Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic 0 1961 3684173 3683519 2026-10-20T14:59:22Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ 3684173 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = қала |атауы = Атырау |сурет = {{Photomontage |photo1a = Урал река.jpg |photo2a = Тенгизшевройл и Марриотт.jpg |photo2b = Ural River Atyrau.JPG |photo3a = Атырау. Иманғали мешіті.jpg |photo3b = 카자흐스탄 아티라우(중앙공원) - panoramio - 우한길(HK Woo).jpg |photo4a = Atyrau filarmonia(dom radio).jpg |spacing = 2 |position = center |color_border = white |color = white |size = 383 |foot_montage = }} |әкімшілік күйі = Облыс орталығы |елтаңба = Coat of arms of Atyrau.svg |ту = Flag of Atyrau, Kazakhstan.svg |елтаңба сипаттамасы = елтаңба |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =47 |lat_min =7 |lat_sec = |lon_deg =51 |lon_min =53 |lon_sec = |CoordAddon = type:city(146862)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Атырау облысы |кестедегі облыс = Атырау облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Данияр Болатұлы Таханов |add1n = Әкімдік мекенжайы |add1 = Атырау қаласы, Әйтеке би көшесі, №77А |құрылған уақыты = 1640 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Усть-Яицкий қалашығы, Нижний Яицкий қалашығы, Чапаев, Гурьев'' |статус алуы = 1885 |жер аумағы = 458 |климаты = қатаң континенталды, қуаң |тұрғыны = 316 449 |санақ жылы = 2023<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 88,95 %<br>[[орыстар]] 7,73 %<br>[[корейлер]] 0,79 %<br>[[татарлар]] 0,50 %<br>[[өзбектер]] 0,38%<br>басқалары 1,65 %<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = атыраулық |телефон коды = 7122 |пошта индексі = |пошта индекстері = 060001-060011 |ортаққордағы санаты = Atyrau |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/akimat-atyrau?lang=kk Атырау қаласының әкімдігі |сайт тілі = |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = }} {{мағына|Атырау (айрық)}} '''Атырау''' — [[Атырау облысы]]ның әкімшілік орталығы, [[Қазақстан]]ның [[Батыс Қазақстан|батысында]], [[Жайық]] өзенінің бойында орналасқан қала. Қаланың негізі 1640 жылы қаланған. Тұрғыны 316 449 адам (2023). Атырау қаласынан [[Астана]]ға дейінгі қашықтық 1810 км. == Атауы == Қала жеріндегі белгілі тұңғыш тұрақты қоныс — қазіргі «Орбита» стансасы қасындағы [[Алтын Орда]] кезеңіндегі болған ''Лаэти'' асары. [[Ноғай ордасы]] кезеңінде балықшылардың тұрақты ''[[Үйшік]]'' қонысы [[Жайық|Жайық өзені]] [[саға]]сында орналасқан. Казак-орыстар жаулап ала бастағанда [[1640]] ж. ''Яицкий городок'' аталған қалашық салынған. Жайықтың жоғарысында'' Верхний Яицкий городок'' (қазіргі [[Орал]] қаласы) деген қалашық салынғасын, ''Нижний Яицкий городок'' деп аталып кеткен, соңынан ол — ''Усть-Яицкий городок''. [[Ресей империясы|Ресей ханшайымы]] [[Екатерина II]] ''Яик'' өзенін (Жайықтың [[Орыс тілі|орысша]] атауы) ''Урал'' деп атауын жарлығымен бекіткенде, қаланың атауы ''Гурьев городок'', ''Гурьев'' деп өзгертілген. 1920 жж. қысқа уақытқа большевиктер Гурьевті ''Чапаев'' деп қайта атаған. 1992 ж. бері қала атауы — Атырау. == Этимологиясы == «Атырау» -лексикасы көбіне үлкен айдынды көлдің не теңіздің сала-салаға бөлініп, тармақтанып, шығанақтар мен арал, саға, мүйістер пайда болатын жағалауы. Каспий теңізінің солтүстік-шығыс жағалауын, теңіздің алабын қоса, жергілікті тұрғындар күні бүгінге дейін атырау деп атайды.<ref>{{кітап|авторы=|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақтар|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Атажұрт|орны= Алматы|баспасы=«Білік»|жыл=2003|томы=VIII |беттері=480 |барлық беті=480 |сериясы= |isbn=-5-7667-2054-8|тиражы= }}</ref> == Тарихы == ''Қараңыз:[[ Ресей империясы кезіндегі Гурьев қаласы]]'' [[File:Герб гурьев.gif|thumb|left|400px|Гурьев таңбасы]] ХVІ ғасырдың бірінші ширегінен бастап , Жайық-Каспий жағалауына Ресей патшасы өкіметінің саясатына шыдамаған және патша үкіметін мойындағысы келмеген қашқын орыс еріктілері, күнкөріс іздеген крепостной шаруалар, қылмыстық элементтерден тұратын Волга бойы казактары келіп қоныс тебе бастаған. Олар келе сала өз кәсіпшіліктерін ашып,балық аулау, балық тұздау қостарын ұйымдастырып, жатар тұрақ орындарын тұрғызады. Сол уақыттан бастап тұрғызылған тұрақтар «[[Үйшік]]» атанып кеткен. Жайық-Каспий жолы Азия елдерімен басқа да елдерге жол ашатын «әрі қақпа,әрі кілт» болатынына көзі жеткен патша өкіметі,ХVІІ ғасырдың 30-шы жылдарының аяғында Ярославлдық көпес, бай саудагер Гурьевтер әулетіне Жайық бойында балық кәсіпшілігін ашуға және бекініс тұрғызуға рұқсат қағазын береді. 1640 жылы Гурьевтер әулетінің басшысы Гурий Назарьев, балалары Михаил, Иван және Андреймен Жайық бойына келіп қоныстанып, өнеркәсіптерін ашып, [[Жайық]] және [[Ембі]] өзені балықтарын өндірістік және сауда мақсатында пайдалана бастайды. Бой көтерген қала мен балықшылық өндіріс табыстары осы өңірді мекендеуші байырғы қалмақтар мен орыс казактарының қызғаныштарын туғыза бастайды. Ақыры қашанда көршілерімен жауласып-қырқысып отыратын қала, қалмақтардың тонауына ұшырайды. Жайық бойындағы бұл оқиға [[Астрахан]] әскерлері басшылығын елең еткізді. Ағаштан тұрғызылған қорған қамал жаудан және өрттен қорғануға қорғаныс бола алмайтынына көздері жеткен патша үкіметі,теңіз маңы және Жайық бойының қорғанысын күшейту мақсатында, 1645 жылдың 18 ақпанында М.Гурьевке қаланы [[қамал]] етіп тұрғызуға рұқсат береді. Рұқсат қағазында қала қамалын Астрахан қаласының үлгісіндей етіп тұрғызу көрсетіледі. Тас қала-қорғанның құрылысы 1647 жылдың 6 маусымда басталып кетеді. Тұрғызылып жатқан қала 1649 жылы казактар атаманы И.Кондырев бастаған казактар тобының шабуылымен тоналады. Жайық бойындағы тас қала-қамалдың құрылысы 15 жылдан соң 1662 жылы аяқталып, Гурьевтердің үлкен қаржылық шығынына шығады. ХVІІ ғасырдың аяғына таман және ХVІІІ ғасырдың басынан бастап, тас қала-қамалы ірі шекаралық қамалға айналады. *1798 жылдың 11 желтоқсанындағы Патша жарлығымен Гурьев қаласы Орал әскери басшылығының қарауына беріледі. *1865 жылы уездік қала болды. *1917 жылға дейін және одан кейінгі 15 жыл бойы Орал әскери облысының орталығы *1925 жылдан [[Бөкей губерниясы]]ндағы Гурьев уезінің орталығы *1929 жылы [[Гурьев округі]]нің орталығы *1930 жылы аудан орталығы *1938 жылғы қаңтар айының 15-інен облыс орталығы. *1992 жылы ақпан айының 21-і күні ҚР Жоғарғы Кеңесінің Төралқасы Гурьев қаласын Атырау қаласы деп атау жөнінде қаулы қабылдады.<ref>{{cite web|url=https://akimat-atyrau.kz/|title=Атырау қаласының ресми сайты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> == Климаты == Климаты қатты континенталды, жазда құрғақ ,ыстық, ал қыста ылғал қармен сипатталатын салқындық. Жазы [[жауын-шашын]]сыз, құрғақ, ыстық ұзаққа созылады. Қыс мезгілінде [[қар]] аз жауып, суық болады. {{Қаланың ауа райы | Ені = 70 | Жағдайы = | Жер_ілік = Атырау | Дерекнама = [http://www.pogoda.ru.net/climate/35700.htm Ауа Райы мен Климат] | Қаң_ор =-6.4 | Қаң_ор_ж-ш =14 | Ақп_ор =-6.3 | Ақп_ор_ж-ш =11 | Нау_ор =0.8 | Нау_ор_ж-ш =15 | Сәу_ор =11.2 | Сәу_ор_ж-ш = 16 | Мам_ор =18.4 | Мам_ор_ж-ш =25 | Мау_ор =24.5 | Мау_ор_ж-ш =18 | Шіл_ор =26.8 | Шіл_ор_ж-ш =10 | Там_ор =24.8 | Там_ор_ж-ш = 10 | Қыр_ор =18.0 | Қыр_ор_ж-ш =8 | Қаз_ор =9.7 | Қаз_ор_ж-ш =16 | Қар_ор =1.3 | Қар_ор_ж-ш =18 | Жел_ор =-4.3 | Жел_ор_ж-ш =14 | Жыл_ор =9.9 | Жыл_ор_ж-ш =175 | Қаң_ор_мин =-9.4 | Қаң_ор_макс =-2.8 | Ақп_ор_мин =-9.9 | Ақп_ор_макс =-1.8 | Нау_ор_мин =-3.1 | Нау_ор_макс =5.8 | Сәу_ор_мин =6.1 | Сәу_ор_макс =17.2 | Мам_ор_мин =12.8 | Мам_ор_макс =24.5 | Мау_ор_мин =18.4 | Мау_ор_макс =30.8 | Шіл_ор_мин =20.5 | Шіл_ор_макс =33.4 | Там_ор_мин =18.5 | Там_ор_макс =31.6 | Қыр_ор_мин =12.3 | Қыр_ор_макс =24.6 | Қаз_ор_мин =5.0 | Қаз_ор_макс =15.3 | Қар_ор_мин =-1.7 | Қар_ор_макс =5.1 | Жел_ор_мин =-7.0 | Жел_ор_макс =-1.1 | Жыл_ор_мин =5.2 | Жыл_ор_макс =15.2 | Қаң_а_мин =-37.9 | Қаң_а_макс =10.5 | Ақп_а_мин =-37.4 | Ақп_а_макс =15.0 | Нау_а_мин =-32.3 | Нау_а_макс =26.3 | Сәу_а_мин = -12.3 | Сәу_а_макс =32.5 | Мам_а_мин =-2.3 | Мам_а_макс =37.6 | Мау_а_мин =2.3 | Мау_а_макс =41.9 | Шіл_а_мин =8.1 | Шіл_а_макс =42.7 | Там_а_мин =4.8 | Там_а_макс =41.6 | Қыр_а_мин =-5.7 | Қыр_а_макс =40.1 | Қаз_а_мин =-15.7 | Қаз_а_макс =29.6 | Қар_а_мин =-29.8 | Қар_а_макс =19.9 | Жел_а_мин =-35.8 | Жел_а_макс =11.8 | Жыл_а_мин =-37.9 | Жыл_а_макс =42.7 }} Атырау қаласы ендігі 47, -07 С., ұзақтығы 51-53 болатын жазы ұзақ, қысы қысқа күндермен сипатталады. Қаңтар айындағы орташа температура -6⁰С-ден бастап -12⁰С-ге дейін, ал шілде айындағы орташа температура +24⁰С-ден бастап +26⁰С-ге дейін. Ең төменгі температура -38⁰С, ең жоғары температура +45⁰С. [[Каспий теңізі]]не құйып, облыс орталығынан өтіп жатқан [[Жайық өзені]]нің арқасында ол жердегі температура судан алыс жердегі аудандардың температурасымен салыстырғанда төмен болып келеді. Жауын-шашын болар-болмас деңгейде, жылына орташа 150 мм, 200 мм шамасында болады. Жел бағыты қаңтар айында оңтүстік-шығыс бағытта болса, ал маусым айында батыс бағытта болады. == Әкімшілік бөлінуі == Атырау қалалық әкiмшiлiгінің құрамында 1 қала, 6 ауылдық округ (Алмалы, Атырау, Дамбы, Еркiнқала, Кеңөзек, Қайыршақты), 15 елдi мекен бар. Қалаға 2013 жылы [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы кенті]], 2018 жылы Балықшы, Жұмыскер ауылдық округтеріндегі [[Ақжайық (Атырау қалалық әкімдігі)|Ақжайық]], [[Құрсай (Атырау облысы)|Құрсай]], [[Көкарна (Атырау қалалық әкімдігі)|Көкарна]], [[Водниково]] және [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер]], [[Рембаза]] елді мекендері, 2019 жылы Геолог ауылдық округіндегі [[Геолог (ауыл)|Геолог]], [[Бірлік (Атырау қалалық әкімдігі)|Бірлік]], [[Новокирпичное]], [[Теңдік (Атырау облысы)|Теңдік]], [[Қарабатан]], [[496 разъезд]] елді мекендері қосылды. Қалалық әкімдік аумағына Махамбет ауданынан Алмалы ауылдық округіндегі [[Алмалы (Атырау облысы)|Алмалы]], [[Береке (Атырау облысы)|Береке]] елді мекендері берілді. == Әкімдері == * Нұрпейіс Мақашев 1992-1993 * Бекболат Нарегеев 1993-1995 * Жалғас Тікенбаев 1995-1998 * Арыстанғали Әшімғалиев 1998-1999 * Дүйсенбай Тұрғанов 1999-2002 * Манас Тасыбаев 2002-2006 * [[Бергей Сәулебайұлы Рысқалиев|Бергей Рысқалиев]] 2006 * [[Сәлімжан Жұмашұлы Нақпаев|Сәлімжан Нақпаев]] 2006-2009 * Мереке Есмұратов 2009-2012 * Асқар Керімов 2012 * Серік Айдарбеков 2012-2014 * Нұрлыбек Ожаев 2014-2016 * [[Серік Жамбылұлы Шәпкенов|Серік Шәпкенов]] 2016-2018 * Әлимұхаммед Құттымұратұлы 2018-2020 * Қайрат Оразбаев 2020-2022 * Мейірім Қалауи 2022-2023 * Шәкір Кейкін 2023- == Халқы == Тұрғыны 1897 жылы 9,3 мың, 1959 жылы 78,1 мың, 1970 жылы 114,2 мың, 1979 жылы 130,9 мың, 2012 жылы 182,8 мың адам болды.<br />2014 ж. қала әкімшілігі тұрғындарының саны 280,6 мың адам құрады, оның ішінде: * Атырау қаласы — 195,6 мың адам; * [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы кенті]] — 17,1 мың адам; * [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер кенті]] — 10,4 мың адам; * Ауылдық тұрғындар -57,5 мың адам; {| class="wikitable" |- ! 1959 !! 1970 !! 1979!! 1989!! 1999 !! 2009 !!2010 !!2011 !!2012 !! 2013!!2014 !!2015 !!2016 <ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm|title=Қазақстан / Qаzаqstаn|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> |- | 78 143 || 114 277 || 130 916 || 149 261 || 142 497 || 165 387 ||171 900 ||176 937 ||182 866 ||189 211 ||195 674 ||217,866 ||226,042 |} Атырау қаласында 84 ұлт өкілдері тұрады. Облыстың 2014 жыл басындағы деректер бойынша жекеленген этностар құрамы төмендегідей:<ref>2014 жыл басына Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны. Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі.</ref> {| class="wikitable" |- ! Барлық ұлттар!! қазақтар !! орыстар !!корейлер!! татарлар !! өзбектер !!украиндар !! немістер!! басқалары |- | 280 600 ||239 905 || 29 616|| 2 945 || 1 952 || 1 055 || 735 || 407 || 3 985 |} 2019 жылғы статистикалық деректер бойынша Атырау қаласында туғандар саны 9 760, ал өлгендер саны 1 920 адамды құрады. Табиғи өсім 7 840 адам. Келген адамдар саны 16 130, кеткен адамдар саны 13 311 болды. Туылым коэффициенті (1000 адамға) 27,9, өлім-жітім коэффициенті (1000 адамға) 5,49 болды.<ref>{{cite web|url=https://stat.gov.kz/region/252311/dynamic|title=ҚР өңірлерінің статистикасы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> == Экологиясы == Атырау қаласы кәсіпорындардың ортасында қалуда. Ауаны ластаушылардың 80-85 пайызын мұнай тасымалымен және мұнай өңдеумен айналысатын кәсіпорындар құрайды. Атырау қаласындағы өндіріс орындарының ауаға лас қалдықтарды тарату көрсеткіштері артып, ол жылына бір мың тоннадан асып тұр. Ірі кәсіпорындар әлі күнге тазарту құрылғыларымен жабдықталмаған. Сөйтіп зиянды шығарындылар еш сүзгіден өтпестен қала аумағына таралып жатыр.<ref>[https://stat.gov.kz/region/atyrau/ Ұлттық статистика бюросы, халықаралық экономика.]</ref> [[Қазтрансойл|«ҚазТрансОйл» АҚ Атырау мұнай құбыры басқармасы]] көмірсутегі қоспаларын 68,7 пайыз көлемінде, [[Атырау мұнай өңдеу зауыты|«Атырау мұнай өңдеу зауыты» ЖШС]] – 22,79, «Атырау жылу электр орталығы» көміртегі тотығын 46,08 пайыз, [[Каспий құбыр желісі консорциумы|«Каспий құбыр консорциумы-Қ» АҚ]] – 19,57, «Атырау жылу электр орталығы» ЖШС азот диоксидін – 73,2, Атырау мұнай өңдеу зауыты күкірт диоксидін 52,54 пайыз мөлшерінде ауаға шығаруда.<ref>[https://stat.gov.kz/region/atyrau/ Атырау облысы әкімдігінің ресми сайты.]</ref> Атырау қаласында атмосфералық ауаның сапасын анықтайтын сегіз стансадан автоматты түрде тәулік бойына ауа құрамын анықтайтын сынама алынады. Соның ішінде «ВестОйл» ЖШС-нің базасы аумағында орналасқан стансадан күкіртті сутегінің шектеулі мөлшері концентрациясынан асып кететіні анықталып отыр.<ref>Атырау газеті, 03.06.2015</ref> Қаланы улап жатқан негізгі 3 ошақ бар. Біріншіcі – мұнай компаниялары. Екіншісі – қаладан шыққан тұр­мыстық қалдықтарды көмуге арналған полигон. Үшіншісі – қаланың екі жақ шетінде орналасқан қалдық суларды төгетін булану алаңы.<ref>«Айқын» республикалық қоғамдық-саяси газеті, 08.08.2020</ref> ==Кәсіпорындары == {| class="wikitable" |+ Кестеде 1000-нан астам қызметкері бар Атырау қаласының ірі кәсіпорындары көрсетілген<ref>KazDATA: все крупные компании Атырау и Казахстана</ref> |- ! Кәсіпорындар !! Қызмет түрі |- | «АРИАДНА» ЖШС||Инженерлік құрылыстарын салу |- | «СИЧИМ С.П.А., КАЗАХСТАН» бөлімі || Мұнай және газ магистральдық құбырларын салу |- | «АТЫРАУ ЖЫЛУ-ЭЛЕКТР ОРТАЛЫҒЫ» АҚ || Жылу электр станцияларының электр қуатын өндіруі |- | [[Теңізшевройл|«ТЕҢІЗШЕВРОЙЛ» ЖШС]]|| Шикі мұнай мен ілеспе газды өндіру |- | «БОЛАШАҚ-АТЫРАУ» ЖШС|| Өзге де кәсіби, ғылыми және техникалық қызмет |- | «ФИРКРОФТ ИНЖИНИРИНГ СЕРВИСИЗ ЛИМИТЕД КАЗАХСТАН ЖШС» || Жұмыспен қамту агенттігінің қызметі |- | «НОРТ КАСПИАН ОПЕРЕЙТИНГ КОМПАНИ Н.В.» бөлімі || Шикі мұнай мен ілеспе газды өндіру |- | «ПСН КАЗСТРОЙ» АҚ || Өзге де кәсіби, ғылыми және техникалық қызмет |- | «CAPITAL COMPLEX CATERING» ЖШС || Мейрамханалар мен тамақ беру қызметі |- |«ЮЛМАР-СЕРВИС» ЖШС || Изоляциялау жұмыстары |- | «КОНСОРЦИУМ «ISKER» ЖШС || Басқа топтамаларға енгізілмеген өзге де инженерлік құрылыстар салу |- | «ДЕНХОЛМ-ЖОЛДАС» || Арнайы мамандықтарды талап ететін өзге де құрылыс жұмыстары |- | «ҚАЗМҰНАЙГАЗ - БҰРҒЫЛАУ" СЕРВИСТІК БҰРҒЫЛАУ КӘСІПОРНЫ» ЖШС || Мұнай және табиғи газ өндірісін техникалық қолдау |- | [[Ембімұнайгаз|«ЕМБІМҰНАЙГАЗ» АҚ]] || Шикі мұнай мен ілеспе газды өндіру |- | [[Атырау мұнай өңдеу зауыты|«АТЫРАУ МҰНАЙ ӨҢДЕУ ЗАУЫТЫ» ЖШС]] || Мұнай өңдеу өнімдерін өндіру |} {| class="wikitable" |+ Атырау кәсіпорындары |- ! Теңізшевроил кеңсесі !! Атырау «НКОК» кеңсесі !! Атырау мұнай өңдеу зауыты |- | [[Сурет:Атырау. Теңізшевроил кеңсесі.jpg|ортаға|300px]] || [[Сурет:Атырау. НОРТ КАСПИАН ОПЕРЕЙТИНГ КОМПАНИ.jpg|ортаға|300px]]|| [[File:Атырау АМӨЗ.jpg|ортаға|250px]] |} == Көлік және инфрақұрылым == Қазіргі таңда Атырау қаласында көліктің барлық түрлері де дамыған.[[Сурет:Атыраудағы экологиялық таза автобустар.jpg|thumb|right|300px|Атыраудағы экологиялық таза автобустар]] '''Қоғамдық көлік.''' Атырау қаласының [[Автобустың маршруты|маршрут желісі]] күні бүгінге 51 маршрут жұмыс атқаруда. 2013-2015 жылдары аралығында қалаішілік маршрутында қызмет көрсететін «АйсТрансХолдинг» ЖШС-і өз қаражаты есебінен 51 дана [[автобус]] сатып алды. Қоғамдық көліктер [[GPS]] – мониторинг жүйесін қолданады, ол онлайн режимінде қалалық қоғамдық көліктердің маршруттары, аялдамалар және көліктің ағымдағы жағдайы туралы ақпараттарды ұсынады. «Атырау» әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясының қатысуымен «Atyrau-Avtopark» автобус паркі құрылып, оған Семей қаласынан 65 жаңа автобус сатып алынды. 2020 жылы «Ақ Жайық Автопарк» ЖШС-і экологиялық тұрғыдан қоршаған ортаға лас шығарынды шығармайтын 160 жаңа автобус алды. 2021 жылдан бастап автобустар санын 140-тан 250-ге дейін көбейтуді жоспарлап отыр. Бұл саптағы 220 автобус мүмкіндігі шектеулі азаматтардың қажеттіліктері үшін толық бейімделген.<ref>{{cite web|url=https://ernur.kz/kazakstan/atyrauda-metanmen-zhuretin-avtobustar-zholgha-shykty|title=Атырауда метанмен жүретін автобустар жолға шықты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> Қалада троллейбус жүйесі 1996 жылдың 09 қыркүйегінде ашылып, 1999 жылдың 29 сәуірінде оның қозғалысы тоқтатылды. Бір ғана маршрутта 5 троллейбус қызмет көрсетті.<ref>{{cite web|url=https://transphoto.org/city/402/|title=Троллейбус компаниялары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''Темір жол көлігі.''' Атырау арқылы өтетін темір жол вокзалынан 13 бағыт бойынша 24 поезд кесте бойынша жолаушылар тасымалын қамтиды. Темір жол Атырауды Қазақстанның [[Алматы]], [[Ақтөбе]], [[Астана]] сияқты ірі қалаларымен, сондай — ақ Ресейдің ([[Мәскеу]], [[Саратов]], [[Волгоград]], [[Астрахан]]), Тәжікстанның ([[Куляб]], [[Худжанд]], [[Душанбе]]) қалаларымен және Өзбекстан астанасы-[[Ташкент]]пен байланыстырады.<ref>{{cite web|url=https://atyrau.invest.gov.kz/kz/about/infrastructure/|title=Инфрақұрылым|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''Әуе көлігі.''' Атырау әуежайынан келесі бағыттар бойынша рейстер ұшырылады:[[File:Атырау әуежайы.jpg|thumb|right|300px|Атырау халықаралық әуежайы]] {{Airport-dest-list| {{flagicon|Қазақстан}} [[Air Astana]]|{{flagicon|Қазақстан}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], {{flagicon|Қазақстан}} [[Астана Халықаралық Әуежайы|Астана]], {{flagicon|Қазақстан}} [[Ақтау Халықаралық әуежайы|Ақтау]], {{flagicon|Түркия}} [[Ататүрік атындағы халықаралық әуежай|Ыстамбұл]], {{flagicon|Нидерланд}} [[Схипхол|Амстердам]] | {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]]|{{flagicon|Қазақстан}} [[Ақтөбе халықаралық әуежайы|Ақтөбе]], {{flagicon|Қазақстан}} [[Орал халықаралық әуежайы|Орал]] | {{flagicon|Қазақстан}} [[Bek Air]]|{{flagicon|Қазақстан}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], {{flagicon|Қазақстан}} [[Астана Халықаралық Әуежайы|Астана]]| {{flagicon|Қазақстан}} [[SCAT]]|{{flagicon|Қазақстан}} [[Астана Халықаралық Әуежайы|Астана]], {{flagicon|Қазақстан}} [[Ақтау Халықаралық әуежайы|Актау]], {{flagicon|Әзербайжан}} [[Баку әуежайы|Баку]] | {{flagicon|Ресей}} [[Аэрофлот]]|{{flagicon|Ресей}} [[Шереметьево әуежайы|Мәскеу-Шереметьево]]}} Қабылдайтын әуе көлігі түрлері: Ан-12, [[Ан 24|Ан-24]], Ан-26, Ан-28, Ан-30, [[Ан-32]], [[Ан-72]], Ан-74, [[Ан-124]], Ил-62, Ил-76, [[Л-410]], Ту-134, Ту-154, Як-40, Як-42, [[Airbus A320|Airbus A319]], [[Airbus A320]], Airbus A321, ATR 42, ATR 72, [[Boeing 707]], [[Boeing 737]], [[Boeing 747]], [[Boeing 757]], Boeing 767, және тағы да басқа 3-4 кластағы ӘК түрлері, барлық типтегі [[тікұшақ]]тар. == Атырау қаласының көпірлері == [[1965 жыл]]ы [[28 тамыз]]да [[Жайық|Жайық өзені]] арқылы өтетін қаладағы алғашқы темірбетон көпір салынып, пайдалануға берілді. Көпірдің ұзындығы 259 метр, биіктігі 10 метр. «Орталық» көпір Сәтбаев даңғылы мен Абай көшесін байланыстырады. Символикалық рөлі Европа мен Азияны жалғастырады. Қаланың солтүстік бөлігінде [[1985 жыл]]ы Ғаббас Берғалиев көшесінің бойымен айналма көпір пайдалануға берілді. Ұзындығы 200, ені 17 метр, ол А-27 Ақтөбе - Астрахан тас жолында қала арқылы өтетін транзиттік автомобиль жолына айналды. [[Сурет:Атырау көпірлері.jpg|thumb|right|350px|[[Мұнайшылар қалашығы]] мен Авангард ықшам ауданын жалғайтын автомобиль және жаяу жүргіншілерге арналған көпірлер]] [[2001 жыл]]ы «Тәуелсіздікке 10 жыл» аспалы «жаяу жүргіншілерге арналған» көпір салынды. Ұзындығы 551 метрлік көпір Гиннестің рекордтар кітабына әлемдегі ең ұзын жаяу жүргіншілер көпірі ретінде енгізілген. [[2008 жыл]]ы қаланың оңтүстік бөлігінде [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы]] және [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер]] шағын аудандарын байланыстыратын «Балықшы» көпірі салынды. Ұзындығы 484,4 м, ені 23,9 м. Осы жылы Балықшы-Перетаска көпірі пайдалануға берілді. Ұзындығы 63,7 м, ені 14 м. Ол Балықшы шағын ауданы мен Мирный және [[Құрсай (Атырау облысы)|Құрсай]] шағын аудандарын жалғастырушы рөлін атқарады. [[2009 жыл]]ы Сұлтан Бейбарыс даңғылын жалғастыратын көпір ашылды. Өткізу қабілеті тәулігіне 5-7 мың автомобильді құрайтын төрт жолақты көпір, ұзындығы 800 м кіреберіс жолдармен, ұзындығы 380,7 м және ені 22 м, жүріс бөлігінің ені 16 м. Екі жағынан жаяу жүргінші жолы 2,5 метр құрайды. Сұлтан Бейбарыс даңғылы бойындағы көпір теміржол вокзалын (сол жағалау) және оң жағалаудағы «Атырау» халықаралық әуежайын байланыстырады. Осы жылы қаланың [[Мұнайшылар қалашығы]] мен Авангард ықшам ауданын (Әуезов даңғылынан Ғұмаров көшесіне) жалғайтын «Мұнайшы» көпірі пайдалануға берілді. 4 жолақты көпірден тәулігіне 5-7 мың автомобиль өтеді. Көпірдің жалпы ұзындығы 693 метр, ұзындығы 483 метр және ені 17 метр. Жүріс бөлігінің ені 14 метр, екі жағында ені 1 метр 2 жаяу жүргіншілер жолы бар.<ref>{{cite web|url=https://rus.azattyq.org/a/Atyrau_bridge_opening_salary/1784299.html|title=Атырау қаласындағы көпірдің тұсаукесері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> [[2010 жыл]]ы Мечников пен Баймұханов көшелерін жалғайтын көпір салынды. Ұзындығы 770, ені 23,5 метр. Ол қаламыздың 370 жылдығына орай ашылды.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=6cnh0nQg_ug|title=Атырау қаласындағы көпірлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> == Мәдениеті == Атырауда [[Махамбет Өтемісұлы атындағы Атырау облыстық академиялық драма театры]], [[Нұрмұхан Жантөрин атындағы филармония]], Құрманғазы атындағы мәдениет сарайы орналасқан. [[Атырау халық ұлт аспаптар оркестрі|Дина Нұрпейісова атындағы халық ұлт-аспаптар оркестрі]] жұмыс жасайды. [[Атырау облыстық өлкетану мұражайы]], Қазақстандағы мезозой дәуірінен сыр шертетін жалғыз палеонтологиялық мұражайы Атырау қаласында орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=cT0rkEH4xWw|title=Палеонтологиялық мұражай жаңғыртылды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> [[Атырау облыстық өнер мұражайы|Ш.Сариев атындағы Атырау облыстық көркемсурет және қолданбалы сәндік өнер мұражайы]], кинотеатрлар, мәдениет және демалыс паркі, қонақ үйлер т.б.жұмыс істейді. «Ғ.Сланов атындағы Атырау облыстық ғылыми әмбебап кітапхана», Атырау облыстық балалар кітапханасы, Облыстық көрмейтін және нашар көретін азаматтар кітапханасы, №1,2,3 Атырау қалалық орталық балалар кітапханалары қала тұрғындарына өз қызметтерін көрсетуде. {| class="wikitable" |- ! [[Нұрмұхан Жантөрин атындағы филармония|Н.Жантөрин атындағы филармония]] !! [[Махамбет Өтемісұлы атындағы Атырау облыстық академиялық драма театры]] !! Құрманғазы атындағы мәдениет сарайы !! [[Атырау облыстық өлкетану мұражайы|Атырау тарихи-өлкетану мұражайы]] |- | [[Сурет:Atyrau filarmonia(dom radio).jpg|ортаға|200px]] || [[Сурет:Атырау облыстық драма театры.jpg|ортаға|200px]] || [[Сурет:Құрманғазы атындағы мәдениет сарайы.jpg|ортаға|200px]] || [[Сурет:Атырау тарихи-өлкетану мұражайы.jpg|ортаға|200px]] |} ==Сәулеті және көрікті жерлері== Атырау архитектуралық құрылысы жағынан үшке бөлінеді. Жайықтың оң жағасындағы ескі қалада негізінен ''20 ғасырдың басында'' салынған бір қабатты ағаш және кірпіш үйлер кездеседі. Орталық бөлігінде екі қабатты тас үйлер, ''4 – 5 қабатты тұрғын үйлер'' мен мекеме жайлары бар. Өзеннің сол жағалауында кеңес өкіметі жылдары Ембімұнай кенті мен мұнай айыру зауытының қалашығы пайда болды. [[Жайық]]қа салынған көпір (''1965'') [[Еуропа]] мен [[Азия]] құрлықтарында жатқан қаланың екі бөлігін байланыстырады. Атырау қаласының заманауи сәулетіне Исатай мен Махамбет алаңы, Иманғали мешіті, XIX ғасырда салынған [[Успен соборы|Православ шіркеуі]], (бұл шіркеу Атырау қаласында тұрғызылған алғашқы ғимарат), Marriott қонақ үйі, Алмагүл ықшам ауданы, соңғы үлгіде салынған спорт, мәдениет сарайларын айтуға болады.<ref>{{cite web|url=https://www.nur.kz/leisure/tourist-routes/1721256-dostoprimecatelnosti-atyrau/|title=Атыраудың көрікті жерлері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> {| class="wikitable" |- ! [[Иманғали мешіті]] !! [[Успен соборы]] !! Marriott қонақ үйі |- | [[Сурет:Атырау. Иманғали мешіті.jpg |ортаға|300px]]|| [[Сурет:Атырау. Успен соборы.jpg|ортаға|300px]] ||[[Сурет:Marriott қонақ үйі.jpg|ортаға|300px]] |} == Саябақтары == Қазір Атырау қаласында 6 саябақ бар. Жеңіс саябағы, «Алмагүл» ықшам ауданындағы саябақ, «Балықшы» ықшам ауданындағы саябақ, ретро паркі, №1 және №2 ықшам ауданындағы, және «Тұрғындар қалашығындағы» саябақтар. Саябақтардың аумағы 10 гектарға жетеді. Олар жасыл желектерден, аллеялардан, абаттандырылған жолдардан, орындықтар мен серуендеу алаңдарынан тұрады. Сонымен қатар танымал тұлғаларға ескерткіштер, субұрқақтар, мүсіндер және т.б. бар.<ref>{{cite web|url=В.Гузиков. Атырау қаласындағы саябақтар жаңбырдан кейінгі саңырауқұлақтар сияқты өсуде|title=Атырау облысының ақпараттық ресурсы 07.08.2019.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''«Жеңіс» саябағы''' — Ұлы Отан соғысы жауынгерлерін еске алуға арналған мәңгілік алау арқылы таныс. Кіре беріс қақпадан кейін әскери техниканың нақты үлгілері қойылған. Мұнда [[Ан-2|ұшақ]], [[Т-34|танк]], зеңбірек, бронетранспортер т.б. көруге болады. Жеңіс саябағындағы "Тағзым Аллеясы" алаңында Ұлы Отан соғысының атыраулық қаһармандарына арналған 14 бюст орнатылған. Парктің орта тұсында аспанға бағытталған найзаның жанында орналасқан Мәңгілік алау бар. Сондай-ақ, парк құрамында «Естелік қабырғасы» бар. Ол бірнеше ондаған ірі гранит плиталардан тұрады, олардың үстінде Екінші дүниежүзілік соғыстан оралмаған Атырау облысы тұрғындарының есімдері жазылған. Саябақта қаза тапқан интернационалист жауынгерлерді, сондай-ақ тәжік-ауған шекарасында қаза тапқан қазақстандық жауынгерлерді еске алуға арналған [[ескерткіш]] орнатылған.<ref>{{cite web|url=https://tumba.kz/putevoditel/48-%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C/25303-park_pobedy_atyrau.html|title=Атырау бойынша нұсқаулық: Жеңіс паркі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''Ретро Парк саябағы''' — өткен ғасырдың елуінші жылдарындағы [[Неоклассицизм|неоклассикалық]] үлгіде салынған. Оның негізгі аумағын парк аллеялары құрайды. Бұл саябақ [[Жайық]] өзенінің жағалауы мен [[Мұнайшылар қалашығы|«Тұрғындар қалашығының»]] аралығында орналасқан. Саябақта әртүрлі павильондар, амфитеатр, түрлі түсті жарықпен әрленген су бұрқақтары, ретро стиліндегі дәмхана т.б. бар. Орта тұсында жаяу жүргіншілерге арналған көпірлер, жасанды тоғандар және басқа да сәулет туындылары орналасқан. Саябақта "Дос-Мұқасан" музыкалық ансамбліне орнатылған ескерткіш бар.<ref>{{cite web|url=https://merei-m.kz/ru/2017/12/09/atyraudy-zha-a-retro-sayaba-y/|title=Атыраудың жаңа ретро-саябағы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''Жастар саябағы''' — Жайық өзенінің Еуропа бөлігіндегі жағасында орналасқан. Саябақта жүгіру, велосипед, жаяу жүргіншілер жолы салынған. Мұнда көлеңкелі конструкциялы жазғы мобильді кафелер, балалар мен ересектерге арналған алаңдар, спорт жабдықтары, аттракциондар бар. Аумағы – 6,5 гектар.<ref>{{cite web|url=https://kaz.inform.kz/news/atyrau-kalasynda-zhastar-sayabagy-ashyldy_a3701949/|title=Атырау қаласында Жастар саябағы ашылды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Жеңіс саябағы !! Ретро парк !! Жастар саябағы |- | [[Сурет:Атырау. Жеңіс саябағы.jpg |орта|320px]] || [[Сурет:Атырау. Ретропарк.jpg|орта|320px]] || [[Сурет:Атырау. Жастар саябағы.jpg|орта|280px]] |} == Атырау қаласының ескерткіштері == {| class="wikitable" |+ Танымал тұлғаларға арналған ескерткіштер |- ! Сұлтан Бейбарыс ескерткіші !!Исатай-Махамбет ескертіші!! Үш биге арналған ескерткіш !! Халел Досмұхамедов ескерткіші |- | [[Сурет:Атырау. памятник Султану Бейбарысу.jpg |орта|250px]] ||[[File:Исатай Махамбет.jpg|орта|200px]] || [[Сурет:Атырау. Үш биге ескерткіш.jpg|орта|250px]] || [[File:Atyrau university.jpg|орта|250px]] |} {| class="wikitable" |+ Ақын-жазушыларға арналған ескерткіштер |- ! Әбу Сарсенбаев ескерткіші!! Хамит Ерғалиев ескерткіші !! Фариза Оңғарсынова ескерткіші !! Жұмекен Нәжімеденовке ескерткіш |- | [[Сурет:Атырау. Абу Сарсенбаев.jpeg|орта|250px]]|| [[Сурет:Атырау. Х.Ерғалиевқа ескерткіш.jpg|орта|250px]]|| [[Сурет:Ф.Оңғарсынова ескерткіші.jpg |орта|200px]] ||[[Сурет:Атырау. Ж.Нәжімеденов ескерткіші.jpg|орта|200px]] |} {| class="wikitable" |+ Күйшілер мен әншілерге арналған ескерткіштер |- ! Құрманғазы Сағырбаев ескерткіші !! Дина Нұрпейсова ескерткіші !! Қаршыға Ахмедияров ескерткіші !!Атырау. Дос Мұқасанға ескерткіш |- | [[Сурет:Атырау. Құрманғазы ескерткіші.jpg|орта|200px]]|| [[Сурет:Атырау. Дина Нурпейсова ескерткіші.jpg|орта|250px]] || [[Сурет:Атырау. Қаршыға Ахмедияров ескерткіші.jpg|орта|200px]] || [[Сурет:Атырау. Дос Мұқасан.jpg|орта|200px]] |} {| class="wikitable" |+ Соғыс ардагерлеріне арналған ескерткіштер |- ! Қаза болған ауған жауынгерлеріне арналған ескерткіш !!Қайырғали Смағұлов ескерткіші !! Хиуаз Доспановаға ескерткіш !!Соғыстан оралмаған боздақтарға арналған ескерткіш аллея |- | [[Сурет:Атырау. Қаза болған ауған жауынгерлеріне арналған ескерткіш.jpg|орта|280px]]||[[Сурет:Атырау. Қайырғали Смағұлов ескерткіші.jpg |орта|150px]] || [[Сурет:Атырау. Хиуаз Доспановаға ескерткіш.jpg|орта|200px]]||[[Сурет:Атырау. Соғыстан оралмаған боздақтарға арналған ескерткіш.jpg|орта|250px]] |} {| class="wikitable" |+Әртүрлі ескерткіштер |- ! Құмаршық өсімдігіне арналған ескерткіш !! Молекула ескерткіші !! Бекіре балығына ескерткіш !! Әлші (асық) ескерткіші |- | [[File:Атырау. Құмаршық өсімдігіне арналған ескерткіш.jpg|орта|220px]]|| [[Сурет:Атырау. Молекула ескерткіші.jpg|орта|250px]] || [[Сурет:Атырау. Бекіре балығына ескерткіш.jpg|орта|150px]]|| [[Сурет:Атырау. Әлші (асық) ескерткіші.jpg|орта|220px]] |} == Спорты == Атыраудан Токиодағы Олимпиадаға елдің құрама командасында ескек есу бойынша спорт шебері А.Круглов қатысты. Боксшы Б.Теміров Олимпиадалық ойындарға, әлемдік, еуропалық сайыстарға қатысып, үш дүркін КСРО чемпионы болды. Атырау ескекшілері Д.Савин, А.Сафарян, С.Сергеев Қазақстанның бірнеше дүркін чемпиондары. [[Арман Константинұлы Шылманов|Арман Чилманов]] 84 кг салмақты таэквондодан 2008 жылғы Олимпиялық ойындардың қола медалі иегері. [[Сәния Махамбетова]] самбо және дэюдо күрестері бойынша халықаралық және республикалық сайыстарда бірнеше рет жеңістерге жетті. '''[[Атырау (футбол клубы)|«Атырау» футбол командасы]]''' республика чемпионатының 2 дүркін қола жүлдегері (2001 және 2002 жылдар), 2009 жылы Қазақстан кубогының иегері. Қазақстан кубогының иегері.<ref>{{cite web|url=https://qfl.kz/ru/team/1/|title=OLIMPBET Премер лигасы Атырау|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> ''' [[Бейбарыс (шайбалы хоккей)|«Бейбарыс» хоккей клубы]] ''' 4 дүркін Қазақстан чемпионы (2010/2011, 2011/2012, 2015/2016 және 2018/2019).<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81|title=«Бейбарыс» хоккей клубы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''«Атырау» волейбол командасы ''' 2003 және 2006 жылғы еліміздің чемпионы, 4 рет Қазақстан кубогының иегері -2000, 2009, 2010, 2015 '''«Атырау Барыстары»''' баскетбол командасы Қазақстан біріншілігінің 2-рет алтын (2010/2011, 2015-2016), 7-дүркін күміс жүлдегері. (011/2012, 2012/2013, 2013/2014, 2016/2017, 2017/2018, 2018/2019, 2019/2020.<ref>http: //www. bcbarsyatyrau.kz/</ref> Спорт нысандарынан Атырау қаласының орталық [[Мұнайшы (стадион)|«Мұнайшы» стадионы]] бар. Қасында спорт комплексі және жүзу бассейні орналасқан. Денешынықтыру және сауықтыру орталығында (ФОК) әртүрлі спорт секциялары жұмыс жасайды. [[Атырау мұз айдыны]] сарайында хоккейден еліміздің біріншілігінің ойындары өтеді. Теннис орталығында үлкен теннис ойнауға арналған 4 ашық және 4 жабық алаң бар.<ref>{{cite web|url=https://24.kz/kz/archive/zha-aly-tar/t-uelsizdikke-25-zhyl/item/154229-khaly-araly-talap-a-saj-tennis-ortaly-y-ashyldy|title=Атырауда халықаралық талапқа сай теннис орталығы ашылды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> {| class="wikitable" |+ Спорт нысандары |- ! [[Атырау мұз айдыны|Мұз айдыны сарайы]] !! Атырау Теннис орталығы !! [[Мұнайшы (стадион)|«Мұнайшы» стадионы]] !! Байдарка және каноэ спорты |- | [[Сурет:Атырау. Мұз айдыны сарайы.jpg|ортаға|200px]]|| [[File:Атырау Теннис орталығы.jpg|ортаға|250px]] || [[File:Munaishy stadium.jpg|ортаға|200px]] || [[File:Атыраудағы байдарка және каноэ спорты.jpg|ортаға|200px]] |} == Білім жүйесі == === Мектепке дейінгі мекемелер === Мектепке дейінгі мекемелердің құрамына мектепке дейінгі жастардағы балалардың күндізгі уақытта және тәулік бойы болатын жалпы типтегі (бала бақшалар, балалар яслиі, балалар үйі, мектепке дейінгі балалар үйі) мекемелері, ақыл-ой және дене бітімі дамуында ауытқулары бар арнайы мектепке дейінгі мекемелер, аурушаң балаларды салауаттандыруға арналған жазғы демалыс орындары кіреді. Атырау қаласы бойынша 46 балабақшада 13 863 бүлдіршіндер тәрбиеленуде.