлікті күшпен тартып алуға (экспроприация)&lt;ref&gt;революционерлердің жаргон тілінде «экспроприация» немесе қысқаша «экс» деп тонау мақсатында жасалған қарулы шабуылдар аталған.&lt;/ref&gt; қатысты көзқарас болды. Ленин мен оның жақтастары мұндай әрекеттерді үкіметке қарсы жүргізілетін «партизандық қарулы күрестің» бір түрі деп санап, революциялық қызметті қаржыландыру мақсатында мүлікті күшпен тартып алуға жол беруге болады деп есептеді. Олардың қарсыластары тонаушылық әрекеттер партия мүшелерінің рухын түсіріп, оларды азғындыққа ұрындыруы мүмкін екенін алға тартты. Талқылаулар нәтижесінде съез мүлікті күшпен тартып алуға тыйым салу туралы қарар қабылдады&lt;ref&gt;Алайда іс жүзінде Ленин мен оның жақтастары съездің шешіміне бағынбай, мүлікті күшпен тартып алумен айналысқан топтармен (яғни «[[РСДЖП ОК қарамағындағы жауынгерлік-техникалық топ|жауынгерлік жасақтармен]]») байланысын жалғастырды. Олардың ішіндегі ең ірілері Орал мен Күнгей Кавказда әрекет етті. 1906–1907 жылдары Оралда большевиктер ондаған рет қарулы тонау әрекетін ұйымдастырды. Мәселен, 1906 жылғы тамызда Үфі маңындағы Дема станциясында пошта пойызын тонау кезінде 200 мың рубльден астам ақша қолға түсті. Оның 60 мың рублі Ленинге берілді. [[Симон Аршакович Тер-Петросян|С. Т. Петросян-Камо]] бастаған Күнгей Кавказ тобы 1905–1907 жылдар аралығында шамамен 325–350 мың рубль иемденді. Оның 250 мың рублі 1907 жылы 25 маусымда [[Тифлистік экспроприация|Тифлисте жасалған тонау]] кезінде қолға түсті. Петросян бұл ақшаны Финляндиядағы большевиктер орталығының штаб-пәтеріне өзі жеткізді (Фельштинский, «Заң аясындағы көсемдер», 9–10-беттер).&lt;/ref&gt;.

== Бірігу ==
Съезде [[РСДЖП-ның II съезі|II съезде]] орын алған жікке бөлінуден кейін партияны ресми түрде біріктіру туралы шешім қабылданды&lt;ref&gt;Тарихшы Ю. Г. Фельштинскийдің пікірінше, РСДЖП-ның екіге бөлінуіне Лениннің билікті жеке дара иеленуге ұмтылуы себеп болды. Партияның орталық органы — «[[Искра (газет)|Искра]]» газетін, Орталық комитетін және партия қазынасын толық бақылауына алуға тырысқанымен, II съезде бұл мақсатына жете алмаған Ленин өзіне толық бағынудан бас тартқан социал-демократтармен аяусыз сөз таласына түсті. Бұл тартыс балағат сөздер мен көпшілік алдында қорлауға дейін жетті (Фельштинский, «Заң аясындағы көсемдер», 8-бет).&lt;/ref&gt;. Большевик-лениншілер РСДЖП-ның ұйымдық бірлігін сөз жүзінде мойындағанымен, басқа социал-демократтармен идеялық күрес жүргізу құқығын өздерінде қалдырды. Сондықтан Лениннің айтуынша, съездің басты идеялық нәтижесі «бірігу емес, социал-демократия фракцияларының арасын айқын әрі нақты ажырату» болды. Съезд жікке бөлінуді ресми түрде жойып, партия ұйымдарының іс-қимыл бірлігін уақытша нығайтқанымен, партияның шын мәнінде бірігуіне қол жеткізе алмады. [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьевтің]] айтуынша, большевиктер «партия тұрғысынан заңсыз» деп есептелген жеке Орталық комитет құрды:
&lt;blockquote&gt;
Орталық комитеттің құрамына бірнеше жолдасымызды, сол кездегі өз сөзімізбен айтқанда, «кепілдікке» алды. Бірақ съездің өзінде-ақ большевиктер партия ішінде жасырын жұмыс істейтін жеке Орталық комитет құрды. Партия тарихындағы осы кезеңде біз Орталық комитетте де, Петроград комитетінде де азшылықта болдық, сондықтан өз алдымызша жүргізіп жатқан жұмысымызды жасыруға мәжбүр болдық.
&lt;/blockquote&gt;

Съезде көпшілік қолдауына ие бола алмаған большевиктер партияның қалған бөлігінен бөлек, құпия ұйымдық құрылым — «Большевиктік орталық» құрды. Осылайша, Ленин [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] және [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богдановпен]] бірге партия басшылығына қайта араласа бастады. Енді ол өзі келіспеген съезд шешімдерінің күшін жоюға дайындық жүргізе алды.

Кейін Лениннің бұл әрекеттері 1912 жылы қаңтарда [[Прага|Прагада]] өткен [[РСДЖП-ның VI конференциясы|РСДЖП-ның Бүкілресейлік алтыншы (Прагалық) партия конференциясында]] партияның түпкілікті бөлінуіне алып келді. Осы конференция лениншіл фракцияның дербес партия ретінде қалыптасуына негіз болды. Ол [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] деген атаумен белгілі болды.

== Тағы қараңыз ==
* [[РСДЖП-ның IV съезі делегаттарының тізімі]]
* [[РСДЖП-ның V съезі]]

== Әдебиет ==
* Четвёртый (Объединительный) съезд РСДРП // Чаган — Экс-ле-Бен. — М. : Советская энциклопедия, 1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 29).
* История КПСС. Т. 2. М., 1966;
* КПСС в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК Т. 1. / 8 изд. М., 1970;
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Объединительный съезд РСДРП 10(23) апр. — 25 апр. (8 мая) 1906 г. // Полное собрание сочинений. Т. 12. / 5 изд.
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Обращение к партии делегатов Объединительного съезда, принадлежавших к бывшей фракции «большевиков» // Полное собрание сочинений. Т. 12. / 5 изд.
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Доклад об Объединительном съезде РСДРП // Полное собрание сочинений. Т. 13. / 5 изд.
* [[Мартын Николаевич Лядов|Лядов М. Н.]] Из жизни партии в 1903—1907 гг. (Воспоминания). М., 1956.
* Энциклопедический словарь. Гл. ред. Б. А. Введенский. В 3 томах. Том 2. М., 1954.
* [https://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KPSS/_KPSS.html#004 Четвертый (объединительный) съезд РСДРП. Апрель (апрель-май) 1906 года: Протоколы.] — М.: Госполитиздат, 1959. — XVIII + 714 с.: ил.
* {{кітап|авторы= Фельштинский Ю. Г.|тақырыбы =  Вожди в законе|url = https://www.lib.ru/POLITOLOG/felshtinskij.txt|орны= М.|баспасы= Терра|жылы  = 2008|барлық беті = 384|isbn = 5-275-01878-9|тиражы = }}
* {{кітап|авторы=Сервис Р. |тақырыбы=Ленин. Биография |жауапты=Пер. с англ. Г. И. Левитан |орны=М. |баспасы=Попурри |жылы=2002 |барлық беті=624 |сериясы= |isbn=985-438-591-4 |тиражы= }}.

== Сілтеме ==
* [https://web.archive.org/web/20090409011535/http://www.knowbysight.info/2_KPSS/07905.asp Делегаты IV-го съезда РСДРП]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КОКП съездері]]
[[Санат:РСДЖП]]</text>
      <sha1>ejpzahcdks7j7ci2uaemk3b9fj4678x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684003</id>
      <parentid>3684002</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:25:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сілтеме */</comment>
      <origin>3684003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21916" sha1="dmodfytx2j4ykd43jabks8d68ln5pwy" xml:space="preserve">'''[[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының]] IV съезі''' («біріктіру съезі», сондай-ақ '''РСДЖП-ның Стокгольм съезі''' деп аталады) 1906 жылдың 10–25 сәуірінде (23 сәуір – 8 мамыр) [[Швеция|Швецияның]] [[Стокгольм]] қаласында өтті.

Съезге 57 ұйымнан шешуші дауыс құқығы бар 112 делегат, 13 ұйымнан кеңесші дауыс құқығы бар 22 делегат және ұлттық социал-демократиялық ұйымдардың 12 өкілі қатысты. Олардың қатарында [[Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы]], [[Латвия социал-демократиялық жұмысшы партиясы (1904)|Латвия социал-демократиясы]], [[Бунд]], сондай-ақ Украина, Финляндия және Болгария социал-демократиялық жұмысшы партияларының өкілдері болды. Фракциялық құрамы бойынша шешуші дауыс құқығы бар делегаттардың шамамен 62-сі меньшевиктерге, ал 46-сы большевиктерге тиесілі болды. Шешуші дауыс құқығы бар делегаттардың аз бөлігі [[Бітімгер-большевиктер|бітімгерлерден]] («орталық» деп аталатын топтан) тұрды. Негізгі мәселелер бойынша олар меньшевиктерге жақын болды. Съезде меньшевиктердің басым болуы қабылданған шешімдердің көпшілігінің сипатына әсер етті.

== Мәселелер ==
=== Аграрлық бағдарлама ===
Съезде фракциялар арасында қызу тартыс туғызған басты мәселе партияның аграрлық бағдарламасын қайта қарау болды. Бұл мәселе бойынша большевиктер атынан [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], ал меньшевиктер атынан Джон ([[Петр Павлович Маслов|П. Маслов]]) баяндама жасады. Большевиктердің аграрлық бағдарлама жобасын Ленин съезд делегаттарына таратылған «Жұмысшы партиясының аграрлық бағдарламасын қайта қарау» атты еңбегінде негіздеп берді. Ленин ұсынған аграрлық бағдарламаның негізгі талабы помещиктердің, шіркеулер мен монастырьлардың және басқа да жер иелерінің жерлерін тәркілеу, ал революция түбегейлі жеңіске жеткен жағдайда бүкіл жерді мемлекет меншігіне алу болды.

П. Маслов ұсынған меньшевиктік жоба ірі жер иеліктерін мәжбүрлеп иеліктен алып, «муниципалитеттердің» меншігіне беруді көздеді. Бұл бағдарлама бойынша помещиктердің жерлері муниципалитеттердің қарамағына өтіп, шаруалар сол жерлерді өз мүмкіндіктеріне қарай жалға алуға тиіс болды. Меньшевиктер жерді муниципалитеттердің меншігіне беру Лениннің бүкіл жерді мемлекет меншігіне алу жоспарын жүзеге асырған кезде туындауы мүмкін орталықтанған бюрократиялық аппараттың қалыптасуына жол бермейді деп есептеді. Сонымен қатар олар мемлекет меншігіне алынған ауыл шаруашылығын орталықтан басқарып отырудың аса күрделі міндет екенін орынды атап көрсетті.

Аграрлық мәселе бойынша негізгі баяндамалардан бөлек, съезде П. Масловтың жобасын бірқатар түзетулермен қолдаған [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]], Ленин ұсынған нұсқаға сай жерді мемлекет меншігіне алуды жақтаған Шмидт (П. Румянцев) және жерді шаруалар арасында бөліп беруді жақтаған С. А. Борисов қосымша баяндамалар жасады. Борисовтың бағдарламасы Лениннің бағдарламасына барынша жақын болды. Алайда ол бүкіл жерді мемлекет меншігіне алуды талап етудің орнына, тәркіленген жерлерді шаруалардың жеке меншігіне бөліп беруді ұсынды.

Съезде Борисовтың бағдарламасын [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], Матвеев ([[Владимир Александрович Базаров|В. А. Базаров-Руднев]]), Сакарелов ([[Павел Давидович Сакварелидзе|П. Сакварелидзе]]) және басқа да большевиктер қолдап сөйледі. Жерді шаруалар арасында бөліп беру бағдарламасын сынай отырып, Ленин оның қате болғанымен, зиянды емес екенін атап көрсетті. Меньшевиктерге қарсы берілетін дауыстарды бөлшектемеу үшін Ленин съезде жерді бөліп беруді жақтаушылармен бірге дауыс берді.

Қызу тартыстан кейін съез аз ғана дауыс басымдығымен жерді муниципалитеттердің меншігіне беруді көздейтін меньшевиктік аграрлық бағдарламаны большевиктердің қысымымен енгізілген бірқатар түзетулермен қабылдады. Большевиктер съез қабылдаған бағдарламаға помещиктердің жерлерін «иеліктен алу» талабын емес, оларды тәркілеу талабын енгізуге қол жеткізді. Большевиктердің табанды талабымен бағдарламаға сулар мен ормандарды мемлекет меншігіне алу туралы тармақ та қосылды. Бұдан бөлек, съез жерді муниципалитеттердің меншігіне беру мүмкін болмаса, партия помещиктерден тартып алынған жерлерді шаруалар арасында бөліп беруді қолдайтынын мәлімдеді. Аграрлық мәселе жөніндегі тактикалық қарарға ауыл шаруашылығы пролетариатының дербес ұйымын құру туралы тармақ енгізілді.

=== Бұдан басқа мәселелер ===
Съез [[Ресей империясының Мемлекеттік думасы|Мемлекеттік дума]] туралы меньшевиктік қарарларды мақұлдады. Сайлауға қатысу туралы шешім қабылданып, «Үкімет пен Дума арасында, сондай-ақ Думаның өз ішінде туындайтын барлық қайшылықтарды революциялық қозғалысты кеңейту және тереңдету мүддесіне жүйелі түрде пайдалану» туралы қарар бекітілді. Сонымен қатар съез қарулы көтеріліс туралы қарар қабылдап, партизандық күрес мәселесінде ымыралы шешімге келді. Қарулы көтеріліс туралы қарарда пролетариатты қарулы қақтығысқа тартуға бағытталған кез келген әрекетке табанды түрде қарсы тұруға шақырылды.

Кәсіподақтар туралы мәселені талқыламай-ақ, съез партияның кәсіподақтарды ұйымдастыруға жәрдемдесуі қажет екенін мойындайтын ымыралы қарар қабылдады. Сондай-ақ шаруа қозғалысына көзқарас туралы қарар бекітілді.

Съезде Польша мен Литва социал-демократиясымен және Латвия социал-демократиясымен бірігу мәселесі шешілді. Бұл ұйымдар РСДЖП құрамына аумақтық ұйымдар ретінде кіріп, тиісті аймақтағы барлық ұлт өкілдерінен шыққан пролетариат арасында жұмыс жүргізуге тиіс болды.

Съез [[Бунд|Бундпен]] бірігу шарттарының жобасын да қабылдады. Алайда арнайы қарарда пролетариатты ұлттық белгісіне қарай ұйымдастыруға үзілді-кесілді қарсы шықты. Съезде Украина социал-демократиялық жұмысшы партиясының бастамасымен [[Украина социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Украина социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (УСДРП) бірігу мәселесі де көтерілді, бірақ келісімге қол жеткізілмеді.

=== Жарғы ===
Съез өз жұмысын партияның жаңа жарғысын қабылдаумен аяқтады. Жарғының бірінші тармағы Лениннің тұжырымдамасы бойынша бекітілді. Ленин бұл тұжырымды партияның II съезінде де қорғаған болатын, ал III съез оны қабылдаған еді.

=== Сайланбалы органдар ===
Съезде сайланған Орталық комитеттің құрамына 3 большевик пен 7 меньшевик кірді. Партияның орталық басылымының редакциясы тек меньшевиктерден жасақталды.