<ref>{{cite web|url=http://goroo-atyrau.kz/balabakshalar.html|title=Атырау қаласының білім бөлімі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> === Мектептегі білім === Атырау қаласының 61 мектебінде, оның ішінде Атырау облыстық дарынды балаларға араналған казақ-түрік лицейі, Атырау облыстық дарынды балаларға арналған мамандандырылған мектеп-лицей-интернаты, Ағышын тілін терең оқытатын техникалық гимназия, Атырау қалалық білім бөлімінің қалалық лицейі, Облыстық дарынды балаларға арналған мектеп-интернат, Үш тілде оқытатын дарынды балаларға арналған мамандандырылған №30 мектеп-гимназия, Облыстық ұлттық гимназия, №34 лингвистикалық мектеп-гимназия, Н.Тілендиев атындағы облыстық "Кіші өнер академиясы". Назарбаев Зияткерлік мектебі сияқты білім ордаларында 73 690 оқушы білім алуда.<ref>{{cite web|url=https://biznesinfo.kz/usefullinks/page/shkoly-atyrau-i-atyrauskoy-oblasti--adres--telefon|title=Атырау қалалық білім бөлімі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> === Жоғары оқу орындары === [[Сурет:Atyrau university.jpg|нобай|оңға|200px|Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]] '''[[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]]''' —Қазақстан Республикасының білім беру жүйесінде өзіндік тарихы мен тәжірибесі бар халықаралық деңгейдегі бәсекеге қабілетті мамандар даярлайтын жоғары оқу орындарының бірі. Университет 1950 жылы 14 маусымда мұғалімдер институты ретінде ашылды. 1955 жылы мұғалімдер институты педагогикалық институтқа айналды. 1994 жылы педагогика институты Атырау университеті болып құрылды.<ref>{{cite web|url=https://asu.edu.kz/university/|title=Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''[[Атырау мұнай және газ университеті|Сафи Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университеті]]''' —еліміздің мұнай-газ саласы мен Батыс Қазақстан облысының экономикасын, білімі мен ғылымын жетілдіруге үлкен үлес қосуда. Атырау Мұнай және газ университеті Батыс Қазақстанның Білім және ғылым орталығына айналуда және Қазақстанның мұнай-газ саласындағы шығармашыл жастар мен өнеркәсіптік кәсіпорындар ұжымдары арасында лайықты құрметке ие болды. Атырау Мұнай және газ университеті еліміздің мұнай-газ саласы үшін жоғары білікті мамандарды даярлау бойынша Қазақстан Республикасының жалғыз мамандандырылған жоғары оқу орны болып табылады.<ref>{{cite web|url=https://aogu.edu.kz/|title=Сафи Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''[[Атырау инженерлік-гуманитарлық институты]]''' —2001 жылы құрылып, білім және ғылым министрлігі берген лицензия негізінде еңбек нарығында табысты жұмыс істейді. Институт -күндізгі және сырттай оқыту формалары бойынша қазақ және орыс тілдерінде 16 мамандық бойынша жоғары-кәсіптік мамандар (бакалавриат) даярлайтын жоғары оқу орны. Институт жоғары білікті кадрларды даярлау бойынша маңызды ғылыми және оқу орталығы болып саналады. Институт инновациялық бағдарламаларды сәтті іске асырағаны үшін 2004 жылы Еуропа кәсіпкер қауымдастығының «INSAM» алтын медалімен (Женева, 2005 ж), Халықаралық «Алтын Құйма» (CBS Consult, Мәскеу, 2007) марапатталды. <ref>{{cite web|url=https://aigi.kz/language/kk/|title=Атырау инженерлік-гуманитарлық институты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''[[Ресей мемлекеттік мұнай және газ университеті|Губкин атындағы мемлекеттік мұнай және газ университетінің филиалы]]''' – 2022 жылдан бастап Сафи Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университетінің базасында ашылған.<ref>{{cite web|url=https://minobrnauki.gov.ru/press-center/news/nauka-i-obrazovanie/57365/|title=Қазақстанда Ресей мемлекеттік мұнай және газ университетінің филиалы ашылды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> === Колледждері === *[[Атырау аграрлы-техникалық колледжі]] *Атырау балық өнеркәсібі колледжі<ref>{{cite web|url=https://edu-kz.com/kz/kolledzhder/atyraudagy-balyq-sharuashylygy-kolledzhi|title=Атырау балық өнеркәсібі колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> [[Сурет:Атырау. Қазақстан-Канада жоғарғы мұнай колледжі (APEC ).jpg|thumb|оңға|450px|Атырау. Жоғары мұнай колледжі<ref>{{cite web|url=https://ticketon.kz/kz/place/vysshij-kolledzh-apec-petrotechnic|title=Жоғары мұнай колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref>]] *Атырау бизнес және құқық колледжі<ref>{{cite web|url=https://2gis.kz/atyrau/firm/70000001034596018|title=Атырау бизнес және құқық колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Атырау жоғарғы медицина колледжі<ref>{{cite web|url=https://2gis.kz/atyrau/firm/70000001034595563|title=Атырау жоғарғы медицина колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Атырау инженерлік-гуманитарлық колледжі<ref>{{cite web|url=https://college.aigi.kz/|title=Атырау инженерлік-гуманитарлық колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Атырау индустриалды колледжі<ref>{{cite web|url=https://azamat-atyrau-region.e-orda.kz/kz/college/view/15|title=Атырау индустриалды колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Атырау сервис колледжі<ref>{{cite web|url=https://azamat-atyrau-region.e-orda.kz/ru/college/view/5|title=Атырау сервис колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Атырау энергетика және құрылыс колледжі<ref>{{cite web|url=https://azamat-atyrau-region.e-orda.kz/kz/college/view/1|title=Атырау энергетика және құрылыс колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *С.Мұқашев атындағы Атырау политехникалық колледжі<ref>{{cite web|url=https://vipusknik.kz/kz/institutions/college/atyrauskiy-politekhnicheskiy-kolledzh-im-salamata-mukasheva|title=С.Мұқашев атындағы Атырау политехникалық колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Д.Нұрпейсова атындағы музыка колледжі (академиясы)<ref>{{cite web|url=https://musiccollege.kz/|title=Д.Нұрпейсова атындағы музыка колледжі (академиясы)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Каспий маңының қазіргі заманғы колледжі (ПСК)<ref>{{cite web|url=https://psvk.edu.kz/%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B/|title=Каспий маңының қазіргі заманғы колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Жоғарғы мұнай колледжі (APEC)<ref>{{cite web|url=https://vipusknik.kz/kz/institutions/college/vysshiy-kolledzh-apec-petrotechnic?ysclid=m3gzy0xxfx185332536|title=APEC PetroTechnic жоғары колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Қ.Дүтбаева атындағы гуманитарлық колледж<ref>{{cite web|url=https://gumcollege.edu.kz/|title=.Дүтбаева атындағы гуманитарлық колледж|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Мұнай және газ технологиялық колледжі<ref>{{cite web|url=https://www.inatyrau.kz/catalog/index/237772/atyrauskij-tehnologiceskij-kolledz-nefti-i-gaza|title=Мұнай және газ технологиялық колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *«Болашақ» кәсіби-гуманитарлық колледжі<ref>{{cite web|url=https://azamat-atyrau-region.e-orda.kz/kz/college/view/18|title=Атырау Жоғары көпсалалы «Болашақ» колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> == Денсаулық сақтау ісі == Гурьевте тұрған әскери бөлімде алғаш рет 15 орындық [[аурухана]] ашылған. 1901 жылы осы ауруханаға арналған 2 үй салынып, оның біреуі хирургиялық, біреуі басқа ауруларды емдеу орны боп белгіленген және 1 дәрігер, 2 фельдшер жұмыс жасаған. [[Сурет:Атырау. №2 қалалық емхана.jpg|thumb|right|300px|Атырау.1951 жылы салынған мұнайшылар ауруханасы]]Ұлы Отан соғысы жылдарында Атырау қаласына 2 [[госпиталь]] орналастырылды. 1967 жыл мен 1987 жылдың аралығында облыстық аурухананың, балалар ауруханасының, перзентхананың, облыстық онкологиялық және туберкулезді емдеу диспансерінің жаңа үйлері іске қосылды.<ref>{{кітап|авторы=Ғарифолла Шәңгереев, Өнербай Жанбала|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау медицинасының шежіресі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Арыс"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=308|сериясы= |isbn=978-601-291-007-0|тиражы=1000 }}</ref> Қазіргі кезде Атырау облыстық ауруханасы, балалар ауруханасы, №2 Атырау облыстық ауруханасы (Облыстық жұқпалы аурулар ауруханасы), Атырау қалалық медициналық жедел жәрдем станциясы, қалалық перзентхана, ЖИТС алдын алу және онымен күресу орталғы, балалар стоматологиясы, өкпе аурулар санаториясы, кардиология орталығы, көз аурулар ауруханасы, қан орталы, наркологиялық диспансері, онкологиялық диспансері, патологоанатомия бюросы, перинаталдық орталық, психиатриялық жүйке аурулар ауруханасы (Психикалық сауықтыру орталығы), тері-венерология диспансері, туберкулезге қарсы күрес диспансері, теміржол ауруханасы, орталық нерв жүйесі зақымдалған балаларға арналған сәбилер үйі т.б. дәрігерлік ұйымдар жұмыс жасайды. == БАҚ == === Газет-журналдары === [[File:Атырау газеті.jpg|оңға|200px]]'''[[Атырау (газет)|«Атырау» газеті]]''' —Қазақстанның батыс өлкесіндегі алғашқы ұлттық басылымдардың бірі. Оның негізін қалап, материалдық базасын жасақтап, алғашқы нөмірлерін шығарған 1923 ж. Гурьев уездік партия комитетінің бірінші хатшысы болған Төлепкерей Өтеулиев. Алғашқы саны «Ерік» деген атаумен 1923 жылы сәуір айында шықты. «Атырау» аймақтың тыныс-тіршілігін қалың оқырманға жеткізіп келе жатқан облыстық газет.<ref>Егемен Қазақстан. 02.11.2018</ref> [[File:Прикаспийская коммуна.jpg|оңға|200px]] '''[[Прикаспийская коммуна|Прикаспийская коммуна газеті]]''' —орыс тілінде шығатын облыстық қоғамдық-саяси газет. Газет 1920 жылдың 26 ақпан айынан бастап «Трудовая Правда» атымен шықты. Газет облыстың өзекті мәселелері туралы, нарықтық қатынастар, халық шаруашылығын дамыту тұрақты көрініс табуда.<ref>Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000</ref> '''[[Ақ Жайық (газет)|«Ақ жайық» газеті]]''' —Атырау облысындағы кең тараған әрі тұңғыш тәуелсіз апталық басылым. Алғашқыда «Компаньон» (1991), кейін «Местное обозрение» (1992) аталып, шағын көлемде жарық көрген газет 1993 жылы мамыр айынан «Ақ жайық» аталды. Бұл - нарық жағдайына бейімделген, облыс, республика көлемінде өзін-өзі қаржыландыруға толық көшкен алғашқы газеттердің бірі.[[File:Ақ Жайық.jpg|оңға|200px]] Сонымен қатар "Мегаполис Атырау", "Мұнайлы Астана", "Алтын сақа", "Алтын аймақ" апталық газеттері және "Мерейлі мекен" журналы шығады. === Телеарналары === Атырау облыстық телерадиокомпаниясының хабар тарату саясаты [[Қазақстан (корпорация)|«Қазақстан» РТРК АҚ]] жүргізіп отырған саясатына толық сәйкес келеді. Ол ақпараттық және білім беру функцияларын орындай отырып, мемлекет пен қоғам арасындағы қатынастарды [[Сурет:Атырау телемұнарасы.jpg|thumb|оңға|300px|Атырау телемұнарасы]] үйлестіруге бағытталған. Телеарнаның басты міндеті - аймақтық деңгейде мемлекеттік саясатты жүргізу. Телеарнаның жалпы апталық көрсетілімі 119 сағатты құрайды. Оның ішінде мемлекеттік тілде - 80,30 сағат, немесе жалпы хабардың 68%. Меншікті бағдарламалар 45 сағатты құрайды немесе жалпы эфирдің 38% құрайды. "Atyray" телеарнасының хабар тарату антеннасы 180 метрлік мұнараның 153-і метрінде орналасқан. Жетістіктері: *Телевизияның «АПТА» ақпараттық-талдау бағдарламасы (авторы және жүргізушісі Н. Қосшиев) Халықаралық «Шабыт» фестивалінің арнайы дипломымен марапатталды; *Теледидарда алғаш рет «Өзен өз арнасыммен ағады» атты 7-сериялық телехикая түсірілді; *Ұлы Отан соғысының 60 жылдығына орай "Тағдыр-Судьба" телефильмі түсіріліп, ол [[Волгоград]] қаласында өткен ІV-Халықаралық "Мәңгілік алау" фестивалінде "Үздік авторлық жұмыс" номинациясында ІІ орын алды; *[[Астрахан]] қаласында өткен Халықаралық "Адам және теңіз" байқауында "белсенді азаматтық ұстанымы үшін" номинациясында "Каспий экологиясы: мәселелерді шешу жолдары" фильмі жеңіске жетті; *«Туған өлкем – Атырау» бағдарламасы республикалық "Шаңырақ" шығармашылық байқауында жеңіске жетті /Астана қ./; *«Аманат» циклдік бағдарламасы "Ең үздік тарихи-мәдени бағдарлама" номинациясы бойынша Қазақстан РТРК АҚ ұйымдастырған байқауда ІІ орын алды /Астана қ./ Сонымен қатар [[КТК (телеарна)|КТК]], НТВ, [[Хабар (телеарна)|Хабар]], [[24KZ]], [[EL ARNA (телеарна)|Ел арна]], [[Qazsport]], Мир, [[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]], 1-канал "Евразия", СТВ, [[Astana TV]], [[НТК (телеарна)|НТК]], 31 канал, Абай ТВ, [[Жетінші арна]], ТВЦ т.б.арналар жұмыс жасайды. === Радио === '''«Atyraý radiosy»'''—ның тарихы 1938 жылы Гурьев облысының құрылуынан бастау алады. 1938 жылдың 2-ші наурызында алғаш рет радио хабары [[Сурет:Атырау радиосы.jpg|оңға|200px]] эфирге шықты. Қазір ол 102.0 FM жиілігінде тәулігіне 17 сағат хабар таратып отыр. 80 жыл бұрын сол кездегі Гурьев халқына алғашқы жаңалық таратқан бұл медиа-мекеме бүгінде заман сұранысына сай жаңа технологиямен жабдықталған. Елдегі саяси-экономикалық, төтенше жағдайлар кезінде дереу үн қосып, халыққа жедел ақпарат таратып, қоғамда оң пікір қалыптасуына ықпал етіп отыр. Қазір кеңейтілген диапазонды 1000 киловаттық жаңа радиотаратқыш іске қосылып радиотолқынның таралу аймағы 60 шақырымға дейін кеңейді.<ref>{{cite web|url=https://kaz.inform.kz/news/atyrauda-zhana-radiostudiya-men-zhana-radiotaratkysh-iske-kosyldy_a3542003/|title=Атырауда жаңа радиостудия мен жаңа радиотаратқыш іске қосылды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> Сонымен қатар 101,0 [[Қазақ радиосы]], 101,6 Радио Дача, 102,8 [[Шалқар (радио)|Шалқар радиосы]], 103,6 [[Тандем радиосы]], 104,4 NS радиосы, 104,8 Lux FM, 105,2 Русское радио Азия, 105,7 Восток FM, 106,2 Дала FM, 106,8 Европа+ Казахстан, 107,2 [[Жұлдыз FM]], 107,7 Авторадио Казахстан т.б. жұмыс жасайды.<ref>{{cite web|url=https://vcfm.ru/vc/Asia/guryev.htm|title=Радиостанциялар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> ==Қаланың назар аударарлық орындары== *[[Иманғали мешіті]] *[[Успен соборы|Успен шіркеуі]] *[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] ескерткіші *[[Сұлтан Бейбарыс]] ескерткіші *[[Атырау облыстық өлкетану мұражайы]] *[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова|Хиуаз Доспанова]] ескерткіші *[[Исатай]]-[[Махамбет]] ескерткіші == Атырау қаласының суреттері == <gallery> Сурет:Atyrau street.jpg|Атыраудың көшелері Сурет:Atyrau rivers.jpg|[[Жайық өзені]] Сурет:New buildings of Atyrau.jpeg|Атыраудағы БТА банкінің ғимараты Сурет:Hotel Kazakhstan in Atyrau.jpg|«Қазақстан» қонақ үйі Сурет:Атырау қаласы Жаңа құрылыстар.jpg|Жаңа кварталдар </gallery> == Белгілі тұлғалар == * [[Болат Жамитұлы Өтемұратов]] - Қазақстан Республикасы Президентінің Іс басқарушысы * [[Темір Нұрбақытұлы Бекмамбетoв|Тимур Нұрбақытұлы Бекмамбетoв]] - кинорежиссер, клипмейкер , продюсер * [[Ғани Есенкелдіұлы Қасымов]]- Қазақстан патриоттары партиясының төрағасы * [[Аркадий Юрьевич Волож]] - Яндекс компаниясының бас директоры * [[Фариза Оңғарсынова]] - ақын, халық жазушысы, журналист == Бауырлас қалалары == * {{flagicon|Kazakhstan}} [[Ақтау]], [[Қазақстан]] * {{flagicon|Kazakhstan}} [[Орал]], [[Қазақстан]] * {{flagicon|Kazakhstan}} [[Ақтөбе]], [[Қазақстан]] * {{flagicon|Russia}} [[Астрахан]], [[Ресей]] * {{flagicon|Russia}} [[Сыктывкар]], [[Ресей]] * {{flagicon|Israel}} [[Ашдод]], [[Израиль]] * {{flagicon|United Kingdom}} [[Абердин]], [[Құрама Патшалық]] == Тағы қараңыз == * [[Атырау облысы]] * [[Атырау аграрлы техникалық колледжі]] * [[Атырау инженерлік-гуманитарлық институты]] * [[Атырау мұнай және газ университеті]] * [[Атырау университеті]] == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat|Atyrau}} * [http://atyrau.gov.kz/index.php/kz/ Атырау облысы әкімдігінің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141007025035/http://atyrau.gov.kz/index.php/kz/ |date=2014-10-07 }} * [http://www.atyrau-city.kz/Kaz/index_k.php Atyrau City ақпараттық-танымдық торабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060824051746/http://www.atyrau-city.kz/Kaz/index_k.php |date=2006-08-24 }} * [http://www.atr.kz Облыстық "Атырау" газеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150302044452/http://www.atr.kz/ |date=2015-03-02 }} {{Қазақстан қалалары}} {{Атырау облысы}} {{Атырау қалалық әкімдігі елді мекендері}} {{Жайық өзені бойындағы елді мекендер}} [[Санат:Атырау]] [[Санат:Каспий теңізі кемежайлары]] [[Санат:Жайық казак әскерінің тарихи елді мекендері]] 659hggy1qt0tfojv1y6yc30eunv76g8 0 2399 3684156 3684050 2026-10-20T14:20:40Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/NomadAlshyn|NomadAlshyn]] ([[User talk:NomadAlshyn|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3624324 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Махамбет Өтемісұлы |шынайы есімі = |суреті = Махамбет батыр.jpg |сурет тақырыбы = |туған күні = 1804 |туған жері = Бөкей Ордасы, Жасқұс |қайтыс болған күні = 20.10.1846 |қайтыс болған жері = Қараой |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = |қызмет еткен жылдары = |атағы = |әскер түрі = атты әскер |басқарды = |әскери бөлімі = |шайқасы = Тастөбе шайқасы<br />[[Ақбұлақ шайқасы]] |марапаттары = |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} {{мағына|Махамбет}} '''Махамбет Өтемісұлы''' ([[1804 жыл|1804]], Ішкі [[Бөкей Ордасы]], қазіргі [[Батыс Қазақстан облысы]]ның [[Бөкей ордасы ауданы]]ның [[Нарын құмы]]ндағы Жасқұс — [[20 қазан]] [[1846 жыл|1846]], Қараой өңірі, қазіргі [[Атырау облысы]]ның [[Индер ауданы]]) — қазақтың әйгілі [[жырау]]ы, күйші композиторы, отаршылдыққа қарсы [[Исатай Тайманұлы]] бастаған көтерілісті (1836–1837) ұйымдастырушылардың бірі, осы көтерілістің жалынды жыршысы. Ол [[Қазақ хандығы]]ның соңғы жырауы деп тануға болады. [[Байұлы]] ішіндегі [[Беріш]] руының Жайық бұтағынан. Нәдір деген кісіден Мәлі (кейбір деректе Құлмәлі, Құлманияз деп айтылады) туады. Мәлінің қазақ әйелінен Өтеміс пен Шыбынтай, қалмақ әйелінен Қобылай туған. Өтемістен - он ұл, Шыбынтайдан - төрт ұл, Қобылайдан - үш ұл туып, Мәлі ұлдың өзінен он жеті немере сүйген адам. Бұл әулет Тайсойған құмындағы іргелі ауылдардың бірі. Атасы Құлмәлі, әкесі Өтеміс те өз заманында айтулы тұлғалар болған, Құлмәлінің тұқымынан би де, шешен де шыққан. [[File:Stamp of Kazakhstan 399.jpg|thumb|right|200px|[[Қазақстан]] [[пошта маркасы]],[[2002]] жыл]] Махамбет өзінің барша болмыс қасиеттерімен көшпелілер арасындағы көсем тұлғалардың бірі. Ол өзі туып өскен өңірдің [[Қамбар батыр]], [[Ер Тарғын]], [[Сыпыра жырау]], [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асанқайғы]], [[Қазтуған Сүйінішұлы|Қазтуған]], [[Шалкиіз Тіленшіұлы|Шалкиіз]], [[Жиембет жырау|Жиембет]], [[Доспамбет жырау|Доспамбет]] сияқты біртуар тұлғаларының өлмес мұраларын көкірегіне тоқып өсті. Өзі өмір сүрген заманның ағымына жүйрік, қыр сырын жетік меңгерген, көзі ашық, көкірегі ояу, білімдар адам болған. Орыс, татар, араб тілдерін тәуір меңгерген. Мұны ол жазған хаттардан айқын аңғаруға болады. 1836—1838 жылы [[Исатай Тайманұлы]] бастаған [[Исатай-Махамбет көтерілісі|шаруалар кетерілісінің]] жалынды жыршысы, қозғалысты ұйымдастырушылардың бірі. Махамбет өзі [[Жәңгір-Керей хан|Жәңгір хан]]ның қудалауымен екі жыл түрмеде отырып, 1831 жылы қашып шыққан. Саналы өмірін патша өкіметінің отарлық саясатын жүзеге асырушы хан-сұлтандарға қарсы кекті жырлар толғайды, халықты күреске шақырады. Көтеріліс жеңіліспен аяқталғаннан кейін Жем, Жайық, Маңғыстау, [[Хиуа хандығы|Хиуа]] елдерін сағалайды, жасақ жинап, көтерілісті жаңадан жандандыруға күш салады. Бұл ниеті нәтижесіз болды, [[Бөкей Ордасы]]нда қолға түсіп, [[Орынбор]] түрмесіне қамалады. Тұтқыннан босағаннан кейінгі өмірін Кіші жүздің батыс бөлігіндегі ел ішінде өткізеді. Бірақ, Жәңгір хан өлген соң аға сұлтан болған Баймағамбет Айшуақұлының жалдамалыларының қолынан қаза тапты.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref> Махамбет — халықты патшалық, хандық өкіметке қарсы қарулы кетеріліске шақырған алғашқы қазақ ақыны. Оның бейнелі де жалынды негізінен Шалкиіз, Сыпыра, Доспамбет, Қазтуған сияқты батыр жыраулардың үлгісінде шығарылған көтеріліс туралы толғаулар. «Жәңгірге», «Баймағамбет сұлтанға» деген өлеңдерінде үстем тап өкілдерін бет-пердесін жырта шенесе, «Мұнар күн» өлеңінде ел басындағы ауыртпалықты күйзеле, ашына айтты. Исатай — ақынның кеп өлендерінің басты қаһарманы. «Тайманның ұлы Исатай», «Исатай деген ағам бар», «Исатай сөзі», «Тарланым», т.б. өлеңдерінде Исатайдың адамгершілігі, азаматтығы, батырлығы, қайсарлығы сипатталады.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> ==Қысқаша өмірбаяны== '''Махамбет Өтемісұлы''' (1803, қазіргі [[Батыс Қазақстан облысы]], [[Жәнібек ауданы]] - 20.10.1846, қазіргі [[Атырау облысы]], [[Индер ауданы]], [[Жарсуат (Атырау облысы)|Жарсуат]] ауылы Қараой жерінде)- ақын, күйші, Исатай Тайманұлы бастаған көтерілістің (1836–1838) көсемі әрі жалынды жыршысы. Бала кезінен мұсылманша, орысша оқыған. Әкесі Өтеміс елге ықпалды би болған. *1824–1828 жылдары Орынбор қаласында [[Жәңгір-Керей хан]]ның ұлы Зұлқарнайынның қасында болды. *1829 жылы Махамбет Ішкі Ордаға [[Жайық]]тан жасырын өтті деген айыппен ұсталып, Калмыков бекетіндегі абақтыға 2 жылдай қамалды. *1831 жылы түрмеден қашып шықты, бірақ артынша ақталды. *1834 жылы Исатай батырмен бірігеді. Сол жылы 9 маусымда Жәңгір хан Махамбетті өз жағына тарту мақсатында старшын лауазымын ұсынды. Жер мәселесі, жайылымның тарлығы, орыс империясының қазақ хандығын жою мақсатындағы іс-қимылдары, сондай-ақ, Жәңгір ханның жерді туған-туыстарына бөліп беруі мен ел билігінде қайын атасы [[Қарауылқожа Бабажанов|Қарауылқожаға]] үстемдік берген астамшылық әрекеттері бүліншіліктің туылуына себепші болды. Қарауылқожа мен Исатай,Махамбет арасындағы тартыс өршіл, наразылық үлкен қозғалысына айналды. Исатай атынан жазылған «Әй, Махамбет, жолдасым!» атты Махамбет толғауы,ондағы «Хан баласы жылады-ай, Жанымды қи деп сұрады-ай» деген жолдар хан ордасын қоршауға алған соғыс күндерінің (1837) шындығын сипаттайды. Осы жылдың қараша айында көтерілісшілер Бекетай құмында өздерінен күші әлдеқайда басым Гекке әскерімен соғысып, жеңіліс табады. Бұл оқиғалар Махамбеттің «Соғыс» жырында бейнеленіп, «Жабығу», «Ереуіл атқа ер салмай» туындыларында жеңілістің күйзелісті күйі шертіледі. *1836 жылы 17-наурызда Жәңгір хан Махамбет пен Исатайды жолдастарымен ұстап әкелуді бұйырады. Бұл істі Қарауыл қожа Бабажановқа тапсырады. *1836 жылы 4-сәуірде Киелімола деген жерде 522 адамнан тұратын отряд алып шыққан Қарауыл қожамен Исатай мен Махамбеттің 200-ге жуық әскері кездеседі. Қарауыл қожа ұрыс ашуға бата алмай, кері қайтады. *1836 жылы мамыр айында Махамбетті «Күшік Жапарұлын өлтірді» деп айыптап, Орынбор шекара комиссиясына Қарауыл қожа арыз түсіреді. *1836 жылы маусым айында Исатай мен Махамбет хан ордасына талаптарын жолдайды. *1836 жылы Жәңгір хан Орынбор шекаралық комиссиясына хат жолдап, Исатай мен Махамбетті қамауға алуды өтінеді. *1837 жылы 17-ақпанда Исатай мен Махамбет Қарауыл қожаның ауылын шабады. *1837 жылы наурыз айында Жәңгір атаман Покатиловке арыз жазып, Исатай мен Махамбетті «ұры» деп жазғырып, тез арада қамауға алуды талап етеді. *1837 жылы күзде Исатай мен Махамбет 2000-нан астам әскермен келіп, хан ордасын қоршауға алады. *1837 жылы қараша айында Бекетай құмында Геке әскерімен соғысып, жеңіліс табады. *1837–1838 жылдары Жайықтың бергі жағына өтіп, Кіші жүздің арасында болады. Қол жинап, елді көтеріліске үгіттеумен айналысады. *1838 жылы 12-шілдеде [[Ақбұлақ шайқасы|Ақбұлақ]] бойындағы шайқаста Исатай қазаға ұшырап, Махамбет [[Хиуа]] жақта 2 жылдай жасақ жинауға әрекет жасады. Бұл ниетінен әрекет шықпаған соң Бөкей ордасына жасырын өтіп, ел ішін паналады. Ақын өмірінде ауыр да сүргінді жылдар жалғасты. *1841 жылы 4-наурызда белгісіз біреулердің көрсетуімен Тілекеев деген қазақтың үйінде отырған жерінде Махамбет қолға түсті. Орал әскерінің 40 мың адамнан құралған жасағы үй иесі мен Махамбетті тұтқындап, Калмыков ауылында (қазіргі Тайрақ ауданы) екі апта түрмеде ұстайды, кейін [[Орынбор]]ға айдатады (17.3.1841). Орынбор генерал-губернаторы Махамбет ісін әскери соттың қарауына тапсырды. *1841 жылы 7-шілдеде сот «бүліншілікке» тағы араласса, қатаң жазалансын деген үкіммен тұтқыннан босатып, шекарадан өтпеуді қатаң ескертті. *1841–1845 жылдар аралығындағы Махамбет өмірі туралы деректер аз. *1846 жылы ақпанда Махамбет баласы Нұрсұлтанды оқуға орналастырмақ ниетпен Орынборға келді. Шекарадан өтуіне байланысты генерал-губернатор істі қайта қозғады, [[Кіші жүз]]дің батыс бөлігінің әкімі Б. Айшуақов та Махамбетті қудалауын қоймады. Ол ақынның басына 1000 сом тігіп, оны ұстау үшін арнайы адамдардан (құрамында хорунжий Ықылас Төлейұлы, беріш руының биі Жаңаберген Боздақұлы, [[Табын]] Төрежан Тұрымұлы, беріш руының қазақтары Мұса Нұралыұлы, Жүсіп Өтеуліұлы бар) құралған қарулы жасақ жіберді. Махамбет хорунжий Тұрымұлының қолынан қаза тапты. ==Махамбет шығармалары== Махамбет шығармалары - бұқара өмірінің рухани-поэтикалық шежіресі, шаруалар қозғалысының шынайы бейнесі. Ол [[Жыраулық поэзия]]ның көркемдік әлемін байытып, шығармаларында ұлт-азаттық идеяларын көтерді, елдікті сақтап қалуға тақырлы. ''«Мұнар күн»'' жырында ол ел басына түскен ауыртпалықты ашына айтты. ''«Ереуіл атқа ер салмай»'', ''«Ұлы арман»'', ''«Жайықтың бойы көк шалғын»'', ''«Атадан туған ардақты ер»'' жырларында ақын алдағы күндеріне үмітпен, зор сеніммен қарады. «''Біртіндеп садақ асынбай»'', ''«Арғымақ, сені сақтадым», «Арғымақтың баласы», «Азамат ердің баласы», «Қара нар керек біздің бұл іске», «Еменнің түбі - сары бал», «Жалған дүние», «Еріскедей ер болса»'', т.б. шығармаларында ұлт-азаттық қозғалыс рухы, ел тағдыры мен арман-мүддесі терең әрі шынайы суреттелген. ''«Халық қозғалса, хан тұрмайды тағында»'' дейді ол отты жырларында. Ақын өлеңдерінің басты қаһарманы [[Исатай Тайманұлы|Исатай]] батыр. ''«Исатай деген ағам бар»'', ''«Исатай сөзі», «Арғымаққа оқ тиді», «Тарланым», «Соғыс»'', т.б. өлеңдерінде Исатай батырдың көркем тұлғасы, [[адамгершілік]], қайсарлық, тапқырлық қасиеттері жан-жақты сипатталды. Оның ''«Жәңгірге»'', ''«Баймағамбет сұлтанға»'' арнаған 106 өлеңдері [[патша]]ның жергілікті билеуші өкілдері - хан-сұлтандарға қарсы жазылған, олардың бет пердесін ашатын жырлар болды. Ақын өлеңдерін дәстүрлі үлгіге негіздей отырып, түр, мазмұн жағынан байыта, жетілдіре түсті. Махамбеттің [[лирика]]лық өлеңдері, көбіне, толғау, жыр, [[терме]] үлгісінде жазылды. Исатайға арнаған өлеңдерінде жоқтау сарыны басым. Махамбет шығармашылығы қазақ поэзиясы жанрларының қалыптасуына ([[сатира]], [[элегия]], [[монолог]], [[арнау]], т.б.), стилінің дараланып, поэтикалық тіл құралдарының артуына, [[философия]]лық тереңдіктің орнығуына үлес қосты. Халық нақылына құрылған философиялық толғаулары мен жігерге толы ерлік жырлары, жауынгер рухты биік өлеңдері ақын шығармашылығын жоғары деңгейге көтерді. Махамбет жырлары дәуір шындығын бейнелеп, көтеріліс айнасы болып қана қойған жоқ, асқақ рух пен болашаққа деген сенімнің ерекше үлгісін көрсетті (''«Мұңайма»'', ''«Желп-желп еткен ала ту», «Жайықтың бойы көк шалғын», «Ұл туса», «Толарсақтан саз кешіп»''). Ақын жырларында орыс, араб, парсы сөздері көп кездесіп, [[шағатай тілі]]нде жазылуымен ерекшеленеді. Махамбет жыраулық поэзия дәстүрін шебер дамыта отырып, қазақ өлеңінің табиғатын жаңартты. Махамбет шебер күйші де болған, оның 11 күйі ''«Шашақты найза, шалқар күй»'' деген атпен жарық көрді (1982). Ақын өлеңдерінің халық арасына тарауына Ш. Жарылғапұлы, Қуан ақын, кішкене Кобыланды, [[Қубала]], Лұқпан, Мұрат, Ығылмандар әсер еткен. Алғаш ''«Мұрат ақынның Тұмар қажы оғлына айтқаны»'' деген жинақта (Қазан, 1908) Махамбеттің 100 жолдан астам екі толғауы басылды. Ғ. Мүштақ құрастырған ''«Шайыр яки қазақ ақыңдарының басты шығармалары»'' жинағында (Орынбор, 1911) Махамбет толғауынан үзінділер берілді. 1939 жылы Қ. Жұмалиев Махамбет өлеңдерінің жинағын шығарды. Ақынның 200 жылдық мерейтойы аталып өтіп (2003), 4 томдық жинағы жарық көрді.<ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010, ISBN 9965-26-322-1</ref> Ақын халық бұқарасының зор күшіне сенеді. Егер ел болып бірігіп, әділетсіз хандарға қарсы шықса, ханды тақтан тайдыратынына күмән келтірмейді. Махамбет халықтың ханнан көрген жәбір жапасын жырға қосып айтады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://lit.kz/kz/books/utemisuly-makhambet Махамбет Өтемісұлының шығармалары]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.makhambet.freenet.kz/main-k.html Махамбет Өтемісұлының 200 жылдық мерейтойы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070301105732/http://www.makhambet.freenet.kz/main-k.html |date=2007-03-01 }} [[Санат:Махамбет Өтемісұлы]] [[Санат:Батыс Қазақстан облысында туғандар]] [[Санат:20 қазанда қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Қазақ ақындары]] [[Санат:Қазақстан саясаткерлері]] [[Санат:Күйшілер]] [[Санат:Қазақстан сазгерлері]] [[Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері]] [[Санат:Қазақ жыраулары]] 2jwwv5iyvkapucaed2gdrk3vrggkozv 3684186 3684156 2026-10-20T15:54:56Z 1nter pares 146705 /* */ 3684186 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Махамбет Өтемісұлы |шынайы есімі = |суреті = Махамбет батыр.jpg |сурет тақырыбы = |туған күні = 1804 |туған жері = Бөкей Ордасы, Жасқұс |қайтыс болған күні = 20.10.1846 |қайтыс болған жері = Қараой |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = |қызмет еткен жылдары = |атағы = |әскер түрі = атты әскер |басқарды = |әскери бөлімі = |шайқасы = Тастөбе шайқасы<br />[[Ақбұлақ шайқасы]] |марапаттары = |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} {{мағына|Махамбет}} '''Махамбет Өтемісұлы''' ([[1804 жыл|1804]], Ішкі [[Бөкей Ордасы]], қазіргі [[Батыс Қазақстан облысы]]ның [[Бөкей ордасы ауданы]]ның [[Нарын құмы]]ндағы Жасқұс — [[20 қазан]] [[1846 жыл|1846]], Қараой өңірі, қазіргі [[Атырау облысы]]ның [[Индер ауданы]]) — қазақтың әйгілі [[жырау]]ы, күйші композиторы, отаршылдыққа қарсы [[Исатай Тайманұлы]] бастаған көтерілісті (1836–1837) ұйымдастырушылардың бірі, осы көтерілістің жалынды жыршысы. Ол [[Қазақ хандығы]]ның соңғы жырауы деп тануға болады.{{citation needed}} [[Байұлы]] ішіндегі [[Беріш]] руының Жайық бұтағынан. Нәдір деген кісіден Мәлі (кейбір деректе Құлмәлі, Құлманияз деп айтылады) туады. Мәлінің қазақ әйелінен Өтеміс пен Шыбынтай, қалмақ әйелінен Қобылай туған. Өтемістен - он ұл, Шыбынтайдан - төрт ұл, Қобылайдан - үш ұл туып, Мәлі ұлдың өзінен он жеті немере сүйген адам. Бұл әулет Тайсойған құмындағы іргелі ауылдардың бірі. Атасы Құлмәлі, әкесі Өтеміс те өз заманында айтулы тұлғалар болған, Құлмәлінің тұқымынан би де, шешен де шыққан. [[File:Stamp of Kazakhstan 399.jpg|thumb|right|200px|[[Қазақстан]] [[пошта маркасы]],[[2002]] жыл]] Махамбет өзінің барша болмыс қасиеттерімен көшпелілер арасындағы көсем тұлғалардың бірі. Ол өзі туып өскен өңірдің [[Қамбар батыр]], [[Ер Тарғын]], [[Сыпыра жырау]], [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асанқайғы]], [[Қазтуған Сүйінішұлы|Қазтуған]], [[Шалкиіз Тіленшіұлы|Шалкиіз]], [[Жиембет жырау|Жиембет]], [[Доспамбет жырау|Доспамбет]] сияқты біртуар тұлғаларының өлмес мұраларын көкірегіне тоқып өсті. Өзі өмір сүрген заманның ағымына жүйрік, қыр сырын жетік меңгерген, көзі ашық, көкірегі ояу, білімдар адам болған. Орыс, татар, араб тілдерін тәуір меңгерген. Мұны ол жазған хаттардан айқын аңғаруға болады. 1836—1838 жылы [[Исатай Тайманұлы]] бастаған [[Исатай-Махамбет көтерілісі|шаруалар кетерілісінің]] жалынды жыршысы, қозғалысты ұйымдастырушылардың бірі. Махамбет өзі [[Жәңгір-Керей хан|Жәңгір хан]]ның қудалауымен екі жыл түрмеде отырып, 1831 жылы қашып шыққан. Саналы өмірін патша өкіметінің отарлық саясатын жүзеге асырушы хан-сұлтандарға қарсы кекті жырлар толғайды, халықты күреске шақырады. Көтеріліс жеңіліспен аяқталғаннан кейін Жем, Жайық, Маңғыстау, [[Хиуа хандығы|Хиуа]] елдерін сағалайды, жасақ жинап, көтерілісті жаңадан жандандыруға күш салады. Бұл ниеті нәтижесіз болды, [[Бөкей Ордасы]]нда қолға түсіп, [[Орынбор]] түрмесіне қамалады. Тұтқыннан босағаннан кейінгі өмірін Кіші жүздің батыс бөлігіндегі ел ішінде өткізеді. Бірақ, Жәңгір хан өлген соң аға сұлтан болған Баймағамбет Айшуақұлының жалдамалыларының қолынан қаза тапты.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref> Махамбет — халықты патшалық, хандық өкіметке қарсы қарулы кетеріліске шақырған алғашқы қазақ ақыны. Оның бейнелі де жалынды негізінен Шалкиіз, Сыпыра, Доспамбет, Қазтуған сияқты батыр жыраулардың үлгісінде шығарылған көтеріліс туралы толғаулар. «Жәңгірге», «Баймағамбет сұлтанға» деген өлеңдерінде үстем тап өкілдерін бет-пердесін жырта шенесе, «Мұнар күн» өлеңінде ел басындағы ауыртпалықты күйзеле, ашына айтты. Исатай — ақынның кеп өлендерінің басты қаһарманы. «Тайманның ұлы Исатай», «Исатай деген ағам бар», «Исатай сөзі», «Тарланым», т.б. өлеңдерінде Исатайдың адамгершілігі, азаматтығы, батырлығы, қайсарлығы сипатталады.