=== Мүлікті күшпен тартып алу ===
Съезде пікірталас туғызған мәселелердің бірі мүлікті күшпен тартып алуға (экспроприация)&lt;ref&gt;революционерлердің жаргон тілінде «экспроприация» немесе қысқаша «экс» деп тонау мақсатында жасалған қарулы шабуылдар аталған.&lt;/ref&gt; қатысты көзқарас болды. Ленин мен оның жақтастары мұндай әрекеттерді үкіметке қарсы жүргізілетін «партизандық қарулы күрестің» бір түрі деп санап, революциялық қызметті қаржыландыру мақсатында мүлікті күшпен тартып алуға жол беруге болады деп есептеді. Олардың қарсыластары тонаушылық әрекеттер партия мүшелерінің рухын түсіріп, оларды азғындыққа ұрындыруы мүмкін екенін алға тартты. Талқылаулар нәтижесінде съез мүлікті күшпен тартып алуға тыйым салу туралы қарар қабылдады&lt;ref&gt;Алайда іс жүзінде Ленин мен оның жақтастары съездің шешіміне бағынбай, мүлікті күшпен тартып алумен айналысқан топтармен (яғни «[[РСДЖП ОК қарамағындағы жауынгерлік-техникалық топ|жауынгерлік жасақтармен]]») байланысын жалғастырды. Олардың ішіндегі ең ірілері Орал мен Күнгей Кавказда әрекет етті. 1906–1907 жылдары Оралда большевиктер ондаған рет қарулы тонау әрекетін ұйымдастырды. Мәселен, 1906 жылғы тамызда Үфі маңындағы Дема станциясында пошта пойызын тонау кезінде 200 мың рубльден астам ақша қолға түсті. Оның 60 мың рублі Ленинге берілді. [[Симон Аршакович Тер-Петросян|С. Т. Петросян-Камо]] бастаған Күнгей Кавказ тобы 1905–1907 жылдар аралығында шамамен 325–350 мың рубль иемденді. Оның 250 мың рублі 1907 жылы 25 маусымда [[Тифлистік экспроприация|Тифлисте жасалған тонау]] кезінде қолға түсті. Петросян бұл ақшаны Финляндиядағы большевиктер орталығының штаб-пәтеріне өзі жеткізді (Фельштинский, «Заң аясындағы көсемдер», 9–10-беттер).&lt;/ref&gt;.

== Бірігу ==
Съезде [[РСДЖП-ның II съезі|II съезде]] орын алған жікке бөлінуден кейін партияны ресми түрде біріктіру туралы шешім қабылданды&lt;ref&gt;Тарихшы Ю. Г. Фельштинскийдің пікірінше, РСДЖП-ның екіге бөлінуіне Лениннің билікті жеке дара иеленуге ұмтылуы себеп болды. Партияның орталық органы — «[[Искра (газет)|Искра]]» газетін, Орталық комитетін және партия қазынасын толық бақылауына алуға тырысқанымен, II съезде бұл мақсатына жете алмаған Ленин өзіне толық бағынудан бас тартқан социал-демократтармен аяусыз сөз таласына түсті. Бұл тартыс балағат сөздер мен көпшілік алдында қорлауға дейін жетті (Фельштинский, «Заң аясындағы көсемдер», 8-бет).&lt;/ref&gt;. Большевик-лениншілер РСДЖП-ның ұйымдық бірлігін сөз жүзінде мойындағанымен, басқа социал-демократтармен идеялық күрес жүргізу құқығын өздерінде қалдырды. Сондықтан Лениннің айтуынша, съездің басты идеялық нәтижесі «бірігу емес, социал-демократия фракцияларының арасын айқын әрі нақты ажырату» болды. Съезд жікке бөлінуді ресми түрде жойып, партия ұйымдарының іс-қимыл бірлігін уақытша нығайтқанымен, партияның шын мәнінде бірігуіне қол жеткізе алмады. [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьевтің]] айтуынша, большевиктер «партия тұрғысынан заңсыз» деп есептелген жеке Орталық комитет құрды:
&lt;blockquote&gt;
Орталық комитеттің құрамына бірнеше жолдасымызды, сол кездегі өз сөзімізбен айтқанда, «кепілдікке» алды. Бірақ съездің өзінде-ақ большевиктер партия ішінде жасырын жұмыс істейтін жеке Орталық комитет құрды. Партия тарихындағы осы кезеңде біз Орталық комитетте де, Петроград комитетінде де азшылықта болдық, сондықтан өз алдымызша жүргізіп жатқан жұмысымызды жасыруға мәжбүр болдық.
&lt;/blockquote&gt;

Съезде көпшілік қолдауына ие бола алмаған большевиктер партияның қалған бөлігінен бөлек, құпия ұйымдық құрылым — «Большевиктік орталық» құрды. Осылайша, Ленин [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] және [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богдановпен]] бірге партия басшылығына қайта араласа бастады. Енді ол өзі келіспеген съезд шешімдерінің күшін жоюға дайындық жүргізе алды.

Кейін Лениннің бұл әрекеттері 1912 жылы қаңтарда [[Прага|Прагада]] өткен [[РСДЖП-ның VI конференциясы|РСДЖП-ның Бүкілресейлік алтыншы (Прагалық) партия конференциясында]] партияның түпкілікті бөлінуіне алып келді. Осы конференция лениншіл фракцияның дербес партия ретінде қалыптасуына негіз болды. Ол [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] деген атаумен белгілі болды.

== Тағы қараңыз ==
* [[РСДЖП-ның IV съезі делегаттарының тізімі]]
* [[РСДЖП-ның V съезі]]

== Әдебиет ==
* Четвёртый (Объединительный) съезд РСДРП // Чаган — Экс-ле-Бен. — М. : Советская энциклопедия, 1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 29).
* История КПСС. Т. 2. М., 1966;
* КПСС в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК Т. 1. / 8 изд. М., 1970;
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Объединительный съезд РСДРП 10(23) апр. — 25 апр. (8 мая) 1906 г. // Полное собрание сочинений. Т. 12. / 5 изд.
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Обращение к партии делегатов Объединительного съезда, принадлежавших к бывшей фракции «большевиков» // Полное собрание сочинений. Т. 12. / 5 изд.
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Доклад об Объединительном съезде РСДРП // Полное собрание сочинений. Т. 13. / 5 изд.
* [[Мартын Николаевич Лядов|Лядов М. Н.]] Из жизни партии в 1903—1907 гг. (Воспоминания). М., 1956.
* Энциклопедический словарь. Гл. ред. Б. А. Введенский. В 3 томах. Том 2. М., 1954.
* [https://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KPSS/_KPSS.html#004 Четвертый (объединительный) съезд РСДРП. Апрель (апрель-май) 1906 года: Протоколы.] — М.: Госполитиздат, 1959. — XVIII + 714 с.: ил.
* {{кітап|авторы= Фельштинский Ю. Г.|тақырыбы =  Вожди в законе|url = https://www.lib.ru/POLITOLOG/felshtinskij.txt|орны= М.|баспасы= Терра|жылы  = 2008|барлық беті = 384|isbn = 5-275-01878-9|тиражы = }}
* {{кітап|авторы=Сервис Р. |тақырыбы=Ленин. Биография |жауапты=Пер. с англ. Г. И. Левитан |орны=М. |баспасы=Попурри |жылы=2002 |барлық беті=624 |сериясы= |isbn=985-438-591-4 |тиражы= }}.

== Сілтеме ==
* [https://web.archive.org/web/20090409011535/http://www.knowbysight.info/2_KPSS/07905.asp РСДЖП-ның IV съезі делегаттарының тізімі]{{ref-ru}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КОКП съездері]]
[[Санат:РСДЖП]]</text>
      <sha1>dmodfytx2j4ykd43jabks8d68ln5pwy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684004</id>
      <parentid>3684003</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:26:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мәселелер */</comment>
      <origin>3684004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22043" sha1="fu949wybm6wpzx00gykkv3d205mh3ck" xml:space="preserve">'''[[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының]] IV съезі''' («біріктіру съезі», сондай-ақ '''РСДЖП-ның Стокгольм съезі''' деп аталады) 1906 жылдың 10–25 сәуірінде (23 сәуір – 8 мамыр) [[Швеция|Швецияның]] [[Стокгольм]] қаласында өтті.

Съезге 57 ұйымнан шешуші дауыс құқығы бар 112 делегат, 13 ұйымнан кеңесші дауыс құқығы бар 22 делегат және ұлттық социал-демократиялық ұйымдардың 12 өкілі қатысты. Олардың қатарында [[Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы]], [[Латвия социал-демократиялық жұмысшы партиясы (1904)|Латвия социал-демократиясы]], [[Бунд]], сондай-ақ Украина, Финляндия және Болгария социал-демократиялық жұмысшы партияларының өкілдері болды. Фракциялық құрамы бойынша шешуші дауыс құқығы бар делегаттардың шамамен 62-сі меньшевиктерге, ал 46-сы большевиктерге тиесілі болды. Шешуші дауыс құқығы бар делегаттардың аз бөлігі [[Бітімгер-большевиктер|бітімгерлерден]] («орталық» деп аталатын топтан) тұрды. Негізгі мәселелер бойынша олар меньшевиктерге жақын болды. Съезде меньшевиктердің басым болуы қабылданған шешімдердің көпшілігінің сипатына әсер етті.

== Мәселелер ==
[[Сурет:1906 4-й съезд РСДРП Стокгольм.png|thumb|left|300px|Съездің қатысушылары]]
=== Аграрлық бағдарлама ===
Съезде фракциялар арасында қызу тартыс туғызған басты мәселе партияның аграрлық бағдарламасын қайта қарау болды. Бұл мәселе бойынша большевиктер атынан [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], ал меньшевиктер атынан Джон ([[Петр Павлович Маслов|П. Маслов]]) баяндама жасады. Большевиктердің аграрлық бағдарлама жобасын Ленин съезд делегаттарына таратылған «Жұмысшы партиясының аграрлық бағдарламасын қайта қарау» атты еңбегінде негіздеп берді. Ленин ұсынған аграрлық бағдарламаның негізгі талабы помещиктердің, шіркеулер мен монастырьлардың және басқа да жер иелерінің жерлерін тәркілеу, ал революция түбегейлі жеңіске жеткен жағдайда бүкіл жерді мемлекет меншігіне алу болды.

П. Маслов ұсынған меньшевиктік жоба ірі жер иеліктерін мәжбүрлеп иеліктен алып, «муниципалитеттердің» меншігіне беруді көздеді. Бұл бағдарлама бойынша помещиктердің жерлері муниципалитеттердің қарамағына өтіп, шаруалар сол жерлерді өз мүмкіндіктеріне қарай жалға алуға тиіс болды. Меньшевиктер жерді муниципалитеттердің меншігіне беру Лениннің бүкіл жерді мемлекет меншігіне алу жоспарын жүзеге асырған кезде туындауы мүмкін орталықтанған бюрократиялық аппараттың қалыптасуына жол бермейді деп есептеді. Сонымен қатар олар мемлекет меншігіне алынған ауыл шаруашылығын орталықтан басқарып отырудың аса күрделі міндет екенін орынды атап көрсетті.

Аграрлық мәселе бойынша негізгі баяндамалардан бөлек, съезде П. Масловтың жобасын бірқатар түзетулермен қолдаған [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]], Ленин ұсынған нұсқаға сай жерді мемлекет меншігіне алуды жақтаған Шмидт (П. Румянцев) және жерді шаруалар арасында бөліп беруді жақтаған С. А. Борисов қосымша баяндамалар жасады. Борисовтың бағдарламасы Лениннің бағдарламасына барынша жақын болды. Алайда ол бүкіл жерді мемлекет меншігіне алуды талап етудің орнына, тәркіленген жерлерді шаруалардың жеке меншігіне бөліп беруді ұсынды.

Съезде Борисовтың бағдарламасын [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], Матвеев ([[Владимир Александрович Базаров|В. А. Базаров-Руднев]]), Сакарелов ([[Павел Давидович Сакварелидзе|П. Сакварелидзе]]) және басқа да большевиктер қолдап сөйледі. Жерді шаруалар арасында бөліп беру бағдарламасын сынай отырып, Ленин оның қате болғанымен, зиянды емес екенін атап көрсетті. Меньшевиктерге қарсы берілетін дауыстарды бөлшектемеу үшін Ленин съезде жерді бөліп беруді жақтаушылармен бірге дауыс берді.

Қызу тартыстан кейін съез аз ғана дауыс басымдығымен жерді муниципалитеттердің меншігіне беруді көздейтін меньшевиктік аграрлық бағдарламаны большевиктердің қысымымен енгізілген бірқатар түзетулермен қабылдады. Большевиктер съез қабылдаған бағдарламаға помещиктердің жерлерін «иеліктен алу» талабын емес, оларды тәркілеу талабын енгізуге қол жеткізді. Большевиктердің табанды талабымен бағдарламаға сулар мен ормандарды мемлекет меншігіне алу туралы тармақ та қосылды. Бұдан бөлек, съез жерді муниципалитеттердің меншігіне беру мүмкін болмаса, партия помещиктерден тартып алынған жерлерді шаруалар арасында бөліп беруді қолдайтынын мәлімдеді. Аграрлық мәселе жөніндегі тактикалық қарарға ауыл шаруашылығы пролетариатының дербес ұйымын құру туралы тармақ енгізілді.

=== Бұдан басқа мәселелер ===
Съез [[Ресей империясының Мемлекеттік думасы|Мемлекеттік дума]] туралы меньшевиктік қарарларды мақұлдады. Сайлауға қатысу туралы шешім қабылданып, «Үкімет пен Дума арасында, сондай-ақ Думаның өз ішінде туындайтын барлық қайшылықтарды революциялық қозғалысты кеңейту және тереңдету мүддесіне жүйелі түрде пайдалану» туралы қарар бекітілді. Сонымен қатар съез қарулы көтеріліс туралы қарар қабылдап, партизандық күрес мәселесінде ымыралы шешімге келді. Қарулы көтеріліс туралы қарарда пролетариатты қарулы қақтығысқа тартуға бағытталған кез келген әрекетке табанды түрде қарсы тұруға шақырылды.

Кәсіподақтар туралы мәселені талқыламай-ақ, съез партияның кәсіподақтарды ұйымдастыруға жәрдемдесуі қажет екенін мойындайтын ымыралы қарар қабылдады. Сондай-ақ шаруа қозғалысына көзқарас туралы қарар бекітілді.

Съезде Польша мен Литва социал-демократиясымен және Латвия социал-демократиясымен бірігу мәселесі шешілді. Бұл ұйымдар РСДЖП құрамына аумақтық ұйымдар ретінде кіріп, тиісті аймақтағы барлық ұлт өкілдерінен шыққан пролетариат арасында жұмыс жүргізуге тиіс болды.

Съез [[Бунд|Бундпен]] бірігу шарттарының жобасын да қабылдады. Алайда арнайы қарарда пролетариатты ұлттық белгісіне қарай ұйымдастыруға үзілді-кесілді қарсы шықты. Съезде Украина социал-демократиялық жұмысшы партиясының бастамасымен [[Украина социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Украина социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (УСДРП) бірігу мәселесі де көтерілді, бірақ келісімге қол жеткізілмеді.

=== Жарғы ===
Съез өз жұмысын партияның жаңа жарғысын қабылдаумен аяқтады. Жарғының бірінші тармағы Лениннің тұжырымдамасы бойынша бекітілді. Ленин бұл тұжырымды партияның II съезінде де қорғаған болатын, ал III съез оны қабылдаған еді.

=== Сайланбалы органдар ===
Съезде сайланған Орталық комитеттің құрамына 3 большевик пен 7 меньшевик кірді. Партияның орталық басылымының редакциясы тек меньшевиктерден жасақталды.

=== Мүлікті күшпен тартып алу ===
Съезде пікірталас туғызған мәселелердің бірі мүлікті күшпен тартып алуға (экспроприация)&lt;ref&gt;революционерлердің жаргон тілінде «экспроприация» немесе қысқаша «экс» деп тонау мақсатында жасалған қарулы шабуылдар аталған.&lt;/ref&gt; қатысты көзқарас болды. Ленин мен оның жақтастары мұндай әрекеттерді үкіметке қарсы жүргізілетін «партизандық қарулы күрестің» бір түрі деп санап, революциялық қызметті қаржыландыру мақсатында мүлікті күшпен тартып алуға жол беруге болады деп есептеді. Олардың қарсыластары тонаушылық әрекеттер партия мүшелерінің рухын түсіріп, оларды азғындыққа ұрындыруы мүмкін екенін алға тартты. Талқылаулар нәтижесінде съез мүлікті күшпен тартып алуға тыйым салу туралы қарар қабылдады&lt;ref&gt;Алайда іс жүзінде Ленин мен оның жақтастары съездің шешіміне бағынбай, мүлікті күшпен тартып алумен айналысқан топтармен (яғни «[[РСДЖП ОК қарамағындағы жауынгерлік-техникалық топ|жауынгерлік жасақтармен]]») байланысын жалғастырды. Олардың ішіндегі ең ірілері Орал мен Күнгей Кавказда әрекет етті. 1906–1907 жылдары Оралда большевиктер ондаған рет қарулы тонау әрекетін ұйымдастырды. Мәселен, 1906 жылғы тамызда Үфі маңындағы Дема станциясында пошта пойызын тонау кезінде 200 мың рубльден астам ақша қолға түсті. Оның 60 мың рублі Ленинге берілді. [[Симон Аршакович Тер-Петросян|С. Т. Петросян-Камо]] бастаған Күнгей Кавказ тобы 1905–1907 жылдар аралығында шамамен 325–350 мың рубль иемденді. Оның 250 мың рублі 1907 жылы 25 маусымда [[Тифлистік экспроприация|Тифлисте жасалған тонау]] кезінде қолға түсті. Петросян бұл ақшаны Финляндиядағы большевиктер орталығының штаб-пәтеріне өзі жеткізді (Фельштинский, «Заң аясындағы көсемдер», 9–10-беттер).&lt;/ref&gt;.

== Бірігу ==
Съезде [[РСДЖП-ның II съезі|II съезде]] орын алған жікке бөлінуден кейін партияны ресми түрде біріктіру туралы шешім қабылданды&lt;ref&gt;Тарихшы Ю. Г. Фельштинскийдің пікірінше, РСДЖП-ның екіге бөлінуіне Лениннің билікті жеке дара иеленуге ұмтылуы себеп болды. Партияның орталық органы — «[[Искра (газет)|Искра]]» газетін, Орталық комитетін және партия қазынасын толық бақылауына алуға тырысқанымен, II съезде бұл мақсатына жете алмаған Ленин өзіне толық бағынудан бас тартқан социал-демократтармен аяусыз сөз таласына түсті. Бұл тартыс балағат сөздер мен көпшілік алдында қорлауға дейін жетті (Фельштинский, «Заң аясындағы көсемдер», 8-бет).&lt;/ref&gt;. Большевик-лениншілер РСДЖП-ның ұйымдық бірлігін сөз жүзінде мойындағанымен, басқа социал-демократтармен идеялық күрес жүргізу құқығын өздерінде қалдырды. Сондықтан Лениннің айтуынша, съездің басты идеялық нәтижесі «бірігу емес, социал-демократия фракцияларының арасын айқын әрі нақты ажырату» болды. Съезд жікке бөлінуді ресми түрде жойып, партия ұйымдарының іс-қимыл бірлігін уақытша нығайтқанымен, партияның шын мәнінде бірігуіне қол жеткізе алмады. [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьевтің]] айтуынша, большевиктер «партия тұрғысынан заңсыз» деп есептелген жеке Орталық комитет құрды:
&lt;blockquote&gt;
Орталық комитеттің құрамына бірнеше жолдасымызды, сол кездегі өз сөзімізбен айтқанда, «кепілдікке» алды. Бірақ съездің өзінде-ақ большевиктер партия ішінде жасырын жұмыс істейтін жеке Орталық комитет құрды. Партия тарихындағы осы кезеңде біз Орталық комитетте де, Петроград комитетінде де азшылықта болдық, сондықтан өз алдымызша жүргізіп жатқан жұмысымызды жасыруға мәжбүр болдық.
&lt;/blockquote&gt;

Съезде көпшілік қолдауына ие бола алмаған большевиктер партияның қалған бөлігінен бөлек, құпия ұйымдық құрылым — «Большевиктік орталық» құрды. Осылайша, Ленин [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] және [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богдановпен]] бірге партия басшылығына қайта араласа бастады. Енді ол өзі келіспеген съезд шешімдерінің күшін жоюға дайындық жүргізе алды.

Кейін Лениннің бұл әрекеттері 1912 жылы қаңтарда [[Прага|Прагада]] өткен [[РСДЖП-ның VI конференциясы|РСДЖП-ның Бүкілресейлік алтыншы (Прагалық) партия конференциясында]] партияның түпкілікті бөлінуіне алып келді. Осы конференция лениншіл фракцияның дербес партия ретінде қалыптасуына негіз болды. Ол [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] деген атаумен белгілі болды.

== Тағы қараңыз ==
* [[РСДЖП-ның IV съезі делегаттарының тізімі]]
* [[РСДЖП-ның V съезі]]

== Әдебиет ==
* Четвёртый (Объединительный) съезд РСДРП // Чаган — Экс-ле-Бен. — М. : Советская энциклопедия, 1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 29).
* История КПСС. Т. 2. М., 1966;
* КПСС в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК Т. 1. / 8 изд. М., 1970;
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Объединительный съезд РСДРП 10(23) апр. — 25 апр. (8 мая) 1906 г. // Полное собрание сочинений. Т. 12. / 5 изд.
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Обращение к партии делегатов Объединительного съезда, принадлежавших к бывшей фракции «большевиков» // Полное собрание сочинений. Т. 12. / 5 изд.
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Доклад об Объединительном съезде РСДРП // Полное собрание сочинений. Т. 13. / 5 изд.
* [[Мартын Николаевич Лядов|Лядов М. Н.]] Из жизни партии в 1903—1907 гг. (Воспоминания). М., 1956.
* Энциклопедический словарь. Гл. ред. Б. А. Введенский. В 3 томах. Том 2. М., 1954.
* [https://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KPSS/_KPSS.html#004 Четвертый (объединительный) съезд РСДРП. Апрель (апрель-май) 1906 года: Протоколы.] — М.: Госполитиздат, 1959. — XVIII + 714 с.: ил.
* {{кітап|авторы= Фельштинский Ю. Г.|тақырыбы =  Вожди в законе|url = https://www.lib.ru/POLITOLOG/felshtinskij.txt|орны= М.|баспасы= Терра|жылы  = 2008|барлық беті = 384|isbn = 5-275-01878-9|тиражы = }}
* {{кітап|авторы=Сервис Р. |тақырыбы=Ленин. Биография |жауапты=Пер. с англ. Г. И. Левитан |орны=М. |баспасы=Попурри |жылы=2002 |барлық беті=624 |сериясы= |isbn=985-438-591-4 |тиражы= }}.

== Сілтеме ==
* [https://web.archive.org/web/20090409011535/http://www.knowbysight.info/2_KPSS/07905.asp РСДЖП-ның IV съезі делегаттарының тізімі]{{ref-ru}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КОКП съездері]]
[[Санат:РСДЖП]]</text>
      <sha1>fu949wybm6wpzx00gykkv3d205mh3ck</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684006</id>
      <parentid>3684004</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:26:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мәселелер */</comment>
      <origin>3684006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22043" sha1="doy7zo392vg47bfrqmr199rrcf8wfpg" xml:space="preserve">'''[[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының]] IV съезі''' («біріктіру съезі», сондай-ақ '''РСДЖП-ның Стокгольм съезі''' деп аталады) 1906 жылдың 10–25 сәуірінде (23 сәуір – 8 мамыр) [[Швеция|Швецияның]] [[Стокгольм]] қаласында өтті.

Съезге 57 ұйымнан шешуші дауыс құқығы бар 112 делегат, 13 ұйымнан кеңесші дауыс құқығы бар 22 делегат және ұлттық социал-демократиялық ұйымдардың 12 өкілі қатысты. Олардың қатарында [[Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы]], [[Латвия социал-демократиялық жұмысшы партиясы (1904)|Латвия социал-демократиясы]], [[Бунд]], сондай-ақ Украина, Финляндия және Болгария социал-демократиялық жұмысшы партияларының өкілдері болды. Фракциялық құрамы бойынша шешуші дауыс құқығы бар делегаттардың шамамен 62-сі меньшевиктерге, ал 46-сы большевиктерге тиесілі болды. Шешуші дауыс құқығы бар делегаттардың аз бөлігі [[Бітімгер-большевиктер|бітімгерлерден]] («орталық» деп аталатын топтан) тұрды. Негізгі мәселелер бойынша олар меньшевиктерге жақын болды. Съезде меньшевиктердің басым болуы қабылданған шешімдердің көпшілігінің сипатына әсер етті.

== Мәселелер ==
[[Сурет:1906 4-й съезд РСДРП Стокгольм.png|thumb|left|350px|Съездің қатысушылары]]
=== Аграрлық бағдарлама ===
Съезде фракциялар арасында қызу тартыс туғызған басты мәселе партияның аграрлық бағдарламасын қайта қарау болды. Бұл мәселе бойынша большевиктер атынан [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], ал меньшевиктер атынан Джон ([[Петр Павлович Маслов|П. Маслов]]) баяндама жасады. Большевиктердің аграрлық бағдарлама жобасын Ленин съезд делегаттарына таратылған «Жұмысшы партиясының аграрлық бағдарламасын қайта қарау» атты еңбегінде негіздеп берді. Ленин ұсынған аграрлық бағдарламаның негізгі талабы помещиктердің, шіркеулер мен монастырьлардың және басқа да жер иелерінің жерлерін тәркілеу, ал революция түбегейлі жеңіске жеткен жағдайда бүкіл жерді мемлекет меншігіне алу болды.

П. Маслов ұсынған меньшевиктік жоба ірі жер иеліктерін мәжбүрлеп иеліктен алып, «муниципалитеттердің» меншігіне беруді көздеді. Бұл бағдарлама бойынша помещиктердің жерлері муниципалитеттердің қарамағына өтіп, шаруалар сол жерлерді өз мүмкіндіктеріне қарай жалға алуға тиіс болды. Меньшевиктер жерді муниципалитеттердің меншігіне беру Лениннің бүкіл жерді мемлекет меншігіне алу жоспарын жүзеге асырған кезде туындауы мүмкін орталықтанған бюрократиялық аппараттың қалыптасуына жол бермейді деп есептеді. Сонымен қатар олар мемлекет меншігіне алынған ауыл шаруашылығын орталықтан басқарып отырудың аса күрделі міндет екенін орынды атап көрсетті.

Аграрлық мәселе бойынша негізгі баяндамалардан бөлек, съезде П. Масловтың жобасын бірқатар түзетулермен қолдаған [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]], Ленин ұсынған нұсқаға сай жерді мемлекет меншігіне алуды жақтаған Шмидт (П. Румянцев) және жерді шаруалар арасында бөліп беруді жақтаған С. А. Борисов қосымша баяндамалар жасады. Борисовтың бағдарламасы Лениннің бағдарламасына барынша жақын болды. Алайда ол бүкіл жерді мемлекет меншігіне алуды талап етудің орнына, тәркіленген жерлерді шаруалардың жеке меншігіне бөліп беруді ұсынды.

Съезде Борисовтың бағдарламасын [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], Матвеев ([[Владимир Александрович Базаров|В. А. Базаров-Руднев]]), Сакарелов ([[Павел Давидович Сакварелидзе|П. Сакварелидзе]]) және басқа да большевиктер қолдап сөйледі. Жерді шаруалар арасында бөліп беру бағдарламасын сынай отырып, Ленин оның қате болғанымен, зиянды емес екенін атап көрсетті. Меньшевиктерге қарсы берілетін дауыстарды бөлшектемеу үшін Ленин съезде жерді бөліп беруді жақтаушылармен бірге дауыс берді.

Қызу тартыстан кейін съез аз ғана дауыс басымдығымен жерді муниципалитеттердің меншігіне беруді көздейтін меньшевиктік аграрлық бағдарламаны большевиктердің қысымымен енгізілген бірқатар түзетулермен қабылдады. Большевиктер съез қабылдаған бағдарламаға помещиктердің жерлерін «иеліктен алу» талабын емес, оларды тәркілеу талабын енгізуге қол жеткізді. Большевиктердің табанды талабымен бағдарламаға сулар мен ормандарды мемлекет меншігіне алу туралы тармақ та қосылды. Бұдан бөлек, съез жерді муниципалитеттердің меншігіне беру мүмкін болмаса, партия помещиктерден тартып алынған жерлерді шаруалар арасында бөліп беруді қолдайтынын мәлімдеді. Аграрлық мәселе жөніндегі тактикалық қарарға ауыл шаруашылығы пролетариатының дербес ұйымын құру туралы тармақ енгізілді.

=== Бұдан басқа мәселелер ===
Съез [[Ресей империясының Мемлекеттік думасы|Мемлекеттік дума]] туралы меньшевиктік қарарларды мақұлдады. Сайлауға қатысу туралы шешім қабылданып, «Үкімет пен Дума арасында, сондай-ақ Думаның өз ішінде туындайтын барлық қайшылықтарды революциялық қозғалысты кеңейту және тереңдету мүддесіне жүйелі түрде пайдалану» туралы қарар бекітілді. Сонымен қатар съез қарулы көтеріліс туралы қарар қабылдап, партизандық күрес мәселесінде ымыралы шешімге келді. Қарулы көтеріліс туралы қарарда пролетариатты қарулы қақтығысқа тартуға бағытталған кез келген әрекетке табанды түрде қарсы тұруға шақырылды.

Кәсіподақтар туралы мәселені талқыламай-ақ, съез партияның кәсіподақтарды ұйымдастыруға жәрдемдесуі қажет екенін мойындайтын ымыралы қарар қабылдады. Сондай-ақ шаруа қозғалысына көзқарас туралы қарар бекітілді.

Съезде Польша мен Литва социал-демократиясымен және Латвия социал-демократиясымен бірігу мәселесі шешілді. Бұл ұйымдар РСДЖП құрамына аумақтық ұйымдар ретінде кіріп, тиісті аймақтағы барлық ұлт өкілдерінен шыққан пролетариат арасында жұмыс жүргізуге тиіс болды.

Съез [[Бунд|Бундпен]] бірігу шарттарының жобасын да қабылдады. Алайда арнайы қарарда пролетариатты ұлттық белгісіне қарай ұйымдастыруға үзілді-кесілді қарсы шықты. Съезде Украина социал-демократиялық жұмысшы партиясының бастамасымен [[Украина социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Украина социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (УСДРП) бірігу мәселесі де көтерілді, бірақ келісімге қол жеткізілмеді.