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> ==Қысқаша өмірбаяны== '''Махамбет Өтемісұлы''' (1803, қазіргі [[Батыс Қазақстан облысы]], [[Жәнібек ауданы]] - 20.10.1846, қазіргі [[Атырау облысы]], [[Индер ауданы]], [[Жарсуат (Атырау облысы)|Жарсуат]] ауылы Қараой жерінде)- ақын, күйші, Исатай Тайманұлы бастаған көтерілістің (1836–1838) көсемі әрі жалынды жыршысы. Бала кезінен мұсылманша, орысша оқыған. Әкесі Өтеміс елге ықпалды би болған. *1824–1828 жылдары Орынбор қаласында [[Жәңгір-Керей хан]]ның ұлы Зұлқарнайынның қасында болды. *1829 жылы Махамбет Ішкі Ордаға [[Жайық]]тан жасырын өтті деген айыппен ұсталып, Калмыков бекетіндегі абақтыға 2 жылдай қамалды. *1831 жылы түрмеден қашып шықты, бірақ артынша ақталды. *1834 жылы Исатай батырмен бірігеді. Сол жылы 9 маусымда Жәңгір хан Махамбетті өз жағына тарту мақсатында старшын лауазымын ұсынды. Жер мәселесі, жайылымның тарлығы, орыс империясының қазақ хандығын жою мақсатындағы іс-қимылдары, сондай-ақ, Жәңгір ханның жерді туған-туыстарына бөліп беруі мен ел билігінде қайын атасы [[Қарауылқожа Бабажанов|Қарауылқожаға]] үстемдік берген астамшылық әрекеттері бүліншіліктің туылуына себепші болды. Қарауылқожа мен Исатай,Махамбет арасындағы тартыс өршіл, наразылық үлкен қозғалысына айналды. Исатай атынан жазылған «Әй, Махамбет, жолдасым!» атты Махамбет толғауы,ондағы «Хан баласы жылады-ай, Жанымды қи деп сұрады-ай» деген жолдар хан ордасын қоршауға алған соғыс күндерінің (1837) шындығын сипаттайды. Осы жылдың қараша айында көтерілісшілер Бекетай құмында өздерінен күші әлдеқайда басым Гекке әскерімен соғысып, жеңіліс табады. Бұл оқиғалар Махамбеттің «Соғыс» жырында бейнеленіп, «Жабығу», «Ереуіл атқа ер салмай» туындыларында жеңілістің күйзелісті күйі шертіледі. *1836 жылы 17-наурызда Жәңгір хан Махамбет пен Исатайды жолдастарымен ұстап әкелуді бұйырады. Бұл істі Қарауыл қожа Бабажановқа тапсырады. *1836 жылы 4-сәуірде Киелімола деген жерде 522 адамнан тұратын отряд алып шыққан Қарауыл қожамен Исатай мен Махамбеттің 200-ге жуық әскері кездеседі. Қарауыл қожа ұрыс ашуға бата алмай, кері қайтады. *1836 жылы мамыр айында Махамбетті «Күшік Жапарұлын өлтірді» деп айыптап, Орынбор шекара комиссиясына Қарауыл қожа арыз түсіреді. *1836 жылы маусым айында Исатай мен Махамбет хан ордасына талаптарын жолдайды. *1836 жылы Жәңгір хан Орынбор шекаралық комиссиясына хат жолдап, Исатай мен Махамбетті қамауға алуды өтінеді. *1837 жылы 17-ақпанда Исатай мен Махамбет Қарауыл қожаның ауылын шабады. *1837 жылы наурыз айында Жәңгір атаман Покатиловке арыз жазып, Исатай мен Махамбетті «ұры» деп жазғырып, тез арада қамауға алуды талап етеді. *1837 жылы күзде Исатай мен Махамбет 2000-нан астам әскермен келіп, хан ордасын қоршауға алады. *1837 жылы қараша айында Бекетай құмында Геке әскерімен соғысып, жеңіліс табады. *1837–1838 жылдары Жайықтың бергі жағына өтіп, Кіші жүздің арасында болады. Қол жинап, елді көтеріліске үгіттеумен айналысады. *1838 жылы 12-шілдеде [[Ақбұлақ шайқасы|Ақбұлақ]] бойындағы шайқаста Исатай қазаға ұшырап, Махамбет [[Хиуа]] жақта 2 жылдай жасақ жинауға әрекет жасады. Бұл ниетінен әрекет шықпаған соң Бөкей ордасына жасырын өтіп, ел ішін паналады. Ақын өмірінде ауыр да сүргінді жылдар жалғасты. *1841 жылы 4-наурызда белгісіз біреулердің көрсетуімен Тілекеев деген қазақтың үйінде отырған жерінде Махамбет қолға түсті. Орал әскерінің 40 мың адамнан құралған жасағы үй иесі мен Махамбетті тұтқындап, Калмыков ауылында (қазіргі Тайрақ ауданы) екі апта түрмеде ұстайды, кейін [[Орынбор]]ға айдатады (17.3.1841). Орынбор генерал-губернаторы Махамбет ісін әскери соттың қарауына тапсырды. *1841 жылы 7-шілдеде сот «бүліншілікке» тағы араласса, қатаң жазалансын деген үкіммен тұтқыннан босатып, шекарадан өтпеуді қатаң ескертті. *1841–1845 жылдар аралығындағы Махамбет өмірі туралы деректер аз. *1846 жылы ақпанда Махамбет баласы Нұрсұлтанды оқуға орналастырмақ ниетпен Орынборға келді. Шекарадан өтуіне байланысты генерал-губернатор істі қайта қозғады, [[Кіші жүз]]дің батыс бөлігінің әкімі Б. Айшуақов та Махамбетті қудалауын қоймады. Ол ақынның басына 1000 сом тігіп, оны ұстау үшін арнайы адамдардан (құрамында хорунжий Ықылас Төлейұлы, беріш руының биі Жаңаберген Боздақұлы, [[Табын]] Төрежан Тұрымұлы, беріш руының қазақтары Мұса Нұралыұлы, Жүсіп Өтеуліұлы бар) құралған қарулы жасақ жіберді. Махамбет хорунжий Тұрымұлының қолынан қаза тапты. ==Махамбет шығармалары== Махамбет шығармалары - бұқара өмірінің рухани-поэтикалық шежіресі, шаруалар қозғалысының шынайы бейнесі. Ол [[Жыраулық поэзия]]ның көркемдік әлемін байытып, шығармаларында ұлт-азаттық идеяларын көтерді, елдікті сақтап қалуға тақырлы. ''«Мұнар күн»'' жырында ол ел басына түскен ауыртпалықты ашына айтты. ''«Ереуіл атқа ер салмай»'', ''«Ұлы арман»'', ''«Жайықтың бойы көк шалғын»'', ''«Атадан туған ардақты ер»'' жырларында ақын алдағы күндеріне үмітпен, зор сеніммен қарады. «''Біртіндеп садақ асынбай»'', ''«Арғымақ, сені сақтадым», «Арғымақтың баласы», «Азамат ердің баласы», «Қара нар керек біздің бұл іске», «Еменнің түбі - сары бал», «Жалған дүние», «Еріскедей ер болса»'', т.б. шығармаларында ұлт-азаттық қозғалыс рухы, ел тағдыры мен арман-мүддесі терең әрі шынайы суреттелген. ''«Халық қозғалса, хан тұрмайды тағында»'' дейді ол отты жырларында. Ақын өлеңдерінің басты қаһарманы [[Исатай Тайманұлы|Исатай]] батыр. ''«Исатай деген ағам бар»'', ''«Исатай сөзі», «Арғымаққа оқ тиді», «Тарланым», «Соғыс»'', т.б. өлеңдерінде Исатай батырдың көркем тұлғасы, [[адамгершілік]], қайсарлық, тапқырлық қасиеттері жан-жақты сипатталды. Оның ''«Жәңгірге»'', ''«Баймағамбет сұлтанға»'' арнаған 106 өлеңдері [[патша]]ның жергілікті билеуші өкілдері - хан-сұлтандарға қарсы жазылған, олардың бет пердесін ашатын жырлар болды. Ақын өлеңдерін дәстүрлі үлгіге негіздей отырып, түр, мазмұн жағынан байыта, жетілдіре түсті. Махамбеттің [[лирика]]лық өлеңдері, көбіне, толғау, жыр, [[терме]] үлгісінде жазылды. Исатайға арнаған өлеңдерінде жоқтау сарыны басым. Махамбет шығармашылығы қазақ поэзиясы жанрларының қалыптасуына ([[сатира]], [[элегия]], [[монолог]], [[арнау]], т.б.), стилінің дараланып, поэтикалық тіл құралдарының артуына, [[философия]]лық тереңдіктің орнығуына үлес қосты. Халық нақылына құрылған философиялық толғаулары мен жігерге толы ерлік жырлары, жауынгер рухты биік өлеңдері ақын шығармашылығын жоғары деңгейге көтерді. Махамбет жырлары дәуір шындығын бейнелеп, көтеріліс айнасы болып қана қойған жоқ, асқақ рух пен болашаққа деген сенімнің ерекше үлгісін көрсетті (''«Мұңайма»'', ''«Желп-желп еткен ала ту», «Жайықтың бойы көк шалғын», «Ұл туса», «Толарсақтан саз кешіп»''). Ақын жырларында орыс, араб, парсы сөздері көп кездесіп, [[шағатай тілі]]нде жазылуымен ерекшеленеді. Махамбет жыраулық поэзия дәстүрін шебер дамыта отырып, қазақ өлеңінің табиғатын жаңартты. Махамбет шебер күйші де болған, оның 11 күйі ''«Шашақты найза, шалқар күй»'' деген атпен жарық көрді (1982). Ақын өлеңдерінің халық арасына тарауына Ш. Жарылғапұлы, Қуан ақын, кішкене Кобыланды, [[Қубала]], Лұқпан, Мұрат, Ығылмандар әсер еткен. Алғаш ''«Мұрат ақынның Тұмар қажы оғлына айтқаны»'' деген жинақта (Қазан, 1908) Махамбеттің 100 жолдан астам екі толғауы басылды. Ғ. Мүштақ құрастырған ''«Шайыр яки қазақ ақыңдарының басты шығармалары»'' жинағында (Орынбор, 1911) Махамбет толғауынан үзінділер берілді. 1939 жылы Қ. Жұмалиев Махамбет өлеңдерінің жинағын шығарды. Ақынның 200 жылдық мерейтойы аталып өтіп (2003), 4 томдық жинағы жарық көрді.<ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010, ISBN 9965-26-322-1</ref> Ақын халық бұқарасының зор күшіне сенеді. Егер ел болып бірігіп, әділетсіз хандарға қарсы шықса, ханды тақтан тайдыратынына күмән келтірмейді. Махамбет халықтың ханнан көрген жәбір жапасын жырға қосып айтады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://lit.kz/kz/books/utemisuly-makhambet Махамбет Өтемісұлының шығармалары]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.makhambet.freenet.kz/main-k.html Махамбет Өтемісұлының 200 жылдық мерейтойы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070301105732/http://www.makhambet.freenet.kz/main-k.html |date=2007-03-01 }} [[Санат:Махамбет Өтемісұлы]] [[Санат:Батыс Қазақстан облысында туғандар]] [[Санат:20 қазанда қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Қазақ ақындары]] [[Санат:Қазақстан саясаткерлері]] [[Санат:Күйшілер]] [[Санат:Қазақстан сазгерлері]] [[Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері]] [[Санат:Қазақ жыраулары]] kgvxli68i0se0fhura39s12dqozutd6 3684187 3684186 2026-10-20T16:01:04Z 1nter pares 146705 «[[Санат:20 қазанда қайтыс болғандар|20 қазанда қайтыс болғандар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3684187 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Махамбет Өтемісұлы |шынайы есімі = |суреті = Махамбет батыр.jpg |сурет тақырыбы = |туған күні = 1804 |туған жері = Бөкей Ордасы, Жасқұс |қайтыс болған күні = 20.10.1846 |қайтыс болған жері = Қараой |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = |қызмет еткен жылдары = |атағы = |әскер түрі = атты әскер |басқарды = |әскери бөлімі = |шайқасы = Тастөбе шайқасы<br />[[Ақбұлақ шайқасы]] |марапаттары = |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} {{мағына|Махамбет}} '''Махамбет Өтемісұлы''' ([[1804 жыл|1804]], Ішкі [[Бөкей Ордасы]], қазіргі [[Батыс Қазақстан облысы]]ның [[Бөкей ордасы ауданы]]ның [[Нарын құмы]]ндағы Жасқұс — [[20 қазан]] [[1846 жыл|1846]], Қараой өңірі, қазіргі [[Атырау облысы]]ның [[Индер ауданы]]) — қазақтың әйгілі [[жырау]]ы, күйші композиторы, отаршылдыққа қарсы [[Исатай Тайманұлы]] бастаған көтерілісті (1836–1837) ұйымдастырушылардың бірі, осы көтерілістің жалынды жыршысы. Ол [[Қазақ хандығы]]ның соңғы жырауы деп тануға болады.{{citation needed}} [[Байұлы]] ішіндегі [[Беріш]] руының Жайық бұтағынан. Нәдір деген кісіден Мәлі (кейбір деректе Құлмәлі, Құлманияз деп айтылады) туады. Мәлінің қазақ әйелінен Өтеміс пен Шыбынтай, қалмақ әйелінен Қобылай туған. Өтемістен - он ұл, Шыбынтайдан - төрт ұл, Қобылайдан - үш ұл туып, Мәлі ұлдың өзінен он жеті немере сүйген адам. Бұл әулет Тайсойған құмындағы іргелі ауылдардың бірі. Атасы Құлмәлі, әкесі Өтеміс те өз заманында айтулы тұлғалар болған, Құлмәлінің тұқымынан би де, шешен де шыққан. [[File:Stamp of Kazakhstan 399.jpg|thumb|right|200px|[[Қазақстан]] [[пошта маркасы]],[[2002]] жыл]] Махамбет өзінің барша болмыс қасиеттерімен көшпелілер арасындағы көсем тұлғалардың бірі. Ол өзі туып өскен өңірдің [[Қамбар батыр]], [[Ер Тарғын]], [[Сыпыра жырау]], [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асанқайғы]], [[Қазтуған Сүйінішұлы|Қазтуған]], [[Шалкиіз Тіленшіұлы|Шалкиіз]], [[Жиембет жырау|Жиембет]], [[Доспамбет жырау|Доспамбет]] сияқты біртуар тұлғаларының өлмес мұраларын көкірегіне тоқып өсті. Өзі өмір сүрген заманның ағымына жүйрік, қыр сырын жетік меңгерген, көзі ашық, көкірегі ояу, білімдар адам болған. Орыс, татар, араб тілдерін тәуір меңгерген. Мұны ол жазған хаттардан айқын аңғаруға болады. 1836—1838 жылы [[Исатай Тайманұлы]] бастаған [[Исатай-Махамбет көтерілісі|шаруалар кетерілісінің]] жалынды жыршысы, қозғалысты ұйымдастырушылардың бірі. Махамбет өзі [[Жәңгір-Керей хан|Жәңгір хан]]ның қудалауымен екі жыл түрмеде отырып, 1831 жылы қашып шыққан. Саналы өмірін патша өкіметінің отарлық саясатын жүзеге асырушы хан-сұлтандарға қарсы кекті жырлар толғайды, халықты күреске шақырады. Көтеріліс жеңіліспен аяқталғаннан кейін Жем, Жайық, Маңғыстау, [[Хиуа хандығы|Хиуа]] елдерін сағалайды, жасақ жинап, көтерілісті жаңадан жандандыруға күш салады. Бұл ниеті нәтижесіз болды, [[Бөкей Ордасы]]нда қолға түсіп, [[Орынбор]] түрмесіне қамалады. Тұтқыннан босағаннан кейінгі өмірін Кіші жүздің батыс бөлігіндегі ел ішінде өткізеді. Бірақ, Жәңгір хан өлген соң аға сұлтан болған Баймағамбет Айшуақұлының жалдамалыларының қолынан қаза тапты.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref> Махамбет — халықты патшалық, хандық өкіметке қарсы қарулы кетеріліске шақырған алғашқы қазақ ақыны. Оның бейнелі де жалынды негізінен Шалкиіз, Сыпыра, Доспамбет, Қазтуған сияқты батыр жыраулардың үлгісінде шығарылған көтеріліс туралы толғаулар. «Жәңгірге», «Баймағамбет сұлтанға» деген өлеңдерінде үстем тап өкілдерін бет-пердесін жырта шенесе, «Мұнар күн» өлеңінде ел басындағы ауыртпалықты күйзеле, ашына айтты. Исатай — ақынның кеп өлендерінің басты қаһарманы. «Тайманның ұлы Исатай», «Исатай деген ағам бар», «Исатай сөзі», «Тарланым», т.б. өлеңдерінде Исатайдың адамгершілігі, азаматтығы, батырлығы, қайсарлығы сипатталады.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> ==Қысқаша өмірбаяны== '''Махамбет Өтемісұлы''' (1803, қазіргі [[Батыс Қазақстан облысы]], [[Жәнібек ауданы]] - 20.10.1846, қазіргі [[Атырау облысы]], [[Индер ауданы]], [[Жарсуат (Атырау облысы)|Жарсуат]] ауылы Қараой жерінде)- ақын, күйші, Исатай Тайманұлы бастаған көтерілістің (1836–1838) көсемі әрі жалынды жыршысы. Бала кезінен мұсылманша, орысша оқыған. Әкесі Өтеміс елге ықпалды би болған. *1824–1828 жылдары Орынбор қаласында [[Жәңгір-Керей хан]]ның ұлы Зұлқарнайынның қасында болды. *1829 жылы Махамбет Ішкі Ордаға [[Жайық]]тан жасырын өтті деген айыппен ұсталып, Калмыков бекетіндегі абақтыға 2 жылдай қамалды. *1831 жылы түрмеден қашып шықты, бірақ артынша ақталды. *1834 жылы Исатай батырмен бірігеді. Сол жылы 9 маусымда Жәңгір хан Махамбетті өз жағына тарту мақсатында старшын лауазымын ұсынды. Жер мәселесі, жайылымның тарлығы, орыс империясының қазақ хандығын жою мақсатындағы іс-қимылдары, сондай-ақ, Жәңгір ханның жерді туған-туыстарына бөліп беруі мен ел билігінде қайын атасы [[Қарауылқожа Бабажанов|Қарауылқожаға]] үстемдік берген астамшылық әрекеттері бүліншіліктің туылуына себепші болды. Қарауылқожа мен Исатай,Махамбет арасындағы тартыс өршіл, наразылық үлкен қозғалысына айналды. Исатай атынан жазылған «Әй, Махамбет, жолдасым!» атты Махамбет толғауы,ондағы «Хан баласы жылады-ай, Жанымды қи деп сұрады-ай» деген жолдар хан ордасын қоршауға алған соғыс күндерінің (1837) шындығын сипаттайды. Осы жылдың қараша айында көтерілісшілер Бекетай құмында өздерінен күші әлдеқайда басым Гекке әскерімен соғысып, жеңіліс табады. Бұл оқиғалар Махамбеттің «Соғыс» жырында бейнеленіп, «Жабығу», «Ереуіл атқа ер салмай» туындыларында жеңілістің күйзелісті күйі шертіледі. *1836 жылы 17-наурызда Жәңгір хан Махамбет пен Исатайды жолдастарымен ұстап әкелуді бұйырады. Бұл істі Қарауыл қожа Бабажановқа тапсырады. *1836 жылы 4-сәуірде Киелімола деген жерде 522 адамнан тұратын отряд алып шыққан Қарауыл қожамен Исатай мен Махамбеттің 200-ге жуық әскері кездеседі. Қарауыл қожа ұрыс ашуға бата алмай, кері қайтады. *1836 жылы мамыр айында Махамбетті «Күшік Жапарұлын өлтірді» деп айыптап, Орынбор шекара комиссиясына Қарауыл қожа арыз түсіреді. *1836 жылы маусым айында Исатай мен Махамбет хан ордасына талаптарын жолдайды. *1836 жылы Жәңгір хан Орынбор шекаралық комиссиясына хат жолдап, Исатай мен Махамбетті қамауға алуды өтінеді. *1837 жылы 17-ақпанда Исатай мен Махамбет Қарауыл қожаның ауылын шабады. *1837 жылы наурыз айында Жәңгір атаман Покатиловке арыз жазып, Исатай мен Махамбетті «ұры» деп жазғырып, тез арада қамауға алуды талап етеді. *1837 жылы күзде Исатай мен Махамбет 2000-нан астам әскермен келіп, хан ордасын қоршауға алады. *1837 жылы қараша айында Бекетай құмында Геке әскерімен соғысып, жеңіліс табады. *1837–1838 жылдары Жайықтың бергі жағына өтіп, Кіші жүздің арасында болады. Қол жинап, елді көтеріліске үгіттеумен айналысады. *1838 жылы 12-шілдеде [[Ақбұлақ шайқасы|Ақбұлақ]] бойындағы шайқаста Исатай қазаға ұшырап, Махамбет [[Хиуа]] жақта 2 жылдай жасақ жинауға әрекет жасады. Бұл ниетінен әрекет шықпаған соң Бөкей ордасына жасырын өтіп, ел ішін паналады. Ақын өмірінде ауыр да сүргінді жылдар жалғасты. *1841 жылы 4-наурызда белгісіз біреулердің көрсетуімен Тілекеев деген қазақтың үйінде отырған жерінде Махамбет қолға түсті. Орал әскерінің 40 мың адамнан құралған жасағы үй иесі мен Махамбетті тұтқындап, Калмыков ауылында (қазіргі Тайрақ ауданы) екі апта түрмеде ұстайды, кейін [[Орынбор]]ға айдатады (17.3.1841). Орынбор генерал-губернаторы Махамбет ісін әскери соттың қарауына тапсырды. *1841 жылы 7-шілдеде сот «бүліншілікке» тағы араласса, қатаң жазалансын деген үкіммен тұтқыннан босатып, шекарадан өтпеуді қатаң ескертті. *1841–1845 жылдар аралығындағы Махамбет өмірі туралы деректер аз. *1846 жылы ақпанда Махамбет баласы Нұрсұлтанды оқуға орналастырмақ ниетпен Орынборға келді. Шекарадан өтуіне байланысты генерал-губернатор істі қайта қозғады, [[Кіші жүз]]дің батыс бөлігінің әкімі Б. Айшуақов та Махамбетті қудалауын қоймады. Ол ақынның басына 1000 сом тігіп, оны ұстау үшін арнайы адамдардан (құрамында хорунжий Ықылас Төлейұлы, беріш руының биі Жаңаберген Боздақұлы, [[Табын]] Төрежан Тұрымұлы, беріш руының қазақтары Мұса Нұралыұлы, Жүсіп Өтеуліұлы бар) құралған қарулы жасақ жіберді. Махамбет хорунжий Тұрымұлының қолынан қаза тапты. ==Махамбет шығармалары== Махамбет шығармалары - бұқара өмірінің рухани-поэтикалық шежіресі, шаруалар қозғалысының шынайы бейнесі. Ол [[Жыраулық поэзия]]ның көркемдік әлемін байытып, шығармаларында ұлт-азаттық идеяларын көтерді, елдікті сақтап қалуға тақырлы. ''«Мұнар күн»'' жырында ол ел басына түскен ауыртпалықты ашына айтты. ''«Ереуіл атқа ер салмай»'', ''«Ұлы арман»'', ''«Жайықтың бойы көк шалғын»'', ''«Атадан туған ардақты ер»'' жырларында ақын алдағы күндеріне үмітпен, зор сеніммен қарады. «''Біртіндеп садақ асынбай»'', ''«Арғымақ, сені сақтадым», «Арғымақтың баласы», «Азамат ердің баласы», «Қара нар керек біздің бұл іске», «Еменнің түбі - сары бал», «Жалған дүние», «Еріскедей ер болса»'', т.б. шығармаларында ұлт-азаттық қозғалыс рухы, ел тағдыры мен арман-мүддесі терең әрі шынайы суреттелген. ''«Халық қозғалса, хан тұрмайды тағында»'' дейді ол отты жырларында. Ақын өлеңдерінің басты қаһарманы [[Исатай Тайманұлы|Исатай]] батыр. ''«Исатай деген ағам бар»'', ''«Исатай сөзі», «Арғымаққа оқ тиді», «Тарланым», «Соғыс»'', т.б. өлеңдерінде Исатай батырдың көркем тұлғасы, [[адамгершілік]], қайсарлық, тапқырлық қасиеттері жан-жақты сипатталды. Оның ''«Жәңгірге»'', ''«Баймағамбет сұлтанға»'' арнаған 106 өлеңдері [[патша]]ның жергілікті билеуші өкілдері - хан-сұлтандарға қарсы жазылған, олардың бет пердесін ашатын жырлар болды. Ақын өлеңдерін дәстүрлі үлгіге негіздей отырып, түр, мазмұн жағынан байыта, жетілдіре түсті. Махамбеттің [[лирика]]лық өлеңдері, көбіне, толғау, жыр, [[терме]] үлгісінде жазылды. Исатайға арнаған өлеңдерінде жоқтау сарыны басым. Махамбет шығармашылығы қазақ поэзиясы жанрларының қалыптасуына ([[сатира]], [[элегия]], [[монолог]], [[арнау]], т.б.), стилінің дараланып, поэтикалық тіл құралдарының артуына, [[философия]]лық тереңдіктің орнығуына үлес қосты. Халық нақылына құрылған философиялық толғаулары мен жігерге толы ерлік жырлары, жауынгер рухты биік өлеңдері ақын шығармашылығын жоғары деңгейге көтерді. Махамбет жырлары дәуір шындығын бейнелеп, көтеріліс айнасы болып қана қойған жоқ, асқақ рух пен болашаққа деген сенімнің ерекше үлгісін көрсетті (''«Мұңайма»'', ''«Желп-желп еткен ала ту», «Жайықтың бойы көк шалғын», «Ұл туса», «Толарсақтан саз кешіп»''). Ақын жырларында орыс, араб, парсы сөздері көп кездесіп, [[шағатай тілі]]нде жазылуымен ерекшеленеді. Махамбет жыраулық поэзия дәстүрін шебер дамыта отырып, қазақ өлеңінің табиғатын жаңартты. Махамбет шебер күйші де болған, оның 11 күйі ''«Шашақты найза, шалқар күй»'' деген атпен жарық көрді (1982). Ақын өлеңдерінің халық арасына тарауына Ш. Жарылғапұлы, Қуан ақын, кішкене Кобыланды, [[Қубала]], Лұқпан, Мұрат, Ығылмандар әсер еткен. Алғаш ''«Мұрат ақынның Тұмар қажы оғлына айтқаны»'' деген жинақта (Қазан, 1908) Махамбеттің 100 жолдан астам екі толғауы басылды. Ғ. Мүштақ құрастырған ''«Шайыр яки қазақ ақыңдарының басты шығармалары»'' жинағында (Орынбор, 1911) Махамбет толғауынан үзінділер берілді. 1939 жылы Қ. Жұмалиев Махамбет өлеңдерінің жинағын шығарды. Ақынның 200 жылдық мерейтойы аталып өтіп (2003), 4 томдық жинағы жарық көрді.<ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010, ISBN 9965-26-322-1</ref> Ақын халық бұқарасының зор күшіне сенеді. Егер ел болып бірігіп, әділетсіз хандарға қарсы шықса, ханды тақтан тайдыратынына күмән келтірмейді. Махамбет халықтың ханнан көрген жәбір жапасын жырға қосып айтады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://lit.kz/kz/books/utemisuly-makhambet Махамбет Өтемісұлының шығармалары]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.makhambet.freenet.kz/main-k.html Махамбет Өтемісұлының 200 жылдық мерейтойы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070301105732/http://www.makhambet.freenet.kz/main-k.html |date=2007-03-01 }} [[Санат:Махамбет Өтемісұлы]] [[Санат:Батыс Қазақстан облысында туғандар]] [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Қазақ ақындары]] [[Санат:Қазақстан саясаткерлері]] [[Санат:Күйшілер]] [[Санат:Қазақстан сазгерлері]] [[Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері]] [[Санат:Қазақ жыраулары]] ntnqh7msnbetsdnboimm0au82rjon0c 1 2611 3684161 3684032 2026-10-20T14:22:51Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Шардара тілдер орталығы|Шардара тілдер орталығы]] ([[User talk:Шардара тілдер орталығы|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3473631 wikitext text/x-wiki {{Мұрағат|2007-2010 жыл|2011 жыл|2012 жыл|2013 жыл|2014 жыл|2015 жыл}} == Новый алфавит == Здравствуйте. Я знаю, что есть новый алфавит (латиница) для казахского языка.Википедия на казахском будет или на латинице и если на латинице то когда? [[Қатысушы:Heepman1997|Heepman1997]] ([[Қатысушы талқылауы:Heepman1997|талқылауы]]) 15:40, 2017 ж. қазанның 31 (+06)(например: Уикипедия - Y'i'ki'pedi'i'a) :: Нам не нравится эта латиница--[[Арнайы:Үлесі/145.255.172.132|145.255.172.132]] 13:26, 2017 ж. қарашаның 18 (+06) Пока это зависит от того, когда само правительство официально примет вариант латинского алфавита казахского языка. Но если вы хотите воспользоваться им прямо сейчас, то в левом верхнем углу рядом с "талқылау" с права можете сменить кириллическую письменность на латинскую или арабскую. Хотя мне и по моему большинству населения страны, нравится ставка на внедрение латиницы. [[Қатысушы:Dimash Kenesbek|Dimash Kenesbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Dimash Kenesbek|талқылауы]]) 02:27, 2021 ж. мамырдың 19 (+06) == Жаңа әліпбиге көшу жұмыстары == Қайырлы күн! Құрметті Уики-қауымдастық өкілдері, сіздерді қазақша Уикипедияны латын қарпіне көшу жұмыстарын талқылауға шақырамын. Осы процесті бастаған дұрыс па? Қандай технологиялық шешімдер керек болады?[[Қатысушы:AlibekKS|AlibekKS]] ([[Қатысушы талқылауы:AlibekKS|талқылауы]]) 16:18, 2018 ж. ақпанның 20 (+06) : Сәлем, Әлібек! Меніңше, әлі ерте. соңғы қабылданған нұсқа да ақтық болатынына күмән да бар. :) --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 18:45, 2018 ж. ақпанның 20 (+06) ::Қайырлы күн! [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Батырбектің]] ойымен толықтай келісемін, әзірге асығыыстық танытпаған жөн. --[[Қатысушы:Абылай|Абылай]] ([[Қатысушы талқылауы:Абылай|талқылауы]]) 19:48, 2018 ж. ақпанның 20 (+06) * Асығыс шайтанның ісі, қол қойғанмен '''ү, ұ, у, ш''' әріптері талқылауды қажет ететін сияқты --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 14:29, 2018 ж. ақпанның 21 (+06) Әліптің артың бағайық негізі өйткені 2025 жылы еңгізіледі негізі сол талқылау жайлы да осы уйкиге бір бет аргнау керек еді мысалы маған ж деген аріпті zh белгілеген ынғайлы әрі біз бұрыннан қолданып жүрген әріптер жеке куәліктерде банкоматтық корчкаларда солай белгіленіп халық үйреніп қалған жақтарын қалдыру жайлы ұсыну керек еді оларды ұсынатын жерлерді білмей жүрміз қаншамамыз. ш ны ұтымды қолданды мысалы sh сол сияқты кей әріптерді осылай белгілеу қазақ тілінің дамуына пайдасын тигізбесе кері әсерін бермейді деп ойлаймын. рахмет. Сырлыбек 23:21, 2018 ж. сәуірдің 25 (+06) == Қазақстандық 100 есім == Сәлеметсіздерме құрметті уики Ұжымы белсенді қолданушылар сіздердең бір өтініш болып тұр еді. Қазіргі таңда қазақстандық 100 есім жобасы іске асып жатыр ғой соған байланысты сіздерге ұсынысым бар еді менде қолым босағасын кіріскелі жатырмын. бірақ көп білімді қажет ететін бір жұмыс бар еді жаңа санат ЕҢ АЛҒАШҚЫ деген ащайық. мысалы ең алғашқы мектеп салушы тұлғаға, ең алғашқы қазақ прадюсыры ең алғашқы кино рижисор ең алғашқы призидент денен сиақты ең алғашқы қазақстандық қала деген сияқты мақалаларға ең алғашқы деген санат жасайық немесе жасасаныздар. сол кезде сол кісілер жайлы ақпарат іздеген адамдарға оңтайлы онай болады деген ой ғой сол кезде бұл жайлы ақпарат іздеген адамға да ең алғашқы деген бет қойып не мақсатта жасалғанын ел басынын бағдарламалары мен жолдауларымен байланыстырсақ уики қолданушылардың саның өзімізге тартамызба деген ой ғой рахмет Сырлыбек 23:16, 2018 ж. сәуірдің 25 (+06) == Ұсыныс Қазақша викидің дамуына мүмкіндік == Осыдан қателеспесем 7-8 жыл бұрын Қазақша викидің дамудың даңғыл жолына түскені естерінізде шығар 100 Ноутбук беріліп дегендей содан алғандарыныз ба аламын деп талпынғандарыныз бар Әйтеуір содан не көрдік викидің дамудың даңғыл жолына түскенің білеміз ғой. Мен ойлаймын да қазіргі танда барлық студенттерімізге сондай өзіміз викидің жаңашырлары тек қана студенттер арасында ақша жинап сондай бәйге ұйымдастырмасқа? бұл мәселені админдер ақылдаса отырып бір аптаның ішінде қолға алып жіберіп тездетіп жіберсек жақсы мүмкіндік па деп ойлаймын. Осының арқасында қандай пайда болады десеніздер: 1) Қазақша мағұлыматтар саны артады 2) Жана админдер бола бастайды 3) Қазақша викидің ізін жалғастырушылар пайдв бола бастамайма. Мойындау керек қазіргі админдердің көп нәрсеге уақыттары болмауды мүмкін соларға үлкен мүмкіндік емес пе жақсы ізбассарлар болса Сырлыбек 23:56, 2020 ж. сәуірдің 7 (+06) * 100 ноутбук берілген жоқ, қайда кеткені белгісіз :) Уикибілімге хат жаздым - жауап жоқ (7 жыл болды). --[[Қатысушы:Esetok|Esetok]] ([[Қатысушы талқылауы:Esetok|талқылауы]]) 14:36, 2020 ж. сәуірдің 8 (+06) :Оны кім қаржыландырады екен? '''Даңғылы''' деп асырып жібердіңіз, даңғылы емес тупикке апарды сондай жарыстар (әсіресе кейінгі НИШ-тың жарысы). Өте өкінішті жағдай, бірақ қазуикидің ағылшын, неміс, орыс тіпті әзірбайжан, түрік уикиіндей дами алмайтын сияқты өте ұзақ уақытқа(((( --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 20:03, 2020 ж. сәуірдің 9 (+06) :: Мына конкурсқа қатысуға болады: [[Жоба:Уики-көктем 2020]] --[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]]) 23:04, 2020 ж. сәуірдің 14 (+06) Nokia компаниясының өзі телефон сыйлаған.(7-8 жыл бұрын) Қазір Қазақша Уикипедияда ескі ақпарат,толық емес мақалалар! [[Қатысушы:Kaiyr6|Kaiyr6]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr6|талқылауы]]) 00:02, 2020 ж. қазанның 26 (+06) == Компьютерлік ойындар == Қазір дамып жатқан, компьютерлік ойындарға мүмкін портал ашармыз? Геймерлер(ойыншылар)ақпарат алсын! Соларға ыңғайлы [[Қатысушы:Kaiyr6|Kaiyr6]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr6|талқылауы]]) 00:05, 2020 ж. қазанның 26 (+06) == Почему Латиница других языков сразу же превращается в Казахскую Кириллицу? == Почему, скажем, слово "Wishlist" должно автоматически менятся на "Уісһліст"? Я считаю, что эта функция должна быть убрана. Когда увидел "Тһе Організатіон оф тһе Петролеұм Ехпортінг Цоұнтірес" вообще глаза заболели. А также стоит отметить, что в этом году (2022) вышел новый вариант Латинницы, где "U"="У", "Ū"="Ұ", "Ü"="Ү", "Iı"="Іі" и "İi"="Ии" [[Қатысушы:Malik Nursultan B|Malik Nursultan B]] ([[Қатысушы талқылауы:Malik Nursultan B|талқылауы]]) 09:00, 2022 ж. ақпанның 18 (+06) :{{@|User:Amire80}} --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 09:45, 2022 ж. ақпанның 18 (+06) == Беттерді ашу керек деген ұсыныс == Менің ұсынысым осындай — әрбір адам жаңа мәлімет қоса алса, Уикипедиямыз дамиды. "ҚАЗАҚСТАН" деген бет жабылғасын, мен оның ішінжегі грамматикалық және мәліметтің қателіктерін дұрыстай алмаймын, жаңарта да алмаймын. Уикипедия әрбір адам өзгерте алатын сайт қылып жасалды және солай бола берсін деп ойлаймын. [[Қатысушы:Malik Nursultan B|Malik Nursultan B]] ([[Қатысушы талқылауы:Malik Nursultan B|талқылауы]]) 09:03, 2022 ж. ақпанның 18 (+06) == Сурет көрсетілмейді == Бәріне сәлем. Бұл менің ана тілім емес. Мен Google Translate қолданбасын пайдаланып жатырмын, сондықтан қателіктерімді кешіріңіз. Жаңа ғана тоқтадым, «Күннің суреті» бөліміндегі сурет көрсетілмейді. [[Қатысушы:Python Drink|Python Drink]] ([[Қатысушы талқылауы:Python Drink|талқылау]]) 22:40, 2022 ж. қыркүйектің 1 (+06) == Қағанат/Қағандық == Мүмкін «қағанАТ» орнына «қағанДЫҚ» қоямыз? [[Қатысушы:Қатысушы Апельсин|Қатысушы Апельсин]] ([[Қатысушы талқылауы:Қатысушы Апельсин|талқылау]]) 11:10, 2022 ж. желтоқсанның 6 (+06) == WIKI белсенділері == Қазақша вики ге серпін біру керек еді жарыс өткізіп па бірдене ойластырмасақ белсенділік қалып бара жатыр арнайы санақты көрдім татар тілі жақсы дамып кетіпті елі болмаада саны аз болсада қамшылап алу керек еді өзімізді https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 арнайы санақ көрем деушілерге Сырлыбек 23:07, 2022 ж. желтоқсанның 11 (+06) == Патшалардың реттік сандары == ІІ Елизабет (ағылш. Елізабетһ ІІ)  Ұлыбритания патшайымы туралы мақаланың аты қазақша қате болып тұр. Қазір осы мақаланы қарағанда - ЫЫ Елизабет деп тұр. Менің ойымша бұл есімнің реттік нөмірін бағдарлама автоматты түрде қазақшаға аударуымен байланысты. Өз бетімен дұрыстай алмадым. Дәл осы мәселе басқада ВЫ Георг (ағылш. Георге ВЫ, шоқындырылғандағы аты Альберт Фредерик Артур Георг, ЫЫЫ Чарлз (ағылш. Цһарлес ЫЫЫ[1]), толық есімі Чарльз Филипп Артур Джордж Уиндзор мақалаларынада қатысты. [[Қатысушы:Baubek1984|Baubek1984]] ([[Қатысушы талқылауы:Baubek1984|талқылау]]) 11:28, 2023 ж. қаңтардың 13 (+06) == Білгенге маржан - Жаңалықтар == Басты беттегі "Білгенге маржан" мен "Жаңалықтар" бөлімдерінің орындарын ауыстыруды ұсынамын, яғни "Жаңалықтар" ең басында, ал "Білгенге маржан" оның астында тұратындай. "Жаңалықтар" бөлімі біздің қатысушылармен белсенді түрде өңделіп тұрады және оқырмандаға да осы бөлім қызығырақ болады деп ойлаймын. Ірі Уикипедия тіл бөлімдерінің ішінде [[:uk:Головна сторінка|Украинша Уикипедияда]], [[:en:Main page|Ағылшынша Уикипедияда]], [[:de:Wikipedia:Hauptseite|Немісше Уикипедияда]] жаңалықтар бөлімі ең басында тұр -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 08:45, 2024 ж. қарашаның 19 (+05) :Қолдаймын! Жалпы, басты бетпен бірдеңе істеу керек. Көрінісі көңіл көншітпейді (менің субъективті пікірім). [[Қатысушы:Ismukhammed|Ismukhammed]] ([[Қатысушы талқылауы:Ismukhammed|талқылау]]) 21:04, 2024 ж. қарашаның 19 (+05) ::{{@|Nurtenge}} жаңалықтар мен білгенге маржан ауыстырдым. {{@|Ismukhammed}} дизайны меніңше осы дұрыс (қателеспесем 3-ші дизайн). Түрлі-түсті емес, ашық, оқығанға оңай --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:05, 2024 ж. қарашаның 24 (+05) :::Рақмет! Иә, қазіргі біркелкі түсі жақсы деп ойлаймын, бірақ бөлімдер қисық-қисық орналасқан сияқты, сол жақ оң жақ бөліктен қысқа, "Уикимедиа қорының басқа да жобалары" деген сияқты бөлім беттің жартысын емес, жалпы астын алып жататындай кішігірім өзгертулер Басты бетті сәл әсемдейді деп ойлаймын -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 22:53, 2024 ж. қарашаның 24 (+05) == Тілдер саңағы == Сәлем достар. тілдер саңағында 49 орыңға түсіп қалыппыз ғой. Жұмыс істеуді қойғанбыз ба? осыны оқыған бетте бір бір мақаладан жазып тастайық. Сырлыбек 09:40, 2025 ж. мамырдың 21 (+05) :Сан емес сапа әлдеқайда маңызды. Сапа өте жоғары болса небір білімді адамдар осында тартылады, олар үшін сапа көрсеткіші ағылшын тіліндегі ақпарат --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 09:49, 2025 ж. мамырдың 21 (+05) 9xnr68zyd7ekgdams39rkyy3mnk8rat 1 3816 3684100 3625225 2026-10-20T12:09:19Z Шардара ауданы тілдер орталығы 187312 /* 20 қазан 2026 кезіндегі өңдеу сұранысы (Жартылай қорғалған) */ жаңа бөлім 3684100 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан жобасының мақаласы|маңыздылығы=|деңгейі=}} ==Untitled== http://is.wikibooks.org/wiki/Kasakska what do you think so far? maybe you can correct any errors i made in the kazakh writing? :) if you want to work with me on this project, contact me at jmi62m@hotmail.com or msn! I am from iceland and plan to come to Kazakhstan soon! So let me know about the wikibook, thanks mate(s)! Sábol Русский перевод: Что Вы думаете до сих пор? Вероятно, Вы можете исправлять какие-нибудь ошибки, которые я на казахском языке делал? :) Если Вас со мной в этом проекте хотят работать, свяжитесь со мной под jmi62m@hotmail.com или msn! Я прибываю из Исландии и планирую прибывать скоро в Казахстан! Таким образом Вы даете знать меня о wikibook, благодарности товарищ(и)! The way you write is a nightmare to everyone who knows Cyrillic. Thanks. [[Қатысушы:Malik Nursultan B|Malik Nursultan B]] ([[Қатысушы талқылауы:Malik Nursultan B|талқылауы]]) 13:53, 2021 ж. шілденің 7 (+06) == Вопрос == Добрый день, к сожалению, я не говорю Ваш язык. Таким образом я ставлю мой вопрос на русском языке и надеюсь. то, что здесь можно помогать мне. В немецкой статье о Вашем языке выглядит написанным, что Ваша страна введет латинский алфавит до 2010. Это должно быть решено на конгрессе в Турции, в котором приняла участие также Ваша страна. Соответствует ли это высказывание, в общем? -- [[Арнайы:Үлесі/78.31.67.68|78.31.67.68]] 18:48, 2008 ж. тамыздың 4 (ALMT) [[de:Benutzer:Ghostman|Пользователь "Ghostman]]" :Ответ :На сколько я знаю такого факта Я нигде не встречал, есть просто общая идея/предложение для дискуссии о переводе на латиницу казахский язык и только ([[Қатысушы:Ulan|Ulan]] 19:06, 2008 ж. тамыздың 4 (ALMT)) ::Я точно также не знаю его, будь то это соответствует. Но так как Узбекистан, Әзірбайжан и Туркменистан приняли между тем также латинский алфавит, я нахожу это соображение для Казахстана логичным. (Также эти государства приняли участие в 1990 в этой конференции в Анкаре). я растерян... -- [[Арнайы:Үлесі/78.31.67.68|78.31.67.68]] 20:16, 2008 ж. тамыздың 4 (ALMT)[[de:Benutzer:Ghostman|Пользователь "Ghostman"]] :::Примечание: В немецкой секции это высказывание с 2010 считается очень спорно, так как автор этого утверждения длительно был заперт между тем из-за Пан-турецких и националистических происков. -- [[Арнайы:Үлесі/78.31.67.68|78.31.67.68]] 20:22, 2008 ж. тамыздың 4 (ALMT)[[de:Benutzer:Ghostman|Пользователь "Ghostman"]] :Про 2010 год я тоже ничего не слышал. А переход на латиницу, кажется отложен, и по-видимому, надолго. Президент нашей страны заявил в декабре 2007 года что: "здесь надо быть внимательными" (смотрите: http://www.centrasia.ru/newsA.php4?st=1197620340). [[Қатысушы:Alamgir|Alamgir]] 23:55, 2008 ж. тамыздың 4 (ALMT) :::Отложить можно только то, что назначено. Дата 2010 никогда и нигде не назначалась. Даже не существует официального проекта алфавита. Поставлен вопрос лишь об "изучении возможности перехода" и "желательности".--[[Арнайы:Үлесі/89.218.166.55|89.218.166.55]] 18:02, 2008 ж. тамыздың 5 (ALMT) ::Точно соответствует. 