=== Жарғы ===
Съез өз жұмысын партияның жаңа жарғысын қабылдаумен аяқтады. Жарғының бірінші тармағы Лениннің тұжырымдамасы бойынша бекітілді. Ленин бұл тұжырымды партияның II съезінде де қорғаған болатын, ал III съез оны қабылдаған еді.

=== Сайланбалы органдар ===
Съезде сайланған Орталық комитеттің құрамына 3 большевик пен 7 меньшевик кірді. Партияның орталық басылымының редакциясы тек меньшевиктерден жасақталды.

=== Мүлікті күшпен тартып алу ===
Съезде пікірталас туғызған мәселелердің бірі мүлікті күшпен тартып алуға (экспроприация)&lt;ref&gt;революционерлердің жаргон тілінде «экспроприация» немесе қысқаша «экс» деп тонау мақсатында жасалған қарулы шабуылдар аталған.&lt;/ref&gt; қатысты көзқарас болды. Ленин мен оның жақтастары мұндай әрекеттерді үкіметке қарсы жүргізілетін «партизандық қарулы күрестің» бір түрі деп санап, революциялық қызметті қаржыландыру мақсатында мүлікті күшпен тартып алуға жол беруге болады деп есептеді. Олардың қарсыластары тонаушылық әрекеттер партия мүшелерінің рухын түсіріп, оларды азғындыққа ұрындыруы мүмкін екенін алға тартты. Талқылаулар нәтижесінде съез мүлікті күшпен тартып алуға тыйым салу туралы қарар қабылдады&lt;ref&gt;Алайда іс жүзінде Ленин мен оның жақтастары съездің шешіміне бағынбай, мүлікті күшпен тартып алумен айналысқан топтармен (яғни «[[РСДЖП ОК қарамағындағы жауынгерлік-техникалық топ|жауынгерлік жасақтармен]]») байланысын жалғастырды. Олардың ішіндегі ең ірілері Орал мен Күнгей Кавказда әрекет етті. 1906–1907 жылдары Оралда большевиктер ондаған рет қарулы тонау әрекетін ұйымдастырды. Мәселен, 1906 жылғы тамызда Үфі маңындағы Дема станциясында пошта пойызын тонау кезінде 200 мың рубльден астам ақша қолға түсті. Оның 60 мың рублі Ленинге берілді. [[Симон Аршакович Тер-Петросян|С. Т. Петросян-Камо]] бастаған Күнгей Кавказ тобы 1905–1907 жылдар аралығында шамамен 325–350 мың рубль иемденді. Оның 250 мың рублі 1907 жылы 25 маусымда [[Тифлистік экспроприация|Тифлисте жасалған тонау]] кезінде қолға түсті. Петросян бұл ақшаны Финляндиядағы большевиктер орталығының штаб-пәтеріне өзі жеткізді (Фельштинский, «Заң аясындағы көсемдер», 9–10-беттер).&lt;/ref&gt;.

== Бірігу ==
Съезде [[РСДЖП-ның II съезі|II съезде]] орын алған жікке бөлінуден кейін партияны ресми түрде біріктіру туралы шешім қабылданды&lt;ref&gt;Тарихшы Ю. Г. Фельштинскийдің пікірінше, РСДЖП-ның екіге бөлінуіне Лениннің билікті жеке дара иеленуге ұмтылуы себеп болды. Партияның орталық органы — «[[Искра (газет)|Искра]]» газетін, Орталық комитетін және партия қазынасын толық бақылауына алуға тырысқанымен, II съезде бұл мақсатына жете алмаған Ленин өзіне толық бағынудан бас тартқан социал-демократтармен аяусыз сөз таласына түсті. Бұл тартыс балағат сөздер мен көпшілік алдында қорлауға дейін жетті (Фельштинский, «Заң аясындағы көсемдер», 8-бет).&lt;/ref&gt;. Большевик-лениншілер РСДЖП-ның ұйымдық бірлігін сөз жүзінде мойындағанымен, басқа социал-демократтармен идеялық күрес жүргізу құқығын өздерінде қалдырды. Сондықтан Лениннің айтуынша, съездің басты идеялық нәтижесі «бірігу емес, социал-демократия фракцияларының арасын айқын әрі нақты ажырату» болды. Съезд жікке бөлінуді ресми түрде жойып, партия ұйымдарының іс-қимыл бірлігін уақытша нығайтқанымен, партияның шын мәнінде бірігуіне қол жеткізе алмады. [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьевтің]] айтуынша, большевиктер «партия тұрғысынан заңсыз» деп есептелген жеке Орталық комитет құрды:
&lt;blockquote&gt;
Орталық комитеттің құрамына бірнеше жолдасымызды, сол кездегі өз сөзімізбен айтқанда, «кепілдікке» алды. Бірақ съездің өзінде-ақ большевиктер партия ішінде жасырын жұмыс істейтін жеке Орталық комитет құрды. Партия тарихындағы осы кезеңде біз Орталық комитетте де, Петроград комитетінде де азшылықта болдық, сондықтан өз алдымызша жүргізіп жатқан жұмысымызды жасыруға мәжбүр болдық.
&lt;/blockquote&gt;

Съезде көпшілік қолдауына ие бола алмаған большевиктер партияның қалған бөлігінен бөлек, құпия ұйымдық құрылым — «Большевиктік орталық» құрды. Осылайша, Ленин [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] және [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богдановпен]] бірге партия басшылығына қайта араласа бастады. Енді ол өзі келіспеген съезд шешімдерінің күшін жоюға дайындық жүргізе алды.

Кейін Лениннің бұл әрекеттері 1912 жылы қаңтарда [[Прага|Прагада]] өткен [[РСДЖП-ның VI конференциясы|РСДЖП-ның Бүкілресейлік алтыншы (Прагалық) партия конференциясында]] партияның түпкілікті бөлінуіне алып келді. Осы конференция лениншіл фракцияның дербес партия ретінде қалыптасуына негіз болды. Ол [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] деген атаумен белгілі болды.

== Тағы қараңыз ==
* [[РСДЖП-ның IV съезі делегаттарының тізімі]]
* [[РСДЖП-ның V съезі]]

== Әдебиет ==
* Четвёртый (Объединительный) съезд РСДРП // Чаган — Экс-ле-Бен. — М. : Советская энциклопедия, 1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 29).
* История КПСС. Т. 2. М., 1966;
* КПСС в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК Т. 1. / 8 изд. М., 1970;
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Объединительный съезд РСДРП 10(23) апр. — 25 апр. (8 мая) 1906 г. // Полное собрание сочинений. Т. 12. / 5 изд.
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Обращение к партии делегатов Объединительного съезда, принадлежавших к бывшей фракции «большевиков» // Полное собрание сочинений. Т. 12. / 5 изд.
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Доклад об Объединительном съезде РСДРП // Полное собрание сочинений. Т. 13. / 5 изд.
* [[Мартын Николаевич Лядов|Лядов М. Н.]] Из жизни партии в 1903—1907 гг. (Воспоминания). М., 1956.
* Энциклопедический словарь. Гл. ред. Б. А. Введенский. В 3 томах. Том 2. М., 1954.
* [https://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KPSS/_KPSS.html#004 Четвертый (объединительный) съезд РСДРП. Апрель (апрель-май) 1906 года: Протоколы.] — М.: Госполитиздат, 1959. — XVIII + 714 с.: ил.
* {{кітап|авторы= Фельштинский Ю. Г.|тақырыбы =  Вожди в законе|url = https://www.lib.ru/POLITOLOG/felshtinskij.txt|орны= М.|баспасы= Терра|жылы  = 2008|барлық беті = 384|isbn = 5-275-01878-9|тиражы = }}
* {{кітап|авторы=Сервис Р. |тақырыбы=Ленин. Биография |жауапты=Пер. с англ. Г. И. Левитан |орны=М. |баспасы=Попурри |жылы=2002 |барлық беті=624 |сериясы= |isbn=985-438-591-4 |тиражы= }}.

== Сілтеме ==
* [https://web.archive.org/web/20090409011535/http://www.knowbysight.info/2_KPSS/07905.asp РСДЖП-ның IV съезі делегаттарының тізімі]{{ref-ru}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КОКП съездері]]
[[Санат:РСДЖП]]</text>
      <sha1>doy7zo392vg47bfrqmr199rrcf8wfpg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684008</id>
      <parentid>3684006</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:27:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бірігу */</comment>
      <origin>3684008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22047" sha1="3rebqt5qrzcb31u9wkudwlujkzxipwo" xml:space="preserve">'''[[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының]] IV съезі''' («біріктіру съезі», сондай-ақ '''РСДЖП-ның Стокгольм съезі''' деп аталады) 1906 жылдың 10–25 сәуірінде (23 сәуір – 8 мамыр) [[Швеция|Швецияның]] [[Стокгольм]] қаласында өтті.

Съезге 57 ұйымнан шешуші дауыс құқығы бар 112 делегат, 13 ұйымнан кеңесші дауыс құқығы бар 22 делегат және ұлттық социал-демократиялық ұйымдардың 12 өкілі қатысты. Олардың қатарында [[Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы]], [[Латвия социал-демократиялық жұмысшы партиясы (1904)|Латвия социал-демократиясы]], [[Бунд]], сондай-ақ Украина, Финляндия және Болгария социал-демократиялық жұмысшы партияларының өкілдері болды. Фракциялық құрамы бойынша шешуші дауыс құқығы бар делегаттардың шамамен 62-сі меньшевиктерге, ал 46-сы большевиктерге тиесілі болды. Шешуші дауыс құқығы бар делегаттардың аз бөлігі [[Бітімгер-большевиктер|бітімгерлерден]] («орталық» деп аталатын топтан) тұрды. Негізгі мәселелер бойынша олар меньшевиктерге жақын болды. Съезде меньшевиктердің басым болуы қабылданған шешімдердің көпшілігінің сипатына әсер етті.

== Мәселелер ==
[[Сурет:1906 4-й съезд РСДРП Стокгольм.png|thumb|left|350px|Съездің қатысушылары]]
=== Аграрлық бағдарлама ===
Съезде фракциялар арасында қызу тартыс туғызған басты мәселе партияның аграрлық бағдарламасын қайта қарау болды. Бұл мәселе бойынша большевиктер атынан [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], ал меньшевиктер атынан Джон ([[Петр Павлович Маслов|П. Маслов]]) баяндама жасады. Большевиктердің аграрлық бағдарлама жобасын Ленин съезд делегаттарына таратылған «Жұмысшы партиясының аграрлық бағдарламасын қайта қарау» атты еңбегінде негіздеп берді. Ленин ұсынған аграрлық бағдарламаның негізгі талабы помещиктердің, шіркеулер мен монастырьлардың және басқа да жер иелерінің жерлерін тәркілеу, ал революция түбегейлі жеңіске жеткен жағдайда бүкіл жерді мемлекет меншігіне алу болды.

П. Маслов ұсынған меньшевиктік жоба ірі жер иеліктерін мәжбүрлеп иеліктен алып, «муниципалитеттердің» меншігіне беруді көздеді. Бұл бағдарлама бойынша помещиктердің жерлері муниципалитеттердің қарамағына өтіп, шаруалар сол жерлерді өз мүмкіндіктеріне қарай жалға алуға тиіс болды. Меньшевиктер жерді муниципалитеттердің меншігіне беру Лениннің бүкіл жерді мемлекет меншігіне алу жоспарын жүзеге асырған кезде туындауы мүмкін орталықтанған бюрократиялық аппараттың қалыптасуына жол бермейді деп есептеді. Сонымен қатар олар мемлекет меншігіне алынған ауыл шаруашылығын орталықтан басқарып отырудың аса күрделі міндет екенін орынды атап көрсетті.

Аграрлық мәселе бойынша негізгі баяндамалардан бөлек, съезде П. Масловтың жобасын бірқатар түзетулермен қолдаған [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]], Ленин ұсынған нұсқаға сай жерді мемлекет меншігіне алуды жақтаған Шмидт (П. Румянцев) және жерді шаруалар арасында бөліп беруді жақтаған С. А. Борисов қосымша баяндамалар жасады. Борисовтың бағдарламасы Лениннің бағдарламасына барынша жақын болды. Алайда ол бүкіл жерді мемлекет меншігіне алуды талап етудің орнына, тәркіленген жерлерді шаруалардың жеке меншігіне бөліп беруді ұсынды.

Съезде Борисовтың бағдарламасын [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], Матвеев ([[Владимир Александрович Базаров|В. А. Базаров-Руднев]]), Сакарелов ([[Павел Давидович Сакварелидзе|П. Сакварелидзе]]) және басқа да большевиктер қолдап сөйледі. Жерді шаруалар арасында бөліп беру бағдарламасын сынай отырып, Ленин оның қате болғанымен, зиянды емес екенін атап көрсетті. Меньшевиктерге қарсы берілетін дауыстарды бөлшектемеу үшін Ленин съезде жерді бөліп беруді жақтаушылармен бірге дауыс берді.

Қызу тартыстан кейін съез аз ғана дауыс басымдығымен жерді муниципалитеттердің меншігіне беруді көздейтін меньшевиктік аграрлық бағдарламаны большевиктердің қысымымен енгізілген бірқатар түзетулермен қабылдады. Большевиктер съез қабылдаған бағдарламаға помещиктердің жерлерін «иеліктен алу» талабын емес, оларды тәркілеу талабын енгізуге қол жеткізді. Большевиктердің табанды талабымен бағдарламаға сулар мен ормандарды мемлекет меншігіне алу туралы тармақ та қосылды. Бұдан бөлек, съез жерді муниципалитеттердің меншігіне беру мүмкін болмаса, партия помещиктерден тартып алынған жерлерді шаруалар арасында бөліп беруді қолдайтынын мәлімдеді. Аграрлық мәселе жөніндегі тактикалық қарарға ауыл шаруашылығы пролетариатының дербес ұйымын құру туралы тармақ енгізілді.

=== Бұдан басқа мәселелер ===
Съез [[Ресей империясының Мемлекеттік думасы|Мемлекеттік дума]] туралы меньшевиктік қарарларды мақұлдады. Сайлауға қатысу туралы шешім қабылданып, «Үкімет пен Дума арасында, сондай-ақ Думаның өз ішінде туындайтын барлық қайшылықтарды революциялық қозғалысты кеңейту және тереңдету мүддесіне жүйелі түрде пайдалану» туралы қарар бекітілді. Сонымен қатар съез қарулы көтеріліс туралы қарар қабылдап, партизандық күрес мәселесінде ымыралы шешімге келді. Қарулы көтеріліс туралы қарарда пролетариатты қарулы қақтығысқа тартуға бағытталған кез келген әрекетке табанды түрде қарсы тұруға шақырылды.

Кәсіподақтар туралы мәселені талқыламай-ақ, съез партияның кәсіподақтарды ұйымдастыруға жәрдемдесуі қажет екенін мойындайтын ымыралы қарар қабылдады. Сондай-ақ шаруа қозғалысына көзқарас туралы қарар бекітілді.

Съезде Польша мен Литва социал-демократиясымен және Латвия социал-демократиясымен бірігу мәселесі шешілді. Бұл ұйымдар РСДЖП құрамына аумақтық ұйымдар ретінде кіріп, тиісті аймақтағы барлық ұлт өкілдерінен шыққан пролетариат арасында жұмыс жүргізуге тиіс болды.

Съез [[Бунд|Бундпен]] бірігу шарттарының жобасын да қабылдады. Алайда арнайы қарарда пролетариатты ұлттық белгісіне қарай ұйымдастыруға үзілді-кесілді қарсы шықты. Съезде Украина социал-демократиялық жұмысшы партиясының бастамасымен [[Украина социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Украина социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (УСДРП) бірігу мәселесі де көтерілді, бірақ келісімге қол жеткізілмеді.

=== Жарғы ===
Съез өз жұмысын партияның жаңа жарғысын қабылдаумен аяқтады. Жарғының бірінші тармағы Лениннің тұжырымдамасы бойынша бекітілді. Ленин бұл тұжырымды партияның II съезінде де қорғаған болатын, ал III съез оны қабылдаған еді.

=== Сайланбалы органдар ===
Съезде сайланған Орталық комитеттің құрамына 3 большевик пен 7 меньшевик кірді. Партияның орталық басылымының редакциясы тек меньшевиктерден жасақталды.

=== Мүлікті күшпен тартып алу ===
Съезде пікірталас туғызған мәселелердің бірі мүлікті күшпен тартып алуға (экспроприация)&lt;ref&gt;революционерлердің жаргон тілінде «экспроприация» немесе қысқаша «экс» деп тонау мақсатында жасалған қарулы шабуылдар аталған.&lt;/ref&gt; қатысты көзқарас болды. Ленин мен оның жақтастары мұндай әрекеттерді үкіметке қарсы жүргізілетін «партизандық қарулы күрестің» бір түрі деп санап, революциялық қызметті қаржыландыру мақсатында мүлікті күшпен тартып алуға жол беруге болады деп есептеді. Олардың қарсыластары тонаушылық әрекеттер партия мүшелерінің рухын түсіріп, оларды азғындыққа ұрындыруы мүмкін екенін алға тартты. Талқылаулар нәтижесінде съез мүлікті күшпен тартып алуға тыйым салу туралы қарар қабылдады&lt;ref&gt;Алайда іс жүзінде Ленин мен оның жақтастары съездің шешіміне бағынбай, мүлікті күшпен тартып алумен айналысқан топтармен (яғни «[[РСДЖП ОК қарамағындағы жауынгерлік-техникалық топ|жауынгерлік жасақтармен]]») байланысын жалғастырды. Олардың ішіндегі ең ірілері Орал мен Күнгей Кавказда әрекет етті. 1906–1907 жылдары Оралда большевиктер ондаған рет қарулы тонау әрекетін ұйымдастырды. Мәселен, 1906 жылғы тамызда Үфі маңындағы Дема станциясында пошта пойызын тонау кезінде 200 мың рубльден астам ақша қолға түсті. Оның 60 мың рублі Ленинге берілді. [[Симон Аршакович Тер-Петросян|С. Т. Петросян-Камо]] бастаған Күнгей Кавказ тобы 1905–1907 жылдар аралығында шамамен 325–350 мың рубль иемденді. Оның 250 мың рублі 1907 жылы 25 маусымда [[Тифлистік экспроприация|Тифлисте жасалған тонау]] кезінде қолға түсті. Петросян бұл ақшаны Финляндиядағы большевиктер орталығының штаб-пәтеріне өзі жеткізді (Фельштинский, «Заң аясындағы көсемдер», 9–10-беттер).&lt;/ref&gt;.

== Бірігу ==
Съезде [[РСДЖП-ның II съезі|II съезде]] орын алған жікке бөлінуден кейін партияны ресми түрде біріктіру туралы шешім қабылданды&lt;ref&gt;Тарихшы Ю. Г. Фельштинскийдің пікірінше, РСДЖП-ның екіге бөлінуіне Лениннің билікті жеке дара иеленуге ұмтылуы себеп болды. Партияның орталық органы — «[[Искра (газет)|Искра]]» газетін, Орталық комитетін және партия қазынасын толық бақылауына алуға тырысқанымен, II съезде бұл мақсатына жете алмаған Ленин өзіне толық бағынудан бас тартқан социал-демократтармен аяусыз сөз таласына түсті. Бұл тартыс балағат сөздер мен көпшілік алдында қорлауға дейін жетті (Фельштинский, «Заң аясындағы көсемдер», 8-бет).&lt;/ref&gt;. Большевик-лениншілер РСДЖП-ның ұйымдық бірлігін сөз жүзінде мойындағанымен, басқа социал-демократтармен идеялық күрес жүргізу құқығын өздерінде қалдырды. Сондықтан Лениннің айтуынша, съездің басты идеялық нәтижесі «бірігу емес, социал-демократия фракцияларының арасын айқын әрі нақты ажырату» болды. Съезд жікке бөлінуді ресми түрде жойып, партия ұйымдарының іс-қимыл бірлігін уақытша нығайтқанымен, партияның шын мәнінде бірігуіне қол жеткізе алмады. [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьевтің]] айтуынша, большевиктер «партия тұрғысынан заңсыз» деп есептелген жеке Орталық комитет құрды:
&lt;blockquote&gt;
Орталық комитеттің құрамына бірнеше жолдасымызды, сол кездегі өз сөзімізбен айтқанда, «кепілдікке» алды. Бірақ съездің өзінде-ақ большевиктер партия ішінде жасырын жұмыс істейтін жеке Орталық комитет құрды. Партия тарихындағы осы кезеңде біз Орталық комитетте де, Петроград комитетінде де азшылықта болдық, сондықтан өз алдымызша жүргізіп жатқан жұмысымызды жасыруға мәжбүр болдық.
&lt;/blockquote&gt;

Съезде көпшілік қолдауына ие бола алмаған большевиктер партияның қалған бөлігінен бөлек, құпия ұйымдық құрылым — «[[Большевиктік орталық]]» құрды. Осылайша, Ленин [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] және [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богдановпен]] бірге партия басшылығына қайта араласа бастады. Енді ол өзі келіспеген съезд шешімдерінің күшін жоюға дайындық жүргізе алды.

Кейін Лениннің бұл әрекеттері 1912 жылы қаңтарда [[Прага|Прагада]] өткен [[РСДЖП-ның VI конференциясы|РСДЖП-ның Бүкілресейлік алтыншы (Прагалық) партия конференциясында]] партияның түпкілікті бөлінуіне алып келді. Осы конференция лениншіл фракцияның дербес партия ретінде қалыптасуына негіз болды. Ол [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] деген атаумен белгілі болды.

== Тағы қараңыз ==
* [[РСДЖП-ның IV съезі делегаттарының тізімі]]
* [[РСДЖП-ның V съезі]]

== Әдебиет ==
* Четвёртый (Объединительный) съезд РСДРП // Чаган — Экс-ле-Бен. — М. : Советская энциклопедия, 1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 29).
* История КПСС. Т. 2. М., 1966;
* КПСС в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК Т. 1. / 8 изд. М., 1970;
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Объединительный съезд РСДРП 10(23) апр. — 25 апр. (8 мая) 1906 г. // Полное собрание сочинений. Т. 12. / 5 изд.
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Обращение к партии делегатов Объединительного съезда, принадлежавших к бывшей фракции «большевиков» // Полное собрание сочинений. Т. 12. / 5 изд.
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Доклад об Объединительном съезде РСДРП // Полное собрание сочинений. Т. 13. / 5 изд.
* [[Мартын Николаевич Лядов|Лядов М. Н.]] Из жизни партии в 1903—1907 гг. (Воспоминания). М., 1956.
* Энциклопедический словарь. Гл. ред. Б. А. Введенский. В 3 томах. Том 2. М., 1954.
* [https://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KPSS/_KPSS.html#004 Четвертый (объединительный) съезд РСДРП. Апрель (апрель-май) 1906 года: Протоколы.] — М.: Госполитиздат, 1959. — XVIII + 714 с.: ил.
* {{кітап|авторы= Фельштинский Ю. Г.|тақырыбы =  Вожди в законе|url = https://www.lib.ru/POLITOLOG/felshtinskij.txt|орны= М.|баспасы= Терра|жылы  = 2008|барлық беті = 384|isbn = 5-275-01878-9|тиражы = }}
* {{кітап|авторы=Сервис Р. |тақырыбы=Ленин. Биография |жауапты=Пер. с англ. Г. И. Левитан |орны=М. |баспасы=Попурри |жылы=2002 |барлық беті=624 |сериясы= |isbn=985-438-591-4 |тиражы= }}.

== Сілтеме ==
* [https://web.archive.org/web/20090409011535/http://www.knowbysight.info/2_KPSS/07905.asp РСДЖП-ның IV съезі делегаттарының тізімі]{{ref-ru}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КОКП съездері]]
[[Санат:РСДЖП]]</text>
      <sha1>3rebqt5qrzcb31u9wkudwlujkzxipwo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Мединаа</title>
    <ns>3</ns>
    <id>788818</id>
    <revision>
      <id>3683990</id>
      <timestamp>2026-10-20T07:50:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3683990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="434" sha1="ijhmv2wxr6r75jk4ifhhodsdkvzwch3" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Мединаа}}

-- &lt;font color=&quot;#009900&quot;&gt;[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-family:Georgia;&quot;&gt;&lt;i&gt;Мұхамеджан А.А.&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/font&gt; [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-size:90%&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#0000FF&quot;&gt;(талқылауы)&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] 12:50, 2026 ж. қазанның 20 (+05)</text>
      <sha1>ijhmv2wxr6r75jk4ifhhodsdkvzwch3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Бвглан мендияров</title>
    <ns>3</ns>
    <id>788819</id>
    <revision>
      <id>3684000</id>
      <timestamp>2026-10-20T08:23:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3684000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="219" sha1="kh4hvl88fnydv425hm8joy7anq8438s" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Бвглан мендияров}}

-- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 13:23, 2026 ж. қазанның 20 (+05)</text>
      <sha1>kh4hvl88fnydv425hm8joy7anq8438s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ресей империясы кезіндегі Гурьев қаласы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788821</id>
    <revision>
      <id>3684031</id>
      <timestamp>2026-10-20T09:53:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Ресей империясы кезіндегі Гурьев қаласы''' — Патша үкіметі өз мақсаттарын орындау үшін Ярославль қаласының бай саудагері Гурий Назарьев және оның балаларының жеке меншікті капиталын пайдаланды. 1640 жылы Гурий Назарьев балалары Михаил, Дружин, Иван, Андрейм...</comment>
      <origin>3684031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="663" sha1="qrdphm68gf12ay37jejrnmy8m23o9xn" xml:space="preserve">'''Ресей империясы кезіндегі Гурьев қаласы''' — Патша үкіметі өз мақсаттарын орындау үшін Ярославль қаласының бай саудагері Гурий Назарьев және оның балаларының жеке меншікті капиталын пайдаланды. 1640 жылы Гурий Назарьев балалары Михаил, Дружин, Иван, Андреймен Жайықтың төменгі сағасына қоныс тепті. 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>qrdphm68gf12ay37jejrnmy8m23o9xn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684033</id>
      <parentid>3684031</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T09:53:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3684033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1041" sha1="0bzyrtthj95vj8unwi9jg7329rwo8jh" xml:space="preserve">'''Ресей империясы кезіндегі Гурьев қаласы''' — Патша үкіметі өз мақсаттарын орындау үшін Ярославль қаласының бай саудагері Гурий Назарьев және оның балаларының жеке меншікті капиталын пайдаланды. 1640 жылы Гурий Назарьев балалары Михаил, Дружин, Иван, Андреймен Жайықтың төменгі сағасына қоныс тепті. Келісімен өзен үстіне тоспа (учуг) құрып онан түскен балықты «көшпелілер мен казак отрядтары шабуылынан қорғау үшін Жайықтың оң жағындағы оның құяр сағасынан жеті версть жерден ағаш күркешіктер» тұрғызды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>0bzyrtthj95vj8unwi9jg7329rwo8jh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684035</id>
      <parentid>3684033</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T10:07:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3684035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1324" sha1="sahpnpnk32ky3q9a8rb1ukeqphraz61" xml:space="preserve">'''Ресей империясы кезіндегі Гурьев қаласы''' — Патша үкіметі өз мақсаттарын орындау үшін Ярославль қаласының бай саудагері Гурий Назарьев және оның балаларының жеке меншікті капиталын пайдаланды. 1640 жылы Гурий Назарьев балалары Михаил, Дружин, Иван, Андреймен Жайықтың төменгі сағасына қоныс тепті. Келісімен өзен үстіне тоспа (учуг) құрып онан түскен балықты «көшпелілер мен казак отрядтары шабуылынан қорғау үшін Жайықтың оң жағындағы оның құяр сағасынан жеті версть жерден ағаш күркешіктер» тұрғызды.&lt;ref&gt;Овчинников Р.В. Гурьевская крепость, журнал «История СССР» 1970, №1, стр. 188. 161. Бахушин С.В. Промышленные предприятия русских торговых людей в XVII в./ в кн.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>sahpnpnk32ky3q9a8rb1ukeqphraz61</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684036</id>
      <parentid>3684035</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T10:17:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3684036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2199" sha1="e6ln8zlgy9vhlwc0jkcwakt0wgoz9ns" xml:space="preserve">'''Ресей империясы кезіндегі Гурьев қаласы''' — Патша үкіметі өз мақсаттарын орындау үшін Ярославль қаласының бай саудагері Гурий Назарьев және оның балаларының жеке меншікті капиталын пайдаланды. 1640 жылы Гурий Назарьев балалары Михаил, Дружин, Иван, Андреймен Жайықтың төменгі сағасына қоныс тепті. Келісімен өзен үстіне тоспа (учуг) құрып онан түскен балықты «көшпелілер мен казак отрядтары шабуылынан қорғау үшін Жайықтың оң жағындағы оның құяр сағасынан жеті версть жерден ағаш күркешіктер» тұрғызды.&lt;ref&gt;Овчинников Р.В. Гурьевская крепость, журнал «История СССР» 1970, №1, стр. 188. 161. Бахушин С.В. Промышленные предприятия русских торговых людей в XVII в./ в кн.&lt;/ref&gt;

Гурьев қаласының құрылыс жұмысы 1647 жылы 6 маусымда басталып, 1662 жылға дейін созылады. Қаланың ұзақ уақыт салынуына көрші халықтардың қамал салуға наразылығы көп кедергі келтіргеннен болса керек. Мәселен, 1649 жылы жаңа салынып жатқан қалаға Дон казагы атаман Иван Кондырев шабуыл жасап, құрылыс жұмысын 1650 жылға дейін тоқтатады. 1661 жылы атаман Паршик (Парфен Иванов) бастаған 700 Дон казактары тағы шабуыл жасап ойрандайды. Бірақ соған қарамастан қала құрылысы 1662 жылы аяқталады. 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>e6ln8zlgy9vhlwc0jkcwakt0wgoz9ns</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684038</id>
      <parentid>3684036</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T10:21:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3684038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2510" sha1="afqgtnd0yi6pduug65himye9gtvhsz0" xml:space="preserve">'''Ресей империясы кезіндегі Гурьев қаласы''' — Патша үкіметі өз мақсаттарын орындау үшін Ярославль қаласының бай саудагері Гурий Назарьев және оның балаларының жеке меншікті капиталын пайдаланды. 1640 жылы Гурий Назарьев балалары Михаил, Дружин, Иван, Андреймен Жайықтың төменгі сағасына қоныс тепті. Келісімен өзен үстіне тоспа (учуг) құрып онан түскен балықты «көшпелілер мен казак отрядтары шабуылынан қорғау үшін Жайықтың оң жағындағы оның құяр сағасынан жеті версть жерден ағаш күркешіктер» тұрғызды.&lt;ref&gt;Овчинников Р.В. Гурьевская крепость, журнал «История СССР» 1970, №1, стр. 188. 161. Бахушин С.В. Промышленные предприятия русских торговых людей в XVII в./ в кн.&lt;/ref&gt;