2010 нигде не депонирован. Это происходит только от (между тем) блокируемого автора. Однако, я знаю, который представил в 1995 латинский примерный алфавит Казахстану. Он разрабатывался вместе с Кыргызстаном и должен считаться для обоих государств. Однако, один год внедрения не назывался. Моим источником для этого высказывания является немецкий "центр исследований Турции". Откуда происходит утверждение, что 2010 - это год внедрения? -- [[Арнайы:Үлесі/78.31.67.68|78.31.67.68]] 01:37, 2008 ж. тамыздың 5 (ALMT) [[de:Benutzer:Ghostman|Пользователь "Ghostman"]] :::Я модифицировал немецкую статью посредством указанного источника Интернета и там удалил сомнительный 2010 год. Большое спасибо за помощь. -- [[Арнайы:Үлесі/78.31.67.68|78.31.67.68]] 02:22, 2008 ж. тамыздың 5 (ALMT) [[de:Benutzer:Ghostman|Пользователь "Ghostman"]] :Жаль, что не нашел сразу, но хочу предложить вам еще одну ссылку: [http://www.turkystan.kz/page.php?page_id=4&id=2295] — это статья из газеты "Туркестан" на казахском языке, от 5 июня 2008 года. Статья представляет собой интервью Президента Назарбаева нескольким журналистам. Касаясь вопроса смены алфавита, он дает оценку наиболее часто приводимым доводам за и против, и приводит к выводу: довод сторонников смены алфавита о том, что кириллица плохо приспособлена для Интернета, оказался несостоятельным, и что казахский кириллический алфавит успешно применяется и в этой сфере. Доводы противников смены алфавита он также приводит: 1) Будет нанесен вред казахской фонетике, 2) Мы потеряем знание, накопленное в миллионах книг на казахском языке, отпечатанных на кириллице, 3) Казахи, которые не владеют казахским языком, будут еще меньше, чем сейчас, стремиться к овладению казахским языком. Президент эти доводы никак не опровергает. То есть план смены алфавита не просто отложен, на данный момент он признан нецелесообразным. Назарбаев так и говорит: "В ближайшем будущем эту проблему просто так не решить" (на казахском: "Бұл таяу болашақта шешіле қоймайтын мәселе"). ::Diğer kelimelerle: " Latin alfabesi girişi ertelen geliştir ". ::(Другими словами: "Внедрение латинского алфавита отложено вплоть до следующего".) -- [[Арнайы:Үлесі/78.31.67.68|78.31.67.68]] 00:31, 2008 ж. тамыздың 6 (ALMT) [[de:Benutzer:Ghostman|Пользователь "Ghostman"]] :::Спасибо, во всяком случае, для сведений. Я регулярно буду смотреть в это обсуждение, чтобы смотреть, что имеется для новостей. --[[Арнайы:Үлесі/78.31.67.68|78.31.67.68]] 00:35, 2008 ж. тамыздың 6 (ALMT) [[de:Benutzer:Ghostman|Пользователь "Ghostman"]] == төте мен тура == Мына мақалада көп жерінде А. Байтұрсынов тын тура жазуы, тура деген сияқты көп сөз кезіктірдім негізінде қазақ тілінде тура деген сөз жоқ сияқты өзініз өзгертесіз бе? әлде мен де өзгерте берсем болама? Сырлыбек 17:42, 2014 ж. қаңтардың 15 (ALMT) == Мен көмектескім келеді) == Мен Ана тілімнің өз Уикипедиясы бар екенін білгемнен бері осы сайтқа көмектескім келеді. Алайда, мақалаларды осылай жауып алу, менің ойымша, Уикипедияның толық мағынасын жоғалтқызады. Уикипедияның слоганы "Әрбіреуің өңдей аласындар" деген мағына берсе, неге қазақтар өз мақалаларын жөңдей алмайды? Вандализм мен бұзақылықты оңай орнына қоюға болады және мақалаларды ашу бәрімізге осы сайтты кеңейтуге деген бостандықты береді. [[Қатысушы:Malik Nursultan B|Malik Nursultan B]] ([[Қатысушы талқылауы:Malik Nursultan B|талқылауы]]) 13:58, 2021 ж. шілденің 7 (+06) == [[Қазақ_тілі#Нағыз_қазақ_тілі_дыбыстық_жүйесі]] == Осы бөлімді жоюға ұсынғым келеді. Мазмұны көбінесе [[Қазақ тілі#Фонетика|Фонетика]] бөлімімен бірдей, мәтіннің тілдің ғылыми баяндамасына ешқандай өзектілігі жоқ. Ахмет Байтұрсынұлының үлесін нақты тарихқа қатысты шығаруға болатын. [[Қатысушы:Aisford|Aisford]] ([[Қатысушы талқылауы:Aisford|талқылау]]) 20:52, 2026 ж. шілденің 2 (+05) == 20 қазан 2026 кезіндегі өңдеу сұранысы (Жартылай қорғалған) == {{өңделуі жартылай қорғалған|Қазақ тілі|jauap_berilgen=жоқ}} <!-- Сұраныстың бас жағы. --> <!-- Сұраныстың соңы --> [[Қатысушы:Шардара ауданы тілдер орталығы|Шардара ауданы тілдер орталығы]] ([[Қатысушы талқылауы:Шардара ауданы тілдер орталығы|талқылау]]) 17:09, 2026 ж. қазанның 20 (+05) Қазақ тілі Қазақ тілі — түркі тілдерінің қыпшақ тобына жататын тіл және қазақ халқының ана тілі. Ол Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі болып табылады. Қазақ тілі Қазақстанда және шетелдердегі қазақ қауымдастықтары арасында қолданылады. Тілдің өзіндік фонетикалық, грамматикалық және лексикалық жүйесі, қалыптасқан әдеби нормалары бар. Тарихы Қазақ тілінің қалыптасуы түркі тілдерінің тарихи дамуымен тығыз байланысты. Оның негізін қазіргі қазақ халқының қалыптасуына қатысқан ежелгі және ортағасырлық түркі тайпаларының тілдері құрайды. Орта ғасырларда Дешті Қыпшақ аумағында қыпшақ тілдері кең таралды. Осы кезеңдегі жазба мұралардың қатарында түркі тілдерінің тарихи дамуын танытатын «Кодекс Куманикус» сияқты ескерткіштер бар. Қазақ тілінің қалыптасуында қыпшақ тілдік ортасы маңызды рөл атқарды. XIV–XVI ғасырларда қазақ халқының этникалық қалыптасу үдерісімен бірге қазақ тілінің халықтық негіздері де дамыды. Кейінгі кезеңдерде ауыз әдебиеті, жыраулар поэзиясы, жазба шығармалар мен халықтың күнделікті қарым-қатынасы тілдің дамуына ықпал етті. XIX ғасырда қазақтың жазба әдеби тілінің дамуына Шоқан Уәлиханов, Ыбырай Алтынсарин және Абай Құнанбайұлы сияқты ағартушылар мен ойшылдар үлес қосты. XX ғасырда қазақ тілінің грамматикасы зерттеліп, сөздіктер, оқулықтар және ғылыми еңбектер жарық көрді. Мемлекеттік мәртебесі Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес, қазақ тілі — Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі. Мемлекеттік тілдің мәртебесі елдің қоғамдық-саяси, мәдени және рухани өмірінде маңызды орын алады. Қазақ тілі мемлекеттік басқару, білім беру, ғылым, мәдениет, бұқаралық ақпарат құралдары және қоғамдық қатынастар салаларында қолданылады. Мемлекеттік тілді дамыту, оның қолданыс аясын кеңейту және тілдік мәдениетті қалыптастыру мемлекеттік тіл саясатының маңызды бағыттарына жатады. Тілдік ерекшеліктері Қазақ тілі жалғамалы тілдерге жатады. Сөздерге жұрнақтар мен жалғаулар жалғану арқылы жаңа сөздер жасалып, грамматикалық мағыналар беріледі. Қазақ тілінің негізгі ерекшеліктері: * Фонетикасы: төл дыбыстар жүйесі және сөздердің үндестік заңына бағынуы. * Морфологиясы: түбірге қосымшалардың жалғануы арқылы сөздердің түрленуі. * Синтаксисі: сөйлемде сөздердің қалыпты орналасу тәртібі, баяндауыштың көбіне сөйлем соңында келуі. * Лексикасы: түркілік негіздегі сөздермен қатар тарихи кезеңдерде басқа тілдерден енген сөздердің болуы. Қазақ тілінің әдеби нормалары орфография, орфоэпия, грамматика және сөз қолданысы қағидалары арқылы реттеледі. Жазу жүйесі Қазақ халқы тарихтың әр кезеңінде бірнеше жазу жүйесін пайдаланған. Орта ғасырларда араб жазуы кең тарады. Кейін қазақ тілін жазуға бейімделген араб графикасының нұсқалары қолданылды. XX ғасырда қазақ жазуы латын графикасына, одан кейін кирилл әліпбиіне көшірілді. Қазіргі кезеңде Қазақстанда қазақ тілінің жазуы кирилл графикасына негізделген әліпби арқылы жүзеге асырылады. Қазақ тілінің әдебиеті мен мәдениеттегі орны Қазақ тілі — халықтың ауыз әдебиеті мен жазба мәдениетінің негізгі құралы. Оның көмегімен мақал-мәтелдер, ертегілер, аңыздар, батырлар жырлары, айтыстар және басқа да әдеби мұралар ұрпақтан ұрпаққа жетті. Қазақ әдебиетінің дамуына Абай Құнанбайұлы, Ахмет Байтұрсынұлы, Мағжан Жұмабаев, Мұхтар Әуезов және басқа да қаламгерлер елеулі үлес қосты. Олардың шығармалары қазақ әдеби тілінің дамуына, сөздік қордың байуына және әдеби нормалардың қалыптасуына ықпал етті. Қазіргі жағдайы Қазіргі уақытта қазақ тілі білім беру жүйесінде, мемлекеттік мекемелерде, баспасөзде, теледидарда, радиода және интернет кеңістігінде қолданылады. Қазақ тіліндегі электрондық ресурстар, цифрлық сөздіктер, аударма жүйелері мен білім беру платформаларының дамуы оның жаңа технологиялар саласындағы қолданысын кеңейтуге мүмкіндік береді. Қазақ тілін үйрену мен оқытуға арналған курстар, оқу құралдары және әдістемелік материалдар әзірленіп келеді. Сонымен қатар мемлекеттік тілді меңгеру деңгейін бағалау, терминологияны жүйелеу және тіл мәдениетін жетілдіру бағытында жұмыстар жүргізіледі. Маңызы Қазақ тілі — қазақ халқының тарихи жадын, әдеби мұрасын және мәдени құндылықтарын сақтауға қызмет ететін маңызды рухани құндылық. Оның дамуы мен қолданыс аясын кеңейту білім беру, ғылым, мәдениет және қоғамдық өмір салаларымен тығыз байланысты. Дереккөздер 1. Қазақстан Республикасының Конституциясы, 7-бап. 2. Қазақстанның ұлттық энциклопедиясы. «Қазақ тілі» және түркі тілдерінің тарихына қатысты мақалалар. 3. Қазақ тілінің тарихы мен тіл мәдениетіне арналған ғылыми және оқу-әдістемелік еңбектер. 4. «Кодекс Куманикус» — ортағасырлық қыпшақ тілінің жазба ескерткіші. 835h1po48c687wvgrnz3fexrgx2huns 3684151 3684100 2026-10-20T14:17:08Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Шардара ауданы тілдер орталығы|Шардара ауданы тілдер орталығы]] ([[User talk:Шардара ауданы тілдер орталығы|т]]) өңдемелерінен [[User:Aisford|Aisford]] соңғы нұсқасына қайтарды 3625225 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан жобасының мақаласы|маңыздылығы=|деңгейі=}} ==Untitled== http://is.wikibooks.org/wiki/Kasakska what do you think so far? maybe you can correct any errors i made in the kazakh writing? :) if you want to work with me on this project, contact me at jmi62m@hotmail.com or msn! I am from iceland and plan to come to Kazakhstan soon! So let me know about the wikibook, thanks mate(s)! Sábol Русский перевод: Что Вы думаете до сих пор? Вероятно, Вы можете исправлять какие-нибудь ошибки, которые я на казахском языке делал? :) Если Вас со мной в этом проекте хотят работать, свяжитесь со мной под jmi62m@hotmail.com или msn! Я прибываю из Исландии и планирую прибывать скоро в Казахстан! Таким образом Вы даете знать меня о wikibook, благодарности товарищ(и)! The way you write is a nightmare to everyone who knows Cyrillic. Thanks. [[Қатысушы:Malik Nursultan B|Malik Nursultan B]] ([[Қатысушы талқылауы:Malik Nursultan B|талқылауы]]) 13:53, 2021 ж. шілденің 7 (+06) == Вопрос == Добрый день, к сожалению, я не говорю Ваш язык. Таким образом я ставлю мой вопрос на русском языке и надеюсь. то, что здесь можно помогать мне. В немецкой статье о Вашем языке выглядит написанным, что Ваша страна введет латинский алфавит до 2010. Это должно быть решено на конгрессе в Турции, в котором приняла участие также Ваша страна. Соответствует ли это высказывание, в общем? -- [[Арнайы:Үлесі/78.31.67.68|78.31.67.68]] 18:48, 2008 ж. тамыздың 4 (ALMT) [[de:Benutzer:Ghostman|Пользователь "Ghostman]]" :Ответ :На сколько я знаю такого факта Я нигде не встречал, есть просто общая идея/предложение для дискуссии о переводе на латиницу казахский язык и только ([[Қатысушы:Ulan|Ulan]] 19:06, 2008 ж. тамыздың 4 (ALMT)) ::Я точно также не знаю его, будь то это соответствует. Но так как Узбекистан, Әзірбайжан и Туркменистан приняли между тем также латинский алфавит, я нахожу это соображение для Казахстана логичным. (Также эти государства приняли участие в 1990 в этой конференции в Анкаре). я растерян... -- [[Арнайы:Үлесі/78.31.67.68|78.31.67.68]] 20:16, 2008 ж. тамыздың 4 (ALMT)[[de:Benutzer:Ghostman|Пользователь "Ghostman"]] :::Примечание: В немецкой секции это высказывание с 2010 считается очень спорно, так как автор этого утверждения длительно был заперт между тем из-за Пан-турецких и националистических происков. -- [[Арнайы:Үлесі/78.31.67.68|78.31.67.68]] 20:22, 2008 ж. тамыздың 4 (ALMT)[[de:Benutzer:Ghostman|Пользователь "Ghostman"]] :Про 2010 год я тоже ничего не слышал. А переход на латиницу, кажется отложен, и по-видимому, надолго. Президент нашей страны заявил в декабре 2007 года что: "здесь надо быть внимательными" (смотрите: http://www.centrasia.ru/newsA.php4?st=1197620340). [[Қатысушы:Alamgir|Alamgir]] 23:55, 2008 ж. тамыздың 4 (ALMT) :::Отложить можно только то, что назначено. Дата 2010 никогда и нигде не назначалась. Даже не существует официального проекта алфавита. Поставлен вопрос лишь об "изучении возможности перехода" и "желательности".--[[Арнайы:Үлесі/89.218.166.55|89.218.166.55]] 18:02, 2008 ж. тамыздың 5 (ALMT) ::Точно соответствует. 2010 нигде не депонирован. Это происходит только от (между тем) блокируемого автора. Однако, я знаю, который представил в 1995 латинский примерный алфавит Казахстану. Он разрабатывался вместе с Кыргызстаном и должен считаться для обоих государств. Однако, один год внедрения не назывался. Моим источником для этого высказывания является немецкий "центр исследований Турции". Откуда происходит утверждение, что 2010 - это год внедрения? -- [[Арнайы:Үлесі/78.31.67.68|78.31.67.68]] 01:37, 2008 ж. тамыздың 5 (ALMT) [[de:Benutzer:Ghostman|Пользователь "Ghostman"]] :::Я модифицировал немецкую статью посредством указанного источника Интернета и там удалил сомнительный 2010 год. Большое спасибо за помощь. -- [[Арнайы:Үлесі/78.31.67.68|78.31.67.68]] 02:22, 2008 ж. тамыздың 5 (ALMT) [[de:Benutzer:Ghostman|Пользователь "Ghostman"]] :Жаль, что не нашел сразу, но хочу предложить вам еще одну ссылку: [http://www.turkystan.kz/page.php?page_id=4&id=2295] — это статья из газеты "Туркестан" на казахском языке, от 5 июня 2008 года. Статья представляет собой интервью Президента Назарбаева нескольким журналистам. Касаясь вопроса смены алфавита, он дает оценку наиболее часто приводимым доводам за и против, и приводит к выводу: довод сторонников смены алфавита о том, что кириллица плохо приспособлена для Интернета, оказался несостоятельным, и что казахский кириллический алфавит успешно применяется и в этой сфере. Доводы противников смены алфавита он также приводит: 1) Будет нанесен вред казахской фонетике, 2) Мы потеряем знание, накопленное в миллионах книг на казахском языке, отпечатанных на кириллице, 3) Казахи, которые не владеют казахским языком, будут еще меньше, чем сейчас, стремиться к овладению казахским языком. Президент эти доводы никак не опровергает. То есть план смены алфавита не просто отложен, на данный момент он признан нецелесообразным. Назарбаев так и говорит: "В ближайшем будущем эту проблему просто так не решить" (на казахском: "Бұл таяу болашақта шешіле қоймайтын мәселе"). ::Diğer kelimelerle: " Latin alfabesi girişi ertelen geliştir ". ::(Другими словами: "Внедрение латинского алфавита отложено вплоть до следующего".) -- [[Арнайы:Үлесі/78.31.67.68|78.31.67.68]] 00:31, 2008 ж. тамыздың 6 (ALMT) [[de:Benutzer:Ghostman|Пользователь "Ghostman"]] :::Спасибо, во всяком случае, для сведений. Я регулярно буду смотреть в это обсуждение, чтобы смотреть, что имеется для новостей. --[[Арнайы:Үлесі/78.31.67.68|78.31.67.68]] 00:35, 2008 ж. тамыздың 6 (ALMT) [[de:Benutzer:Ghostman|Пользователь "Ghostman"]] == төте мен тура == Мына мақалада көп жерінде А. Байтұрсынов тын тура жазуы, тура деген сияқты көп сөз кезіктірдім негізінде қазақ тілінде тура деген сөз жоқ сияқты өзініз өзгертесіз бе? әлде мен де өзгерте берсем болама? Сырлыбек 17:42, 2014 ж. қаңтардың 15 (ALMT) == Мен көмектескім келеді) == Мен Ана тілімнің өз Уикипедиясы бар екенін білгемнен бері осы сайтқа көмектескім келеді. Алайда, мақалаларды осылай жауып алу, менің ойымша, Уикипедияның толық мағынасын жоғалтқызады. Уикипедияның слоганы "Әрбіреуің өңдей аласындар" деген мағына берсе, неге қазақтар өз мақалаларын жөңдей алмайды? Вандализм мен бұзақылықты оңай орнына қоюға болады және мақалаларды ашу бәрімізге осы сайтты кеңейтуге деген бостандықты береді. [[Қатысушы:Malik Nursultan B|Malik Nursultan B]] ([[Қатысушы талқылауы:Malik Nursultan B|талқылауы]]) 13:58, 2021 ж. шілденің 7 (+06) == [[Қазақ_тілі#Нағыз_қазақ_тілі_дыбыстық_жүйесі]] == Осы бөлімді жоюға ұсынғым келеді. Мазмұны көбінесе [[Қазақ тілі#Фонетика|Фонетика]] бөлімімен бірдей, мәтіннің тілдің ғылыми баяндамасына ешқандай өзектілігі жоқ. Ахмет Байтұрсынұлының үлесін нақты тарихқа қатысты шығаруға болатын. [[Қатысушы:Aisford|Aisford]] ([[Қатысушы талқылауы:Aisford|талқылау]]) 20:52, 2026 ж. шілденің 2 (+05) gl5rzbjsih1m8wd2x0xzm27fzbuimyy 0 5096 3684200 3558735 2026-10-20T16:19:55Z 1nter pares 146705 /* */ 3684200 wikitext text/x-wiki {{мағына|Салқам Жәңгір хан}} {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Жәңгір-Керей хан | Шынайы есімі = Жиһангер Бөкейұлы | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 3-[[Бөкей ордасы]] ханы | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = [[1823]] | Басқаруын аяқтады = [[1845]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Шығай хан (Кіші жүз)|Шығай хан]] | Ізбасары = [[Сайып Керей хан]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = Ислам | Азаматтығы = | Туған күні = 1801 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 11.08.1845 | Әкесі = [[Бөкей хан]] | Анасы = | Жұбайы = Жүзім ханым<br>Фатима ханым<br>Салиха ханым | Балалары = біріншіден 2 бала, екіншісінен 7 бала (соның ішінде [[Сайып Керей хан]] және [[Ғұбайдолла Жәңгіров|Ғұбайдолла]] | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = }} '''Бөкейұлы Жәңгір хан''' ([[1801]]–[[1845]]) — [[Кіші жүз]]дің [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр]] хандығынан бөлініп шыққан Бөкей ордасының соңғы ханы, Әбілқайырдың шөбересі, [[Нұралы хан|Нұралының]] немересі. Оның шын аты Жиһангер. ==Өмірбаяны== Әкесі [[Бөкей хан|Бөкей]] [[Еділ]] мен [[Жайық]] арасындағы елін әуелі сұлтандық дәрежеде басқарады да, кейін орыстың қазақ хандықтарын бөлшектеп, әлсірете беру саясатына орай [[1812]] жылы хан атағын алады. Бірақ ол хандықтың қызығын көп көре алмай, [[1815]] жылы қайтыс болады. Хан тағы мұрагерлік жолмен Бөкейдің артында қалған үш баласының үлкеніне берілетін, бірақ оның сыртта (Астрахань губернаторы Андреевскийдің үйінде) оқып жүруіне байланысты, ер жетіп, оң солын жете танығанша билікті Бөкейдің інісі [[Шығай сұлтан]] қолға алады. [[Еуропа]]лық білім алып, орысша тәрбиеленіп, хандықты әкімшілік жағынан басқару тәсілдерін үйреніп келген жас жігіт [[1823]] жылдан бастап билік тізгінін өз қолына алғаннан кейін, патша өкіметінің саясатын бұлжытпай орындап, Батыс [[Қазақстан]]да жүзеге асырушы қуыршақ ханның бірі болады. Ішкі Орданың іргесі бекіп, ішкі әлеуметтік&nbsp;— шаруашылық жағдайы қалыптасып, нығайған тұсы [[1823]]&nbsp;— [[1845]] жылдары Жәңгір хан басқарған кезең болатын. Көзі ашық, көкірегі ояу, орыс, [[Татар тілі|татар]], [[Араб тілі|араб]], парсы тілдерін жетік меңгерген Жәңгір Ресей үкіметінің көптеген наградаларымен марапатталып, алтын тәжбен безендірілген I дәрежелі [[Әулие Анна ордені]]нің кавалері атанып, генерал&nbsp;— майор шеніне дейін көтерілген тұңғыш қазақ ханы. Жәңгір [[1824 жыл|1824 жылдың]] күзінде [[Орынбор]] муфтиі Мұхамеджан Хусейновтың қызы Фатимаға үйленеді. Фатима европаша білім алған, тілдерді жетік меңгерген, би, музыкаға жақын болатын. 1826 жылы хан Жәңгір жұбайы Фатима ханшамен Орыс патшасы [[I Николай|І Николайдың]] таққа отыру рәсіміне шақырылады. [[Мәскеу]] қаласында өткен салтанатта Фатиманың білімділігі мен мәдениеттілігіне орыс интеллигенциясы, Фатиманы биге шақырған [[Николай І|Николай патшаның]] өзі де, оның орысша таза сөйлеп, билегеніне тәнті болады. [[1827 жыл|1827 жылы]] Жәңгір хан патшаға ерекше шеберлікпен жасалған киіз үй сыйға тартады. [[1829 жыл|1829 жылы]] императрица Александра Федоровна Фатима ханшаға бразилия топаздарымен безендірілген алтын диадема, тарақ және сырға сыйлайды. Жәңгір билік еткен кезде [[Еділ]], [[Жайық]] өзендері мен [[Каспий теңізі]]нің жағалауындағы жерлерді қазақ шаруаларының пайдалануына тиым салынады. Олардың бұл өңірлерге мал жаюға, балық аулауға қақылары болмайды. Бұған салықтың көбеюі мен бөлісінде шаруалар үлесінің кемуі келіп қосылды да, осының бәрі жиылып келіп, [[Бөкей Ордасы|Бөкей ордасында]] [[Исатай Тайманұлы]] пен [[Махамбет Өтемісұлы]] бастаған шаруалар көтерілісінің тууына әкеп соғады. Жәңгір хан өзі билік құрып тұрған кезде елді отырықшылыққа көшіру, мектеп ашып балаларды оқыту мәселесіне ерекше көңіл бөлді. Ол ашқан мектептен білім алған алғашқылардың бірі белгілі қазақ этнографы, Орыс география қоғамының қызметкер мүшесі [[Мұхамед-Салық Бабажанов|Мұхаммед-Салық Бабажанов]] бұл ретте былай деп жазады: ''…ханның ықпалымен және жанашырлығымен Ордадағылар білімнің қажеттілігін сезіне бастады. Шәкірттер мен мұғалімдерді ынталандыру үшін марқұм хан ақшасын да, өзінің ынтасы мен ордалықтарға оқу білімнің пайдасы жөнінде түсіндірмек болған ынтасын да аямады. Өзінің сарайында мектеп ашып, 60 адам ислам діні, орыс жазуы және тіл жөнінде дәріс алды. Жәңгір 1841 жылы 6 жeлтоқcaндa Хaн ордacындa тұңғыш қaзaқ-орыc мeктeбін ашты. Жыл caйын мeктeптe хaнның бacшылығымeн eмтихaн өткізілді. Ол оқу бaғдaрлaмacы мен оқу жоcпaрлaрын өзі қaдaғaлaп отырaтын. Мeктeптe тaтaр, араб және орыс тілдері, арифметика негіздері, тaрих, гeогрaфияның қыcқaшa жинaғы т. б. пәндeр оқытылған. Алғашқы жылдары мектепте 12 бала болса, 50-жылдары 30 бала оқыды. Бұл мектеп сарай маңында осы күнге дейін «[[Жәңгір мектебі]]» деп аталып келді. Ондағы 30 бала Орданың шаруашылық қаржысы есебінен білім алуда.'' [[Сурет:Zhangir Khan Mausoleum.jpg|300[x|thumb|left|Жәңгір хан кесенесі]] Кезінде Жәңгірдің өзі де Қазан университетінің кітапханасына [[Араб тілі|араб]], [[Парсы тілі|парсы]], [[Түркі тілдері|түркі]] тілдерінде жазылған маңызды қолжазбаларды сыйға тартады. Оның ағартушылықты таратуға деген еңбегін құрметтеп, [[1844]] жылы [[университет]]тің ғылыми кеңесі Жәңгірді «[[Қазан университеті]]нің құрметті мүшесі» етіп сайлайды. Жәңгір орыс басылымдарын, газет-журналдар, әртүрлі кітаптар алдырып, бай кітапхана қорын жинақтаған. Оның үйіндегі жеке кітапханасында «Северная пчела», «Отечественные записки», «Современник» басылымдары, Шинкелдің «Архитектура XIX ст.», [[Николай Васильевич Гоголь|Гогольдің]] «Мертвые души» кітаптары болған. Жәңгір хан бойында жақсылығы мен жамандығы жарыса өріліп, атқарған ісінен орайына қарай осының екеуі де көрініс беріп тұратын күрделі тұлға. Жақсысын көріп, асқақтатып, аспанға шығармай, жаманын көріп, жатқа санап, жарға итермей, адамгершілікті биік парасаттылықпен тарихи бағасын берер кез енді келді деп білеміз. Қалайда Жәңгір ханның халқымыздың тарихында өзіндік орны бар екені ешқандай дау тудырмаса керек. Жәңгір хан қайтыс болғаннан кейін Бөкей ордасындағы хан өкіметі жойылып, басқару жүйесі қайта құрылды.<ref name="Source 1">[[Қазақ Энциклопедиясы]]</ref><ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8</ref> ==Дереккөздер== <references/>{{Қазақ хандары}} {{wikify}} [[Санат:Бөкей әулеті]] [[Санат:1801 жылы туғандар]] [[Санат:1845 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақ хандары]] [[Санат:Әулие Анна ордені]] [[Санат:Төрелер]] {{Bio-stub}} 39wk2sp2qasv6tlyfa20v2k1q73g7t8 0 5097 3684157 3684041 2026-10-20T14:20:47Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/NomadAlshyn|NomadAlshyn]] ([[User talk:NomadAlshyn|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3568074 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Бекет ата |Шынайы есімі = Бекет Мырзағұлұлы |Сурет = Бекет ата.jpg |Сурет ені = 200px |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 1750 |Туған жері = {{туғанжері|Құлсары|Құлсарыда}}, [[Атырау облысы]] |Мансабы = [[батыр]], [[ағартушы]], [[сәулетші]], [[әулие]] |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = 1813 |Қайтыс болған жері = [[Оғыланды]], {{қайтысболғанжері|Қарақия ауданы|Қарақия ауданында}}, [[Маңғыстау облысы]] |Әкесі = Мырзағұл |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = Бәйтелі, Жайлау, Тоғай, Байнияз, Қодар |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Бекет Мырзағұлұлы''' (''Бекет ата'') ([[1750]], [[Құлсары]] – [[1813]], [[Оғыланды]]) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Қосқұлақ руы|Қосқұлақ]] бөлімінен шыққан қазақтың әйгілі батыры, қолбасшы, ағартушысы, ойшылы, сәулетшісі. Халық әулие тұтқан. Өзі тұрғызған Оғыланды мешітіне жерленген.<ref name="http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp">{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}</ref> == Өмірбаяны == [[Хиуа]]дағы Бақыржан (Пақыржан) қажыдан оқып, діни білім алған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Хиуадағы Шерғазы хан медіресесін тәмамдаған соң Бекет 21 жасында туған жеріне оралып, Жем бойындағы Ақмешітті тұрғызып, бала оқытқан дейді шежіреші қарттар. Ал 24 жасында Бейнеуде жерасты мешітін салады. Ұлы ұстаз Бақыржан Қожаның таңдауы Бекетке түсіп, сүйікті шәкіртіне батасын беріп, өзі сол жылы мәңгілік сапарға аттаныпты. Сөйтіп, Бекет ата 40 жасында ұстазы Мұхаммад Бақыржан Әзизден бата алып, ислам әлеміне танымал “сопылық жолдың” Пірі болады. Сопы мәртебесіне иеленіп, балаларды сауаттылыққа үйретіп, жерасты құрылымдар салуды бастаған.<ref name=":1" /> Бекет жастайынан білмекке құмар болып, [[алғырлық]] [[Зеректік|зеректігімен]] көзге түскен. Ол ат жалын тартып мінген, оң-солын тани бастаған кездің жаугершілігі мол болған. Содан да ел қамы, халық тағдырына қатысты істерге ерте араласып, парасат-пайымымен, ерлік-табандылығымен жұрт көзіне ертерек түскен. Ол, әсіресе, медресе-мешіттер салдыртып, халықты [[имандылық|имандылыққа]], кісілікке, ауызбірлікке баулуға айрықша көңіл бөлген. [[Бекет ата мешіттері|Бекет ата салдыртқан мешіттер]] күні бүгінге дейін біршама тәуір сақталған. Әсіресе, өзінің сүйегі қойылған [[Үстірт]]тің Маңғыстау жақ ойысындағы Оғыланды мешіті үш бөлме етіп ойылған қалпы әлі тұр. Бекеттің немересі Мұрынның мүрдесі де осында.<ref> Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2 </ref> == Қызметі == Көзінің тірісінде оның қабілетін, қызметі мен жеке басына тән жаратылысын сипаттайтын ерекше төрт қасиеті болған: * ''Біріншісі'' — халықтың тәуелсіздігі жолында жауларға қарсы күреске белсене араласқан [[батыр]]. * ''Екінші'' — ғылымның қиын жолымен жүріп өтіп, балаларды білім нәрімен сусындатқан [[ағартушы]]. * ''Үшінші'' — ежелгі дәстүр бойынша көптеген елді мекендерде мешіттер мен медреселерге арнап ғимараттар салған [[сәулетші]]. * ''Төртінші'' — [[мүсәпір|мүсәпірлер]] мен ауруларға қол үшін берген ерекше дарынды, атпал [[азамат]] және аса маңызды оқиғаларды болжай білген [[сәуегей]]. Бекет атаның бұл қасиеттері көзінің тірісінде-ақ ел арасында аңызға айналғаны сонша, "''[[Медине]]де — [[Мұхаммед пайғамбар|Мүхаммед]], [[Түркістан]]да — [[Қожа Ахмет Иасауи|Қожа Ахмет]], [[Маңғыстау]]да — [[Бекет ата|Пір Бекет]]''" деген сөз сол кезде шықса керек. Сондықтан да оның ел алдында мәртебесі биік болған, сәуегей ретінде құрметтеп, пір тұтатын. Халық мұндай асыл азаматқа деген сүйіспеншілігі мен құрметін ұрпақтан-ұрпаққа аңыз арқылы жеткізген. Әрине, аңызға ақиқат ретінде қарауға болмайды, дегенмен, Бекет атаның атына байланысты жазылған әңгімелер оның өмірінен алынған. Қалың жауға қарсы қол бастап, қарсы шапқан қаһармандығымен Бекет батыр атанған. Шайқастарда Бекетке оның мейрімділік, әділдік сияқты адал қасиеттерінен туындаған бейбітшілікке деген сүйіспеншілігі сүйеу болған. Адам баласына көмектесуді және оларға білім беру, жақсылық жасауды Бекет ата Алланың бұйрығы деп санаған. Бекет ата Маңғыстауда, Оғыландыдағы өз мешітінде жерленген. Көпшілік Бекет атаны әулие тұтып, қабіріне түнейді. XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Э.Эверсман, А.Дюгамель ғалымдар сол аңыз-әңгімелердің негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған. Кеңес кезінде М. Меңдіқұлов, Ә. Кекілбаев, Е. [[Есбол Өмірбаев|Өмірбаев]], Қ. Сыдиықов т. б. зерттеушілер жазған. == Мешіті == Бекет-Ата жер асты мешіті [[Үстірт|Үстіртте]] [[Оғыланды]] манында орналасқан. Мешіт бұталармен толтырылған терең құдықты төменге бағытталған үлкен тастың ортаңғы бөлігінде орналасқан. Жер астындағы мешіттің кіреберісінде шағын алаң бар. Алғашқы бөлмеде жарық күмбезді төбеге оралған тесіктен жарық түседі. Осы бөлмеден шығыс оңтүстік қабырғасында михраб орналасқан намаз залына, сондай-ақ, оның біреуінде Бекет-ата жерленген екі оңтүстік-шығыс бөлмелерге апарады. Мешіт - [[Қазақстан|Қазақстандағы]] қажылықтың белгілі орындарының бірі. Мешіттің жанында Бекет-атаның бұлақтары мен құдықтары бар. Бекет ата ескерткіштері — Маңғыстау, Үстірт, Жем бойындағы Бекет ата есімімен байланысты жерасты ғимараттарының ортақ атауы. Олар туралы халық жадында сан алуан аңыздар сақталған. XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Эдуард Эверсман, Александр Дюгамель ғалымдар сол аңыз-әңгімелердің негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://adebiportal.kz/kz/authors/view/2291 |title=БЕКЕТ АТА МЫРЗАҒҰЛҰЛЫ |lang=kk |website=adebiportal.kz }}</ref> {{Quote|Эверсман: «''Үстірттегі таудан үңгіп жасаған мешіттер араб, парсы жазуларымен безендірілген. Мұндай ескерткішті Бекет төрт жерде жасаған. Оның бірі Маңғыстаудан қашық емес, Оғыландыда, екіншісі Бейнеуде, үшіншісі Жем бойында, төртіншісі Арал жағасындағы Баялыда''»}} - деген. Бекет ата бұл мешіт-медреселерде құдайға құлшылық еткен, бала оқытқан. Ел жадында қалған әңгімелерде Жем бойындағы Ақмешітте Бекет ата бала кезін, ал өмірінің соңғы жылдарының көбін Оғыландыда өткізген.<ref name=":0" /> == Отбасы == Адай атаның алтыншы ұрпағы саналатын Мырзағұл еңбекқорлы­ғымен елінің сыйына бөленген, ал анасы Жәния ақылдылығымен ауыл-аймағының арасында қадірі асқан жандар болыпты. Атасы Жаналы да әділдігімен аты шыққан, қоныстас руларға танымал, беделді ақсақал болған көрінеді. Жаналы мен Мырзағұл да әулие кісілер болған, жалпы Қосқұлақ әулеті зайырлы тұқым деп есептеледі.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://abai.kz/post/17982 |title=Маңғыстауда Пір Бекет |lang=kk |website=abai.kz }}</ref> Бекет ата төрт ағайынды: Бекет, Алдаберген, Алдоңғар, Меңдіқұл. Бес баласы болған: Бәйтелі, Жайлау, Тоғай, Байнияз, Қодар.<ref>Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1</ref><ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref><ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Есеттің Бекетке айтқаны == Тоқсаннан асқан шағында Есет батыр он екі жасар жиені Бекетке: <blockquote>Үстіңнен дүбір кетпесін,<br> Құлағыңнан сыбыр кетпесін.<br> Ақ пен қараны айырар,<br> Жауды кері қайырар,<br> Атыңда айтып тұрғандай дүр боларсың.<br> Елге шуақ шашып нұр боларсың,<br> Үш жүзге танымал Пір боларсың..</blockquote> - деп бата берген екен.<ref name=":1" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ философтары]] [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Ислам дінтанушылары]] kww1j44hug9zqrgw398u2d7mhatc9ax 0 5297 3684197 3606608 2026-10-20T16:19:17Z 1nter pares 146705 /* */ 3684197 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Исатай-Махамбет көтерілісі |бөлім = |сурет = |сурет атауы = |дата = : 1836–1838 |орын = : [[Бөкей Ордасы|Бөкей Орда]] |себеп = : Жер даулары, [[Жәңгір-Керей хан|хан саясатына]] наразылық, ауыр салықтар, мал қырылуы, казак әскерлерінің озбырлығы |нәтиже = : Көтерілістің жеңілісі |статусы = |өзгерістер = |қарсылас1 = : {{Ту|Ресей}} [[Василий Алексеевич Перовский|Василий Перовский]]<br>[[Жәңгір-Керей хан]] |қарсылас2 = : [[Исатай Тайманұлы]]<br>[[Махамбет Өтемісұлы]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = |командир2 = |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = |шығындар2 = |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = }} '''Исатай-Махамбет көтерілісі''' — [[Исатай Тайманұлы]] мен [[Махамбет Өтемісұлы]] бастаған 1836–1838 жылдардағы шаруалар көтерілісі. == Көтеріліс себептері == 1836—1838 жылдары [[Бөкей хандығы]]нда аса ірі халық-азаттық [[көтеріліс]]терінің бірі болып өтті. Ол көтерілістің басты себебі жердің жетіспеушілігі еді. Мәселен, [[Ішкі Орда]]дағы 20 мыңға жуық [[отбасы]] шаруашылығы [[жер]] тапшылығынан зардап шекті. Ең жақын шұрайлы жерлердің бәрін де ірі помещиктер мен байлар өзара бөлісіп алып қойған болатын. Қатардағы қарапайым [[қазақтар]] жерді солардан жалға алып пайдаланды. Қазақ [[ақсүйек]]тері орыс помещиктерінен жалға алған жерлерді өздерінің жеке қалауы бойынша қазақ [[ауыл]]дарына көтеріңкі қымбат бағаға тағы да қайыра жалға беріп отырды. Сөйтіп қазақтардан әр түрлі айыппұлдар мен алым-салықты еселеп алып тұрды. Ресей помещиктері Юсупов пен Безбородконың [[Каспий теңізі]] жағасында көлемі орасан зор жер телімдері болды. [[Жайық]] әскери кеңесі Үлкен және Кіші Өзен бойындағы және [[Қамыс-Самара]] көлдерінің төңірегіндегі жерлерді өз пайдасына басып алды. Жайық бойындағы жерлерді Жайық қазақ әскерлері иемденді. Қазақтардың кесіп өтіп, жағалаудағы жайылымдарды пайдалануына қатаң [[тыйым]] салынды. Далалық қазақтар ішкі жақ бетке, ішкі жақ қазақтары далалық сыртқы жақ бетке өте алмады. Жердің жеткіліксіздігі салдарынан қазақтар жерді [[Астрахан губерниясы]]ның шаруаларынан, Жайық қазақтарынан, жер иеленуші ірі помещиктер мен қазақ байларынан қымбат бағамен жалға алып пайдалануға мәжбүр болды. [[Жәңгір хан]] тарапынан салынатын алым-салық түрлері де еңсені езіп жіберді. Ол өз жеке басының пайдасына жинап алынатын бірыңғай [[салық]] түрін енгізді. Патша үкіметі ханның өзі жасап алған фискальдық қаржы жүйесіне араласпады. 1836 жылы халық көтерілісі басталды. Оның қозғаушы күші қатардағы бақташы [[қазақтар]] болды. Көтеріліс туының астына бірқатар [[старшын]]дар да жиналды. [[Сұлтан]]дар мұның ақыры не болар екен деп, әліптің артын бағып, бейтарап қалды немесе көтерілісшілерге қарсы шықты. Халық көтерілісін елге белгілі беделді батырлар Исатай Тайманұлы (1791-1838) мен Махамбет Өтемісұлы (1803-1845) басқарды. Оның екеуі де беріш руының жайық атасынан болатын. Исатай Тайманұлы 1791 жылы дүниеге келген. 1808 жылы Жайықтың сол жағалауында қатты ашаршылық болған кезде оның руы жақсы жағдай іздеп, Ішкі Ордаға өтіп кетуге мәжбүр болған еді. Исатай 21 жасында өз руының жайық атасына старшын болып тағайындалады. Ол өз қандастарының арасында орасан зор бедел мен сый-құрметке бөленді. Исатай Тайманұлының ең жақын серігі ақын Махамбет Өтемісұлы болды. Ол [[Татар тілі|татар]] және [[орыс тілі|орыс тілдерін]] жақсы білетін. Біраз уақыт [[Орынбор]] қаласында тұрған. Махамбет Өтемісұлы белгілі орыс жазушысы әрі этнографы [[Владимир Иванович Даль|В. И. Дальмен]] жақсы таныс болды. В.И. Даль Орынбор генерал-губернаторының жанындағы ерекше тапсырмалар жөніндегі шенеунік қызметін атқаратын. Махамбет саяхатшы ғалым [[Карелин Григорий Силыч|Г.С. Карелинмен]] де тығыз қарым-қатынас жасап тұрған. Г.С. Карелин әр кездері Ішкі Ордада және Орынборда қызмет істеген болатын. Махамбеттің патша әкімшілігінің қолшоқпары хан, сұлтандар мен оның төңірегіндегілердің озбырлығын айыптайтын жалынды жырлары барлық қазаққа таныс. :::::«Өздеріндей хандардың, :::::Қарны жуан билердің :::::Атандай даусын ақыртып, :::::Лауазымын көкке шақыртып, :::::Басын кессем деп едім, :::::Еділдің бойы ен тоғай, :::::Ел қондырсам деп едім, :::::Жағалай жатқан сол елге :::::Мал толтырсам деп едім!», — деп Махамбет халық-азаттық күрестің мақсаты туралы шабыттана жырлады. '''1836 жылғы ақпанда''' көтерілісшілер Жәңгір ханға қарсы ашық- таншық шабуылға шықты. Мұның басты себебі Исатай Тайманұлының [[Хан ордасы]]на қыр көрсетуі болды. Ол ханның шақыруына барудан үзілді-кесілді бас тартты. Оның үстіне, өзіне қарасты ауылдарды қыстаудан көшіріп алып, көтерілісшілердің үлкен жасағын топтастырды. 1836 жылғы көктемде көтерілісшілер қосынына [[Қарауылқожа Бабажанов|Қарауылқожа Бабажанұлы]] бастаған қарулы хан жасағы жақын келді. Оған қарсы Исатай Тайманұлы жақсы қаруланған 200 жігітті өзі бастап шықты. Ол қолына ту ұстап шығып еді. Қарсыласын жекпе-жек шайқасқа шақырды. Бірақ Қарауылқожа Бабажанұлы да, оның төңірегіндегілер де жекпе-жек шайқастан бас тартты, батырдың ұсынысын қабыл алмады. Хан жасағы үлкен шайқасқа шығуға бата алмай шегініп кетті. Көтерілісшілер өздерінің қосынына қайтып оралды. Исатай Таймановтың [[көтеріліс]]тің басшысы ретіндегі атағы бүкіл [[Кіші жүз]]ге мәлім болды. Жәңгір хан мен оның төңірегіндегілер Исатайға жала жабуға көшті. Бір барымта кезінде сойылға жығылып қаза тапқан бір жылқышы қарттың өліміне Исатайдың және оның адамдарының қатысы бар дегенді дәлелдеуге тырысты. Исатай Тайманұлы бұл жаланы Жәңгір ханның келісімімен Қарауылқожаның ұйымдастырғанын жақсы түсінді. Қарауылқожаның үстінен Жәңгір ханға шағым түсіру ұйғарылды. '''1836''' және '''1837''' жылдары шағым мен [[петиция]] беру арқылы Исатай Тайманұлы Жәңгір хан және оның төңірегіндегі жандайшаптарды қалың көпшіліктін көз алдында әшкерелемек болды. Шағым-петиция жолдау жаппай наразылық шеруіне ұласты. Мұндай алғашқы шеруге '''1836''' жылы өте көп адам қатысты, Жәңгір хан халықтың қаһарынан шошып кетті. Исатай батыр халық қалың жиналған Толыбай шатқалында өз өтінішін табыс етті. Жәңгір хан оның айтқан талаптарын түгел тындап шығып, қордаланып қалған проблемаларды 12 күннің ішінде шешуге уәде берді. Бірақ ол уәдесінде тұрмады. Сөйтіп Жәңгір хан халық алдындағы беделінен айырыла бастады. '''1836''' жылдың күзінде Исатай Тайманұлы әр түрлі рулардың ауылдарын аралап жүріп, Жайық қазақ әскерлерінің иемденіп отырған жерлерін өз беттерінше тартып алуға шақырды. Көтеріліс көсемінің халық арасындағы беделі мен абыройы күн санап арта берді. Көтерілісшілер хан жасағына есеңгірете тойтарыс берді. Ханның төңіресіндегі жандайшаптардың бірі би [[Бәтке Құдайбергенұлы|Б. Құдайбергенұлы]] серкеш руының қазақтарына шабуыл жасады. Серкештер көтерілісшілердің жағында еді. Исатай серкештерге шабуыл жасағандарды жазалау үшін құрамында 270 сарбазы бар қарулы жасақты жұмсады. Олар әлгі бидің ауылын шауып, толық күйзелтіп кетті. '''1837''' жылдың бас кезінде көтерілісшілерге байбақты руының бе- делді старшыны Жүніс Жантеліүлының қолы келіп қосылды. Енді көтеріліс аумағының шекарасы кеңейе түсті. Көтерілісшілердің қатары да ұдайы арта берді. Көтеріліс ауқымынан қауіптенген Орынбор шекара комиссиясы Исатай Таймановты ұстап алып, ісін сотта карауға тапсырма береді. Бұған қарсы көтерілісшілердің басшысы генерал-губернатор [[Перовский Василий Алексеевич|В.А. Перовскийге]] шағым жасады. Өлке басшысының [[қазақтар]]ға деген көзқарасы жаман емес еді. Бірде [[үйлену тойы]]н өткізіп жатқан қазақтарға шабуыл жасап, тонап кеткені үшін Перовскийдің жүзбасы Бухматов пен бір топ қазақты мың адамдық саптың ортасынан өткізе дүре соққызып, оларды әскери қызметтен біржола қуып жібергені белгілі болатын. Бірақ ол өлке билеушісі ретінде патша [[үкімет]]інің отаршылдық саясатын жүргізді. Исатай батыр оған жолданған өтініш-шағымында былай деп жазды: ''«Біздің өтініштеріміз бен шағымдарымызга ешкім де құлақ аспайды. Біздің мал-мүлкімізді талан-таражға салып, тонап кетеді. Сөйтіп біз [[император]] тақсырдың қол астына адал ниетпен берілгендігіміз жөнінде ант қабылдаған бола тұрсақ та, күн сайын қорқынышты үрей кешеміз»''. '''1837''' жылдың жазы мен күзінде көтерілісшілер ірі байлардың ауылдарына шабуылды күшейтті. Сол жылы күзде құрамында 200 [[сарбаз]]ы бар жасақ Қарауылқожа Бабажанұлының ауылын шауып, құл-талқан етіп кетті. 50 адам, соның ішінде 2 [[сұлтан]] тұтқынға алынды. Көтерілісшілердің елеулі күші бірте-бірте Хан ордасына жақындап келе жатты. Көтерілісшілер Жәңгір ханды жақтаушылардың мал-мүлкі мен шұрайлы жайылымдарын басып алумен болды. Көтерілісшілер Астрахан губерниясы Чернояр уезінің аумағын да басып өтті. Онда [[қалмақтар]] мен [[қарақалпақтар]]дың және [[татарлар]]дың ауылдарына шабуыл жасап, талқандап кетті. Көтерілісшілердің келесі бір шағын жасағы Балшықты қамалы маңында сұлтан [[Медетқали Шоқаұлы]]ның ауылын шауып кетті. Сұлтанның дүние-мүлкі мен малын олжалады. == Көтерілісшілердің Хан ордасын қоршауға алуы == [[Сурет:Oshi no ran1.jpg|thumb|200px|[[Көтеріліс]]]] Исатай Тайманұлы бастаған көтерілісшілер 1837 жылғы қазанның аяқ кезінде Хан ордасына он шақырымдай жақын келді. Жәңгір хан да, оның төңірегіндегілер де қоршауда қалды. Көтерілісшілердің жалпы саны екі мың адамнан асатын еді. Алайда Исатайдың Хан ордасын күшпен басып алғысы келмеді. Көтерілісшілер Жәңгір ханнан Балқы және Қарауылқожа билерді өз төңірегінен қуып жіберуді, билікті ру старшындарының қолына беруді талап етті. Жәңгір ханда үрей қалмады. Ол көтерілісшілермен келіссөз жүргізуге көшті. Ханның қолына жаңа талап-петиция табыс етілді. Онда, егер ханға қойылып отырған талаптар орындалмайтын болса, көтерілісшілердің бүкіл ауыл-аймағымен [[Ішкі Орда]]ны тастап, көтеріле көшіп кететіні ескертілді. Оған [[халық]] арасында ықпалды 300 рубасы мен старшын және батырлар қол қойды. Бұл [[жағдай]] Жәңгір ханның [[жағдай]]ын [[күрт]] нашарлатып жіберді. Патша [[үкімет]]інің [[Әкімшілік|әкімшілігі]] де қатты алаңдады. Көтерілісшілер Жайықтан бұзып-жарып сыртқы бетке көшетіндей [[күн]] туа қалса, оған қарсы алдын ала шұғыл [[шара]]лар қабылдауға кірісті. [[Шекара]] бекінісі күшейтіле бастады. Исатай Тайманұлы ханмен екі арадағы шиеленісті [[жағдай]]ды [[бейбіт]] келіссөздер арқылы шешуге болатынына патша әкімшілігін сендіруге тырысты. Батыр [[уақыт]]тан ұтуды ойластырды. Қыс түсіп Жайықтың мұзы қатқан бойда оның сол жақ бетіне көшіп кетпек болды. Ал бұл екі арада [[Орынбор]] әкімшілігі мен Жәңгір хан [[қазақтар]]дың әскери күштерін шұғыл түрде топтастырып үлгерді. Жазалау шараларын жүзеге асыратын Жәңгір хан жасақтары да әзір болды. Сөйтіп қысқа мерзімнің ішінде көтерілісшілерге қарсы 1000-нан астам адам шоғырландырылды. == Тастөбе түбіндегі шайқас == Шиеленістің қан майданда шешілетін уақыты таяп келді. '''1837 жылғы 15 қарашада''' Тастөбе деген жерде көтерілісшілер мен жазалаушы отрядтар арасында кескілескен қанды [[шайқас]] болып өтті. Көк сүңгіні шебер пайдалана білудің, жарамды жақсы аттарды тандап мінудің, шайқас өткен жер [[жағдай]]ымен бес [[саусақ]]тай жақсы таныс болуының нәтижесінде көтерілісшілер ұрыстың алғашқы жартысында басымдық танытып, едәуір жеңіске жетті. Алайда көтерілісшілерді жазалаушылар зеңбірекпен толассыз атқылай бастады. Көтерілісшілер бұған шыдай алмай, кейін шегінуге мәжбүр болды. Олардың соңынан бірнеше [[шақырым]]ға дейін қуғын жасалды. Ондаған [[адам]] қаза тапты. Қуғын кезінде көтерілісшілердің біраз [[мал]]ы жау қолында қалды. Тастөбе түбіндегі жеңілістен кейін көтерілісшілер шағын топтарға бөлініп, Ішкі Орда [[Аумақ|аумағына]] тарап кетті. Көтерілісшілердің күші әлсіреп, моральдық [[рух]]ы да төмен түсті. Жазалаушы [[әскер]] барлық күшті [[көтеріліс]]тің басшысын қолға түсіруге жұмсап бақты. Исатайдың басына 500 сом [[күміс]] [[ақша]] тігілді. '''1837 жылғы 13 желтоқсанға''' қараған түні көтерілісшілер [[Жайық]] өзенін кесіп өтті. [[Сарайшық]] бекінісінен сұлтан [[Баймағамбет Айшуақұлы]] 80 қазақ және өзінің [[адам]]дарымен көтерілісшілердің соңына түсті. Қуғын кезінде бірнеше көтерілісші тұтқынға алынды. Сұлтан Айшуақұлы қанша [[әрекет]] жасаса да көтеріліс басшысын қолына түсіре алмады. 1838 жылдың бас кезінде Исатай Тайманұлы өзінің қасына ерген жасағымен бірге Үлкен Борсықты құмындағы Шекті руының шетіне ілікті. Бұл [[жер]]де оған басқа да қазақтар топ-тобымен келіп қосылды. == Көтерілісшілердің күшін біріктіру әрекеті == [[Сурет:Basi Revolt.jpg|thumb|200px|[[Көтеріліс]]]] [[Көктем]] шығысымен қазақтардың қозғалысы жер-жерде қайтадан күшейе түсті. Мәселен, [[Елек]] өзенінің бойында [[Жоламан Тіленішұлы]]ның жасағы іс-қимыл жасады. [[Арал]]-[[Каспий]] аралығында [[Жүсіп]] батырдың жасақтары пайда болды. Ал Орталық [[Қазақстан]] далаларында «бүлікшіл сұлтан» аганған [[Кенесары Қасымұлы]] бастаған аса қуатты [[көтеріліс]] кеңінен құлаш жайды. Міне, мұндай жағдайда Исатай Тайманұлы [[Хиуа хандығы]]нан бөлініп шыққан сұлтан [[Қайыпқали Есімұлы]]мен күш біріктіруге шешім кабылдады. Сұлтан өзін хан деп жариялады. Оның жасағында 3000- га жуық [[сарбаз]] бар еді. Бұл екі жасақ бір-бірімен [[Ойыл өзені]]нің сағасындағы шекті руының ауылдарында қосылды. Патша үкіметі үшін өте күрделі қауіпті жағдай қалыптасты. Оның үстіне бүкіл [[Кіші жүз]]дің көтеріліске шыққан күштерін біріктіру ниеті де байқалды. Сондықтан [[Орынбор]] өлкесінің генерал-губернаторы қазақтардың қозғалысын басып-жаншу үшін ірі әскер құрамын аттандырды. Тау бекінісі жағынан бұған қосымша сұлтан Б. Айшуақұлының қосыны шықты. Оның құрамында Жайық полкінің 100 қазағы бар еді. Орынбордан шыққан подполковник Геке бастаған отрядта Орынбор қазақ полкінің екі жүз, Жайық қазақ полкінің жүз елу, шекара шебіндегі бекіністердің елу солдаты мен екі зеңбірегі болатын. == Көтерілістің жеңіліске ұшырауының себептері мен салдары == Жазалаушы отрядтың әскери-техникалық тұрғыдан басымдығы бірден байқалды. '''1838 жылғы 2 шілде''' күні [[Қиыл өзені|Қиыл]] және [[Ақбұлақ]] өзендерінің бойында көтерілісшілер мен жазалаушылар арасында шешуші [[шайқас]] өтті. Оның барысында көтерілістің басшысы Исатай Тайманұлы қаза тапты. Көтерілісшілердің қалған тобы кейін шегініп, дала қойнауына сіңіп кетті. Жазалаушы әскер олардың соңынан қуғын ұйымдастырды. Шайқаста көтерілісшілерден 80-ге жуық адам қаза тапты. Исатай Тайманұлының қазасынан кейін [[көтеріліс]] бәсең тарта бастады. Жекелеген жасақтар Төменгі [[Жайық]] шекара шебіне таяу жерлерде, [[Ойыл өзені]]нің бойында ғана іс-қимыл көрсетіп жүрді. Махамбет Өтемісұлы біраз уақыт бой тасалап, жасырынып жүруге мәжбүр болды. Кейінірек қазақтарды [[Жәңгір хан]]ға және патша [[үкімет]]іне қарсы көтерілуге үгіттеді. 1845 жылы билеуші-сүлтан [[Баймағамбет Айшуақұлы]]ның адамдарымен [[қақтығыс]] кезінде қапылыста қазаға ұшырады. Көтеріліс басып-жаншылғаннан кейін оған қатысқандарды қуғындау басталды. Көптеген [[адам]]дарға өлімші етіп дүре соғылды. Көтерілісшілердің бірқатары каторгаға айдалды, мал-мүлкі тәркіленді. Көтеріліске неғұрлым белсене қатысқандар Шығыс [[Сібір]]ге біржолата жер аударылды. [[Көтеріліс]]тің жеңіліске ұшырауының негізгі себептері мынада еді: ең алдымен, қозғалыс алдын ала мұқият ұйымдастырылмады, оның айқын бағдарламасы болмады, [[көтеріліс]] жергілікті шашыраңқы сипат алды. Көтерілістің басшылары Кенесары Қасымұлы мен [[Жоламан Тіленшіұлы]] бастаған жасақтарымен байланыс жасай алмады. Патша [[үкімет]]інің әскерлері мылтық, зеңбіректермен жарақтандырылған еді. Кейде зеңбіректен үсті-үстіне бірнеше оқ атудың өзі көтерілісшілерді кейін шегінуге мәжбүр етті. [[Қазақтар]]дың қолында ондай қару болған жоқ. Көтерілістің жеңіліп қалуының басты себептерінің бірі бұл жолы да, [[Сырым Датұлы]]ның жасақтары сияқты, екі [[бағыт]]та — әрі патша [[үкімет]]іне, әрі хан билігіне қарсы күрес жүргізілді. Мұның өзі көтеріліске қатысушылардың жағдайын әлде- қайда қиындата түсті. Оның үстіне, көтерілісшілерді казак жасақта- ры мен түрақты орыс армиясы бөлімшелері жан-жағынан түгелдей дерлік қоршауда ұстады. [[Кіші жүз]]дің далалық бөлігіндегі қазақтардан көмек күту де мүмкін болмады. Өйткені [[Жайық]]тың сырт жағындағы қандастармен [[байланыс]] жасауға [[шекара]] шебіндегі орыс әскерлері жол берген жоқ. == Көтерілістің тарихи маңызы == Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы басқарған көтерілістің орасан зор тарихи маңызы болды. Бұл патша үкіметі құрған жаңа әкімшілік-аумақтық бірліктің аумағында қазақтардың отаршылдыққа қарсы ірі баскөтеруі еді. Оның ұлт-азаттық сипаты басым болды. Көтеріліс аяусыздықпен басылғаннан кейін де жалғаса берді. 1842 жылы Жәңгір ханға қарсы [[Аббас Кошайұлы]] мен [[Лаубай Мантайұлы]] бастаған баскөтерулер болып өтті. Жәңгір хан көтерілісшілердің кейбір талаптарын орындауға мәжбүр болды. Атап айтқанда, халықтан жиналатын алым-салық көлемін едәуір жеңілдетті. Патша үкіметіне наразылық білдірген старшындардың пікірімен санасу керектігін түсінді.<ref>Қазақстан тарихы (XVIII ғасыр — 1914 жыл). Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Қабылдинов З.Е., Қайыпбаева А.Т.Алматы: Атамұра, 2008. — 352 бет, суретті, карталы.ISBN 9965-34-816-2</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Kz-hist-stub}} [[Санат:XIX ғасыр соғыстары]] [[Санат:Ресей империясындағы көтерілістер]] [[Санат:Бөкей ордасы]] [[Санат:1836 жыл Қазақстанда]] [[Санат:1837 жыл Қазақстанда]] [[Санат:1838 жыл Қазақстанда]] 1kv5td7zws69jw4dn9piyr3zv7dksc1 0 5588 3684202 2585079 2026-10-20T16:21:18Z 1nter pares 146705 1nter pares [[Жәңгір хан]] бетін [[Жәңгір хан (айрық)]] бетіне жылжытты 2585079 wikitext text/x-wiki '''Жәңгір хан''' есімі мынадай мағыналарды білдіруі мүмкін: * [[Салқам Жәңгір хан]] — ([[1643]]—[[1652]]) — [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ханы * [[Жәңгір-Керей хан]] — ([[1801]]—[[1845]]) — [[Бөкей Ордасы|Бөкей Ордасының]] соңғы ханы {{айрық}} [[Санат:Айрық беттер]] kd7fn9wr6tj4wvkeq6gkqschxwxe1nc 0 5832 3684320 3645265 2026-10-21T07:16:23Z Nurken 111493 3684320 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Румыния |Шынайы атауы = {{lang-ro|România}} |Атау септігі = Румыния |Елтаңба = Coat of arms of Romania.svg |Байрақ = Flag of Romania.svg |Ұраны = |Әнұранның аты = Deşteaptă-te, Române! |Аудио = Desteapta-te, romane!.ogg |lat_dir =N |lat_deg = 45|lat_min = 54|lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min = 2|lon_sec = |region = RO |CoordScale = 2000000 |Картада = EU-Romania.svg |карта тақырыбы = '''Румынияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Аралас республика]] |Құрылды = |Тәуелсіздік күні = [[21 мамыр|9 (21) мамыр]] [[1877 жыл]]ы жарияланды<br /> [[13 шілде]] [[1878 жыл]]ы мойындалды |Тәуелсіздігін алды = [[Осман империясы]]нан |Тілі = [[Румын тілі]] |Мемлекеттік діні = |Астанасы = [[Бухарест]] |Ірі қалалары = Бухарест, [[Яссы]], [[Тимишоара]], [[Констанца]], [[Крайова]], [[Клуж-Напока]], [[Брашов]] |Басшы қызметі = [[Румыния президенті|Президенті]]<br />[[Румыния премьер-министрі|Премьер-министрі]]<br />[[Румыния сенаты]]ның төрағасы<br />[[Румыния депутаттар палатасы|Депутаттар палатасының]]<br />төрағасы |Басшылары = [[Никушор Дан]]<br />[[Лука Никулеску]]<br />[[Мирча Абрудян]]<br />[[Сорин Гриндяну]] |Жер аумағы = 238 397 |Жер аумағы бойынша орны = 81 |Судың үлесі = 3 |Этнохороним = |Жұрты = {{құлдырау}} 19 064 409<ref>https://insse.ro/cms/sites/default/files/com_presa/com_pdf/poprez_ian2024e.pdf</ref> |Халық саны бойынша орны = 63 |Сарап жылы = 2024 |Санақ бойынша халық саны = 19 053 815 |Санақ жылы = 2021 |Халық тығыздығы = 79,9 |Тығыздық бойынша орны = 136 |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 817,986 млрд.<ref>https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=968,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2024 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 35 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 43,179<ref>https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=968,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1</ref> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 48 |ЖІӨ (номинал) = {{өсім}} 369,971 млрд.<ref>https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=968,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1</ref> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2024 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 41 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{өсім}} 19,530<ref>https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=968,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1</ref> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 56 |АДИ = {{өсім}} 0,827<ref>https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf</ref> |АДИ жылдық есебі = 2022 |АДИ бойынша орны = 53 |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Роман лейі|лей]] (RON) |Интернет үйшігі = [[.ro]] |ISO = |Телефон коды = 40 |Уақыт белдеуі = +2, жазда +3 |Түсініктемелер = }} '''Румыния''' ({{lang-ro|România}}) — [[Еуропа]]ның оңтүстік - шығыс бөлігінде орналасқан мемлекет. Жер аумағы 237,5 мың км² , астанасы – [[Бухарест]] қаласы. Халқы 19 млн-нан астам. Ресми тілі – [[румын тілі]]. Мемлекет басшысы – президент. Үкімет басшысы–премьер-министр. Жоғарғы заң шығарушы органы – бір палаталы парламент. Әкімшілік жағынан 40 уезге бөлінеді. Ұлттық мейрамы – Румынияның ұлттық күні – 1 жетоқсан (1990). БҰҰ -ға және Еур. Кеңеске мүше. Ақша бірлігі – [[лей]]. Ол 42 әкімшілік-аумақтық бірлікке бөлінеді, оның 41-і округ, 1-і округке теңестірілген Бухарест муниципалитеті. Астанасы – Бухарест. Ресми тілі – румын тілі. Румыния – унитарлы мемлекет және президенттік-парламенттік республика. Президенттік Клаус Иоганнис, премьер-министрі Марчел Чолаку. Экономикасы қарқынды дамып келе жатқан индустриялық ел. Ақша бірлігі – румын лейі (2019 жылғы 10 қаңтардағы айырбастау бағамы 1 АҚШ долларына 4,05 лей, 1 АҚШ долларының жаңа румын лейіндегі құны бір жыл ішінде (365 күн) 3,88-ден +0,19 лейге өсті. 4,05 RON дейін) Румыния 1859 жылы екі княздіктің - Молдавия мен Валахияның бірігуі нәтижесінде пайда болды. 1861 жылы 11 желтоқсанда [23 желтоқсанда] Куза халыққа үндеуінде біртұтас Румыния мемлекетін құру туралы жариялады. Тәуелсіздік 1877 жылы 21 мамырда жарияланды. 2007 жылдың 1 қаңтарынан ЕО, 2004 жылдың 29 наурызынан НАТО мүшесі. == Атау этимологиясы == Елдің аты {{lang-la|romanus}} — «римдiк» сөзінен шыққан<ref>{{cite web|url=http://dexonline.ro/search.php?cuv=rom%C3%A2n |title=Explanatory Dictionary of the Romanian Language, 1998; New Explanatory Dictionary of the Romanian Language, 2002 |publisher=Dexonline.ro |accessdate=25 September 2010|language=ro}}</ref>. == Географиялық орны == Румыния жері негізінен Төменгі Дунай алабын алып жатыр. Қара теңіздің румыниялық жағалауы 245 км-ге жетеді. Румыния аумағы орташа биік таулы(800 м-ден жоғары), төбелі-белесті немесе қыратты (200-800м), ойпатты келеді. Жері Шығыс Қарпат, Оңтүстік Қарпат және Батыс Румын тауларына бөлінеді. Шығыс Қарпат солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км-ге созылған. Биік жері–Пьетрос тауы (2305 м). Оңтүстік Қарпаттың жалып ұзындығы 270км. Биік жері–Молдовяну тауы, 2543 м. Батыс Румын таулары Бихор массивінен (1848 м-ге дейін),Траскэу және Металич жоталарынан тұрады. Оңтүстік және Шығыс Қарпат аралығында Трансильвания үстірті орналасқан. Румынияның басты өзені–Муреш. Аумақтық көлдері Дунай аңғарында ( Потелу, Гряка, Кэлэраши, Братеш) және Қара теңізі жағалауында. == Тарихы == === Ежелгі тарих және көне заман === [[File:Dacia 82 vChr.png|left|thumb|[[Буребиста]] билігі кезіндегі [[Дакия]] патшалығының максималды аумақтық көлемі (б.з.д. 40-шы жылдардың басында)]] [[File:UlpiaTraianaSarmizegetusa.jpg|thumb|[[Ульпия Траяна Сармизегетуза]], [[Римдік Дакия]]ның бұрынғы астанасы]] Қазіргі Румыния аумағында шамамен 42 мың жыл бұрын пайда болған [[кроманьондықтар|кроманьондық]] адамның ([[Пештера-ку-Оасе]]) ең көне қалдықтарының бірі табылды. Шамамен 4 мың жыл бұрын [[неолит]] мәдениеті пайда болды. [[Қола дәуірі]]нде біздің дәуірімізге дейінгі 1800-1000 жылдары [[дактар]]дың [[фракия]]-[[фригия]] тайпалары пайда болды. Біздің дәуірімізге дейінгі VII ғасырда Румынияның қазіргі Қара теңіз жағалауында ([[Кіші Скифия]]) грек колониялары пайда болды. Дакия мемлекеттерінің өркендеуі біздің эрамызға дейінгі III ғасырдан басталады. Біздің дәуірімізге дейінгі I ғасырдың аяғы мен II ғасырдың басында Дакияны римдіктер жаулап алды, онда алтын өндіріліп, отарлаушылар қоныстандырылды. Қарқынды [[романизация]]ның басталуы және Балқан латынының тууы осы кезден басталады. 270 жылдары көтерілістерден кейін римдіктер [[Дунай]]ға шегінуге мәжбүр болды. «[[Халықтардың ұлы қоныс аударуы]]» кезеңінде Дакияны [[готтар]], [[вандалдар]], [[ғұндар]] және басқа бірқатар қоныс аударушы тайпалар қатты қиратты. 6 ғасырда [[славяндар]] қазіргі Румыния аумағына қоныстана бастады. === Орта ғасыр === Орта ғасырларда румындардың ата-бабалары 3 князьдіктің территориясында өмір сүрген: Валахия, Молдавия және Трансильвания. 11 ғасырдан бастап Трансильвания Венгрия Корольдігінің құрамында автономияға ие болды, ал 16 ғасырда ол тәуелсіз княздікке айналды және 1711 жылға дейін болды. 1526 жылы Мохак шайқасы кезінде венгр әскерлері жеңіліске ұшырады, содан кейін Уоллахия, Молдавия және Трансильвания 19 ғасырдың ортасына дейін ішкі автономияны сақтай отырып, Осман империясының вассаждығына өтті. Бұл кезең феодалдық құрылыстың біртіндеп жойылуымен сипатталады. Осы кездегі аумақтарды билеушілерінің арасында Молдавиядағы Ұлы Стефан III, Василий Лупу және Дмитрий Кантемир ерекше көзге түседі; Уоллахиядағы Матей Басараб, Влад III Тепес (Дракула) және Константин Бранковеану; Янош Хуняди мен Габор Бетлен Трансильванияда. 1600 жылы Валахия, Молдавия және Трансильвания Михаэль батырдың билігіне біріктірілді, бірақ 1601 жылы Майкл өлтірілді, ал Османлы боярлары Валахия мен Молдавияда нақты билікті басып алды. Бүкіл 17 ғасыр боярлардың бөлшектенуі мен азаматтық қақтығыстармен сипатталды. Трансильвания княздігі, 1818 ж 18 ғасырдың басында Ресеймен одақтаса отырып, Валахия және Молдавия билеушілері Османлы үстемдігінен құтылуға тырысты, бірақ Петр I-дің Прут жорығы Уоллах билеушісі Константин Брынковянның сатқындығы салдарынан сәтсіз аяқталды, ал аумақтарды Осман империясының құлдығына айналдыру күшейе түсті. === Румыния мемлекеті === Румыния мемлекетін құрудың тарихи процесі 1859 жылы Валлахия және Молдавия Біріккен Князьдігінің Осман империясының вассалдық жерлерінде, екі князьдіктің - Молдавия мен Валахияның бірігуі нәтижесінде Александр Кузаның сайлануымен басталды. өзін біртұтас елдің ханзадасы деп жариялаған екі князьдіктің билеушісі. Шаруалардың эмансипациясы және басқа реформалар жобалары ультра консервативті партия арасында князьдің саясатына қатты қарсылық тудырды. Өз кезегінде пруссияшыл және османшыл боярлардың өз билеушісіне қарсы сарай төңкерісіне әкелген қастандық нәтижесінде Куза тақтан тайдырылып, таққа Гогенцоллерндердің Шваб тармағынан шыққан Пруссиялық уәзірге өтті. - Кэрол I (Карл Хогенцоллерн-Сигмаринген). Қазіргі Румыния мемлекетінің тағы бір аймағы – Трансильвания – ол кезде Австрия-Венгрия құрамында болды. Алғаш рет 1877 жылы 21 мамырда (9 мамыр) орыс-түрік соғысының басталуына байланысты бұл жерлерді «Румыния княздігі» деп жариялаумен Молдавия және Валахия біріккен княздігінің тәуелсіздігі жарияланды. соғыс; Бұл соғысқа қатысқан Румыния Берлин келісімінің қорытындысы бойынша Ресей жаңадан басып алған Бессарабияның (Буджак) оңтүстік аудандарының орнына солтүстік Добруды Констанцамен бірге алды. Румыния тәуелсіз мемлекет ретінде Сан-Стефано және Берлин келісімдерінде танылды. 1878-1914 жылдар аралығы салыстырмалы тұрақтылықпен сипатталады. 1881 жылы Біріккен Князьдік негізінде Румыния Корольдігі құрылды, оны Кэрол I басқарды. === Бірінші дүние жүзілік соғыс === Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Румыния бастапқыда бейтараптықты ұстанды, бірақ кейін 1916 жылы 28 тамызда Ресей армиясының жеңістерінің әсерінен Антанта жағына кірді. 1916 жылы 15 (28) тамызда румын әскерлері Трансильванияға кірді. Бастапқыда Румыния үшін шабуыл сәтті болды, бірақ логистикалық қамтамасыз ету проблемалары тез әсер етті және неміс әскерлерін Батыс майданнан ауыстырғаннан кейін жағдай күрт нашарлады. Орталық державалардың әскерлері салыстырмалы түрде әлсіз румын армиясын тез талқандап, 1916 жылдың аяғында Добруджа мен бүкіл Уоллахияны, соның ішінде астана Бухарестті басып алды. Корольдік отбасы, үкімет және парламент Яссыға көшті. Армия мен бейбіт халықтың едәуір бөлігі Молдоваға шегінді. Румынияны жоюдан Ресей империясы құтқарды, оны қолдау үшін әскер бөлді, осылайша Шығыс майданды Қара теңізге дейін кеңейтті. Оның румын секторындағы белсенді соғыс қимылдары тек 1917 жылдың жазында, румын армиясы Молдованың оңтүстік-батысындағы шағын аумақты жаудан қайтарып алған кезде ғана қайта басталды, бірақ 1917 жылғы Ресейдегі революциялық оқиғалар Ресейдің бөлімшелері соғысудан бас тартты. Орталық державалардың әскерлері басып алған аумақтар Румыния үкіметінің юрисдикциясындағы Молдова аумағын толығымен дерлік қоршап, Румынияны болашақта толығымен жою қаупін тудырды. Румыния Корольдігінің 1930 жылғы әкімшілік картасы 1918 жылдың күзінде Антантаның Батыс майдандағы және Балқандағы табыстары күштер арақатынасының өзгеруіне әкелді, бұл Румынияның соғысқа қайта кіруіне мүмкіндік берді. Соғыс нәтижесінде Румыния Трансильванияны алып, бұрын Ресейдің Бессарабия губернаторлығы болған Бессарабияны өзіне қосып алды. 1917 жылы Сфатул Тарии (рум. Sfatul Ţării «Территория кеңесі, Ел кеңесі») - Бессарабиядағы (бұрынғы Молдавия Князьдігінің бөлігі) румыншыл мемлекеттік билік органы - 27 наурыздан бастап Молдавия Халық Республикасын жариялады. 1918 жыл - Молдавия Демократиялық Республикасы (әлемнің бірде-бір мемлекеті мойындамаған) және Бессарабияның Румынияға қосылуын мойындады. === Екінші дүниежүзілік соғыс === Румыниямен бейбіт келісімге 1947 жылы КСРО, Ұлыбритания, АҚШ, Австралия, БССР, Чехословакия, Үндістан, Жаңа Зеландия, Украина КСР, Оңтүстік Африка Одағы, Канада қол қойды. Келісімшарттар 1938 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша Румынияның шекарасын белгіледі (1938 және 1940 жылдардағы Вена арбитраждарының шешімдері жоқ деп жарияланды); Румынияның шекаралары 1941 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша белгіленді, 1938 жылғы 1 қаңтарда қалпына келтірілген румын-венгр шекарасын қоспағанда (бұл шекара 1940 жылғы Вена арбитражының шешімдеріне сәйкес өзгертілді). Шарттардың саяси ережелері негізінен 1947 жылғы Италиямен бейбітшілік келісімінің сәйкес ережелерімен (фашисттік ұйымдарды тарату, бостандықтарды қалпына келтіру, демократия және т.б.) сәйкес келеді. Шарттардың әскери ережелері осы мемлекеттердің қарулы күштерінің құрамын реттейді. Келісімшарттар Румыния төлейтін репарацияның мөлшерін белгіледі. Румыния Кеңес Одағына өтемақы төлеуге міндеттенді. Агрессияға ұшыраған елдердің өз аумағынан шығарылған мүлкін қалпына келтіру құқығы, сондай-ақ Кеңес Одағының Румыниядағы барлық неміс активтеріне құқығы танылды (кейін Румынияның экономикалық дамуына үлес қосқан Кеңес Одағы бас тартты. оған келтірілген зиянды өтеудің айтарлықтай бөлігі). 1947 жылы Михай I тақтан бас тартты, Румыния халықтық республика болып жарияланды. 1948 жылы социалистік реформалар басталды, жеке фирмаларды ұлттандыру және ауыл шаруашылығын ұжымдастыру жүзеге асырылды. 1944-1958 жылдары Кеңес әскерлері елде болды. Бұл кезең посткоммунистік румын тарихнамасында кеңестік оккупация деп аталды. 1965 жылы билікке Николае Чаушеску келді, ол анағұрлым тәуелсіз саясат жүргізді. Атап айтқанда, 1968 жылы Кеңес әскерлерінің Чехословакияға кіруін айыптап, 1967 жылы алты күндік соғыстан кейін Израильмен дипломатиялық қатынасты жалғастырып, Германия Федеративтік Республикасымен дипломатиялық және экономикалық қарым-қатынас орнатты. 1973 жылы Чилидегі мемлекеттік төңкерістен кейін Румыния мен Қытай Халық Республикасы Чилимен дипломатиялық қарым-қатынасын үзбеген жалғыз социалистік елдер болды. 1974 жылы Бухарест Америка Құрама Штаттарымен ең қолайлы саудаға ие болды. Алайда 1977-1981 жылдар аралығында Румынияның сыртқы қарызы 3 миллиард доллардан 10 миллиард долларға дейін өсті, бұл Халықаралық валюта қоры мен Дүниежүзілік банк сияқты халықаралық ұйымдардың ықпалын күшейтті. Үнемдеу саясаты, сонымен қатар КСРО-да қайта құрудың басталуы Чаушеску саясатына наразылықтың күшеюіне әкелді. === Постсоциалистік Румыния === 1989 жылы желтоқсанда Румыния революциясы болып, нәтижесінде Чаушеску тақтан тайдырылып, өлім жазасына кесілді, билік Ұлттық құтқару майданының қолына өтті; Уақытша парламент – Ұлттық бірлік кеңесі құрылды. 1990 жылы мамырда бірінші еркін президенттік және парламенттік сайлау өтті. 1990 жылдан бастап үш мерзімге (1996-2000 жылдардағы үзіліспен) президенттік қызметті 2004 жылы отставкаға кеткен Ион Илиеску атқарды. Осы уақыт ішінде еліміз 1990 жылдардың ортасындағы дағдарыстың салдарын еңсере білді және оның саясатының басты мақсаты 2007 жылы Болгариямен бірге ЕО-ға кіру болды. 2004 жылы 29 наурызда Румыния [[НАТО]]-ға, 2007 жылы 1 қаңтарда [[Еуропа одағы|ЕО]]-ға кірді. = Халық = Румынияның халқы 19 064 409 адам<ref>https://insse.ro/cms/sites/default/files/com_presa/com_pdf/poprez_ian2024e.pdf</ref>; Халық саны бойынша Румыния Еуропада тоғызыншы орында. Шығыс Еуропа аймағындағы басқа елдердегі сияқты, Румынияда да халық санының азаюы байқалады. Туу көрсеткіші 1000 адамға шаққанда 10,5, өлім-жітім 1000 адамға 12,0. === Румыния халқының этникалық құрамы === Румыния тұрғындарының көпшілігі румындар (2002 жылғы санақ бойынша 90%). Венгриялықтар жалпы халықтың екінші үлкен пайызы және Харгита мен Ковасна округтерінде көпшілікті құрайды. Румыниядағы венгрлердің жалпы саны 1,4 млн адамды құрайды (ел халқының 6,6%-ы немесе Трансильвания халқының 19,6%-ы). Сондай-ақ елде сығандар (535 140 адам, 2,5%), украиндар (61 098 адам, 0,3%), немістер (59 764 адам, 0,3%), липовандар (орыстар) - (35 795 адам, 0,2%), гагауздар (45 000 адам) тұрады. түріктер (32098 адам, 0,2%), әзірбайжандар (25043 адам, 0,2%), [[Румыниядағы қырым татарлары|қырым татарлары]] (23935 адам, 0,2%), сербтер (22561 адам, 0,1%), португалдар (20164 адам, 0,2%), словактар ​​(17226 адам, 0,08%). === Румыния тілдері === Румынияның ресми тілі - румын тілі, ол халықтың 90% тұрады. Елдегі екінші ең көп сөйлейтін тіл - халықтың 6,8% тұратын венгр тілі. 2007/2008 оқу жылында венгр тілінде оқытатын 1003 мектепке дейінгі мекеме болды, 41 000 бала венгр тіліндегі балабақшаларға барды; Алты бастауыш білім беру мекемесінде 47,6 мың бала венгр тілін, 531 гимназия мен 398 гимназия бөлімінде 44 697 оқушы венгр тілін оқыды. === Дін === Румынияның ресми діні жоқ, бірақ халықтың басым көпшілігі православиелік христиандар. * 86,8% — румын православие шіркеуі; * 6,0% — протестанттық; * 4,7% — католиктер; * 2,4% — басқалар (негізінен мұсылмандар). = Экономика = 2019 жылдың 1 қаңтарынан бастап ең төменгі жалпы жалақы 2080 лей және білікті мамандар үшін 2350 лей болды. Кейтц индексі (елдегі ең төменгі және орташа жалақы арасындағы қатынас) 2019 жылғы жағдай бойынша Румынияда (орташа – 4532 лей, ал ең төменгі – 2080 лей) шамамен 46% құрайды. 2022 жылдың 1 қаңтарынан бастап жалпы ең төменгі жалақы 2 550 лей (515,61 еуро) және таза 1 524 лей (308,16 еуро) 2023 жылдың 1 қаңтарынан бастап жалпы ең төменгі жалақы 3 000 лей (605,45 еуро) және таза 189 лей болады. 383.05). === Жалпы жағдайы, негізгі көрсеткіштері === '''Артықшылықтары''': тұрақты нарықтық экономикаға сәтті көшкен мұнай қоры. Төмен инфляция (3,2%). Ел ЕО-ның бірыңғай нарығының мүшесі болып табылады. Салыстырмалы түрде жоғары экономикалық өсу (ЕО ортасынан жоғары) және мемлекеттік қарыздың төмендігі (ЕО ортасынан төмен). ЕО елдерімен салыстырғанда әлі де салыстырмалы түрде арзан және жақсы білімді жұмыс күші. Жұмыссыздық деңгейінің төмендеуі және жұмыс күші тапшылығының кеңеюі жағдайында 2019 жылғы жағдай бойынша жалақының өсуі экономикалық баяулаумен шектелмейді. '''Әлсіз жақтары''': нашар ресурстық база. Күшті сыбайлас жемқорлық. Нарықтық реформаларды баяу ілгерілету. Инфрақұрылымға және ҒЗТКЖ-ға төмен инвестиция. Ең үлкен проблема (ЕО-ның жаңа мүшелерінің басқа елдеріндегі сияқты) жыл сайын еңбекке жарамды жұмыс күшінің тапшылығының артуы және туу деңгейінің төмендігі мен халықтың басқа елдерге эмиграциясының жоғары болуына байланысты зейнеткерлер санының артуы. бай, ЕО елдері, бұл өз кезегінде жұмыс берушілерді өз жұмысшыларына көбірек төлеуге мәжбүр етеді, осылайша жалақыны жасанды түрде арттырады, бұл өнімділік пен жалақы арасындағы теңгерімсіздікке әкеледі. Экономиканың ең ірі салаларының бірі мұнай өндіру болып табылады, Rompetrol айтарлықтай нарықтық үлесті алады, бірақ мұнай қоры мардымсыз және оның өндірісі үнемі азайып келеді. Мұнай-газ жабдықтарын шығаратын ірі өндірушілердің бірі (барлық мұнай-газ жабдықтары өндірісінің 80%) - (Плоешти қаласындағы Упетром зауыты - 1 мамыр); 2008 жылы зауыт құрылған күннен бастап 100 жылдығын атап өтті. 2000 жылдардың ортасынан бастап Румынияның мұнай тұтынуы өз өндірісінен шамамен екі есе өсті және бұл арақатынас мұнай импорты мен экспортына да қатысты. Румынияның табиғи газ қоры мен өндірісі бар, бірақ соңғы жылдары ел өз қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін газды импорттауға мәжбүр болды. Ауыл шаруашылығының жетекші саласы – өсімдік шаруашылығы мен астық шаруашылығы. Жүзім шаруашылығы дамыған. Мал шаруашылығында – қой және ірі қара мал өсіру. Туризм дамып келеді. Елдің ең үлкен курорттық аймағы - Румынияның Қара теңіз жағалауы. Жұмыс күшінің бөлінуі: шамамен 30% - ауыл шаруашылығында, 23% - өнеркәсіпте, 47% - қызмет көрсету саласында (2006). Румыния экспортының негізгі тауарлары машина жасау өнімдері 29,5%, көлік құралдары мен оларға арналған қосалқы бөлшектер 18,4% және металлургия өнеркәсібі өнімдері 7,8%. 2017 жылы экспорт көлемі 70,5 млрд долларға бағаланды.