Гурьев қаласының құрылыс жұмысы 1647 жылы 6 маусымда басталып, 1662 жылға дейін созылады. Қаланың ұзақ уақыт салынуына көрші халықтардың қамал салуға наразылығы көп кедергі келтіргеннен болса керек. Мәселен, 1649 жылы жаңа салынып жатқан қалаға Дон казагы атаман Иван Кондырев шабуыл жасап, құрылыс жұмысын 1650 жылға дейін тоқтатады. 1661 жылы атаман Паршик (Парфен Иванов) бастаған 700 Дон казактары тағы шабуыл жасап ойрандайды. Бірақ соған қарамастан қала құрылысы 1662 жылы аяқталады.&lt;ref&gt;Дариенко В.И. Город Гурьев. «УЗ КазГУ им. С.М.Кировая, том 53. Серия историческая, вып. 9, Алма-Ата, 1962, стр. 247; Советская историческая энциклопедия, том IV, Москва, 1963,стр.900.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>afqgtnd0yi6pduug65himye9gtvhsz0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684042</id>
      <parentid>3684038</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T10:24:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3684042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2781" sha1="cnodb5n6oso4yacf938ensyv9fyua95" xml:space="preserve">'''Ресей империясы кезіндегі Гурьев қаласы''' — Патша үкіметі өз мақсаттарын орындау үшін Ярославль қаласының бай саудагері Гурий Назарьев және оның балаларының жеке меншікті капиталын пайдаланды. 1640 жылы Гурий Назарьев балалары Михаил, Дружин, Иван, Андреймен Жайықтың төменгі сағасына қоныс тепті. Келісімен өзен үстіне тоспа (учуг) құрып онан түскен балықты «көшпелілер мен казак отрядтары шабуылынан қорғау үшін Жайықтың оң жағындағы оның құяр сағасынан жеті версть жерден ағаш күркешіктер» тұрғызды.&lt;ref&gt;Овчинников Р.В. Гурьевская крепость, журнал «История СССР» 1970, №1, стр. 188. 161. Бахушин С.В. Промышленные предприятия русских торговых людей в XVII в./ в кн.&lt;/ref&gt;

Гурьев қаласының құрылыс жұмысы 1647 жылы 6 маусымда басталып, 1662 жылға дейін созылады. Қаланың ұзақ уақыт салынуына көрші халықтардың қамал салуға наразылығы көп кедергі келтіргеннен болса керек. Мәселен, 1649 жылы жаңа салынып жатқан қалаға Дон казагы атаман Иван Кондырев шабуыл жасап, құрылыс жұмысын 1650 жылға дейін тоқтатады. 1661 жылы атаман Паршик (Парфен Иванов) бастаған 700 Дон казактары тағы шабуыл жасап ойрандайды. Бірақ соған қарамастан қала құрылысы 1662 жылы аяқталады.&lt;ref&gt;Дариенко В.И. Город Гурьев. «УЗ КазГУ им. С.М.Кировая, том 53. Серия историческая, вып. 9, Алма-Ата, 1962, стр. 247; Советская историческая энциклопедия, том IV, Москва, 1963,стр.900.&lt;/ref&gt;

Салынған қаланы &quot;Жайық тас қалашығы» депатаған. Қалмақтар &quot;Узян-Балюзин&quot;, қазақтар «Үйшік» деп атап кеткен. 1752 жылдан қала «Гурьев» қаласы атанған. 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>cnodb5n6oso4yacf938ensyv9fyua95</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684048</id>
      <parentid>3684042</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T10:27:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */ дереккөз</comment>
      <origin>3684048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2923" sha1="9lor3xcj2t7z8pp0y8xcorabdu2u2p9" xml:space="preserve">'''Ресей империясы кезіндегі Гурьев қаласы''' — Патша үкіметі өз мақсаттарын орындау үшін Ярославль қаласының бай саудагері Гурий Назарьев және оның балаларының жеке меншікті капиталын пайдаланды. 1640 жылы Гурий Назарьев балалары Михаил, Дружин, Иван, Андреймен Жайықтың төменгі сағасына қоныс тепті. Келісімен өзен үстіне тоспа (учуг) құрып онан түскен балықты «көшпелілер мен казак отрядтары шабуылынан қорғау үшін Жайықтың оң жағындағы оның құяр сағасынан жеті версть жерден ағаш күркешіктер» тұрғызды.&lt;ref&gt;Овчинников Р.В. Гурьевская крепость, журнал «История СССР» 1970, №1, стр. 188. 161. Бахушин С.В. Промышленные предприятия русских торговых людей в XVII в./ в кн.&lt;/ref&gt;

Гурьев қаласының құрылыс жұмысы 1647 жылы 6 маусымда басталып, 1662 жылға дейін созылады. Қаланың ұзақ уақыт салынуына көрші халықтардың қамал салуға наразылығы көп кедергі келтіргеннен болса керек. Мәселен, 1649 жылы жаңа салынып жатқан қалаға Дон казагы атаман Иван Кондырев шабуыл жасап, құрылыс жұмысын 1650 жылға дейін тоқтатады. 1661 жылы атаман Паршик (Парфен Иванов) бастаған 700 Дон казактары тағы шабуыл жасап ойрандайды. Бірақ соған қарамастан қала құрылысы 1662 жылы аяқталады.&lt;ref&gt;Дариенко В.И. Город Гурьев. «УЗ КазГУ им. С.М.Кировая, том 53. Серия историческая, вып. 9, Алма-Ата, 1962, стр. 247; Советская историческая энциклопедия, том IV, Москва, 1963,стр.900.&lt;/ref&gt;

Салынған қаланы &quot;Жайық тас қалашығы» депатаған. Қалмақтар &quot;Узян-Балюзин&quot;, қазақтар «Үйшік»&lt;ref&gt;Даниелевский К.В. и Рудницкий E.В. Урало-Каспийский край. Уральск, 1927, стр. &lt;/ref&gt; деп атап кеткен. 1752 жылдан қала «Гурьев» қаласы атанған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>9lor3xcj2t7z8pp0y8xcorabdu2u2p9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684054</id>
      <parentid>3684048</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T10:35:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3684054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3843" sha1="943i5rmcrieb32gxwntf9owi4n6sryn" xml:space="preserve">'''Ресей империясы кезіндегі Гурьев қаласы''' — Патша үкіметі өз мақсаттарын орындау үшін Ярославль қаласының бай саудагері Гурий Назарьев және оның балаларының жеке меншікті капиталын пайдаланды. 1640 жылы Гурий Назарьев балалары Михаил, Дружин, Иван, Андреймен Жайықтың төменгі сағасына қоныс тепті. Келісімен өзен үстіне тоспа (учуг) құрып онан түскен балықты «көшпелілер мен казак отрядтары шабуылынан қорғау үшін Жайықтың оң жағындағы оның құяр сағасынан жеті версть жерден ағаш күркешіктер» тұрғызды.&lt;ref&gt;Овчинников Р.В. Гурьевская крепость, журнал «История СССР» 1970, №1, стр. 188. 161. Бахушин С.В. Промышленные предприятия русских торговых людей в XVII в./ в кн.&lt;/ref&gt;

Гурьев қаласының құрылыс жұмысы 1647 жылы 6 маусымда басталып, 1662 жылға дейін созылады. Қаланың ұзақ уақыт салынуына көрші халықтардың қамал салуға наразылығы көп кедергі келтіргеннен болса керек. Мәселен, 1649 жылы жаңа салынып жатқан қалаға Дон казагы атаман Иван Кондырев шабуыл жасап, құрылыс жұмысын 1650 жылға дейін тоқтатады. 1661 жылы атаман Паршик (Парфен Иванов) бастаған 700 Дон казактары тағы шабуыл жасап ойрандайды. Бірақ соған қарамастан қала құрылысы 1662 жылы аяқталады.&lt;ref&gt;Дариенко В.И. Город Гурьев. «УЗ КазГУ им. С.М.Кировая, том 53. Серия историческая, вып. 9, Алма-Ата, 1962, стр. 247; Советская историческая энциклопедия, том IV, Москва, 1963,стр.900.&lt;/ref&gt;

Салынған қаланы &quot;Жайық тас қалашығы» депатаған. Қалмақтар &quot;Узян-Балюзин&quot;, қазақтар «Үйшік»&lt;ref&gt;Даниелевский К.В. и Рудницкий E.В. Урало-Каспийский край. Уральск, 1927, стр. &lt;/ref&gt; деп атап кеткен. 1752 жылдан қала «Гурьев» қаласы атанған.
Гурьев қаласының салынуы үкіметтің Каспий өңіріндегі кәсіпшілік орындарын қорғау үшін ғана емес, сонымен қатар орыс мемлекетінің жергілікті байлықты меңгеруіне, Орта Азия, Үндістан, Қытай және т.б. жерлермен сауда байланысын жасайтын құрғақтағы және су жолын қорғауда, дипломатиялық қарым-қатынасты жақсартуға үлкен қызмет етті. Гурьев қаласының салынуы патша үкіметі, оның бай-қуатты билеушілері үшін саяси, экономикалық және әлеуметтік мәні бар рөл атқара отырып, қазақ жерін отарлауға жол ашты. 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>943i5rmcrieb32gxwntf9owi4n6sryn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684055</id>
      <parentid>3684054</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T10:37:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3684055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4607" sha1="pnbk6pnd3x98glkoyk1330721h8vfft" xml:space="preserve">'''Ресей империясы кезіндегі Гурьев қаласы''' — Патша үкіметі өз мақсаттарын орындау үшін Ярославль қаласының бай саудагері Гурий Назарьев және оның балаларының жеке меншікті капиталын пайдаланды. 1640 жылы Гурий Назарьев балалары Михаил, Дружин, Иван, Андреймен Жайықтың төменгі сағасына қоныс тепті. Келісімен өзен үстіне тоспа (учуг) құрып онан түскен балықты «көшпелілер мен казак отрядтары шабуылынан қорғау үшін Жайықтың оң жағындағы оның құяр сағасынан жеті версть жерден ағаш күркешіктер» тұрғызды.&lt;ref&gt;Овчинников Р.В. Гурьевская крепость, журнал «История СССР» 1970, №1, стр. 188. 161. Бахушин С.В. Промышленные предприятия русских торговых людей в XVII в./ в кн.&lt;/ref&gt;

Гурьев қаласының құрылыс жұмысы 1647 жылы 6 маусымда басталып, 1662 жылға дейін созылады. Қаланың ұзақ уақыт салынуына көрші халықтардың қамал салуға наразылығы көп кедергі келтіргеннен болса керек. Мәселен, 1649 жылы жаңа салынып жатқан қалаға Дон казагы атаман Иван Кондырев шабуыл жасап, құрылыс жұмысын 1650 жылға дейін тоқтатады. 1661 жылы атаман Паршик (Парфен Иванов) бастаған 700 Дон казактары тағы шабуыл жасап ойрандайды. Бірақ соған қарамастан қала құрылысы 1662 жылы аяқталады.&lt;ref&gt;Дариенко В.И. Город Гурьев. «УЗ КазГУ им. С.М.Кировая, том 53. Серия историческая, вып. 9, Алма-Ата, 1962, стр. 247; Советская историческая энциклопедия, том IV, Москва, 1963,стр.900.&lt;/ref&gt;

Салынған қаланы &quot;Жайық тас қалашығы» депатаған. Қалмақтар &quot;Узян-Балюзин&quot;, қазақтар «Үйшік»&lt;ref&gt;Даниелевский К.В. и Рудницкий E.В. Урало-Каспийский край. Уральск, 1927, стр. &lt;/ref&gt; деп атап кеткен. 1752 жылдан қала «Гурьев» қаласы атанған.
Гурьев қаласының салынуы үкіметтің Каспий өңіріндегі кәсіпшілік орындарын қорғау үшін ғана емес, сонымен қатар орыс мемлекетінің жергілікті байлықты меңгеруіне, Орта Азия, Үндістан, Қытай және т.б. жерлермен сауда байланысын жасайтын құрғақтағы және су жолын қорғауда, дипломатиялық қарым-қатынасты жақсартуға үлкен қызмет етті. Гурьев қаласының салынуы патша үкіметі, оның бай-қуатты билеушілері үшін саяси, экономикалық және әлеуметтік мәні бар рөл атқара отырып, қазақ жерін отарлауға жол ашты. 

1667 жылдың шілдесінен 1668 жылдың наурызы аралығында Гурьев С.Разиннің қол астында болды. С.Разиннің Гурьевті алуы патша үкіметін қатты састырды. 1667 жылы 19 шілдеде Москвада патша кеңес шақырып, онда Гурьевті көтерілісшілерден босату мәселесін қарады. Патша үкіметі Я.И.Безобразов бастаған жазалаушы отряд құрды. Жайық бойындағы С.Разин қимылын бақылап, Москваға хабарлап тұру үшін агент Михаил Алексеевті аттандырды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>pnbk6pnd3x98glkoyk1330721h8vfft</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684056</id>
      <parentid>3684055</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T10:41:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3684056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5008" sha1="o8q1p2g783ci6f8a2r6ejh59csuznrg" xml:space="preserve">'''Ресей империясы кезіндегі Гурьев қаласы''' — Патша үкіметі өз мақсаттарын орындау үшін Ярославль қаласының бай саудагері Гурий Назарьев және оның балаларының жеке меншікті капиталын пайдаланды. 1640 жылы Гурий Назарьев балалары Михаил, Дружин, Иван, Андреймен Жайықтың төменгі сағасына қоныс тепті. Келісімен өзен үстіне тоспа (учуг) құрып онан түскен балықты «көшпелілер мен казак отрядтары шабуылынан қорғау үшін Жайықтың оң жағындағы оның құяр сағасынан жеті версть жерден ағаш күркешіктер» тұрғызды.&lt;ref&gt;Овчинников Р.В. Гурьевская крепость, журнал «История СССР» 1970, №1, стр. 188. 161. Бахушин С.В. Промышленные предприятия русских торговых людей в XVII в./ в кн.&lt;/ref&gt;

Гурьев қаласының құрылыс жұмысы 1647 жылы 6 маусымда басталып, 1662 жылға дейін созылады. Қаланың ұзақ уақыт салынуына көрші халықтардың қамал салуға наразылығы көп кедергі келтіргеннен болса керек. Мәселен, 1649 жылы жаңа салынып жатқан қалаға Дон казагы атаман Иван Кондырев шабуыл жасап, құрылыс жұмысын 1650 жылға дейін тоқтатады. 1661 жылы атаман Паршик (Парфен Иванов) бастаған 700 Дон казактары тағы шабуыл жасап ойрандайды. Бірақ соған қарамастан қала құрылысы 1662 жылы аяқталады.&lt;ref&gt;Дариенко В.И. Город Гурьев. «УЗ КазГУ им. С.М.Кировая, том 53. Серия историческая, вып. 9, Алма-Ата, 1962, стр. 247; Советская историческая энциклопедия, том IV, Москва, 1963,стр.900.&lt;/ref&gt;

Салынған қаланы &quot;Жайық тас қалашығы» депатаған. Қалмақтар &quot;Узян-Балюзин&quot;, қазақтар «Үйшік»&lt;ref&gt;Даниелевский К.В. и Рудницкий E.В. Урало-Каспийский край. Уральск, 1927, стр. &lt;/ref&gt; деп атап кеткен. 1752 жылдан қала «Гурьев» қаласы атанған.
Гурьев қаласының салынуы үкіметтің Каспий өңіріндегі кәсіпшілік орындарын қорғау үшін ғана емес, сонымен қатар орыс мемлекетінің жергілікті байлықты меңгеруіне, Орта Азия, Үндістан, Қытай және т.б. жерлермен сауда байланысын жасайтын құрғақтағы және су жолын қорғауда, дипломатиялық қарым-қатынасты жақсартуға үлкен қызмет етті. Гурьев қаласының салынуы патша үкіметі, оның бай-қуатты билеушілері үшін саяси, экономикалық және әлеуметтік мәні бар рөл атқара отырып, қазақ жерін отарлауға жол ашты. 