Импортта машина жасау өнімдері, шикізат, оның ішінде мұнай мен газ, химия, тоқыма және тоқыма өнімдері басым. 2017 жылы импорт көлемі 81,4 млрд долларға бағаланды. Сыртқы саудадағы негізгі серіктестер Германия, Италия, Франция, Мажарстан (2017 ж.). [[Сурет:Плотность населения Румынии.png|нобай|Румыниядағы халықтың тығыздығы]] == Өнеркәсіп == Румыния аграрлы-индустриялық орташа дамыған ел. Еуропаның көптеген елдеріне қарағанда қазба байлықтары мол. Мұнай мен табиғи газ (Еуропадағы алдыңғы орында), тас көмір, боксит, темір мен тас, мыс, т.б өндіріледі. Қара металлургия (болат, прокат, құбырлар) және түсті металлургия (алюминий, қорғасын, мырыш, мыс) дамыған. Мәшине жасау саласы ауыл шаруашылығы және құрылыс мәшинелерін, электрондық және электртехникалық жабдықтар, оптика, станоктар, құрылғылар, автобустар, жеңіл және жүк мәшинелерін, темір жол вагондарын, локомотив, кеме, тракторлар шығарады. Жеңіл және тамақ өнеркәсібіне арналған өндіріс орындары жұмыс істейді. Химия, цемент, шыны, ағаш өңдеу (Еуропада 2-орын) және тоқыма өндірісі дамыған. Ауыл шаруашылығы елді азық-түлікпен толық қамтамасыз етеді. Бидай, картоп, қара бидай, жүгері, арпа, қант қызылшасы, күнбағыс, көкөніс, темекі, кенеп өсіріледі. Жоғары дамыған жүзім шаруашылығы бар. Мал шаруашылығы салаларынан қой және етті сиыр өсіру басым. Экспортқа мәшине және құрал-жабдықтар, жанар-жағар май, химикаттар, жеңіл өнеркәсіп өнімдерін, азық- түлік, шикізат, тыңайтқыш, цемент, жиһаз, аяқкиім, металл бұйымдарын шығарады. Импортының негізін мәшинелер мен құралдар-жабдықтар, минералдық және өсімдік шикізаты, қара және түсті металдар прокаты, тоқыма бұйымдары құрайды. Ұлттық табыстың жан басына шаққандағы мөлшері 4290 АҚШ долларына тең. Негізгі сауда серіктестері: Германия, Италия, Франция, АҚШ, Орталық және Шығыс Еуропа елдері. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{Навигациялық блок |тақырып = Румыния |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |Франкофония }} [[Санат:Румыния|*]] [[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]] 2gxxsodjpp85gbye0304zeg6zvl1vhd 0 13529 3684326 3610940 2026-10-21T07:23:02Z Nurken 111493 3684326 wikitext text/x-wiki {{Шахматшы | есімі = Гарри Каспаров | шынайы есімі = | суреті = Garry Kasparov (103228) (cropped) 2 (cropped).jpg | сурет тақырыбы = Каспаров, 2018 жыл | мемлекеттер = {{USSR}}→{{RUS}}<br>{{CRO}} | туған кездегі есімі = Гарри Кимович Вайнштейн | туған күні = 13.04.1963 | туған жері = {{туғанжері|Баку|Бакуде}}, [[Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасы|Әзербайжан КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | қайтыс болған күні = | қайтыс болған жері = | тұрғылықты жері = | лауазымы = гроссмейстер (1980) халықаралық шебер (1979) КСРО спорт шебері (1978) | максималды рейтингі = 2851 (шілде 1999) | марапаттары мен сыйлықтары = [[Шахматтан әлем чемпиондары|Шахматтан әлем чемпионы]] {{Қатар |{{Еңбек Қызыл Ту ордені}} |{{Халықтар Достығы ордені}} |{{Хорватия Таң жұлдызы ордені}} }} {{Қатар |{{КСРО еңбек сіңірген спорт шебері}} }} | ФИДЕ нөмірі = 4100018 | сайты = {{URL|https://www.kasparov.com/}} | Commons = Garry Kasparov }} '''Гарри Кимович Каспаров'''<ref name="source1">«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref> ({{тумысында|'''Вайнштейн'''}}; [[13 сәуір]] [[1963 жыл|1963]], [[Баку]]) — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңестік]] және [[ресей]]лік [[шахмат]]шы, [[саясат]]кер, шахматтан дүние жүзінің 13-чемпионы, жастар арасындағы дүние жүзінің чемпионы (1980), халықаралық дәрежедегі [[Гроссмейстер (шахмат)|гроссмейстер]] (1980), еңбек сіңірген спорт шебері (1985), 1982, 1983, 1985, 1986, 1987, 1988, 1989, 1990, 1991 жылдардағы [[Шахмат Оскары]] жүлдесінің иегері, гроссмейстерлер қауымдастығының президенті (1986 жылдан), ресейлік оппозицияшы. [[Әзербайжан тілдер университеті|Әзербайжан тілдер институты]]н бітірген (1986). == Шахматтан мансабы == *Шахмат ойнауды алты жасында үйренді. *Тоғыз жасында бірінші разряд, 10 жасында спорт шеберлігіне кандидат, 15 жасында спорт шебері атанды. *1973 жылдан бастап [[Михаил Моисеевич Ботвинник|Михаил Ботвинник]] клубында жаттықты. *1975 жылы ересектер арасында5s "Баку кубогін" жеңіп алды. Жастар арасындағы [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] чемпионы болды (1976, 1977). *1982 жылғы [[Алексей Павлович Сокольский|Алексей Сокольский]] мемориалында бас жүлдені еншілеп, КСРО спорт шебері нормасын орындады. 16 жасында (1979) [[Босния және Герцеговина]]дағы [[Баня-Лука]] қаласында 14 гросмейстерден озып, бірінші орын алды. КСРО чемпионатында (1981) [[Лев Борисович Псахис|Лев Псахис]]пен бас жүлдені бөлісті. *1982 жылы дүние жүзі чемпионы атану жолындағы жарысқа қосылып, Мәскеудегі аймақаралық турнирді ұтты. Үміткерлер матчының ширек финалында ([[Мәскеу]], 1983) [[Александр Генрихович Белявский|Александр Белявский]]ді 6:3, жартылай финалда ([[Лондон]], 1983) [[Виктор Львович Корчной|Виктор Корчной]]ды 7:4, финалда ([[Вильнюс]], 1984) [[Василий Васильевич Смыслов|Василий Смыслов]]ты 8,5:4,5 есебімен тізе бүктірді. [[Анатолий Евгеньевич Карпов|Анатолий Карпов]]пен арадағы матч 1984 жылы басталып, келесі жылы да аяқталмай қалды. Арада бірнеше ай өткен соң матч қайтадан басталып, 22 жастағы Каспаров пайдасына (13:11) шешілді. Дүние жүзінің чемпионы болған соң, атағын қорғау үшін А.Карповпен тағы да екі матч өткізді. 1986 жылы 12,5:11,5, ал 1987 жылы 12:12 болып дүние жүзі чемпионы атағын сақтап қалды. Ол қазір Кәсіпқой шахмат қауымдастығының арасындағы дүние жүзі чемпионы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{start box}} {{succession box|before= [[Анатолий Евгеньевич Карпов|Анатолий Карпов]] |title= [[Шахматтан әлем чемпиондары|Шахматтан әлем чемпионы]] (1993 жылдан бастап-тек PSA нұсқасы бойынша) |after=[[Владимир Борисович Крамник|Владимир Крамник]] |years= 1985—2000}} {{succession box|before= [[Анатолий Евгеньевич Карпов|Анатолий Карпов]] |title= [[ФИДЕ]] нұсқасы бойынша [[Шахматтан әлем чемпиондары|Шахматтан әлем чемпионы]] |after=[[Анатолий Евгеньевич Карпов|Анатолий Карпов]] |years=1985—1993}} {{end box}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Шахматтан әлем чемпиондары}} [[Санат:Шахмат гроссмейстерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша шахматшылар]] [[Санат:Шахматтан әлем чемпиондары]] [[Санат:Ресей саясаткерлері]] [[Санат:Ресей либералдары]] [[Санат:КСРО шахматшылары]] [[Санат:Ресей шахматшылары]] [[Санат:Хорватия шахматшылары]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Әзербайжан тілдер университеті түлектері]] [[Санат:Ресейде «шетел агенті» деп танылған адамдар]] 70o6rsek02ipheroqy4o6z69lw60ckp 0 16615 3684333 2960234 2026-10-21T08:04:37Z Nurken 111493 3684333 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Бухарест |шынайы атауы = {{lang-ro|București}} |сурет = Bucharest collage 02.jpg |жағдайы = Астана |ел = Румыния |елтаңба = ROU Bucharest CoA.svg |ту = ROU Bucharest Flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 24|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 26|lon_min = 05|lon_sec = |CoordAddon = type:city |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 200 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Румынияның даму аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Бухарест Румынияның даму аймақтары |кестедегі аймақ = Бухарест Румынияның даму аймақтары{{!}}Бухарест |аудан түрі = Румыния муниципиі{{!}}Муниципиі |ауданы = Бухарест |кестедегі аудан = Бухарест |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэрі |басшысы = [[Чиприан Чуку]] |құрылған уақыты = 1459 |алғашқы дерек = 1459 жыл |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 238<ref>{{cite web|publisher=National Institute of Statistics (Romania)|url=http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf|format=PDF|lang=ro|accessdate=2010-08-29|title=Romanian Statistical Yearbook 2008 – Geography, Meteorology, and Environment|date=2007-07-01|page=18|archiveurl=https://www.webcitation.org/616vN1g6L?url=http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf|archivedate=2011-08-21}}</ref> |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 75 |климаты = |ресми тілі = румын |тұрғыны = {{құлдырау}} 1 883 425<ref name="INSSE">{{cite web|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_TAB_1.xls|title=Official data for 2011 census|date=2013-07-04|accessdate=2013-07-04|publisher=[[National Institute of Statistics (Romania)|INSSE]]|lang=ro|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HuYqEpaY?url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_TAB_1.xls|archivedate=2013-07-06}}</ref><ref name="metro">{{cite web|url=http://www.urbanaudit.org/DownloadPDF.ashx?CityCode=RO001C|title=Urban Audit: Bucharest Profile|accessdate=2011-04-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HuYqu0vr?url=http://www.urbanaudit.org/DownloadPDF.ashx?CityCode=RO001C|archivedate=2013-07-06}}</ref> |санақ жылы = 2011 |тығыздығы = 7913,55 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = румындар, сығандар, мажарлар, еврейлер, қытайлар |конфессионалдық құрамы = православтар, католиктер, мұсылмандар |этнохороним = бухарестік |уақыт белдеуі = +2 |DST = бар |телефон коды = (+40) x1 |пошта индексі = 0xxxxx |пошта индекстері = |автомобиль коды = B |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Bucharest |сайты = http://www.pmb.ro/ |сайт тілі = ro |сайт тілі 2 = en }} '''Бухарест''' ({{lang-ro|București}} <small>ХФӘ:</small> {{IPA|[bukuˈreʃtʲ]}}) — Румыниядағы қала, ел астанасы, ірі өнеркәсіп орталығы. == Тарихы == === Бухарестте бекітілген келісім-шарттар === * Мамырдың 28, 1812 жыл, [[Орыс-түрік соғысы, 1806-1812|Орыс-түрік соғысы]] аяғындағы шарт * Наурыздың 3, 1886 жыл, [[Серб-бұлғар соғысы]] аяғындағы шарт * Тамыздың 10, 1913 жыл, [[Екінші Балкан соғысы]] аяғындағы шарт * Тамыздың 4, 1916 жыл, Румыния мен [[Антанта үштігі]] арасындағы одақтық келісім * Мамырдың 6, 1918 жыл, Румыния мен [[Орталық Күштер]] арасындағы шарт == Географиясы == == Халқы == === Атақты тұрғындары === Александра Мария Лара — неміс әртісі Адольф Албин — шахматшы Мирча Абдулеску — әртіс Тудор Аргези — поэт, дат жазушысы Колетт Авитал — израиль парламенттінің мүшесі Николай Бэлческу — тарихшы, жазушы және революционер Генри Коандэ — өнертапқыш Ион Дука — Румынияның 1933 жылғы премьер министрі Мирча Элиаде — жазушы, дін тарихшысы Мирча Джеоана — румын саясаткері, Румын социал-демократтық партиясының бастығы Джон Хаузмэн — әртіс және продюсер Мартин Кармиц — француз кинорежисеры және продюсер Алекс Козински — американ төрешісі және эссеист Дину Липатти — румын пианошысы Герасим Лука — румындық ақын-сюрреалисті Георгий Маринеску — невролог, румын неврология мектебінің қалаушысы Майя Моргенстерн — румын әртісі Адриан Нэстасе — қазіргі замандағы румын саясаткері Илья Нэстасе — румын теннисшісі Николай Паулеску — румынский физиолог, один из создателей инсулина Эдвард Робинсон — американ әртісі Джордже Топырчану — румын ақыны және әзілқойы Корнелиу Вадим Тудор — румын саясаткері, Ұлы Румыния Партиясының бастығы Ричард Вурмбранд — жазушы Михаэль (Майкл) Крету — композитор, продюсер, Enigma тобының қалаушысы, Сандра Кретунің күйеуі == Өнеркәсібі == == Оқу орындары == == Тарихи ескерткіштері == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Еуропа елордалары}} [[Санат:Румыния қалалары]] [[Санат:Еуропа елордалары]] [[Санат:Миллионер қалалар]] [[Санат:Бухарест]] {{geo-stub}} 3n6i5jm3azy162dq43aqnsqimegfng8 3684334 3684333 2026-10-21T08:05:09Z Nurken 111493 3684334 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Бухарест |шынайы атауы = {{lang-ro|București}} |сурет = Bucharest collage 02.jpg |жағдайы = Астана |ел = Румыния |елтаңба = Coat of arms of Bucharest.svg |ту = ROU Bucharest Flag.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 24|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 26|lon_min = 05|lon_sec = |CoordAddon = type:city |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 200 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Румынияның даму аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Бухарест Румынияның даму аймақтары |кестедегі аймақ = Бухарест Румынияның даму аймақтары{{!}}Бухарест |аудан түрі = Румыния муниципиі{{!}}Муниципиі |ауданы = Бухарест |кестедегі аудан = Бухарест |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэрі |басшысы = [[Чиприан Чуку]] |құрылған уақыты = 1459 |алғашқы дерек = 1459 жыл |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 238<ref>{{cite web|publisher=National Institute of Statistics (Romania)|url=http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf|format=PDF|lang=ro|accessdate=2010-08-29|title=Romanian Statistical Yearbook 2008 – Geography, Meteorology, and Environment|date=2007-07-01|page=18|archiveurl=https://www.webcitation.org/616vN1g6L?url=http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf|archivedate=2011-08-21}}</ref> |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 75 |климаты = |ресми тілі = румын |тұрғыны = {{құлдырау}} 1 883 425<ref name="INSSE">{{cite web|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_TAB_1.xls|title=Official data for 2011 census|date=2013-07-04|accessdate=2013-07-04|publisher=[[National Institute of Statistics (Romania)|INSSE]]|lang=ro|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HuYqEpaY?url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_TAB_1.xls|archivedate=2013-07-06}}</ref><ref name="metro">{{cite web|url=http://www.urbanaudit.org/DownloadPDF.ashx?CityCode=RO001C|title=Urban Audit: Bucharest Profile|accessdate=2011-04-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HuYqu0vr?url=http://www.urbanaudit.org/DownloadPDF.ashx?CityCode=RO001C|archivedate=2013-07-06}}</ref> |санақ жылы = 2011 |тығыздығы = 7913,55 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = румындар, сығандар, мажарлар, еврейлер, қытайлар |конфессионалдық құрамы = православтар, католиктер, мұсылмандар |этнохороним = бухарестік |уақыт белдеуі = +2 |DST = бар |телефон коды = (+40) x1 |пошта индексі = 0xxxxx |пошта индекстері = |автомобиль коды = B |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Bucharest |сайты = http://www.pmb.ro/ |сайт тілі = ro |сайт тілі 2 = en }} '''Бухарест''' ({{lang-ro|București}} <small>ХФӘ:</small> {{IPA|[bukuˈreʃtʲ]}}) — Румыниядағы қала, ел астанасы, ірі өнеркәсіп орталығы. == Тарихы == === Бухарестте бекітілген келісім-шарттар === * Мамырдың 28, 1812 жыл, [[Орыс-түрік соғысы, 1806-1812|Орыс-түрік соғысы]] аяғындағы шарт * Наурыздың 3, 1886 жыл, [[Серб-бұлғар соғысы]] аяғындағы шарт * Тамыздың 10, 1913 жыл, [[Екінші Балкан соғысы]] аяғындағы шарт * Тамыздың 4, 1916 жыл, Румыния мен [[Антанта үштігі]] арасындағы одақтық келісім * Мамырдың 6, 1918 жыл, Румыния мен [[Орталық Күштер]] арасындағы шарт == Географиясы == == Халқы == === Атақты тұрғындары === Александра Мария Лара — неміс әртісі Адольф Албин — шахматшы Мирча Абдулеску — әртіс Тудор Аргези — поэт, дат жазушысы Колетт Авитал — израиль парламенттінің мүшесі Николай Бэлческу — тарихшы, жазушы және революционер Генри Коандэ — өнертапқыш Ион Дука — Румынияның 1933 жылғы премьер министрі Мирча Элиаде — жазушы, дін тарихшысы Мирча Джеоана — румын саясаткері, Румын социал-демократтық партиясының бастығы Джон Хаузмэн — әртіс және продюсер Мартин Кармиц — француз кинорежисеры және продюсер Алекс Козински — американ төрешісі және эссеист Дину Липатти — румын пианошысы Герасим Лука — румындық ақын-сюрреалисті Георгий Маринеску — невролог, румын неврология мектебінің қалаушысы Майя Моргенстерн — румын әртісі Адриан Нэстасе — қазіргі замандағы румын саясаткері Илья Нэстасе — румын теннисшісі Николай Паулеску — румынский физиолог, один из создателей инсулина Эдвард Робинсон — американ әртісі Джордже Топырчану — румын ақыны және әзілқойы Корнелиу Вадим Тудор — румын саясаткері, Ұлы Румыния Партиясының бастығы Ричард Вурмбранд — жазушы Михаэль (Майкл) Крету — композитор, продюсер, Enigma тобының қалаушысы, Сандра Кретунің күйеуі == Өнеркәсібі == == Оқу орындары == == Тарихи ескерткіштері == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Еуропа елордалары}} [[Санат:Румыния қалалары]] [[Санат:Еуропа елордалары]] [[Санат:Миллионер қалалар]] [[Санат:Бухарест]] {{geo-stub}} 55bec2lh2r2i3wekcu990le26yw5j9d 3684338 3684334 2026-10-21T08:31:24Z Nurken 111493 3684338 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Бухарест |шынайы атауы = {{lang-ro|București}} |сурет = Bucharest collage 02.jpg |жағдайы = Астана |ел = Румыния |елтаңба = Coat of arms of Bucharest.svg |ту = ROU Bucharest Flag.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 24|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 26|lon_min = 05|lon_sec = |CoordAddon = type:city |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 200 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Румынияның даму аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Бухарест Румынияның даму аймақтары |кестедегі аймақ = Бухарест Румынияның даму аймақтары{{!}}Бухарест |аудан түрі = Румыния муниципиі{{!}}Муниципиі |ауданы = Бухарест |кестедегі аудан = Бухарест |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = [[Примар]]ы |басшысы = [[Чиприан Чуку]] |құрылған уақыты = 1459 |алғашқы дерек = 1459 жыл |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 238<ref>{{cite web|publisher=National Institute of Statistics (Romania)|url=http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf|format=PDF|lang=ro|accessdate=2010-08-29|title=Romanian Statistical Yearbook 2008 – Geography, Meteorology, and Environment|date=2007-07-01|page=18|archiveurl=https://www.webcitation.org/616vN1g6L?url=http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf|archivedate=2011-08-21}}</ref> |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 75 |климаты = |ресми тілі = румын |тұрғыны = {{құлдырау}} 1 883 425<ref name="INSSE">{{cite web|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_TAB_1.xls|title=Official data for 2011 census|date=2013-07-04|accessdate=2013-07-04|publisher=[[National Institute of Statistics (Romania)|INSSE]]|lang=ro|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HuYqEpaY?url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_TAB_1.xls|archivedate=2013-07-06}}</ref><ref name="metro">{{cite web|url=http://www.urbanaudit.org/DownloadPDF.ashx?CityCode=RO001C|title=Urban Audit: Bucharest Profile|accessdate=2011-04-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HuYqu0vr?url=http://www.urbanaudit.org/DownloadPDF.ashx?CityCode=RO001C|archivedate=2013-07-06}}</ref> |санақ жылы = 2011 |тығыздығы = 7913,55 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = румындар, сығандар, мажарлар, еврейлер, қытайлар |конфессионалдық құрамы = православтар, католиктер, мұсылмандар |этнохороним = бухарестік |уақыт белдеуі = +2 |DST = бар |телефон коды = (+40) x1 |пошта индексі = 0xxxxx |пошта индекстері = |автомобиль коды = B |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Bucharest |сайты = http://www.pmb.ro/ |сайт тілі = ro |сайт тілі 2 = en }} '''Бухарест''' ({{lang-ro|București}} <small>ХФӘ:</small> {{IPA|[bukuˈreʃtʲ]}}) — Румыниядағы қала, ел астанасы, ірі өнеркәсіп орталығы. == Тарихы == === Бухарестте бекітілген келісім-шарттар === * Мамырдың 28, 1812 жыл, [[Орыс-түрік соғысы, 1806-1812|Орыс-түрік соғысы]] аяғындағы шарт * Наурыздың 3, 1886 жыл, [[Серб-бұлғар соғысы]] аяғындағы шарт * Тамыздың 10, 1913 жыл, [[Екінші Балкан соғысы]] аяғындағы шарт * Тамыздың 4, 1916 жыл, Румыния мен [[Антанта үштігі]] арасындағы одақтық келісім * Мамырдың 6, 1918 жыл, Румыния мен [[Орталық Күштер]] арасындағы шарт == Географиясы == == Халқы == === Атақты тұрғындары === Александра Мария Лара — неміс әртісі Адольф Албин — шахматшы Мирча Абдулеску — әртіс Тудор Аргези — поэт, дат жазушысы Колетт Авитал — израиль парламенттінің мүшесі Николай Бэлческу — тарихшы, жазушы және революционер Генри Коандэ — өнертапқыш Ион Дука — Румынияның 1933 жылғы премьер министрі Мирча Элиаде — жазушы, дін тарихшысы Мирча Джеоана — румын саясаткері, Румын социал-демократтық партиясының бастығы Джон Хаузмэн — әртіс және продюсер Мартин Кармиц — француз кинорежисеры және продюсер Алекс Козински — американ төрешісі және эссеист Дину Липатти — румын пианошысы Герасим Лука — румындық ақын-сюрреалисті Георгий Маринеску — невролог, румын неврология мектебінің қалаушысы Майя Моргенстерн — румын әртісі Адриан Нэстасе — қазіргі замандағы румын саясаткері Илья Нэстасе — румын теннисшісі Николай Паулеску — румынский физиолог, один из создателей инсулина Эдвард Робинсон — американ әртісі Джордже Топырчану — румын ақыны және әзілқойы Корнелиу Вадим Тудор — румын саясаткері, Ұлы Румыния Партиясының бастығы Ричард Вурмбранд — жазушы Михаэль (Майкл) Крету — композитор, продюсер, Enigma тобының қалаушысы, Сандра Кретунің күйеуі == Өнеркәсібі == == Оқу орындары == == Тарихи ескерткіштері == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Еуропа елордалары}} [[Санат:Румыния қалалары]] [[Санат:Еуропа елордалары]] [[Санат:Миллионер қалалар]] [[Санат:Бухарест]] {{geo-stub}} 256pysx814wsabtudu4yanbf8czlv5i 0 20830 3684262 3198921 2026-10-20T21:07:30Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3684262 wikitext text/x-wiki {{футбол клубы | clubname = {{flagicon|Kazakhstan}} Кеден ФК | fullname = Кеден Футбол Клубы | nickname = |құрылған=1999 |таратылды=1999 |маусым=[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 1999|1999]] |жарыс= [[Футболдан Қазақстан бірінші лигасы|1 лига]] |орын=2 орын }} '''Кеден футбол клубы''' — 1999 жылы Қазақстанның бірінші лигасында<ref>http://footballfacts.ru/turnir/660587-chempionat-kazahstana-1999-pervaya-liga {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190208191513/http://footballfacts.ru/turnir/660587-chempionat-kazahstana-1999-pervaya-liga |date=2019-02-08 }}</ref> ойнаған Шымкенттегі Қазақстанның футбол клубы. Қазір клуб жабылып қалған. == Жетістіктері == *Қазақстан бірінші лигасында екінші орын: 1999 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Бастама}} {{Қазақстан Футболы}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан футбол клубтары]] [[Санат:Алфавит бойынша футбол клубтары]] [[Санат:Шымкент футбол клубтары]] gp4r96lppk1p973d40rt47w797wswi7 0 21887 3684162 3684030 2026-10-20T14:23:02Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-56156-68|~2026-56156-68]] ([[User talk:~2026-56156-68|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurtenge|Nurtenge]] соңғы нұсқасына қайтарды 3362203 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Von_Neumann_Architecture.svg|нобай|250x250 нүкте|Фон Нейман машинасының схемалық бейнесі ([[Компьютерлік жад|жады]], БҚ, АЛҚ, аккумулятор, енгізу-шығару)]] '''Фон Нейман архитектурасы''' — кеңінен танымал командалар мен деректерді [[Компьютерлік жад|компьютер жадында]]  бірлесіп сақтау принципі. Мұндай [[Компьютер|есептеу жүйелері]] жиі "фон Нейман машинасы" терминін білдіреді, алайда әрдайым осы ұғымдардың сәйкестігін білдірмейді. Жалпы жағдайда, фон Нейман сәулеті туралы айтқан кезде деректерді және нұсқаулықтарды бір жадтағы сақтау принципін көздейді. == Терминінің пайда болу тарихы == Есептеуіш машиналардың сәулеті ілімінің негіздері туралы ғылымының негізін 1944 жылы [[Джон фон Нейман|фон Нейман]], бірінші әлемде [[ENIAC|ЭНИАК]] шам компьютерін құруға қосылған кезде қалаған. [[ENIAC|ЭНИАК]] жұмыс процесі үстінде Пенсильвания университетіндегі Мур институтында әріптестері Джон Уильям Мокли, Джон Экертмен<span class="noprint">&#x20;(''[[:en:J. Presper Eckert|ағыл.]]''</span><span class="noprint">)</span>, Герман Голдстайнмен және Артур Беркспен көптеген пікірталастар кезінде EDVAC атты неғұрлым жетілдірілген машиналар идеясы келді. EDVAC зерттеу жұмысы ЭНИАКты құрастырумен қатар жалғасты. 1945 жылдың наурыз айындағы құжатта логикалық сәулет принциптері безендірілді, "EDVAC туралы есептің бірінші жобасы" деп аталатын — АҚШ Армиясының Баллистикалық Зертханасы үшін есеп, [[ENIAC|ЭНИАК]]<nowiki/>тың құрылысы және EDVACты әзірлеу осы мекеменің ақшасына жүзеге асырылды. Есеп, жай ғана сызба болғандықтан, жариялау үшін жарамады, тек топ ішінде тарату үшін арналды, алайда АҚШ Армиясы тарапынан жобаның кураторы — Герман Голдстайн — бұл ғылыми жұмысты көбейтті және оны кең ауқымды танысу үшін ғалымдарға жіберді. Құжатта жасату кезінде бірінші бетінде фон Нейман<ref name="von Neumann 1945">{{Cite web|author=[[Нейман, Джон фон|John von Neumann]]|title=First Draft of a Report on the EDVAC|year=30 июня 1945|publisher=University of Pennsylvania|url=https://sites.google.com/site/michaeldgodfrey/vonneumann/vnedvac.pdf?attredirects=0&d=1}}</ref> аты ғана болды, оқырмандарға құжат жалған әсер қалыптастастырды, барлық идеялар жазылған осы авторға ғана тиесілі ме деген сұрақ туындатты. Құжат оны оқығандарға, осындай EDVAC сияқты және осы архитектурамен өз компьютерлерін құрастырып алу үшін жеткілікті ақпарат берілді, осының нәтижесінде "фон Нейман архитектурасы" деп атала бастады. Екінші Дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін және [[ENIAC|ЭНИАК]]<nowiki/>пен жұмыстарын аяқтағаннан кейін 1946 жылы ақпанда инженерлер мен ғалымдардың командасы ыдырады, Джон Мокли, Джон Экерт<span class="noprint">&#x20;(''[[:en:J. Presper Eckert|ағыл.]]''</span><span class="noprint">)</span> бизнеске және коммерциялық негізде компьютерлер жасауға ден қоюға шешім қабылдады. Фон Нейман, Голдстайн және Беркс Перспективалық зерттеулер институтына көшті, EDVAC сияқты "IAS-машинасы" компьютерін құру және оны ғылыми-зерттеулерін пайдалану туралы шешім қабылдады. 1946 жылдың маусым айында олар<ref>{{статья|авторы=Юрий Полунов.|тақырыбы=Автора!!!|ссылка=http://www.pcweek.ru/themes/detail.php?ID=72606&phrase_id=204737|издание=PC Week/Russian Edition|год=2006|номер=20 (530)}}</ref><ref>{{кітап|isbn=978-0-521-65168-4|авторы=Cragon, H. G.|год=2000|тақырыбы=Computer Architecture and Implementation|баспасы=Cambridge University Press|allpages=238|pages=2}}</ref> - есептеуіш машиналардың құру принциптері пікірлерін классикалық мақалаға айналған "Электронды-есептеуіш құрылғылардың логикалық конструкциясын алдын ала қарау"<span class="mw-ref" id="cite_ref-Goldstine.E2.80.941980.E2.80.94.E2.80.94255_4-0" rel="dc:references">[[#cite_note-Goldstine.E2.80.941980.E2.80.94.E2.80.94255-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[4]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-Goldstine.E2.80.941980.E2.80.94.E2.80.94255_4-0" rel="dc:references"></span><ref>{{кітап|авторы=Burks A. W., Goldstine H. H., Neumann J.|тақырыбы=Preliminary Discussion of the Logical Design of an Electronic Computing Instrument|орны=Institute for Advanced Study, Princeton, N. J.|год=July 1946}}</ref><ref>{{кітап|авторы=Смирнов А. Д.|тақырыбы=Архитектура вычислительных систем : Учебное пособие для вузов|орны=М.|баспасы=Наука|год=1990|беттері=320|барлық беті=104|isbn=5-02-013997-1}}</ref>. Содан бері жарты ғасырдан астам уақыт өтті, бірақ онда ұсынылған ережелер өзінің өзектілігін бүгін күнге дейін сақтап келеді. Мақаласында сандарды ұсыну үшін екілік жүйені пайдалану сенімді негізделеді, ал бұдан бұрын барлық есептеуіш машиналарда сандар ондық жүйеде өңделетін. Авторлар техникалық іске асыруда екілік жүйенің артықшылықтарын, ыңғайлылығы және онда арифметикалық және логикалық операциялардың орындау қарапайымдылығын көрсетті. Одан әрі ЭЕМ-да сан емес ақпарат түрлері — мәтіндік, графикалық, дыбыстық және басқа да түрлері өңделетін болды, бірақ деректерді екілік кодтау әлі күнге дейін қазіргі заманда кез-келген компьютердің ақпараттық негізін құрайды. Екілік кодпен жұмыс істеген машиналардан басқа, үштік машиналар да болған және бар. Үштіктердің екілік компьютерлер алдында бірқатар артықшылықтары мен кемшіліктері бар. Артықшылықтарының арасында шапшаң (операцияларды қосу шамамен бір жарым есе жылдам орындалады) болуын атап өтуге болады, екілік және үштік логиканың болуы, бүтін сандарды белгісі бар симметриялық ұсыну (екілік логикада, не екі нөл (оң және теріс) орын алуы, не қарама-қарсы белгісі сан жұбы болмайды). Кемшіліктеріне — екілік машиналармен салыстырғанда іске асырудың аса күрделігі. Тағы бір төңкерістік идея "сақталатын бағдарлама" принципі мәнісін асыра бағалау қиын. Бастапқыда бағдарлама арнайы коммутациялық панельдерде бөгеттерді орнату арқылы жүзеге асырылды. Бұл өте тұтынады уақыт айналысуына: мысалы, өзгерту үшін бағдарламаны машина ЭНИАК керек бірнеше күн, ал жеке есебі емес еді артық жалғасуы бірнеше минут істен шыққан шамдар, олардың саны өте көп. Алайда, бағдарлама, сондай-ақ сақталуы жиынтығы түріндегі бірліктер мен нөлдердің, әрі сол есте және онымен өңделетін сандар. Бағдарлама және деректер арасындағы айырманың үлкен болмау қағидаты есептеулер нәтижелеріне сәйкес ЭЕМ-ге өзі бағдарлама қалыптастыруға мүмкіндік берді. Болуы берілген жиынтығының орындалатын командалар мен бағдарламаларды еді сипатты алғашқы компьютерлік жүйелер. Бүгін осындай дизайн қолданады оңайлату мақсатында конструкциясын есептеу құрылғылары. Мәселен, үстел [[Микрокалькулятор|калькуляторы]], негізінен, болып табылады құрылғыларымен тіркелген жиынтығы орындалатын бағдарламалар. Олардың үшін пайдалануға болады [[Математика|математикалық]] есептеулер, бірақ мүмкін емес дерлік қолдануға өңдеу үшін мәтінді және [[Компьютерлік ойын|компьютерлік ойындар]], көру үшін, графикалық суреттер немесе [[Бейнежазба|видео]]. Өзгерту орнатылған бағдарлама үшін осындай құрылғыларды талап етеді іс жүзінде оларды толық қайта жасау, және көп жағдайда мүмкін емес. Дегенмен, перепрограммирование ерте компьютерлік жүйелердің дегенмен орындады, алайда үлкен көлемін талап етті қолмен дайындау бойынша жұмыстар жаңа [[Бағдарлама жасақтамасын құжаттау|құжаттаманы]], перекоммутации және қайта құру блоктар мен құрылғылар және т. п. Барлығын компьютерлік бағдарламаларды ортақ жадта сақтау идеясы өзгертті. Сәулетті пайдалануды пайда болуы уақытында, орындалатын нұсқаулықтар жинағына негізделген, және есептеу процесін нұсқаулықтар орындау процесі ретінде ұсыну, есептеу жүйелерін деректерді өңдеу мақсатында икемділігін аса ұлғайтты. Деректерді және нұсқаулықтарда бірге қарастыру көзқарасы бағдарламалардың өздерін өзгерту міндетін жеңілдетті. == Фон Нейман принципі == === Джон фон Нейман принципі бойынша ЭЕМ-ді ұйымдастыру принциптері === [[Сурет:JohnvonNeumann-LosAlamos.gif|220px|нобай|Джон Фон Нейман]] ; Жадтың біртектілік принципі  : Командалар мен деректер, бір жадта сақталады және жадтардың сыртқы түрі бірдей. Тек пайдалану тәсілі бойынша танымаса; яғни жад ұяшығындағы бір мән деректер ретінде, команда ретінде, және мекен-жайы ретінде де пайдаланылуы мүмкін жүгінуі тәсіліне қарай ғана ажыратылады. Бұл командаларға, сандарға жасалатын сол операцияларды өндіруге мүмкіндік береді, және тиісінше, бірқатар мүмкіндіктер ашады. Мысалы, команданың адрестік бөлігін өзгерте отырып массив деректерінің дәйекті элементтеріне жүгінуді қамтамасыз етуге болады. Мұндай тәсіл командаларды түрлендіру деп аталады және қазіргі заманғы бағдарламалау тұрғысынан құпталмайды. Бұдан гөрі басқа бірізділік принципін біртектілігі пайдалы болып табылады, бұл кезде бір бағдарламаның командалары басқа орындау нәтижесі ретінде алынуы мүмкін. Бұл мүмкіндік трансляция негізінде жатыр — бағдарламаның мәтінін жоғары деңгейдегі тілден нақты есептеуіш машиналар тіліне аудару. ; Мекенжайлық принципі <span></span> : Құрылымдық негізгі жағынан жад нөмірленген ұяшықтардан тұрады, әрі процессорге еркін сәтінде кез келген ұяшық қол жетімді. Командалар мен деректердің екілік кодтары сөздер деп аталатын бірлік ақпарат қа бөлінеді және ұяшықтарда сақталады, оларға қол жеткізу үшін, тиісті ұяшықтар нөмірлері — мекен-жайлары пайдаланылады. ; Бағдарламалық басқарудың принципі<span> </span> : Есепті шешу алгоритміне көзделген барлық есептеулер, реттілікті басқарушы сөздерден — командалардан тұратын бағдарлама түрінде ұсынылуы тиіс. Әр команда есептеуіш машина іске асыратын операция жиынтығынан кейбір операцияларды міндеттейді. Бағдарламаның командасы есептеу машинаның жадында тізбектелген ұяшықтарда сақталады және табиғи реттілікпен, яғни олардың бағдарламадағы реті бойынша орындалады. Қажет болған жағдайда, арнайы әмірлердің көмегімен, бұл реттілік өзгертілуі мүмкін. Командалары бағдарламасы орындау тәртібін өзгерту туралы шешім алдыңғы есептеулер нәтижелерін талдау негізінде не сөзсіз қабылданады. ; Екілік кодтау принципі<span> </span> : Осы қағидатқа сәйкес, барлық ақпарат ретінде деректер мен командалар екілік сандар 0 және 1де кодталады. Әрбір ақпараттың түрі екілік ретпен және өзінің форматымен ұсынылады. Форматындағы бит дәйектілігі, белгілі бір мәні бар, өріс деп аталады. "Сандық ақпаратты әдетте өріс белгісі және разрядтар өрісі бөледі. Команда форматында өрісті екіге бөлуге болады: операциялар өріс коды өрісі мен мекен-жайлар өрісі. == Фон Нейман принциптерімен салынған компьютерлер == Жоспар бойынша, фон Нейман сәулеті бойынша салынған бірінші компьютер, ең алғашқы электрондық есептеуіш машиналардың бірі — EDVAC (Electronic Discrete Variable Automatic Computer) болуы тиіс еді. ЭНИАКтың Өзінің алдыңғы буынынан айырмашылығы, бұл компьютер ондық емес екілік жүйедегі компьютер. ЭНИАК сиақты, EDVACта Пенсильванского Университетінің Мур институтында Баллистикалық зерттеулер зертханасы үшін АҚШ армиясының Джон Преспер Экерт және Джон Уильям Мокли бастаған инженерлер мен ғалымдар тобымен математиканың белсенді көмегімен әзірленді, алайда 1951 жылы EDVAC сенімді [[Компьютерлік жад|компьютерлік жадын]] құруда және әзірлеушілер тобындағы келіспеушіліктерге байланысты техникалық қиындықтарға байланысты іске қосылмады. ЭНИАК және EDVAC жобасыларыен танысқан басқа да ғылыми-зерттеу институттары, бұл проблемаларды әлдеқайда бұрын шеше алды. Фон Нейман сәулетінің негізгі ерекшеліктері іске асырылған алғашқы компьютерлер келесілер болды: # прототип — Манчестерлік кіші эксперименттік машина — Манчестер университеті, Ұлыбритания, 21 маусым, 1948 жыл; # EDSAC — [[Кембридж университеті]], Ұлыбритания, 6 мамыр 1949 жыл; # Манчестер Марк I — Манчестер университеті, Ұлыбритания, 1949 жыл; # BINAC — АҚШ, сәуір, немесе тамыз 1949 жыл; # CSIR Mk 1 — Аустралия, қараша 1949 жыл; # EDVAC — АҚШ, тамыз 1949 ж. нақты іске 1952 жылы қосылды; # CSIRAC — Аустралия, қараша 1949 жыл; # SEAC — АҚШ, 1950 жылғы 9 мамыр; # ORDVAC — АҚШ, қараша 1951 жыл; # IAS-машина — АҚШ, 10 маусым 1952 жыл; # MANIAC I — АҚШ, наурыз 1952 жыл; # AVIDAC — АҚШ, 28 қаңтар 1953; # ORACLE — АҚШ, соңында 1953 жылы; # WEIZAC — Израиль, 1955 жыл; # SILLIAC — Австралия, 4 шілде 1956 жыл. Принциптері фон Нейманға жақын КСРО-да алғашқы толық электрондық есептеуіш машина, Лебедевпен салынған МЭСМ (УКСР ҒА Киев электротехника институтының негізінде), мемлекеттік қабылдау сынақтары 1951 жылдың желтоқсанында өткен. == ЭЕМ-құрылымы == Фон Нейман ұсынған ЭЕМ құрылымы мынандай құрылғылардан тұруы қажет: Жады 2. Басқару құрылғысы 3. Арифметика-логикалық құрылғы 4. Ақпаратты енгізу-шығару құрылғылары Компьютер құрылымы- функционалдық элементтердің және олардың арасындағы байланыстардың жиынтығы. Компьютер құрылымы негізгі 3 бөліктен тұрады: 1. Орта бөлігі (микропроцессор және негізгі жады) 2. Жүйелік шина 3. Перифериялық құрылғылар Процессор – ақпаратты өңдейтін және компьютердің барлық құрылғыларының жұмысын басқаратын интегралдық схема. Процессор мынандай құрылғылардан тұрады: 1. арифметика-логикалық құрылғы 2. басқару құрылғысы 3. регистрлер 4. кэш жады == Процессордың негізгі сипаттамасы == * Разрядтылығы – процессор өңдейтін максималды биттер саны (8-, 16-, 32- ,64- разрядты) * Тактілік жиілігі-элементар әрекетті орындауға қажет уақыт өлшемі. == Фон Нейман сәулетінің тарлау жері == Шиналарды бағдарламалар жады мен деректер жадында бірлесіп пайдалану фон Нейман сәулетін тарлау жеріне әкеледі, атап айтқанда, жады көлемімен салыстырғанда процессор және жады арасындағы [[Мәліметтерді жеткізу жылдамдығы|қабілетін]] шектеуге алып келеді. Сонымен қатар, бұл бағдарламалар жады мен деректер жады бір уақытта қол жетімді емес болуы мүмкін, "процессор-жад" арнасының өткізу қабілеті мен жад жылдамдығы процессордың жұмыс жылдамдығын айтарлықтай шектейді — бұл, егер бағдарлама және деректер түрлі орындарда сақталған жағдайда әлдеқайда күшті болады. Себебі процессор жылдамдығы мен жад көлемі артуы өткізу қабілетіне қарағанда әлдеқайда жылдамырақ іске асады, олардың арасындағы тар орын үлкен мәселе айналуда, оның маңыздылығы, процессорлардың жаңа буыны шыққан сайын өсіп отырады, <span class="noprint">^{[''көзі&#x20;емес,&#x20;көрсетілген&#x20;1505&#x20;күн'']}</span><span class="noprint"></span>; бұл проблема жүйелер интерфейсін жетілдірумен шешіледі, ал бұл көптеген жаңа проблемаларды туындатады^{&#x5B;''қандай?''}^&#x5D;. "фон Нейман сәулетндегі шағын орны" терминін 1977 жылы Джон Бэкус "Фон Нейман бағдарламалау стилінен босатуға бола ма?" атты, оған Тьюринг сыйлығын тапсыру кезінде оқыған кезде дәрісінде енгізген<ref name="backus">{{cite journal|doi=10.1145/359576.359579|title=Can Programming Be Liberated from the von Neumann Style? A Functional Style and Its Algebra of Programs|last=Backus|first=John W.|authorlink=Бэкус, Джон|accessdate=2012-01-20|issn = 0001-0782}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cs.utexas.edu/~EWD/transcriptions/EWD06xx/EWD692.html|title=E. W. Dijkstra Archive: A review of the 1977 Turing Award Lecture|accessdate=2008-07-11|first=Edsger W.|last=Dijkstra|authorlink=Дейкстра, Эдсгер Вибе}}</ref> АҚШ пен Италиядан келген ғалымдар 2015 жылы фон-неймандық сәулеттен ерекшеленетін мем-процессор (ағылшын memprocessor) прототипін құру туралы және NP-толық міндеттерді шешу үшін, оны пайдалану мүмкіндігін мәлімдеді<ref>[http://lenta.ru/news/2015/07/07/memcomputing/ Создан прототип компьютера с отличной от фон-неймановской архитектурой.] </ref><ref>[http://www.techtimes.com/articles/66537/20150706/scientists-build-computer-works-more-human-brain.htm Scientists Build A Computer That Works More Like The Human Brain : SCIENCE : Tech Times]</ref><ref>[http://advances.sciencemag.org/content/1/6/e1500031 Memcomputing NP-complete problems in polynomial time using polynomial resources and collective states] / Science Advances 03 Jul 2015: Vol. 1, no. 6, e1500031 [[doi:10.1126/sciadv.1500031|DOI:10.1126/sciadv.1500031]]{{ref-en}}(англ.</ref>. == Сондай-ақ, == * [//ru.wikipedia.org/wiki/Гарвардская_архитектура Гарвард архитектурасы] == Әдебиет == * <span class="citation" id="CITEREFGoldstine1980">''Herman H. Goldstine.''&#x20;</span><span class="citation" id="CITEREFGoldstine1980">[http://books.google.co.jp/books?id=jCSpiVBH5W0C The Computer from Pascal to von Neumann].&#x20;— Принстон University Press, 1980.&#x20;— 365&#x20;p.&#x20;</span><span class="citation" id="CITEREFGoldstine1980">— ISBN 9780691023670.</span><span> </span>(ағыл.)<nowiki/> * <span class="citation" id="CITEREFAspray1990">''William Aspray.''&#x20;</span><span class="citation" id="CITEREFAspray1990">[http://books.google.co.jp/books?id=c5uDQgAACAAJ John von Neumann and the Origins of Modern Computing].&#x20;— MIT Press, 1990.&#x20;— 394&#x20;p.&#x20;</span><span class="citation" id="CITEREFAspray1990">— ISBN 0262011212.</span><span> </span>(ағыл.) * <span class="citation" id="CITEREFMcCartney2001">''Scott McCartney.''&#x20;</span><span class="citation" id="CITEREFMcCartney2001">[http://books.google.com/books?id=GxMIAQAAMAAJ ENIAC: The Triumphs and Tragedies of the World ' s First Computer].&#x20;— Berkley Books, 2001.&#x20;— 262&#x20;p.&#x20;</span><span class="citation" id="CITEREFMcCartney2001">— ISBN 9780425176443.</span><span> </span>(ағыл.) — "фон Нейман сәулеті терминінің" шығу тарихы туралы айтылады == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Компьютерлер архитектурасы]] [[Санат:Процессорлар технологиялары]] cepehg1anicxlwkh0yfsqs5lcxyj2oc 0 25451 3684158 3658909 2026-10-20T14:21:12Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/NomadAlshyn|NomadAlshyn]] ([[User talk:NomadAlshyn|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3600639 wikitext text/x-wiki {{Infobox Kazakh Clan | атауы =Алшын | лақап_атауы = | таңбасы ={{wikidata|P94|{{{Тамга|Alshyn tribe tamga.png}}}|size=150px|alt={{{казахский род|}}}|caption={{{Описание тамги|}}}|from={{{from|}}}}} | таңба_сипаттамасы =Найза | ұраны =Алау | шығу_тегі = | жүзі = | тайпасы = | бөлімдері =Әлімұлы, Байұлы | тараулары =Шеркеш, Ысық, Алтын, Есентемір, Байбақты, Беріш, Адай, Жаппас, Тана, Алаша, Масқар, Таз, Қызылқұрт, Кете, Шекті, Төртқара, Қарасақал, Қаракесек, Шөмекей | ақсақалы = | қыстаулары = | жайлаулары = | торабы = }} '''Алшын''' — [[қазақтар|қазақ халқының]] құрамындағы eң ірі [[тайпа]]. Ол '''[[Әлімұлы]]''' және '''[[Байұлы]]''' рулық бірлестіктерінің ортақ атауы болып саналады. Алшындардың шығу тегі туралы пікірлердің бірі тарихшы, политолог және генетик Жақсылық Сәбитовтың зерттеулеріне негізделген. Оның айтуынша, Алшындар X ғасырда қазіргі [[Моңғолия]] аумағын мекендеген татарлардың алчи тайпасынан тарайды. Бұл тұжырым [[Рашид ад-Дин]]нің «Джами-ат-таварих» («Жылнамалар жинағы») еңбегіне сүйенеді. Аталған деректе: «алшы тайпасынан шыққан ерлер — алшытай, ал әйелдер — алшын аталады» деп көрсетілген. Зерттеушілер бұл жерде әйелдерді «алшын» деп атау автордың түркі тілін толық меңгермеуімен байланысты болуы мүмкін деп болжайды. ---- Ұлық Ұлыс ([[Алтын Орда]]) кезеңінде Алшындар мемлекет құрылымында маңызды орын алған. Олар жоғары әскери және әкімшілік қызметтер атқарған. Мысалы, Батудың әмірі Ит-Қара, Жәнібек ханның сенімді әмірі әрі шежіре бойынша Алшындардың түп атасы саналатын Алау баһадүр, сондай-ақ Барақ ханның әмірі Құтет есімдері белгілі. Алтын Орда әлсіреген кезеңде де Алшын өкілдері әмір, би, басқақ, сардар сияқты беделді лауазымдарда болып, саяси және қоғамдық өмірге белсенді қатысқан. ---- Алшын тайпасының атағы қазақ тарихында әсіресе жауынгерлік қасиетімен танылған. Халық арасында кең тараған «Кіші Жүзді найза бер де, жауға қой» деген сөз олардың әскери қуатын, батырлық болмысын бейнелейді. Қазақ хандығы дәуірінде, қалмақ және жоңғар шапқыншылығы кезінде, Кіші Жүз ханы [[Әбілқайыр]] баһадүр бас сардар болып, Алшын және Жетіру жасақтарын бастап, ел қорғауда ерекше рөл атқарған. Бұл туралы халық ауыз әдебиетінде де көрініс тапқан. Үйсін Майқы би: : «Бектен туған Алшынды, : Біз үшін қанға малшынды. : Іргеңе жауың келгенде, : Сілтейтін найза, қамшыңды.» деп сипаттаса, ақын-жырау [[Сүйінбай Аронұлы]] Алшынның ру-тайпалық құрамын және батырлық болмысын жырға қосқан. ---- Алшын тайпаларының ежелгі атамекені Алтай өңірі деп есептеледі. X ғасыр шамасында олар Арал теңізі маңы мен [[Каспий теңізі]] аймағына қарай қоныс аударған. Кейбір деректер бойынша, олардың бір бөлігі Батысқа қарай жылжып, [[Еуропа]] мен [[Мысыр]]ға дейін жеткен. Соның ішінде мәмлүк дәуірінде Египетте билік жүргізген әйгілі қолбасшы [[Бейбарыс]] — Алшын құрамындағы [[Беріш]] руынан шыққан. ---- Алшындар әр кезеңде әскери жорықтарға қатысып, [[Еуразия]] кеңістігінің тарихи-этникалық қалыптасуына ықпал еткен. Бүгінде Алшын ұрпақтары қазақ халқының құрамында ғана емес, сондай-ақ башқұрт, татар, өзбек және басқа да түркі халықтарының арасында кездеседі.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Эндиклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8</ref> == Орта жүзде == Орта жүзде бұрынғы Қарқаралы уезінде, қазіргі Шет, Нұра аудандарында [[Алшындар]] бірыңғай тұрады. Олар Сырым Датұлы көтерілісі аяқталған соң қоныс аударған әкелген [[Шеркеш]], [[Байбақты]] ұрпақтары. == Әдебиет == * Тынышпаев М., Материалы к истории киргиз-казахского народа, Таш., 1925; * Востров В.В., Муканов М.С., Родоплеменной состав и расселение казахов, А.-А., 1968; * Маданов X., Кіші жүздің шежіресі, А., 1994; * Рашид ад-Дин, Сборник летописей, т. 1, кн. 1, М.-Л., 1952; * Кипчаки в истории средневекового Казахстана, А., 1995; * Әнес Сарай, Адайлардың арғы тарихы, А., 1998 == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{stub}} {{wikify}} {{Үлгі:Қазақ рулары}} eknapunq5wu3xtarfrixvaesn7hvxe7 0 27035 3684302 865433 2026-10-21T05:50:07Z Гульмира Жумабаевна 187249 3684302 wikitext text/x-wiki '''Дәулетова Нәзира Қожахметқызы'''(1926—1999) – Қазақстанда кітапхана ісін қалыптастырушылардың бірі, тарих ғыл. канд. Қазақстандағы кітапхана ісінің тарихы, Қазақстанның әмбебап кітапханалары, т.б. еңбектері жарық көрген. Ғ. Мұсіреповтың Алматы қаласында, М. Хәкімжанованың Қостанай қаласындағы. {{Uncategorized}} 4etyh4c66jc2rt5qhlul7c564j7lcxo 3684303 3684302 2026-10-21T05:53:16Z Гульмира Жумабаевна 187249 3684303 wikitext text/x-wiki '''Дәулетова Нәзира Қожахметқызы'''(1926—1999) – Қазақстанда кітапхана ісін қалыптастырушылардың бірі, тарих ғыл. канд. Қазақстандағы кітапхана ісінің тарихы, Қазақстанның әмбебап кітапханалары, т.б. еңбектері жарық көрген. Ғ. Мұсіреповтың Алматы қаласында, М. Хәкімжанованың Қостанай қаласындағы. {{Uncategorized}} == Дереккөздер == {{Өмір жолы}} r4f3kqjzgfuwpmrbvsy3dj6yccxhuyo 3684304 3684303 2026-10-21T05:56:35Z Гульмира Жумабаевна 187249 3684304 wikitext text/x-wiki '''Дәулетова Нәзира Қожахметқызы'''(1926—1999) – Қазақстанда кітапхана ісін қалыптастырушылардың бірі, тарих ғыл. канд. Қазақстандағы кітапхана ісінің тарихы, Қазақстанның әмбебап кітапханалары, т.б. еңбектері жарық көрген. Ғ. Мұсіреповтың Алматы қаласында, М. Хәкімжанованың Қостанай қаласындағы. {{Uncategorized}} == Дереккөздер == '''{{Өмір жолы}}''' 1947-1962 жж.- кітапханатану секторының әдіскері, оқу залының, қызмет көрсету бөлімінің меңгерушісі. ts2lx9wrz0s6vo9h50rqnhy2dm2umsq 3684306 3684304 2026-10-21T06:33:55Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Гульмира Жумабаевна|Гульмира Жумабаевна]] ([[User talk:Гульмира Жумабаевна|т]]) өңдемелерінен [[User:Bolatbek|Bolatbek]] соңғы нұсқасына қайтарды 865433 wikitext text/x-wiki '''Дәулетова Нәзира Қожахметқызы'''(1926 – 1999) – Қазақстанда кітапхана ісін қалыптастырушылардың бірі, тарих ғыл. канд. Қазақстандағы кітапхана ісінің тарихы, Қазақстанның әмбебап кітапханалары, т.б. еңбектері жарық көрген. Ғ. Мұсіреповтың Алматы қ-нда, М. Хакімжанованың Қостанай қ-ндағы {{Uncategorized}} 79o1tktpfcojvrgl34rqfkanomrm51o 3684307 3684306 2026-10-21T06:34:19Z 1nter pares 146705 /* */ 3684307 wikitext text/x-wiki '''Дәулетова Нәзира Қожахметқызы''' (1926–1999) — Қазақстанда кітапхана ісін қалыптастырушылардың бірі, тарих ғыл. канд. Қазақстандағы кітапхана ісінің тарихы, Қазақстанның әмбебап кітапханалары, т.б. еңбектері жарық көрген. Ғ. Мұсіреповтың Алматы қ-нда, М. Хакімжанованың Қостанай қ-ндағы. {{Uncategorized}} g8cy06f2gh3g2ffgchg0w1p41ogrxcs 3684308 3684307 2026-10-21T06:34:43Z 1nter pares 146705 3684308 wikitext text/x-wiki '''Дәулетова Нәзира Қожахметқызы''' (1926–1999) — Қазақстанда кітапхана ісін қалыптастырушылардың бірі, тарих ғыл. канд. Қазақстандағы кітапхана ісінің тарихы, Қазақстанның әмбебап кітапханалары, т.б. еңбектері жарық көрген. Ғ. Мұсіреповтың Алматы қ-нда, М. Хакімжанованың Қостанай қ-ндағы. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Uncategorized}} 1xa5hedvg58q9ghdub782csklda2c34 3684309 3684308 2026-10-21T06:35:04Z 1nter pares 146705 3684309 wikitext text/x-wiki {{Қысқа мақала}} '''Дәулетова Нәзира Қожахметқызы''' (1926–1999) — Қазақстанда кітапхана ісін қалыптастырушылардың бірі, тарих ғыл. канд. Қазақстандағы кітапхана ісінің тарихы, Қазақстанның әмбебап кітапханалары, т.б. еңбектері жарық көрген. Ғ. Мұсіреповтың Алматы қ-нда, М. Хакімжанованың Қостанай қ-ндағы. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Uncategorized}} 22j8r57o0m0u50l7x09spqeumbi6fqn 0 27876 3684192 3612058 2026-10-20T16:14:05Z HorseBro the hemionus 173989 [[Арнайы:Үлесі/CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ([[Қатысушы талқылауы:CommonsDelinker|талқылауы]]) істеген нөмір 3612058 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]] 3684192 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Жоңғар хандығы |статусы = [[Хандық]] |өз атауы = ᠵᠡᠭᠦᠨ ᠭᠠᠷ ᠤᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨᠲᠣ ᠣᠯᠣᠰ |әнұраны = |байрағы = |байрақ=Banner of the Dzungar Khanate.png|байрақ_сипаттамасы =Жоңғар хандығы туының реконструкциясы.<ref>{{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |year=2022 |location=Elista, Kalmykia |language=ru|publisher=Научно-популярное издание.|isbn=978-5-6047963-9-9|pages=171}}</ref> |елтаңба = |елтаңба_сипаттамасы = |карта = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png |өлшем = |сипаттама = <!-- |type_before = [[Моңғол империясы]] --> |p1 = Ойрат хандығы |flag_p1 = Map of Ming Chinese empire 1415.jpg |image_p1 = |p2 = Моғолстан |flag_p2 = Yarkent Khanate.jpg |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылды = [[1635]] |жойылды = [[1755]] <!-- |type_after = --> |s1 = Цинь империясы |flag_s1 =Flag of China (1889–1912).svg |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астанасы = |қалалары = |тілі = [[Моңғол тілі|моңғолша]], [[Қалмақ тілі|ойрат-қалмақша]] |валютасы = |қосымша_параметр = |параметр_мазмұны = |аумағы = 3 600 000 км² |халқы = 600 000 (XVIII ғ. ортасы): [[ойраттар]], [[ұйғырлар]], [[алтайлықтар]], [[тывалар]], [[қырғыздар]] |басқару_формасы = [[монархия]] |династиясы = [[чорос]] |билеушілер_титулы = [[Қонтайшы]] |билеуші1 = [[Эрдэни-Батур]] |билік_жылдары1 = 1635—1653 |билеушілер_титулы2 = <!--келесі билушінің титулы ауысқан кезде қолданылады--> |билеуші2 = [[Сенге]] |билік_жылдары2 = 1653—1651 |билеушілер_титулы3 = [[Хан (титул)|Хан]] |билеуші3 = [[Галдан-Бошогту]] |билік_жылдары3 = 1651—1697 |билеушілер_титулы4 = [[Қонтайшы]] |билеуші4 = [[Цэван-Рабдан]] |билік_жылдары4 = 1697—1727 |билеушілер_титулы5 = |билеуші5 = [[Галдан-Цэрэн]] |билік_жылдары5 = 1727—1746 |билеушілер_титулы6 = |билеуші6 = [[Цэван-Дорджи]] |билік_жылдары6 = 1746—1749 |билеушілер_титулы7 = |билеуші7 = [[Лама-Даржа]] |билік_жылдары7 = 1749—1753 |билеушілер_титулы8 = |билеуші8 = [[Давачи]] |билік_жылдары8 = 1753—1755 |діні = [[Буддизм]] ([[гелуг]]) |қосымша_параметр1 = |параметр_мазмұны1 = |Кезең1 = |Уақыт1 = |Жыл1 = |Кезең2 = |Уақыт2 = |Жыл2 = |Кезең3 = |Уақыт3 = |Жыл3 = |Кезең4 = |Уақыт4 = |Жыл4 = |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = |к1 = |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |қосымша_параметр3 = |параметр_мазмұны3 = |ескерту = }} '''Жоңғар хандығы''' (ескі моңғол жазуы {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨ<br>ᠭᠠᠷ<br>ᠤᠨ<br>ᠬᠠᠭᠠᠨᠲᠣ<br>ᠣᠯᠣᠰ}}; ''jegün γar-un qaγan-tu ulus'', {{lang-xal|Зүн Һарин хаана улс}}; {{lang-mn|Зүүнгарын хаант улс}}) – Батыс [[Моңғолия]]да XVII ғасырдың 30-жылдарына қарай төрт ойрат тайпасының бірігуі негізінде құрылған мемлекет. == Жоңғар мемлекетінің құрылу алғышарттары == [[File:Ф.И. фон Страленбергтің картасындағы ойрат-қалмақ тайпаларының қоныстануы.jpg|thumb|320px|left|Ф.И. фон Страленбергтің картасындағы ойрат-қалмақ тайпаларының қоныстануы]] Ғылыми әдебиеттерде Жоңғар хандығының негізін салған төрт тайпа – чорос, хошоуыт, дербет, хойттар аталады (торғауыттар 1627 жылы батыстағы [[Еділ]] бойына қоныс аударған). [[Шыңғыс хан]] ұрпақтары құрған [[Юань Империясы|Юань империясы]] ыдыраған соң (1368 жылы) олар Батыс Моңғолияда қоныстанып қалған еді. Олармен туысқан тайпалардың бір бөлігі халхалар Шығыс Моңғолияда тұратын. [[Қытай]]ға апаратын сауда жолдарын иемдену құқығы үшін Шығыс Моңғолия мен Батыс Моңғолияда тұратын ойраттар арасында бірнеше дүркін қанды соғыстар болған. 15 ғасырдың 1-жартысында ойраттардың басшылары Тогон (1418 – 40) және Эсен (1440 – 50) шығыс пен батыстағы ойрат тайпаларын бір мемлекетке қосқан. Бірақ ішкі және сыртқы жағдайларға байланысты біріккен мемлекет ұзақ өмір сүрген жоқ. Олар Қытайға апаратын сауда жолынан айырылып қалды. XV ғасырда, ортағасырлық [[Моңғолия]] өз күшінің шыңына жеткен кезде моңғол империясында билікті қолына алған жергілікті қалмақ (ойрат) тайшылары көрші Қытаймен қарым-қатынасты сауда қатынастарына қыздырудан қорықпады. Оқиғалардың өзара шиеленісуі 1449 жылы ойрат-қытай соғысына алып келді, ол кезде моңғолдардың де-факто көшбасшысы Ойрат Эсен-Тайши Қытайды жаулап алуға және Хубилай хан дәуіріндегі Моңғол Юан империясын қайта құруға көшті. 1449 жылдың жазында қалмақтардың (ойрат) Есен-тайшы бастаған 20 000 адамдық моңғол-ойрат әскері Қытайға басып кіріп, үш топқа бөлініп, Бейжіңге қарай беттеді. 4 тамызда Мин әулетінің үлкен қытай әскері император Чжу Кженнің басқаруымен жорыққа аттанды. Ритуалдар департаментінің бас уәзірі (министрлік) Ванг Чжэн, ол императордан кейінгі екінші адам болғандықтан, жас монархты солтүстікке жеңіспен шеруге және Моңғолияда Ойрат Есенді жеңуге көндірді. Бұл идеяны жүзеге асырудағы қытай әскері мен қытай императорының тәкаппарлығы көп ұзамай айқын болды.Жалпы шайқас 1449 жылы 1 қыркүйекте қазіргі Хубей провинциясындағы Хуайлай тауының оңтүстік-батысында Туму аймағында өтті. Ойрат әскерінен әлдеқайда көп қытай армиясын кездестірген ойраттар оларды жеңіліске ұшыратты. Империяның ең жоғары дәрежелі адамдары ұрыс даласында, оның ішінде Ван Чжэн қайтыс болды. Император мен көптеген сарбаздарды ойратттар тұтқынға алды. Есен тұтқында тұрған императордың өзінің қытайларға қарсы көзірі деп есептеді және ойрат көшпелілеріне оралып, соғыс қимылдарын тоқтатты. Қуатты қытайлық қолбасшы Ю Цян Пекинді қорғауды қолға алды, ол таққа жаңа император Чжу Кжэннің інісі Чжу Кюді қабылдады.Қытай сотының уәзір министрлерінің кеңестерінен кейін және Есеннің императорды төлеп алутуралы ұсыныстарын қабылдамай, Ю елдің император өмірінен маңызды екенін мәлімдеді. Есен ешқашан қытайлықтардан төлемақы алмады, төрт жылдан кейін, әйелінің кеңесі бойынша дос болып қалған императорды босатты. Ойрат басшысының өзі өзінің саналы саясатына қатысты қатты сынға ұшырады және Туму шайқасынан алты жыл өткен соң оны өлтірген моңғол ақсүйектерінің жаулап алған туыстары опасыздықпен өлтірді. ==Моғолстан мен Қазақ хандығына жасаған жорықтары== [[File:XVIII ғасырдың бірінші ширегінде қалыптасқан геосаяси жағдайды сипаттайтын француз картасы.jpg|thumb|320px|left|XVIII ғасырдың бірінші ширегінде қалыптасқан геосаяси жағдайды сипаттайтын француз картасы]] Моғолстан мен Қазақ хандығына жасаған жорықтары да сәтсіз аяқталды. [[Тәуекел хан]] кезінде дурвэд және торғаут тайпалары [[Қазақ хандығы]]на бағынған (қысқаша Жоңғар шапқыншылығы). XVII ғасырдың 20-жылдары хошаут байбағыс пен шорос тайпасының тайшысы (тайджи) Хара-хула ойрат мемлекетін қайтадан құруға әрекеттер жасады. Ақырында Хара-хуланың баласы Батыр қонтайшы біртұтас ойрат мемлекетін құрады (1635). Мемлекет аты тарихи әдебиеттерде, көбінесе, Жоңғар Хандығы деп аталады. Тогон мен Эсен хандар кезінен бастап түркі тіліндегі әдебиеттерде және қазақтар арасында ойраттар – қалмақ деп аталып кетті. ===Батыр қонтайшы кезіндегі хандық=== Батыр қонтайшы кезінде (1635 – 53) хандықта қалалар сипатындағы отырықшы елді мекендер салына бастады, жер игеру біршама ілгеріледі. Осыған қарамай Жоңғар Хандығы көшпелі мемлекет ретінде тарихта қалды. 1640 жылы [[Тарбағатай]] тауларының етегінде біріккен моңғол, қалмақ және ойрат тайпалары басшылары моңғол – ойрат заңдарын қабылдайды. Жинақ “Цааджин бичиг” деп аталды. Онда моңғол-ойрат тайпаларының ішкі тіршілігі, мемлекет құрылымы, әскери қызмет атқару тәртібі, діни ұстанымдары белгіленген. Батыр қонтайшыдан кейін билік басында болған қонтайшылар Сенге (1653 – 1671), Қалдан Бошақты (1671 – 1697), Севан Рабдан (1697 – 1727), Қалдан Серен (1727 – 1745) Батырдың саясатын одан әрі жалғастырды. Олар хандықтың ішінде егін шаруашылығы мен ұсақ кәсіпшіліктер, сауда қатынастарының дамуына едәуір ықпал жасады. Қол өнері мен кәсіпшілік дамыды. Оларда соғыста қолға түскен тұтқындар да жұмыс істеді. Саудаға Шығыс түркістандықтар белсене қатысты. 18 ғасырларға қарай Жоңғар Хандығындағы адам саны 1 млн-ға жетті, басқа ұлттарды қосқанда мемлекеттегі халық саны 1,5 млн-ға жуық еді. ==Жоңғар хандығынның талқандалуы== Әскерді басқаруда бұрынғы Шыңғыс хан империясында қалыптасқан жүйе сақталып, өте қатаң тәртіп енгізілді. Сыртқы саясатта Шығыс Моңғолия тайпаларымен және Цин империясымен әр кез соғыстар жүргізіп отырды. Бұл саясат хандық жойылғанға дейін тоқталған жоқ. [[Ресей]] мен Жоңғар Хандығының арасында өзара елшілік қарым-қатынас орнады. Жоңғарлардың Кузнецк уезінен қару-жарақтар сатып алып тұрғаны туралы деректер бар. Жоңғар Хандығының Ресей империясына бодан болу туралы ұсыныс жасаған кезі де болған. Ресейден Жоңғар Хандығына тұтқынға түскендер онда маңызды рөл атқарған. Тұтқынға түскен швед офицері Ренат 18 ғасырдың 1-ширегінде Жоңғар Хандығының қарулы күштерін жарақтандыруға елеулі үлес қосқан. Жоңғар Хандығы [[Шығыс Түркістан]] халықтарына басқыншылық жорықтар жасап, оларға билік жүргізді. Басқа да тәуелді халықтарға қатаң тәртіп орнатты. Жоңғар Хандығы мен Қазақ хандығының арақатынасы өте шиеленісті болды. 16 ғасырдың 30-жылдарынан бастап Жоңғар Хандығы Қазақ мемлекетіне қарсы басқыншылық саясат ұстанды. Қазақ халқы [[Ойраттар|ойрат]]-жоңғар шапқыншылығына қарсы екі жүз жылға жуық уақыт бойы ерлікпен күрес жүргізді (қ. Жоңғар шапқыншылығы). Қалдан Серен қайтыс болғаннан кейін Жоңғар Хандығында тақ үшін талас-тартыс басталды. Осы жағдайды пайдаланған [[Цин империясы]] 1755, 1756, 1757 жылдары бірнеше дүркін шабуылдар жасап, Жоңғар Хандығын талқандады. Цин империясы басқыншыларына қарсы [[Әмірсана]] бастаған көтеріліс жеңіліске ұшырады. Цин әскерлері көтерілісшілерді аяусыз басып-жаншыды. Жоңғарлар қатты қырғынға ұшырап, нәтижесінде Жоңғар Хандығы жойылып кетті.<ref>Қазақ энциклопедиясы, 4 том;</ref> ==Жоңғар хандығының билеушілері== [[File:Урга. Жоңғар қонтайшысының ордасы (XVIII ғасырдың бірінші жартысы).jpg|thumb|left|250px|Урга. Жоңғар қонтайшысының ордасы (XVIII ғасырдың бірінші жартысы)]] Жоңғар хандығында билеушілердің сатылы бағыныштылық тәртібі орнатылды, билеушілер тобына ұлы тайшылар, кіші тайшылар, зайсандар және жоғары ламалар кірген. Кіші тайшылар ұлы тайшылардың вассалдары болып есептелді. Ұлы тайшылар және кіші тайшылар көшпелі тайпалардың мал жайылымдарын, жоғары ламалар ғибадатханаларға тиесілі жерлерді иеленді. Зайсандар кіші тайшыларға бағынды. Ал төменгі әлеуметтік топтар араттар (қарапайым шаруалар) деп аталып, екіге бөлінді: албату –билеушілерге және шабинарлар – діндарларға тәуелділер. Олар өз иелеріне басыбайлы бекітіліп берілді. Албату Жоңғар Хандығы әскерінің негізін құрады, ал шабинарлар әскери қызметтен босатылды. Хандықта құлдар да болды, бірақ олардың қоғамда рөлі болмады. Хандықтағы жоғары билікті хандар жүргізді, хан тағына тек шорос тайпасынан шыққандар отырды. Хан лауазымы қонтайшы деп аталды. Жоңғар мемлекетін билеген чорос тайпасының өкілдері: * Эрдени Батур (1634-1638). 1638 жылдан 1660 жылға дейін Эрдени Батур хунтайджи (қонтайшы) ретінде белгілі. * Хотогчиннің ұлы Сенге (Сэцэн қонтайшы). 1660-1671 жылдары билік құрған. * Хотогчиннің ұлы Галдан (1645 жылы туған). 1671-1679 жылдары Галдан қонтайшы, ал 1679-1697 жылдары Галдан Бошақты хан. * Сенгенің ұлы Цеван Рабдан (1663 жылы туған). Эрдени Дзорикту-қонтайшы (1697-1727) ретінде белгілі. * Цэван Рабданның ұлы Қалдан Серен. 1727-1745 жылдары билік құрған. * Қалдан Сереннің ұлы Цэван Доржи (1732 жылы туған). 1746-1749 жылдары билік құрған. * Қалдан Сереннің ұлы Лама Доржи (1749-1753). * Намжил-Дачидің ұлы Дабачи (1753-1755). ==Тайпалар== Жоңғар хандығын құрған негізгі тайпалардан – ұлы тайшылар шықты, кейін қосылған тайпалардың билеушілері – кіші тайшылар болды. Кіші тайшылар билік жүргізген топтар – анги деп аталды. Ең шағын әлеуметтік бірлестік – хотон деп аталып, оның құрамында 4, 10, 50 жанұя болды. Бірнеше хотон аймақты немесе отоқты (шіркеу иелігінде иасы деп аталған) құрады. Әкімшілік басқару жүйесінде мемлекет аппарат маңызды рөл атқарды. Шенеуніктер 12 дәрежеге бөлініп, әрқайсысының атқаратын қызметі анықталды. Ұсақ қызметтерді атқарушылар да көп болды: 30 адамға бір басқарушыдан келді. Олардың жалпы саны 35 мыңға жеткен. Сот билігін атқарушылар зорго (сот өкілдері) деп аталып, ең беделді 8 зорго министрлер қызметін атқарды. == Галерея == {|align="center" |-valign="top" | [[File:Ремезовтың сызба кітабындағы қалмақтардың (жоңғарлардың) қоныстануы.jpg|thumb|Ремезовтың сызба кітабындағы қалмақтардың (жоңғарлардың) қоныстануы]] | [[File:Ремезовтың сызба кітабы (50 бет).jpg|thumb|Ремезовтың сызба кітабы (50 бет)]] | [[File:Жоңғарияның картасы(Й.Г.Ренат).tif|thumb|Жоңғарияның картасы (Й.Г.Ренат)]] | [[File:Капитан Иван Унковскийдің Жоңғария картасы (1722-1723).png|thumb|Капитан Иван Унковскийдің Жоңғария картасы (''Владение контайшино, 1722-1723'')]] | [[File:Қонтайшы иелігі (И.Унковский, 1722-1724).png|thumb|Қонтайшы иелігі (И.Унковский, 1722-1724)]] |} == Әдебиет == * ''Бичурин Н. Я. (Иакинф).'' Историческое обозрение ойратов или калмыков с XV столетия до настоящего времени. —Элиста: Калмыцкое книжное изд-во, 1991. * «Илэтхэл шастир». Москва: «НАУКА», Главная редакция восточной литературы, 1990 г. * ''Злат­кин И. Я.'' Ис­то­рия Джун­гар­ско­го хан­ст­ва, 1635–1758. Москва, 1983. * ''Моисеев В. А.'' Россия и Джунгарское ханство в XVIII в. — Барнаул: Изд-во АГУ, 1998. * ''Моисеев В. А.'' Джунгарское ханство и казахи (XVII—XVIII вв.). — Алма-Ата: Гылым, 1991. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сыртқы сілтемелер== * [http://www.kaznex.kz/kz/napr/export/analitika/china.php Қытай Халық Республикасы]{{Deadlink|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{commons|Category:Dzungar Khanate}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Моңғол мемлекеті]] [[Санат:Моңғолия тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Ресей тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Қырғызстан тарихы]] [[Санат:Қалмақтар тарихы]] [[Санат:Жоңғар хандығы]] [[Санат:XVII ғасыр тарихы]] [[Санат:XVIII ғасыр тарихы]] [[Санат:Қытай тарихы]] q403pwy2p4ec7hxiev7rk7iwody1tl1 0 27889 3684311 2395217 2026-10-21T06:35:57Z 1nter pares 146705 3684311 wikitext text/x-wiki '''Жоспар''', [[экономика]]да– мақсаты‚ мазмұны‚ көлемі‚ әдістері мен құралдары‚ орындалу мерзімі көрсетіліп‚ нақты кезеңге межеленген шараларды жүзеге асырудың белгіленген тәртібі мен реті. Жоспар [[мемлекет]] ауқымда, жеке өндірістік салалар, [[аймақ]]тар, кәсіпорындар мен фирмалар деңгейінде жасалады. Оның болашақтық жоспар (ұзақ мерзімге арналғаны 10 – 15 жылға, орташа мерзімге арналғаны 3 – 5 жылға лайықталған), ағымдағы жоспар (1 жылдық), директивалық жоспар (орындалуы қатаң бақылауға алынатын) және индикативті жоспар (болжамға ұқсас ұсыныс, тапсырыс) деп аталатын түрлері бар. Жеке кәсіпорындар, фирмалар деңгейіндегі жоспар болжамдық көрсеткіштер мен оған жетудің нақты шаралары көрсетілетін бизнес-жоспар, қысқа мерзімдік жедел бағдарламалар түрінде әзірленеді. Қазақстанда мемлекет ауқымда индикативті жоспар қолданылады. Онда, негізінен, елдегі өндіріс пен тұтыну қарқыны, олардың көлемі мен құрылымы, баға, [[экспорт]] пен [[импорт]], [[инвестиция]] көздері, экон. ынталандыру жүйелері, салық мөлшері, т.б. бойынша белгіленген нәтижелерге қол жеткізу көзделеді; қысқаша Жоспарлау.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> <ref>Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2</ref> ==Түрлері== *Кітапхана жоспарының жоспары- жұмысты орындаудың мазмұнын, көлемін, дәйектілігін, мерзімді және орындаушыларын анықтайтын құжат. Болашақтық және ағымдағы жұмыс жоспары болады. *Кітапхана ісін жоспарлау - кітапхана ісін баскарудың кұрамды бөлігі - белгілі бір кезеңге кітапхана ісін жетілдіру, оларды даму көрсеткіштерінің мақсатын ғылыми анықтау. *Кітапхана ресурстарын жоспарлау - белгілі мерзімге [[кітапхана]] ресурстары дамуының тенденциясы мен болашағын анықтауда аймақтың (мекеменің) тұрғындарының белгілі қажеттерін зерттеу арқылы жүзеге асатын жоспарлау. *[[Сабақты жоспарлау]] - нақты оқу уақыты барысында оқытушы мен окушы әрекеттесулерін құрастыру. *Кітапхана ғимаратын жоспарлау - кітапханалык технологиялык процестердің мазмұны мен дөйектілігіне сай келетін үй-жайынын орналасу жүйесі. *Орналасу жоспары - жіктеу индекісінің тану белгілері жок, бөлінуде тиіптік айрмашылығы бар жіктік кестесінің көмегімен бөлінетін ББЖ. *Платун-жоспары ({{lang-en| platoon }}- «взвод» немесе «отряд») - оқу сабақтарын ұйымдастыру формасы, мұндағы оқушыларда тұрақтысының бөлмесі жоқ, «взводтарға» немесе «қаңғыбас сыныптарға» ұйымдасқан және бір «лабораториядан» екіншісіне көшіп жүре береді. Жоспарлы көрсеткіштер - жоспарлы кезеңге жеке кітапхананың немесе кітапхана ісінің кызметін дамыту жөніндегі тапсырманың сандық көрінісі Жоспарланған процестің барлык жақтарын білдіреді: кітапхана ко- рының көлемі мен орналасуы, кі- тапханалық кызмет көрсегудін нәтижелері, каржыны пайдаланудың тиімділігі және т.б.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме жалпы сөздік: Көлік / профессор Е. Арын — Павлодар : «ЭКО» ҒӨФ. 2006.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{Economy-stub}} [[Санат:Экономика]] [[Санат:Қаржы]] [[Санат:Транспорт]] 9i2hd89axzr049xzbv46frmkg4ea9yv 3684312 3684311 2026-10-21T06:36:10Z 1nter pares 146705 /* */ 3684312 wikitext text/x-wiki '''Жоспар''', [[экономика]]да — мақсаты‚ мазмұны‚ көлемі‚ әдістері мен құралдары‚ орындалу мерзімі көрсетіліп‚ нақты кезеңге межеленген шараларды жүзеге асырудың белгіленген тәртібі мен реті. Жоспар [[мемлекет]] ауқымда, жеке өндірістік салалар, [[аймақ]]тар, кәсіпорындар мен фирмалар деңгейінде жасалады. Оның болашақтық жоспар (ұзақ мерзімге арналғаны 10 – 15 жылға, орташа мерзімге арналғаны 3 – 5 жылға лайықталған), ағымдағы жоспар (1 жылдық), директивалық жоспар (орындалуы қатаң бақылауға алынатын) және индикативті жоспар (болжамға ұқсас ұсыныс, тапсырыс) деп аталатын түрлері бар. Жеке кәсіпорындар, фирмалар деңгейіндегі жоспар болжамдық көрсеткіштер мен оған жетудің нақты шаралары көрсетілетін бизнес-жоспар, қысқа мерзімдік жедел бағдарламалар түрінде әзірленеді. Қазақстанда мемлекет ауқымда индикативті жоспар қолданылады. Онда, негізінен, елдегі өндіріс пен тұтыну қарқыны, олардың көлемі мен құрылымы, баға, [[экспорт]] пен [[импорт]], [[инвестиция]] көздері, экон. ынталандыру жүйелері, салық мөлшері, т.б. бойынша белгіленген нәтижелерге қол жеткізу көзделеді; қысқаша Жоспарлау.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> <ref>Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2</ref> ==Түрлері== *Кітапхана жоспарының жоспары- жұмысты орындаудың мазмұнын, көлемін, дәйектілігін, мерзімді және орындаушыларын анықтайтын құжат. Болашақтық және ағымдағы жұмыс жоспары болады. *Кітапхана ісін жоспарлау - кітапхана ісін баскарудың кұрамды бөлігі - белгілі бір кезеңге кітапхана ісін жетілдіру, оларды даму көрсеткіштерінің мақсатын ғылыми анықтау. *Кітапхана ресурстарын жоспарлау - белгілі мерзімге [[кітапхана]] ресурстары дамуының тенденциясы мен болашағын анықтауда аймақтың (мекеменің) тұрғындарының белгілі қажеттерін зерттеу арқылы жүзеге асатын жоспарлау. *[[Сабақты жоспарлау]] - нақты оқу уақыты барысында оқытушы мен окушы әрекеттесулерін құрастыру. *Кітапхана ғимаратын жоспарлау - кітапханалык технологиялык процестердің мазмұны мен дөйектілігіне сай келетін үй-жайынын орналасу жүйесі. *Орналасу жоспары - жіктеу индекісінің тану белгілері жок, бөлінуде тиіптік айрмашылығы бар жіктік кестесінің көмегімен бөлінетін ББЖ. *Платун-жоспары ({{lang-en| platoon }}- «взвод» немесе «отряд») - оқу сабақтарын ұйымдастыру формасы, мұндағы оқушыларда тұрақтысының бөлмесі жоқ, «взводтарға» немесе «қаңғыбас сыныптарға» ұйымдасқан және бір «лабораториядан» екіншісіне көшіп жүре береді. Жоспарлы көрсеткіштер - жоспарлы кезеңге жеке кітапхананың немесе кітапхана ісінің кызметін дамыту жөніндегі тапсырманың сандық көрінісі Жоспарланған процестің барлык жақтарын білдіреді: кітапхана ко- рының көлемі мен орналасуы, кі- тапханалық кызмет көрсегудін нәтижелері, каржыны пайдаланудың тиімділігі және т.б.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме жалпы сөздік: Көлік / профессор Е. Арын — Павлодар : «ЭКО» ҒӨФ. 2006.