1667 жылдың шілдесінен 1668 жылдың наурызы аралығында Гурьев С.Разиннің қол астында болды. С.Разиннің Гурьевті алуы патша үкіметін қатты састырды. 1667 жылы 19 шілдеде Москвада патша кеңес шақырып, онда Гурьевті көтерілісшілерден босату мәселесін қарады. Патша үкіметі Я.И.Безобразов бастаған жазалаушы отряд құрды. Жайық бойындағы С.Разин қимылын бақылап, Москваға хабарлап тұру үшін агент Михаил Алексеевті аттандырды. C.Разиндықтар қаланы жазалаушы отрядтан қажырлықпен қорғай отырып 1668 жылдың көктемінде Жайық өзені мен Каспий теңізі мұзының түсуін пайдаланып, 23 наурызда Гурьев қаласын өз еркімен тастап Каспий теңізіне шығып кетті.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы тарихы]]</text>
      <sha1>o8q1p2g783ci6f8a2r6ejh59csuznrg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бетбелгі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788822</id>
    <revision>
      <id>3684039</id>
      <timestamp>2026-10-20T10:21:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Амина Жанаковна</username>
        <id>182087</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt; '''Бетбелгі''' — кітаптың оқылған немесе қажетті бетін белгілеп қоюға арналған қыстырма қағаз.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://expl_kaz.academic.ru/1888/%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96 |title=Бетбелгі |we...</comment>
      <origin>3684039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5535" sha1="oda9xfdu9sp495qjxegy7ceu7olir83" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Бетбелгі''' — кітаптың оқылған немесе қажетті бетін белгілеп қоюға арналған қыстырма қағаз.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://expl_kaz.academic.ru/1888/%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96 |title=Бетбелгі |website=Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі |publisher=Мемлекеттік тілді дамыту институты |year=2014 |access-date=2026-10-20}}&lt;/ref&gt;
Ол қағаздан, қатырма қағаздан, матадан, былғарыдан, металдан және басқа да материалдардан жасалады.&lt;ref name=&quot;bookmark&quot;&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Bookmark Bookmark]. ''Wikipedia''.&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==

Бетбелгілердің тарихы қолжазба кітаптардың таралуымен байланысты. Ежелгі және ортағасырлық кітаптарда оқылған жерді белгілеу үшін бау, мата, былғары немесе пергамент жолақтары пайдаланылған. Мұндай құралдар кітап парақтарын бүктемей, қажетті орынды сақтауға мүмкіндік берген.&lt;ref name=&quot;bookmark&quot;/&gt;

Орта ғасырларда бетбелгілер діни кітаптарда, соның ішінде дұға кітаптары мен қолжазбаларда қолданылған. Кейбір кітаптардың түптелуіне арнайы жібек таспалар бекітілген. Олар оқырманға қажетті бетті тез табуға көмектескен.&lt;ref name=&quot;szirmai&quot;&gt;J. A. Szirmai. ''The Archaeology of Medieval Bookbinding''. Ashgate, 1999.&lt;/ref&gt;

XIX ғасырда жеке қолданылатын бетбелгілер кеңінен тарала бастады. 1850-жылдардан бастап оларды қағаздан, қатырма қағаздан және жібек матадан жасап, түрлі өрнектермен безендіру дамыды. Жібектен тоқылған бетбелгілер Виктория дәуірінде сыйлық ретінде де пайдаланылған.&lt;ref name=&quot;bookmark&quot;/&gt;

== Түрлері ==

Бетбелгілер жасалу материалына, пішініне және қолданылу ерекшелігіне қарай бірнеше түрге бөлінеді:

* '''Қағаз бетбелгі''' — қағаздан немесе қатырма қағаздан жасалатын кең таралған түрі.
* '''Матадан жасалған бетбелгі''' — мата, жібек немесе таспа түріндегі материалдардан дайындалады.
* '''Былғары бетбелгі''' — былғарыдан жасалып, ұзақ уақыт пайдалануға арналған.
* '''Металл бетбелгі''' — металлдан жасалатын жұқа құрал; кейбір үлгілері сәндік элементтермен безендіріледі.
* '''Қыстырмалы бетбелгі''' — кітаптың белгілі бір бетіне бекітілетін арнайы пішіндегі бұйым.
* '''Таспалы бетбелгі''' — кітаптың түптелуіне бекітілетін немесе беттердің арасына салынатын таспа.

Қазіргі бетбелгілердің пішіні мен безендірілуі әртүрлі. Оларға суреттер, өрнектер, жазулар және сәндік әшекейлер орналастырылуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;bookmark&quot;/&gt;

== Қолданылуы ==

Бетбелгінің негізгі қызметі — кітап оқуды тоқтатқан жерді белгілеу және қажетті бетті қайта табуды жеңілдету. Ол оқырманның уақытын үнемдеп, кітап парақтарын бүктеу қажеттілігін азайтады.

Бетбелгілер көркем әдебиет, оқулық, анықтамалық және басқа да баспа басылымдарын оқығанда қолданылады. Сонымен қатар олар кітап оқуға қызығушылықты арттыру мақсатында безендіріліп, сыйлық ретінде ұсынылуы мүмкін.

Бетбелгі жасауда кітап парақтарына зиян келтірмейтін, жұқа әрі бояуы көшпейтін материалдарды қолданған жөн.&lt;ref name=&quot;bookmark&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==

&lt;references/&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://en.wikipedia.org/wiki/Bookmark Bookmark — ағылшын Уикипедиясы]
* [https://ru.wikipedia.org/wiki/Закладка_(книга) Закладка (книга) — орыс Уикипедиясы]
* [https://www.etymonline.com/word/bookmark ''Bookmark'' сөзінің шығу тарихы — Online Etymology Dictionary]

[[Санат:Кітап]]
[[Санат:Кеңсе тауарлары]]</text>
      <sha1>oda9xfdu9sp495qjxegy7ceu7olir83</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>&quot;Дидар&quot; газеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788824</id>
    <revision>
      <id>3684069</id>
      <timestamp>2026-10-20T11:05:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>L.sarkytbekova</username>
        <id>184246</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;  '''Дидар''' (''DIDAR'') — [[Шығыс Қазақстан облысы]]нда қазақ тілінде шығатын қоғамдық-саяси облыстық газет. Басылымның тарихы 1931 жылғы 24 қазанда [[Риддер]] қаласында жарық к...</comment>
      <origin>3684069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6548" sha1="fa9vd70wb1xgbhs83yqjfd16dnjik79" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Дидар''' (''DIDAR'') — [[Шығыс Қазақстан облысы]]нда қазақ тілінде шығатын қоғамдық-саяси облыстық газет. Басылымның тарихы 1931 жылғы 24 қазанда [[Риддер]] қаласында жарық көрген «Жұмысшы» газетінен басталады. 1990 жылғы 27 қарашадан бері «Дидар» атауымен шығып келеді.&lt;ref name=&quot;тарих&quot;&gt;[https://didargazeti.kz/gazet-twraly/ «Газет туралы»] // «Дидар» газетінің ресми сайты.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;энциклопедия&quot;&gt;''Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия'' / Бас редакторы Б. Ө. Жақып. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014. — 316-б. — 848 б. — ISBN 978-601-7472-76-4.&lt;/ref&gt;

Газет өңірдің қоғамдық-саяси өмірін, әлеуметтік-экономикалық дамуын, мәдениетін, білім беру саласын және спорт жаңалықтарын жариялайды. Басылымның редакциясы [[Өскемен]] қаласында орналасқан.

== Тарихы ==

=== Құрылуы және алғашқы жылдары ===

Газеттің алғашқы саны 1931 жылғы 24 қазанда Риддер қаласында «Жұмысшы» деген атаумен жарық көрді. Басылым өндіріс орындары дамып, жұмысшы табы қалыптасып жатқан кезеңде жергілікті халыққа ақпарат таратуға бағытталды. Оның алғашқы редакторы Мақсұт Тайшыбаев болды.&lt;ref name=&quot;тарих&quot;/&gt;

1930-жылдардағы саяси қуғын-сүргін кезінде Мақсұт Тайшыбаев «халық жауы» деген айыппен тұтқындалып, 1938 жылғы 11 наурызда Алматыдағы НКВД түрмесінде атылды.&lt;ref name=&quot;тарих&quot;/&gt;

1939 жылы Өскеменнің облыс орталығына айналуына байланысты газет редакциясы Риддерден Өскеменге көшірілді. Осы кезеңнен бастап басылым «Социалистік Алтай» атауымен облыстық газет ретінде жарық көрді.&lt;ref name=&quot;тарих&quot;/&gt;

=== Кеңестік кезең ===

[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] жылдарында газет белгілі бір кезеңде аударма басылым ретінде шығарылды. 1943 жылдан бастап «Алтай большевигі», ал 1953 жылғы 31 наурыздан «Коммунизм туы» деген атаумен жарық көрді. Соңғы атауы Қазақстан тәуелсіздігі қарсаңына дейін сақталды.&lt;ref name=&quot;тарих&quot;/&gt;

Соғыс жылдарында майданға аттанған журналистердің орнын редакцияда Әтина Жәкетова мен Асыл Қайсенова басты. Әтина Жәкетова кейін 30 жыл бойы «Қазақстан әйелдері» журналында редакторлық қызмет атқарып, Ленин орденімен марапатталған. Асыл Қайсенова — жазушы [[Қасым Қайсенов]]тің жұбайы.&lt;ref name=&quot;тарих&quot;/&gt;

Әр жылдары газет редакциясында Шерияздан Елеукенов, Жұмағали Ысмағұлов, Ғаббас Қабышев, Меңғали Мусин, Мүсілім Құмарбеков, Тұрғазы Нұқаев, Серік Ғабдуллин, Тоқтарбек Қызықбаев, Жүніс Ыбыраев, Кәдірбек Сегізбаев, Уахап Қыдырханов, [[Оралхан Бөкей|Оралхан Бөкеев]], Кеңес Юсупов, Тоқтархан Шәріпжанов, Ұлықбек Есдәулет және Дидахмет Әшімханов сияқты журналистер, ақын-жазушылар мен қоғам қайраткерлері қызмет атқарды.&lt;ref name=&quot;тарих&quot;/&gt;

1981 жылы газет өзінің 50 жылдық мерейтойына орай [[Еңбек Қызыл Ту ордені]]мен марапатталды.&lt;ref name=&quot;тарих&quot;/&gt;

=== Тәуелсіздік кезеңі ===

1990 жылғы 27 қарашадан бастап газет «Дидар» атауымен жарық көре бастады. Басылым қазақ тілінде шығып, Шығыс Қазақстан өңірінің қоғамдық-саяси және мәдени өмірін жариялауды жалғастырды.&lt;ref name=&quot;тарих&quot;/&gt;

2006 жылы газет Қазақстан Журналистика академиясының «Алтын жұлдыз» сыйлығына, ал 2007 жылы Қазақстан Республикасы Президентінің грантына ие болды.&lt;ref name=&quot;тарих&quot;/&gt;

2014 жылы жарық көрген «Шығыс Қазақстан облысы» энциклопедиясында газеттің 2008 жылдан бастап облыс әкімдігінің ішкі саясат басқармасына қарасты құрылым құрамында болғаны көрсетілген.&lt;ref name=&quot;энциклопедия&quot;/&gt;

== Марапаттары ==

* 1981 жыл — а  Еңбек Қызыл Ту ордені;
* 2006 жыл — Қазақстан Журналистика академиясының «Алтын жұлдыз» сыйлығы;
* 2007 жыл — Қазақстан Республикасы Президентінің гранты.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Шығыс Қазақстан облысы]]
* [[Өскемен]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://didargazeti.kz/gazet-twraly/ «Дидар» газетінің тарихы]

[[Санат:Қазақстан газеттері]]</text>
      <sha1>fa9vd70wb1xgbhs83yqjfd16dnjik79</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684072</id>
      <parentid>3684069</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T11:10:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>L.sarkytbekova</username>
        <id>184246</id>
      </contributor>
      <comment>/* Марапаттары */</comment>
      <origin>3684072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6544" sha1="rv07hcajhvvskyk7u5hoy3skwbs4nqg" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Дидар''' (''DIDAR'') — [[Шығыс Қазақстан облысы]]нда қазақ тілінде шығатын қоғамдық-саяси облыстық газет. Басылымның тарихы 1931 жылғы 24 қазанда [[Риддер]] қаласында жарық көрген «Жұмысшы» газетінен басталады. 1990 жылғы 27 қарашадан бері «Дидар» атауымен шығып келеді.&lt;ref name=&quot;тарих&quot;&gt;[https://didargazeti.kz/gazet-twraly/ «Газет туралы»] // «Дидар» газетінің ресми сайты.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;энциклопедия&quot;&gt;''Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия'' / Бас редакторы Б. Ө. Жақып. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014. — 316-б. — 848 б. — ISBN 978-601-7472-76-4.&lt;/ref&gt;

Газет өңірдің қоғамдық-саяси өмірін, әлеуметтік-экономикалық дамуын, мәдениетін, білім беру саласын және спорт жаңалықтарын жариялайды. Басылымның редакциясы [[Өскемен]] қаласында орналасқан.

== Тарихы ==

=== Құрылуы және алғашқы жылдары ===

Газеттің алғашқы саны 1931 жылғы 24 қазанда Риддер қаласында «Жұмысшы» деген атаумен жарық көрді. Басылым өндіріс орындары дамып, жұмысшы табы қалыптасып жатқан кезеңде жергілікті халыққа ақпарат таратуға бағытталды. Оның алғашқы редакторы Мақсұт Тайшыбаев болды.&lt;ref name=&quot;тарих&quot;/&gt;

1930-жылдардағы саяси қуғын-сүргін кезінде Мақсұт Тайшыбаев «халық жауы» деген айыппен тұтқындалып, 1938 жылғы 11 наурызда Алматыдағы НКВД түрмесінде атылды.&lt;ref name=&quot;тарих&quot;/&gt;

1939 жылы Өскеменнің облыс орталығына айналуына байланысты газет редакциясы Риддерден Өскеменге көшірілді. Осы кезеңнен бастап басылым «Социалистік Алтай» атауымен облыстық газет ретінде жарық көрді.&lt;ref name=&quot;тарих&quot;/&gt;

=== Кеңестік кезең ===

[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] жылдарында газет белгілі бір кезеңде аударма басылым ретінде шығарылды. 1943 жылдан бастап «Алтай большевигі», ал 1953 жылғы 31 наурыздан «Коммунизм туы» деген атаумен жарық көрді. Соңғы атауы Қазақстан тәуелсіздігі қарсаңына дейін сақталды.&lt;ref name=&quot;тарих&quot;/&gt;

Соғыс жылдарында майданға аттанған журналистердің орнын редакцияда Әтина Жәкетова мен Асыл Қайсенова басты. Әтина Жәкетова кейін 30 жыл бойы «Қазақстан әйелдері» журналында редакторлық қызмет атқарып, Ленин орденімен марапатталған. Асыл Қайсенова — жазушы [[Қасым Қайсенов]]тің жұбайы.&lt;ref name=&quot;тарих&quot;/&gt;

Әр жылдары газет редакциясында Шерияздан Елеукенов, Жұмағали Ысмағұлов, Ғаббас Қабышев, Меңғали Мусин, Мүсілім Құмарбеков, Тұрғазы Нұқаев, Серік Ғабдуллин, Тоқтарбек Қызықбаев, Жүніс Ыбыраев, Кәдірбек Сегізбаев, Уахап Қыдырханов, [[Оралхан Бөкей|Оралхан Бөкеев]], Кеңес Юсупов, Тоқтархан Шәріпжанов, Ұлықбек Есдәулет және Дидахмет Әшімханов сияқты журналистер, ақын-жазушылар мен қоғам қайраткерлері қызмет атқарды.&lt;ref name=&quot;тарих&quot;/&gt;

1981 жылы газет өзінің 50 жылдық мерейтойына орай [[Еңбек Қызыл Ту ордені]]мен марапатталды.&lt;ref name=&quot;тарих&quot;/&gt;

=== Тәуелсіздік кезеңі ===

1990 жылғы 27 қарашадан бастап газет «Дидар» атауымен жарық көре бастады. Басылым қазақ тілінде шығып, Шығыс Қазақстан өңірінің қоғамдық-саяси және мәдени өмірін жариялауды жалғастырды.&lt;ref name=&quot;тарих&quot;/&gt;

2006 жылы газет Қазақстан Журналистика академиясының «Алтын жұлдыз» сыйлығына, ал 2007 жылы Қазақстан Республикасы Президентінің грантына ие болды.&lt;ref name=&quot;тарих&quot;/&gt;

2014 жылы жарық көрген «Шығыс Қазақстан облысы» энциклопедиясында газеттің 2008 жылдан бастап облыс әкімдігінің ішкі саясат басқармасына қарасты құрылым құрамында болғаны көрсетілген.&lt;ref name=&quot;энциклопедия&quot;/&gt;

== Марапаттары ==

* 1981 жыл – Еңбек Қызыл Ту ордені;
* 2006 жыл – Қазақстан Журналистика академиясының «Алтын жұлдыз» сыйлығы;
* 2007 жыл – Қазақстан Республикасы Президентінің гранты.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Шығыс Қазақстан облысы]]
* [[Өскемен]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://didargazeti.kz/gazet-twraly/ «Дидар» газетінің тарихы]

[[Санат:Қазақстан газеттері]]</text>
      <sha1>rv07hcajhvvskyk7u5hoy3skwbs4nqg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684073</id>
      <parentid>3684072</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T11:10:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>L.sarkytbekova</username>
        <id>184246</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кеңестік кезең */</comment>
      <origin>3684073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6544" sha1="4lj69ovoewc9b2w4qfd1k5y96x7kswn" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Дидар''' (''DIDAR'') — [[Шығыс Қазақстан облысы]]нда қазақ тілінде шығатын қоғамдық-саяси облыстық газет. Басылымның тарихы 1931 жылғы 24 қазанда [[Риддер]] қаласында жарық көрген «Жұмысшы» газетінен басталады. 1990 жылғы 27 қарашадан бері «Дидар» атауымен шығып келеді.&lt;ref name=&quot;тарих&quot;&gt;[https://didargazeti.kz/gazet-twraly/ «Газет туралы»] // «Дидар» газетінің ресми сайты.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;энциклопедия&quot;&gt;''Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия'' / Бас редакторы Б. Ө. Жақып. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014. — 316-б. — 848 б. — ISBN 978-601-7472-76-4.&lt;/ref&gt;

Газет өңірдің қоғамдық-саяси өмірін, әлеуметтік-экономикалық дамуын, мәдениетін, білім беру саласын және спорт жаңалықтарын жариялайды. Басылымның редакциясы [[Өскемен]] қаласында орналасқан.

== Тарихы ==

=== Құрылуы және алғашқы жылдары ===

Газеттің алғашқы саны 1931 жылғы 24 қазанда Риддер қаласында «Жұмысшы» деген атаумен жарық көрді. Басылым өндіріс орындары дамып, жұмысшы табы қалыптасып жатқан кезеңде жергілікті халыққа ақпарат таратуға бағытталды. Оның алғашқы редакторы Мақсұт Тайшыбаев болды.&lt;ref name=&quot;тарих&quot;/&gt;

1930-жылдардағы саяси қуғын-сүргін кезінде Мақсұт Тайшыбаев «халық жауы» деген айыппен тұтқындалып, 1938 жылғы 11 наурызда Алматыдағы НКВД түрмесінде атылды.&lt;ref name=&quot;тарих&quot;/&gt;

1939 жылы Өскеменнің облыс орталығына айналуына байланысты газет редакциясы Риддерден Өскеменге көшірілді. Осы кезеңнен бастап басылым «Социалистік Алтай» атауымен облыстық газет ретінде жарық көрді.&lt;ref name=&quot;тарих&quot;/&gt;

=== Кеңестік кезең ===

[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] жылдарында газет белгілі бір кезеңде аударма басылым ретінде шығарылды. 1943 жылдан бастап «Алтай большевигі», ал 1953 жылғы 31 наурыздан «Коммунизм туы» деген атаумен жарық көрді. Соңғы атауы Қазақстан тәуелсіздігі қарсаңына дейін сақталды.&lt;ref name=&quot;тарих&quot;/&gt;

Соғыс жылдарында майданға аттанған журналистердің орнын редакцияда Әтина Жәкетова мен Асыл Қайсенова басты. Әтина Жәкетова кейін 30 жыл бойы «Қазақстан әйелдері» журналында редакторлық қызмет атқарып, Ленин орденімен марапатталған. Асыл Қайсенова – жазушы [[Қасым Қайсенов]]тің жұбайы.&lt;ref name=&quot;тарих&quot;/&gt;

Әр жылдары газет редакциясында Шерияздан Елеукенов, Жұмағали Ысмағұлов, Ғаббас Қабышев, Меңғали Мусин, Мүсілім Құмарбеков, Тұрғазы Нұқаев, Серік Ғабдуллин, Тоқтарбек Қызықбаев, Жүніс Ыбыраев, Кәдірбек Сегізбаев, Уахап Қыдырханов, [[Оралхан Бөкей|Оралхан Бөкеев]], Кеңес Юсупов, Тоқтархан Шәріпжанов, Ұлықбек Есдәулет және Дидахмет Әшімханов сияқты журналистер, ақын-жазушылар мен қоғам қайраткерлері қызмет атқарды.&lt;ref name=&quot;тарих&quot;/&gt;

1981 жылы газет өзінің 50 жылдық мерейтойына орай [[Еңбек Қызыл Ту ордені]]мен марапатталды.&lt;ref name=&quot;тарих&quot;/&gt;

=== Тәуелсіздік кезеңі ===

1990 жылғы 27 қарашадан бастап газет «Дидар» атауымен жарық көре бастады. Басылым қазақ тілінде шығып, Шығыс Қазақстан өңірінің қоғамдық-саяси және мәдени өмірін жариялауды жалғастырды.&lt;ref name=&quot;тарих&quot;/&gt;

2006 жылы газет Қазақстан Журналистика академиясының «Алтын жұлдыз» сыйлығына, ал 2007 жылы Қазақстан Республикасы Президентінің грантына ие болды.&lt;ref name=&quot;тарих&quot;/&gt;

2014 жылы жарық көрген «Шығыс Қазақстан облысы» энциклопедиясында газеттің 2008 жылдан бастап облыс әкімдігінің ішкі саясат басқармасына қарасты құрылым құрамында болғаны көрсетілген.&lt;ref name=&quot;энциклопедия&quot;/&gt;

== Марапаттары ==

* 1981 жыл – Еңбек Қызыл Ту ордені;
* 2006 жыл – Қазақстан Журналистика академиясының «Алтын жұлдыз» сыйлығы;
* 2007 жыл – Қазақстан Республикасы Президентінің гранты.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Шығыс Қазақстан облысы]]
* [[Өскемен]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://didargazeti.kz/gazet-twraly/ «Дидар» газетінің тарихы]

[[Санат:Қазақстан газеттері]]</text>
      <sha1>4lj69ovoewc9b2w4qfd1k5y96x7kswn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3684074</id>
      <parentid>3684073</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T11:12:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>L.sarkytbekova</username>
        <id>184246</id>
      </contributor>
      <origin>3684074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6544" sha1="byyl4pgmb02743sf7pber1dsc77h2cw" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Дидар''' (''DIDAR'') – [[Шығыс Қазақстан облысы]]нда қазақ тілінде шығатын қоғамдық-саяси облыстық газет. Басылымның тарихы 1931 жылғы 24 қазанда [[Риддер]] қаласында жарық көрген «Жұмысшы» газетінен басталады. 1990 жылғы 27 қарашадан бері «Дидар» атауымен шығып келеді.&lt;ref name=&quot;тарих&quot;&gt;[https://didargazeti.kz/gazet-twraly/ «Газет туралы»] // «Дидар» газетінің ресми сайты.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;энциклопедия&quot;&gt;''Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия'' / Бас редакторы Б. Ө. Жақып. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014. — 316-б. — 848 б. — ISBN 978-601-7472-76-4.&lt;/ref&gt;

Газет өңірдің қоғамдық-саяси өмірін, әлеуметтік-экономикалық дамуын, мәдениетін, білім беру саласын және спорт жаңалықтарын жариялайды. Басылымның редакциясы [[Өскемен]] қаласында орналасқан.

== Тарихы ==

=== Құрылуы және алғашқы жылдары ===

Газеттің алғашқы саны 1931 жылғы 24 қазанда Риддер қаласында «Жұмысшы» деген атаумен жарық көрді. Басылым өндіріс орындары дамып, жұмысшы табы қалыптасып жатқан кезеңде жергілікті халыққа ақпарат таратуға бағытталды. Оның алғашқы редакторы Мақсұт Тайшыбаев болды.&lt;ref name=&quot;тарих&quot;/&gt;

1930-жылдардағы саяси қуғын-сүргін кезінде Мақсұт Тайшыбаев «халық жауы» деген айыппен тұтқындалып, 1938 жылғы 11 наурызда Алматыдағы НКВД түрмесінде атылды.&lt;ref name=&quot;тарих&quot;/&gt;

1939 жылы Өскеменнің облыс орталығына айналуына байланысты газет редакциясы Риддерден Өскеменге көшірілді. Осы кезеңнен бастап басылым «Социалистік Алтай» атауымен облыстық газет ретінде жарық көрді.&lt;ref name=&quot;тарих&quot;/&gt;

=== Кеңестік кезең ===

[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] жылдарында газет белгілі бір кезеңде аударма басылым ретінде шығарылды. 1943 жылдан бастап «Алтай большевигі», ал 1953 жылғы 31 наурыздан «Коммунизм туы» деген атаумен жарық көрді. Соңғы атауы Қазақстан тәуелсіздігі қарсаңына дейін сақталды.&lt;ref name=&quot;тарих&quot;/&gt;

Соғыс жылдарында майданға аттанған журналистердің орнын редакцияда Әтина Жәкетова мен Асыл Қайсенова басты. Әтина Жәкетова кейін 30 жыл бойы «Қазақстан әйелдері» журналында редакторлық қызмет атқарып, Ленин орденімен марапатталған. Асыл Қайсенова – жазушы [[Қасым Қайсенов]]тің жұбайы.&lt;ref name=&quot;тарих&quot;/&gt;

Әр жылдары газет редакциясында Шерияздан Елеукенов, Жұмағали Ысмағұлов, Ғаббас Қабышев, Меңғали Мусин, Мүсілім Құмарбеков, Тұрғазы Нұқаев, Серік Ғабдуллин, Тоқтарбек Қызықбаев, Жүніс Ыбыраев, Кәдірбек Сегізбаев, Уахап Қыдырханов, [[Оралхан Бөкей|Оралхан Бөкеев]], Кеңес Юсупов, Тоқтархан Шәріпжанов, Ұлықбек Есдәулет және Дидахмет Әшімханов сияқты журналистер, ақын-жазушылар мен қоғам қайраткерлері қызмет атқарды.&lt;ref name=&quot;тарих&quot;/&gt;

1981 жылы газет өзінің 50 жылдық мерейтойына орай [[Еңбек Қызыл Ту ордені]]мен марапатталды.&lt;ref name=&quot;тарих&quot;/&gt;

=== Тәуелсіздік кезеңі ===

1990 жылғы 27 қарашадан бастап газет «Дидар» атауымен жарық көре бастады. Басылым қазақ тілінде шығып, Шығыс Қазақстан өңірінің қоғамдық-саяси және мәдени өмірін жариялауды жалғастырды.&lt;ref name=&quot;тарих&quot;/&gt;

2006 жылы газет Қазақстан Журналистика академиясының «Алтын жұлдыз» сыйлығына, ал 2007 жылы Қазақстан Республикасы Президентінің грантына ие болды.&lt;ref name=&quot;тарих&quot;/&gt;

2014 жылы жарық көрген «Шығыс Қазақстан облысы» энциклопедиясында газеттің 2008 жылдан бастап облыс әкімдігінің ішкі саясат басқармасына қарасты құрылым құрамында болғаны көрсетілген.&lt;ref name=&quot;энциклопедия&quot;/&gt;

== Марапаттары ==

* 1981 жыл – Еңбек Қызыл Ту ордені;
* 2006 жыл – Қазақстан Журналистика академиясының «Алтын жұлдыз» сыйлығы;
* 2007 жыл – Қазақстан Республикасы Президентінің гранты.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Шығыс Қазақстан облысы]]
* [[Өскемен]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://didargazeti.kz/gazet-twraly/ «Дидар» газетінің тарихы]

[[Санат:Қазақстан газеттері]]</text>
      <sha1>byyl4pgmb02743sf7pber1dsc77h2cw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Шардара ауданы тілдер орталығы</title>
    <ns>3</ns>
    <id>788825</id>
    <revision>
      <id>3684079</id>
      <timestamp>2026-10-20T11:23:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3684079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="272" sha1="gyyr0maxhhehgnt7b47z0llrbpkjook" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Шардара ауданы тілдер орталығы}}

-- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 16:23, 2026 ж. қазанның 20 (+05)</text>
      <sha1>gyyr0maxhhehgnt7b47z0llrbpkjook</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Оспанова Динара</title>
    <ns>3</ns>
    <id>788826</id>
    <revision>
      <id>3684083</id>
      <timestamp>2026-10-20T11:38:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3684083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="244" sha1="nvsk1scatn3ecpzvcbg8jg2tliw73pi" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Оспанова Динара}}

-- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 16:38, 2026 ж. қазанның 20 (+05)</text>
      <sha1>nvsk1scatn3ecpzvcbg8jg2tliw73pi</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>