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{Economy-stub}} [[Санат:Экономика]] [[Санат:Қаржы]] [[Санат:Транспорт]] 3o3wd0nzr3e6do9rlzrkzan2uovtkwt 0 29049 3684310 3653070 2026-10-21T06:35:32Z 1nter pares 146705 /* */ 3684310 wikitext text/x-wiki [[File:Bibliotheque alencon 670px.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Алансондағы кітапхана]]''.]] '''Кітапхана''' — мәдени-ағартушылық ғимарат. Кітапхана баспасөз шығармаларын жинау, сақтау, насихаттаумен, оқырмандарға баспасөз шығармаларын берумен, мәдени-ағарту және ғылыми-көпшілік жұмыстарын ұйымдастырумен шұғылданады. Кітапхана атқаратын міндетіне, кітап қорының құрамына және жұмыс әдісіне қарай екіге бөлінеді: а) ''көпшілік''; ә) ''ғылыми және арнаулы''. *Көпшілік кітапхана — оқырманға қоғамдық-саяси, кәсіптік, жалпы білім беретін басылымдарды ұсынады. *Ғылыми және арнаулы кітапханалар, ғылым салалары мен белгілі бір ұйымдарға (мекемелер, оқу орындары, т.б.) қызмет етеді. Кітапханалар жазба ескерткіштердің қоғамдық қоймасы ретінде ерте заманда пайда болған.<ref>Қазақстан Республикасының Ғылым Энциклопедиясы</ref> Біздің заманымыздан бұрынғы 7-ғасырдың ортасында Ассирия патшасы Ашурбанипалдың сарайында қыш тақталарға жазылған жазбалар жинағы сақталған. Көне кітапханалардың ішінде Александрия кітапханасы әлемге әйгілі. 9 — 11-ғасырларда [[Бұхара]], [[Самарқанд]], [[Отырар]], [[Үргеніш]], [[Мерв]] қалалары ғылыми және әдеби кітап қорларымен аты шықты. Ұлы ғұлама әл-Фарабидің туған қаласы Отырарда Александриядан кейінгі әлемдегі екінші ең ірі кітапхана болған деп есептеледі. Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасында барлығы 11300 кітапхана (2003) жұмыс істейді.<ref name="source1">“Балалар Энциклопедиясы”, V-том</ref> ==Кітапхана ісін жоспарлау == Кітапхана ісін жоспарлау - кітапхана ісін басқарудың кұрамды бөлігі - белгілі бір кезеңге кітапхана ісін жетілдіру, оларды жүзеге асырудың құралдары мен даму көрсеткіштерінің мақсатын ғылыми анықтау. ==Кітапхана ресурстарын жоспарлау == Кітапхана ресурстарын жоспарлау - белгілі мерзімге кітапхана ресурстары дамуының тенденциясы мен болашағын анықтауда аймақтың (мекеменің) тұрғындарының белгілі қажеттерін зерттеу арқылы жүзеге асатын жоспарлау.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006. ISBN 9965-808-78-3</ref><ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Кітапханалар]] 5o3on8y06rx98d320deld69omcuhrji 0 44383 3684196 2879952 2026-10-20T16:18:48Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3684196 wikitext text/x-wiki [[Сурет:BrullovKP PtVPerovskogoGTG.jpg|thumb|right|200px|Василий Алексеевич Перовский]] '''Василий Алексеевич Перовский''' (20.2.[[1794]], [[Ресей]], [[Почеп]] қаласы, қазіргі [[Брянск облысы]] – 20.12.[[1857]], [[Алупка]]) – [[Орынбор губерниясы]]ның әскери губернаторы (1833 – 42 және 1851 – 57), 1812 жылы [[Отан соғысы]]на және 1828 – 29 жылдары [[орыс-түрік соғыстары]]на қатысқан. Перовский – патша өкіметінің шығыстағы отарлау саясатын дәйекті жүргізушілердің бірі. Орынбор губернаторы болып тұрған кезде оған [[Орта Азия]] хандықтарымен, [[Иран]]мен және [[Ауғанстан]]мен сыртқы саясат мәселесін өз бетінше шешуге құқық берілді. 1835 жылы Перовскийдің нұсқауымен жаңа шептер белгіленіп, бекіністер салынды. Жаңа шептерге Орынбор казактары қоныстандырылып, қазақтар жайылымдық жерлерінен қуылды. Перовскийдің басшылығымен ''[[Жоламан Тіленшин]], Исатай-Махамбет'' бастаған ұлт-азаттық көтеріліс басып жаншылды. 1839 – 40 жылдары Перовский патша әскерлерінің [[Хиуа]]ға жорығын, 1853 жылы [[Ақмешіт]]ке жасаған жорығын басқарды. Перовский ''[[Кенесары Қасымұлы]]мен'' жақсы қарым-қатынаста болған. Кенесарыға [[полковник]] шенін бергізген. Перовскийдің Ақмешітті алуына [[Сырдария]] қазақтары үлкен көмек көрсетті. Оның бұйрығымен кедей қазақтарға көмек ретінде ұн мен көктемгі егістікке тұқым берілді. Қазақтарға арнап емделетін лазарет ашқызып, оны керекті дәрі-дәрмектермен қамтамасыз етіп отырды. Өзін прогресшіл етіп көрсету мақсатында маңайына өнер және әдебиет қайраткерлерін топтастырды. Ұлы күйші [[Құрманғазы Сағырбайұлы]] оған арнап, «Перовск маршын» шығарды. Ақмешіт ([[Қызылорда]] қаласы) 1853 – 67 жылдары Перовскийдің атымен ''Перовск форты'', 1867 – 1922 жылдары '''Перовск қаласы''' аталды.<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Category:Vasiliy Perovskiy}} {{Суретсіз мақала}} {{бастама}} [[Санат:20 ақпанда туғандар]] [[Санат:1795 жылы туғандар]] [[Санат:Почепде туғандар]] [[Санат:20 желтоқсанда қайтыс болғандар]] [[Санат:1857 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Алуупкада қайтыс болғандар]] [[Санат:Бакаклавскдегі георгиев монастырінде жерленгендер]] [[Санат:Мәскеу мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Алмасты Әулие апостол Андрей Первозванный орденінің иегерлері]] [[Санат:IV сыныпты Әулие Георгий орденінің иегерлері]] [[Санат:1 дәрежелі Әулие Владимир орденінің иегерлері]] [[Санат:Алмасты Әулие Александр Невский орденінің иегерлері]] [[Санат:Ақ қыран орденінің (Ресей империясы) иегерлері]] [[Санат:2 дәрежелі Әулие Владимир орденінің иегерлері]] [[Санат:Қылышты I дәрежелі Әулие Анна орденінің иегерлері]] [[Санат:3 дәрежелі Әулие Владимир орденінің иегерлері]] [[Санат:Бантылы 4 дәрежелі Әулие Владимир орденінің иегерлері]] [[Санат:Қылышты II дәрежелі Әулие Анна орденінің иегерлері]] [[Санат:Алмасты Батылдығы үшін алтын қаруының иегерлері]] [[Санат:Ресей империясы кавалерия генералдары]] [[Санат:Ресей флигель-адъютанттары]] [[Санат:Свита генерал-майорлары]] [[Санат:Ресей империясы генерал-адъютанттары]] [[Санат:Ресей империясы генерал-губернаторлары]] [[Санат:Орынбор губернаторлары]] [[Санат:Ресей империясы әскери тұтқындары]] [[Санат:Орта Азиялық жорықтардың қатысушылары]] [[Санат:Ресей империясы мемлекеттік кеңесі мүшелері]] [[Санат:Ресей империясы аристократтарының некесіз ұрпақтары]] [[Санат:Императорлық көркемсурет академиясының құрметті әуесқойлары]] [[Санат:Императорлық көркемсурет академиясының құрметті мүшелері]] [[Санат:Бородина шайқасыының қатысушылары]] [[Санат:Декабристер]] 0mio19jwqeud1s5x6isfinorzwqx3ir 0 48327 3684314 1975653 2026-10-21T06:36:52Z 1nter pares 146705 3684314 wikitext text/x-wiki ==Жоспарлау== '''Жоспарлау''', ''[[экономика|экономикада]] – нақты нысанның ([[мемлекет|мемлекеттің]], [[кәсіпорын|кәсіпорынның]], [[ұжым|ұжымның]], т.б.) экономикалық және әлеуметтік дамуының белгілі бір мерзімге арналған жоспарын, сондай-ақ оны жүзеге асыруға бағытталған нақтылы іс-шаралар кешенін талдап жасау.'' [[Микроэкономика|Микроэкономикалық]] деңгейдегі Жоспарлау өңдіріс ішілік, [[фирма]] ішілік көрсеткіштерді қамтыса, макроэкономикалық деңгейдегі Жоспарлау қоғамды басқару жүйесінің маңызды құрамдас бөлігі, мемлекеттің әлеуметтік-экономика саясатын жүзеге асыруының негізгі құралы болып табылады. [[Макроэкономика|Макроэкономикалық]] жоспарлау белгілі бір кезеңде елдің экономика және әлеуметтік даму жоспарын жасауды, оны жүзеге асыруды ұйымдастыру мен орындалуын бақылауды қамтиды. Макроэкономикалық жоспарлау директивалық (нұсқаулық) жоспарлау және индикативтік жоспарлау болып бөлінеді. Директивалық (нұсқаулық) жоспарлау – тоталитарлық қоғамдағы халық шаруашылығын мемлекет басқарудың орталық буыны болып табылды. [[КСРО]]-дағы, т.б. елдердегі директивалық, яғни бір орталықтандырылған жоспарлауды жүзеге асыру тәжірибесіндегі мемлекет тапсырыстардың, разнарядкалардың, ресурстарды жинақтаудың, т.б. қатаң белгіленген жүйесі өнім өндірушіні еркіндіктен, дамуға деген ынталылықтан айырып, экономика өсу қарқынының баяулауына, сөйтіп, халық шаруашылығындағы дағдарысқа әкеліп соқты. Жоспарлаудың бұл түрінің зиянды салдарлары Қазақстанда да анық байқалды (қ. Бесжылдықтар, Жоспарлы экономика). [[Қазақстан Республикасы]] дербес мемлекетке айналып, нарықтық экономикаға көше бастаған кезден бастап (1991), елдегі экономика және әлеуметтік өзгерістерді индикативтік жоспарлау үлгісі қолданылды. Индикативтік жоспарлау немесе экономикалық бағдарламалау – ел экономикасын мемлекеттік реттеудің құрамдас бөлігі болып табылады. Ол – елдегі қоғамдық өндірістің дамуы мен әлеуметтік-экономика саясаттың стратегиялық тұжырымдамаларының ең оңтайлы нұсқасы таңдап алынған кешенді жалпы экономика бағдарламалар негізінде экономиканы реттеп отыру жүйесі саналады және индикативтік, яғни ұсыныстық сипатқа ие. Ондағы жоспарлы көрсеткіштер ел дамуының жалпы бағдарлары түрінде болады. Жоспарлаудың бұл түрі 2-дүниежүзүзілік соғыстан соң [[Франция|Францияда]], [[Нидерланд|Нидерландта]], [[Норвегия|Норвегияда]], [[Жапония|Жапонияда]] қолданылды, 20 ғасырдың 50 – 60-жылдары [[Швеция|Швецияда]], [[Финляндия|Финляндияда]], [[Ұлыбритания|Ұлыбританияда]], [[Италия|Италияда]], [[Бельгия|Бельгияда]], [[Германия|Германияда]], [[Испания|Испанияда]], 70-жылдары [[АҚШ]] пен [[Канада|Канадада]] кең таралды. Қазақстанда нарықтық экономикаға көшудің өтпелі кезеңінде (1991 – 98) индикативтік жоспарлау елдің эконмика және әлеуметтік дамуының стратегиялық бағыттарын айқындауға, неғұрлым ірі ғылыми-техника және құрылымдық бағдарламаларды жүзеге асыруға, экономиканы ырықсыздандыруға және кәсіпорындарды жекешелендіруге, нарықтық инфрақұрылымдар жасауға, салық және несие-қаржы жүйесін жетілдіруге, тұрақты ақша айналысын қамтамасыз етуге, т.б. бағытталды. Онда халықты әлеум. қорғау жүйелерін жетілдіру мәселелері де қамтылды. Әсіресе, Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті Н.Ә. Назарбаевтың таяу болашақтағы ел дамуының негізгі стратегиялық бағыттарын айқындаған “Қазақстан-2030” Жолдауының маңызы зор болды. 2000 жылдан бастап Қазақстанда ел дамуының таяу болашақтағы негізгі көрсеткіштерін айқындауға бағытталған 3, 5, 10 жылдық индикативті жоспарлау ісі қолға алынды. ==Микроэкономикалық жоспарлау== Микроэкономикалық жоспарлау деп жеке кәсіпорын мен оның барлық құрылымдық бөлімшелерінің өндірістік-шаруашылық қызметінің шаралары мен көрсеткіштері жүйесінің жоспарын жасауды айтады. Мұнда ең алдымен техникалық-экономика есептер жасалады, жалпы кәсіпорын бойынша да, оның құрылымдық бөлімшелері бойынша да қажетті нормалар мен көрсеткіштер әзірленіп негізделеді, сондай-ақ шаруашылық қызметтің жүзеге асырылуына басшылық жасалып, бақылау орнатылады, ішкі өндірістік резервтер анықталып пайдаланылады. Кәсіпорын нарық жағдайында ойдағыдай жұмыс істеуі үшін бірқатар мән-жайлар ескерілуге тиіс. Олар: сұраныс пен ұсыныс, өз өнімінің икемділігі, өндірістің ағымдағы шығыны, шекті пайда мен тиімділік (табыстылық), бәсеке, негізгі құрал-жабдықтың бағасы, шикізат пен материалдар, т.б. Сонымен, кәсіпорынның өндірістік-шаруашылық қызметіне тек микроэкономикалық орта ғана емес, елдегі макроэкономикалық саясат та ықпал жасайды. Кәсіпорынның жоспарлары рыноктың, бәсекенің талаптарын ескеруге, оның тұрлаулы экономика және әлеуметтік дамуын көздеуге, жоғары табыс алуға жәрдемдесуге тиіс. Микроэкономикалық жоспарлау ағымдағы жоспарлау және оралымды жоспарлау түрлеріне бөлінеді. Ал оралымды жоспарлау өз кезегінде күнтізбелік жоспарлау және маркетингілік жоспарлау болып бөлінеді. ==Күнтізбелік жоспарлау== Күнтізбелік жоспарлау – жалпы кәсіпорын және оның жеке құрылымдық бөлімшелері ([[цех|цехтар]], телімдер, [[бригада|бригадалар]], жұмыс орындары) үшін қысқа мерзімге (айға, тәулікке, ауысымға, сағатқа) арналған нақты өндірістік тапсырмаларды әзірлеуді қамтитын оралымды-өндірістік жоспарлаудың бір бөлігі. Жоспарлы тапсырмалар нормалар мен нормативтердің, шарттық міндеттемелер мен мемлекет тапсырыстардың негізінде әзірленеді, мұнда сондай-ақ оларды іске асырудың сол сәтте қалыптасқан нақты жағдайлары ескеріледі. Күнтізбелік Жоспарлау, әдетте, үш кезеңде жүзеге асырылады. Бірінші кезеңде көлемді Жоспарлау орындалады, яғни тапсырмалар тәптіштеліп, цехтарға бөлінеді. Әрбір цехқа (телімге) берілетін тапсырма заттай, еңбек және құндық өлшемдермен белгіленеді. Екінші кезең – өндірістің күнтізбелік жоспарларын әрбір цех үшін мерзім мен нысандар бойынша жасау және күнтізбелік нормативтерді әзірлеу. Үшінші кезең – жоспарлы тапсырмаларды әрбір жұмыс орнына жеткізуді қамтиды. Осы мақсатпен күнтізбелік жоспарлар орындаушылар арасындағы жеке тапсырмаларға бөлінеді, сөйтіп, ауысымдағы әрбір жұмысшыға берілетін жеке тапсырмалар көрсетілетін жоспар жасалады. ==Маркетингілік Жоспарлау== Маркетингілік Жоспарлау – кәсіпорынның ([[фирма|фирманың]]) [[маркетинг|маркетингілік]] қызметінің барлық бағыттар бойынша егжей-тегжейлі жоспарларын әзірлеу. Мұндай маркетинг-жоспарлардың құрылымында мыналар қамтылады: негізгі көрсеткіштердің тізбесі; рыноктардың, олардың негізгі буындарының, тұтынушылардың (сатып алушылардың), бәсекелестердің сипаттамасы; бәсеке салдарынан болатын негізгі қиындықтарға жасалған талдау; фирма қол жеткізуге тиіс жоспарлы кезең мақсаттарының тұжырымдамасы; маркетинг стратегиясын әзірлеу; жоспардың орындалу барысына бақылау белгілеу. Фирма өнімнің бірнеше түрлерін, топтарын өндіретін, түрлі рыноктарда жұмыс істейтін жағдайда әрбір сала бойынша жеке маркетинг-жоспар жасалады; қысқаша Маркетинг. <ref> Қазақ энциклопедиясы, 4 том; </ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{stub}} [[Санат:Экономика]] pj3p2psmmpnqthih0toc8fbwno8tyir 0 54557 3684319 3277465 2026-10-21T07:15:25Z Dilyara Qatpyshova 187088 3684319 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауылдық округі |Атауы = Доскей ауылдық округі |Облысы = Қарағанды облысы |Ауданы = [[Бұқар жырау ауданы]] |Құрылған уақыты = |Орталығы = [[Доскей]] |Енеді = 2 ауыл |Тұрғыны = {{өсім}}4416 |Санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |Тығыздығы = |Жер аумағы = |Әкімі = |Телефон коды = |Пошта индексі = }} '''Доскей ауылдық округі''' – [[Қарағанды облысы]] [[Бұқар жырау ауданы]]ндағы әкімшілік бірлік. Округ орталығы - Доскей ауылы. Ауыл 1932 жылы құрылған. Ауылдық округте жалпы халық саны - 4676 адамды құрайды. <ref name="gov-doskey">[https://www.gov.kz/org/karaganda-buhar-zhyrau-doskey/about?lang=kk Название страницы]. ''gov.kz''. Қаралған күні: 2026 жылғы 21 қазан.</ref> == Әкімшілік құрамы == Құрамына [[Доскей]], [[Трудовое (Бұқар жырау ауданы)|Трудовое]] ауылдары кіреді. Орталығы – Доскей ауылы.<ref name=«source1»>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том</ref> {| class="wikitable" |+ Халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! Елді мекен !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- | [[Доскей]] ауылы ||4027 ||{{өсім}}4081 ||101,3 ||1923 ||{{өсім}}2009 ||104,5 ||2104 ||{{құлдырау}}2072 ||98,5 |- | [[Трудовое (Бұқар жырау ауданы)|Трудовое]] ауылы ||321 ||{{өсім}}335 ||104,4 ||155 ||{{өсім}}169 ||109 ||166 ||166 ||100 |- | '''Жалпы саны''' ||4348 ||{{өсім}}4416 ||101,6 ||2078 ||{{өсім}}2178 ||104,8 ||2270 ||{{құлдырау}}2238 ||98,6 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Бұқар жырау ауданы ауылдық округтері}} [[Санат:Бұқар жырау ауданы ауылдық округтері]] 5doqjgytus3ai0u2w4he0v9ocuj6l4g 3684323 3684319 2026-10-21T07:19:55Z Dilyara Qatpyshova 187088 3684323 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауылдық округі |Атауы = Доскей ауылдық округі |Облысы = Қарағанды облысы |Ауданы = [[Бұқар жырау ауданы]] |Құрылған уақыты = |Орталығы = [[Доскей]] |Енеді = 2 ауыл |Тұрғыны = {{өсім}}4416 |Санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |Тығыздығы = |Жер аумағы = |Әкімі = |Телефон коды = |Пошта индексі = }} '''Доскей ауылдық округі''' – [[Қарағанды облысы]] [[Бұқар жырау ауданы]]ндағы әкімшілік бірлік. Округ орталығы — Доскей ауылы. Ауыл 1932 жылы құрылған. Ауылдық округте жалпы халық саны — 4676 адамды құрайды. <ref name="gov-doskey">[https://www.gov.kz/org/karaganda-buhar-zhyrau-doskey/about?lang=kk Название страницы]. ''gov.kz''. Қаралған күні: 2026 жылғы 21 қазан.</ref> == Әкімшілік құрамы == Құрамына [[Доскей]], [[Трудовое (Бұқар жырау ауданы)|Трудовое]] ауылдары кіреді. Орталығы – Доскей ауылы.<ref name=«source1»>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том</ref> {| class="wikitable" |+ Халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! Елді мекен !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- | [[Доскей]] ауылы ||4027 ||{{өсім}}4081 ||101,3 ||1923 ||{{өсім}}2009 ||104,5 ||2104 ||{{құлдырау}}2072 ||98,5 |- | [[Трудовое (Бұқар жырау ауданы)|Трудовое]] ауылы ||321 ||{{өсім}}335 ||104,4 ||155 ||{{өсім}}169 ||109 ||166 ||166 ||100 |- | '''Жалпы саны''' ||4348 ||{{өсім}}4416 ||101,6 ||2078 ||{{өсім}}2178 ||104,8 ||2270 ||{{құлдырау}}2238 ||98,6 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Бұқар жырау ауданы ауылдық округтері}} [[Санат:Бұқар жырау ауданы ауылдық округтері]] amx9jdxs4zmrnzqw3f5ne5altwzn67n 0 55080 3684223 278468 2026-10-20T19:37:51Z 1nter pares 146705 3684223 wikitext text/x-wiki '''Махмуд Пайзахметұлы Ирисметов''' (1936 жылы туған, [[Шымкент]] қаласы) – ғалым, химия ғылымының докторы, профессор(ы) [[Ташкент]] мемлекеттік университетін бітірген (1961). 1961 – 63 жылдары [[Шымкент]] химия зауотында шебер, топ жетекшісі, диспетчер, 1963 – 65 жылдары [[Қазақ]] химия-технологиялық институтында оқытушы, 1965 жылдан ҚР ҒА Химия ғылымдары институтында аспирант, кіші жетекші, бас ғылыми қызметкер, табиғи байланыс химиясы зертханасының «[[Химфарм]]» АҚ жанындағы бөлімінің жетекшісі. 6 ғылым кандидатын тәрбиелеген. 180-нен астам еңбегі жарық көрген. [[Қаныш Сәтбаев|Қ.Сәтбаев]] атындағы және «[[Еңбек ардагері]]» медальдары бар.<ref name="test">Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} mf8zo3pain423gem35ri79a2c5ysugo 3684224 3684223 2026-10-20T19:38:01Z 1nter pares 146705 /* */ 3684224 wikitext text/x-wiki '''Махмуд Пайзахметұлы Ирисметов''' (1936 жылы туған, [[Шымкент]] қаласы) — ғалым, химия ғылымының докторы, профессор(ы) [[Ташкент]] мемлекеттік университетін бітірген (1961). 1961 – 63 жылдары [[Шымкент]] химия зауотында шебер, топ жетекшісі, диспетчер, 1963 – 65 жылдары [[Қазақ]] химия-технологиялық институтында оқытушы, 1965 жылдан ҚР ҒА Химия ғылымдары институтында аспирант, кіші жетекші, бас ғылыми қызметкер, табиғи байланыс химиясы зертханасының «[[Химфарм]]» АҚ жанындағы бөлімінің жетекшісі. 6 ғылым кандидатын тәрбиелеген. 180-нен астам еңбегі жарық көрген. [[Қаныш Сәтбаев|Қ.Сәтбаев]] атындағы және «[[Еңбек ардагері]]» медальдары бар.<ref name="test">Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} f8euuzkc2bftomblizv3yx47d5ohmdd 3684225 3684224 2026-10-20T19:38:23Z 1nter pares 146705 /* */ 3684225 wikitext text/x-wiki '''Махмуд Пайзахметұлы Ирисметов''' (1936 жылы туған, [[Шымкент]] қаласы) — ғалым, химия ғылымының докторы, профессор(ы) [[Ташкент]] мемлекеттік университетін бітірген (1961). 1961–1963 жылдары [[Шымкент]] химия зауотында шебер, топ жетекшісі, диспетчер, 1963–1965 жылдары [[Қазақ]] химия-технологиялық институтында оқытушы, 1965 жылдан ҚР ҒА Химия ғылымдары институтында аспирант, кіші жетекші, бас ғылыми қызметкер, табиғи байланыс химиясы зертханасының «[[Химфарм]]» АҚ жанындағы бөлімінің жетекшісі. 6 ғылым кандидатын тәрбиелеген. 180-нен астам еңбегі жарық көрген. [[Қаныш Сәтбаев|Қ.Сәтбаев]] атындағы және «[[Еңбек ардагері]]» медальдары бар.<ref name="test">Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} 4z0wync2raz8u10k040i5xwnuf7rvtt 10 58856 3684096 3681707 2026-10-20T12:05:47Z Nurken 111493 3684096 wikitext text/x-wiki {{Басты бет/Түйін | түйін = {{Flatlist|'''[[Портал:Ағымдағы оқиғалар|Ағымдағы оқиғалар]]:''' [[Ирандағы соғыс (2026)|Ирандағы соғыс]]{{*}}[[Ауғанстан–Пәкістан соғысы]]{{*}}[[Газадағы соғыс|Газа соғысы]]{{*}}[[Судандағы үшінші азамат соғысы|Судандағы азамат соғысы]]{{*}}[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] <Small>([[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (2022 жылдан бастап)|хронологиясы]])</small> }} <!-- Ағымдағы оқиғалардың бірінің суреттемесі --> [[Сурет:Secretary Rubio Listens as President Trump Speaks before the UN General Assembly (55544711014).jpg|оңға|100px]] <!-- Нақты оқиғалар --> * [[24 қыркүйек]] — әскери оқу-жаттығу кезінде [[Қазақстан Әскери-теңіз күштері]]нің 14 сарбазы [[Каспий теңізі]]нде '''[[Каспий теңізіндегі әскерилер қазасы|қаза тапты]]'''. * [[22 қыркүйек]] — [[Нью-Йорк]] қаласында '''[[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы|БҰҰ Бас ассамблеясы]]ның [[БҰҰ Бас Ассамблеясының сексен бірінші сессиясы|81-сессиясы]]''' (''суретте'') бастау алды. * [[31 тамыз]] — [[Қазақстан вице-президенті]] болып '''[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]]''', [[Қазақстан премьер-министрі]] болып '''[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]]''' тағайындалды. Осылайша '''[[Екінші Олжас Бектенов үкіметі]]''' құрылды. * [[28 тамыз]] — [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланымы|1-шақырылған]] [[Қазақстан Құрылтайы]]ның тұңғыш сессиясы барысында Президент Тоқаев '''[[Бірінші Олжас Бектенов үкіметі]]н''' отставкаға жіберді. * [[26 тамыз]] — [[Непал]] мен [[Тибет]]тегі тасқыннан 400-ге жуық адам қайтыс болды. * [[23 тамыз]] — [[Қазақстан]] [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайы]]ның тұңғыш '''[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|сайлауы]]нда''' дауыс берді. {{Flatlist| *'''[[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі|Жақында қайтыс болғандар]]:''' [[Ар Джей Митт]]{{*}}[[Бәкір Яхиянұлы Баяхунов|Бәкір Баяхунов]]{{*}}[[V Харальд]]{{*}}[[Ратко Младич]]{{*}}[[Долли Партон]]{{*}}[[Юрий Зельманович Беккер|Юрий Беккер]]{{*}}[[Хейден Панеттьер]] }} }} <noinclude> {{doc}} </noinclude> cn3azvpfverisbrt29aesb7h3bwi4jn 0 100774 3684092 3488761 2026-10-20T12:02:14Z Nurken 111493 3684092 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Бәкір Яхиянұлы Баяхунов |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = non_performing_personnel |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 15.9.1933 |Туған жері = {{Туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = 9.10.2026 |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{USSR}}<br /> {{KAZ}} |Мамандықтары = сазгер, музыка мұғалімі |Дауыс түрі = |Аспаптары = |Жанрлары = |Лақап аттары = |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Қазақ КСР халық әртісі}} | {{Қазақ КСР еңбек сіңірген әртісі}} }} |Сайты = https://www.bayakhunov.ru/ |Commons = }} '''Бәкір Яхиянұлы Баяхунов''' ([[15 қыркүйек]] [[1933 жыл|1933]], [[Алматы]] – [[9 қазан]] [[2026 жыл|2026]]) — кеңестік және қазақстандық сазгер, Қазақстанның халық әртісі (1990). Алматы консерваториясын (профессор [[Құддыс Қожамиярұлы Қожамияров|Құддыс Қожамияров]]тың класы бойынша) бітірген (қазіргі Қазақ ұлттық кон-серваториясы, 1960). 1960–1963 жылдары [[Мәскеу]] консерваториясында муз. білімін шыңдады. 1963 жылдан Алматы консерваториясында (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) (1991 жылдан проф.) дәріс береді. Қазақстан Композиторлар одағы төрағасының орынбасары. Баяхунов қазақ халық музыкасын өңдеуде ("Күй" [[симфония]]сы, 1965; "[[Қамбар батыр]]", 1972; "[[Ысқырма]]" 1973 ж) елеулі еңбек етті. Сонымен қатар бірнеше кинофильмдерге музыка жазған. Баяхунов қазақ домбыра музыкасының полифониясы туралы мақалалар, дүнген халық әндері туралы зерттеулер жазды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref><ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref> ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} {{Stub: Қазақ мәдениеті}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1933 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан сазгерлері]] [[Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері]] [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]] [[Санат:Мәскеу консерваториясы түлектері]] [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының профессорлары]] mgmc9g94nar5wixbbo6vbjdv3hd18gd 0 110255 3684313 3683783 2026-10-21T06:36:49Z ~2026-46472-89 184991 /* Тазы иттің бітімі туралы */ 3684313 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{wikify}} {{Ит тұқымы |name = Құмай тазы |image = Тазы040.jpg |image_caption = Құмай тазы |height = 20см - 1м |weight = 600гр - 70кг |country = Қазақстан |year = |fcigroup = |fcisection = |fcinum = |fcistd = |category = |commons = Tazi (dog) |wikisource = }} '''Құмай тазы''' — қазақтың дәстүрлі ит түрі, ұлттық, жеті қазынаға жататын жануар. == Иттің таралуы мен түрі == Мезолит дәуірінде қолға үйретілген ит екі түрлі жабайы тұқымнан: оңтүстікте шиебөріден, солтүстікте қасқырдан шығып, жер бетіне тегіс тараған хайуан дейді қазіргі ғылым. Иттің шығу тегі туралы бір ғана ортақ ит тұқымынан бастау алған және түрлі тұқымдар ұзақ эволюциялық тарихи дамудың нәтижесі деп қарайтын монофилетикалық және көп негізден шықты дейтін полифилетикалық теориялар бар. Жартас бетіне салынған суреттерді есептемегенде тазыға ұқсас кейіптегі бейнелер Мысыр перғауындарының [[ескерткіш]]терінде бейнеленген. Осыдан 3400 жыл бұрынғы деректерде ұзын сирақты тұрықты, тұмсығы үшкіл, құлақтары тік, құйрықтары иректеліп дөңгеленген иттер бейнеленген. Қысқасы олардың сұлбасы тазыға көбірек келіңкірейді (ат пен иттің басқа тұқымдары бұдан көп кейін бейнеленген, яғни кешірек қолға үйретілген). Тазының шыққан жері, мекені туралы мәселе аса тартысты болғанымен қазір адамзаттың көбі [[Солтүстік Африка]] мен Оңтүстік-Батыс Азияның үстіртті даласы деп түсінеді. Қазіргі кезде тазының таралған аймағында оған жақын тұқымдас деп айтуға келетін екі түрлі ит тұқымы бар: ол Абиссиния иті (бірақ оның 6 азу тісі бар, әрі шиебөріге жақын. Күллі ит тұқымдасының азу тісі 8) және үнділердің дол (колсун) иті. Соңғы тұқым тазы тәрізді аңды үндемей баспалап келіп алады, көп үрмейді, әрі батыл, түсі түлкіге ұқсас. Бірақ олар ну орманды мекендейді, қимылы баяу, аяқтары шомбал. Мысыр перғауындарының итіне ұқсайтын, Судан мен Кордофанда тағылау, кесек бітімді иттерді тазының ең көне "туысқаны" деп долбарланады. Бірақ [[Ніл]] дариясы аңғары қолға үйретілген тазының шыққан жері деп саналады. Ол аумақтан Араб түбегіне, ары қарай [[Кіші Азия]] мен Парсы жеріне, онан әлемге жаппай таралған делінеді. Осылай таралған иттер бірнеше ондаған ғасырлар барысында жергілікті жердің аумалы-төкпелі ауа райына үйлесіп, түрленіп сұрыпталып отырды. [[Еуропа]]ға қарай арийлермен келген тазы тұқымды иттер кеңінен таралып, аңшылық пен күн көрудің негізгі арқауына айналды, солтүстікте Балтық теңізі жағалауына таралды. Ал тазылар бұлардан кейінірек батыс [[Африка]]дан көне [[Испания]] (Иберия) жері арқылы кельттерге, Галлиялықтарға жетіп, солардың атымен аталатын тазы тұқымдары пайда болғандығын Ұрым заманындағы жазбаларында жазылған, онан әрі [[Ирландия]], [[Шотландия]]ға дейін таралған. Соның айғағы қазіргі әлемдегі көптеген ит тұқымдарының аталған қарт құрлықтан кездесуі. Орта ғасырда тазымен аң аулау, тазыны тарту ету еуропалықтарда үлкен қызығушылыққа ие болған. Әсіресе, ағылшындарда таза қанды тазы иттерді сұрыптау, белгілі мақсаттарға пайдалану кеңінен етек алған. Ал араб бәдеуилерінің ермегі болған тазылар арабтардың дін тарату жорығы кезеңінде [[Азия]]ға кеңінен таралған дейді зерттеушілер. Дін таратумен тазы да бірге келді деуінің себебі [[ислам]] діні таралған аумақта, дәлірек айтқанда [[Алтай]], [[Гималай]] тауларына дейінгі аралықта (батыста [[Испания]] жерінедейін) арабы тазыға ұқсас иттер ұшырасады. [[Орта Азия]]ның қатал табиғатына үйлесу үшін тазыларды ғұндардың итінің сипатына ұқсайтын ұзын сабалақ жүнді, салпаң құлақты жергілікті тұқыммен будандастырып, жаңа сұрып - шығыстың салпаң құлақ тазысы дүниеге келді. Оның құйрығы мен шонданайы ұзындау, сабалақ жүнді иттер еді және оның пайда болған және таралған аймағы тарихи кезеңіне қарай бұл тұқымды "турік-татар тазысы" деп атауға болады дейді. Батысқа қарай ығысқан түрік халықтары өзімен бірге салпаң құлақ тазысын ала келіп, оңтүстік орыс даласы мен күңгей шығыс [[Еуропа]]да тазыға ұқсас жаңа ит тұқымдарының пайда болуына негіз етті... Ал [[мұсылман]] емес халықтарда тазы мүлде беймәлім деуге келеді. Атақты [[Марко Поло]] моңғол императорларында аушы құстар мен басы қазандай, кесек тұлғалы иттер туралы тамсана жазады. [[Монах Иакинф]] қытайлар [[Шығыс Түркістан]]ды иеленгеннен соң ғана тазымен етене таныса бастаған дейді. [[Махмұд Қашқари]]дің "Диуани лұғат ат-түрік" сөздігінде (ХІғ.) "тайған" сөзін келтіріп, оған "тазы, алғыр ит" деген анықтама берді (Қашғари М., Түрік сөздігі, А., 1998, 3-том, 238-бет). Қырғыздар осы күнге дейін тазыны "тайған" деп атайды, ал, өзге түркілерде тазыны "тазы", "тази" деп атау қалыптасқан. Қазақтар иттің еркегі - төбет немесе арлан, ұрғашысы - қаншық, бірге туғаны - ұялас, кішкенесін күшік дейді =="Ит жақсысы - тазы" туралы түсінік== "Ит жақсысы - тазы" туралы түсінік. Жақсы иттер жайлы қазақта ертегі, аңыздар көп. Қазақтың ұғымында ең жақсы ит-құмайды иттен емес, "италақаз" дейтін ала құстың жұмыртқасынан шығыпты мыс, - дейді. Ол құс қасқыр мен аюдың ескі апандарын немесе таудың үңгірлерін мекендейді. Құмай тазы туралы аңыз-әфсаналарға зер салатын болсақ, иттің тотемдік табынуы (культі) және күнделікті өмірдегі таза практикалық пайдасынан болса керек. Ит табынуы (культі) аңшылық дәуірінде шарықтау шегіне жетіп дәріптеліп, түркі-моңғол халықтарының арасына ителгі, италақаз, құмай тазы туралы аңыздар (мифтер) кеңінен таралған. Құмай ит туралы аңызды кезінде Ә.Диваевта жазып алған. "Қазалы, Перовск, [[Шымкент]] уездерінің қазақтарынан өзінің лақап аты бойынша бірегей құс - италақаз жөнінде біздің әлденеше рет естуімізге тура келді. Италақаз жұмыртқасын елсіз және биік төбелердегі ескі, айдаладағы мазарларға салады, ол үшін сол жерден әр түрлі аң және басқалар тастап кеткен інді пайдаланады. Жұмыртқадан "құмай" деген лақап атқа ие болатын тазы ит шығады. Олар титімдей болып жарық дүниеге келеді, төстері қара ала болады, керемет шапшаңдығымен, батылдық және ептілігімен ерекшеленеді. Құмай қуған аңшылықта одан бірде-бір құрбаны қашып құтыла алмайды. Кейбір қазақтардың нық сенімі бойынша, италақаздың етеккірі келеді, осы себепті бұл құстың еті тағамға пайдаланылмайды."[[Сурет:Тазы050.jpg|left|thumb|300px]] Осыған ұқсас аңызды [[Сәкен Сейфуллин|С.Сейфуллин]] да жазады: "Сары ала қаздың жүмыртқасынан кейде күшік туады екен. Сол құмай болады. Оны тәңір берейін деген адамға кез қылады. Сары алақ аздың ай сайын әйелше айызы келеді". Бұл аңыздардан ит пен қаздың бір тұқымнан тарайтындығы көрінеді. [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Зайсан ауданы]], Кендірлік өзенінің Сайхан және Сауыр тауларын жарып өтетін тік жартастың кемерінде "құмай ұясы" деген, орны күркенің орнындай құстың ұясы бар. Ағаш бұтақтарынан, сарғайған шөп қалдықтарынан салынған ұя әлі тұр. "Ұясы осындай үлкен болғанда, жұмыртқасы қандай болды екен?" - деп таңғалысады. Тазы ит осы ұяны мекендеген алып құс - құмайдың жұмыртқасынан шығыпты. Қазақта "құмай тазы" деген сөз бар, жақсы, жүйрік, алғыр тазыларды "нағыз құмай тазы", - деп жатады. ==Құмай тазылардың тұқымы, түрі== Тазы қазақ даласына сақ заманында келген деп шамалауға болады. Шамамен 2000-2500 жылдар бұрын болса керек. Кейбір тасқа қашалған петроглифтердегі тазыға ұқсас аңшы иттерінің бейнесіне қарап, бұдан да ертерек замандарда да болған ба деп болжам жасауға да болады. Дегенмен тақыр тазылар осыдан бес-алты мың жыл бұрын перғауындар заманында өмір сүрген. Әйгілі Тутанхамон қабірінің ішінде ажал құдайы Анубис - қара түсті тазы бейнесінде бейнеленген. "Қазақ тазысының түп атасы арабтың салюкиі, ол қазақ даласына [[ислам]] дінін таратқан араб жауынгерлерімен бірге келді",— деген нұсқаны ұсынады. Шынымен, салюки [[Орталық Азия]] мен [[Кавказ]]ға, Таяу Шығыс пен [[Иран]] арқылы таралған. Қазіргі салюки тұқымдары қазақ тазысына өте жақын, тек тұрқы сәл ұзын, бойы сәл сұңғақ, бірақ пошымы мен сымбаты өте жақын келуі олардың туыстығын қуаттайтындай. Төрт мың жылдай тарихы бар ол иттердің атауы құм астында қалған Арабтың Салюк қаласының атымен байланысты туған атау. Дегенмен ол тұста шумерлерге, ассириялықтарға да таралып үлгергенге ұқсайды. [[Сурет:Тазы030.jpg|left|thumb|300px]] Аң қағатын итін қазақтар "тазы" атауының мәні парсының "таза, алғыр, жүйрік" деген мағынадағы сөзінен шыққан. Бәлкім тазы - таза - таза қанды деген мағынадағы сөзінен туған, ықшамдалу заңдылығына байланысты тазыға ауысуы мүмкін деп жорамалдайтындар да бар. Қазақ тазысы мен ауған тазысы [[Орталық Азия]]ға парсы тазысымен бір дәуірде келіп, оны сақтар мен ауғандар жергілікті табиғи жағдайдың ерекшеліктеріне сай жетілдіріп, қолдан сұрыптап өткізгенге ұқсайды. Дегенмен соңғы кездегі зерттеулер [[Орта Азия]]да таралған тазыларды арабтың слюгги (слугги) аңшы иттерімен будандасудан пайда болған жергілікті тұқым деп есептейді. Тазының отаны [[Қазақстан]] және [[Түркменстан]] (әредік [[Өзбекстан]] жерінде де өсіріледі) деп есептеледі. Түркмен тазысы қазақ тазысына қарағанда бітімі ұсақтау келеді. Тазы итті Орта Азияның көз жетпес кең даласының тұрғындары арабы иттерді жергілікті тұқыммен будандастыра отырып, сұрыптау нәтижесінде шыққан ат үстінде аң аулайтын бекзадалар мен дегдарлардың ермегіне және малшы-бақташылардың күн көрісі үшін қызмет еткен тұқым деп есептейді. Қалай дегенмен VII-VIII ғасырларда қазақ жеріне дін тарата келген арабтармен келген тазы тұқымынан аңшы иттер тарихы басталады. Сонымен бірге жергілікті жерде қалыптасқан тұқым деген тазының пайда болуы туралы екі түрлі көзқарас бар. Кезінде орыс отаршылдары көптеп келе бастаған замандағы зерттеу нәтижелеріне қарасақ (Я.Полферов пікірінше) қазақ жерінде [[Орта Азия]] тазысының өзіндік бір тармағы көбірек таралған. Оның бойында таулық және қырымдық тазыларға жақындығы басым болған. Қолдану жағдайына байланысты тазыларды далалық және таулық деп бөлген: далалығы бойы сұңғақ, жазықта алғыр болса, таулық тазы бітімі кішкене, қия жартастарда жақсы жүгірген. Қазақ тазысына өте жақын туыс болып есептелетін ауған тазысының да тақыр жүндісі жазық аумақта, ал үлпілдек жүндісі суықтау солтүстік аймақта таралған. Ал қазақ тазысы орыстың аңшы тазысының пайда болуына септігін тигізген. Алайда, қазақ жеріне тазы тұқымы онан да бұрын, дәлірек айтқанда сақ заманында келген. Оның дәлелі тазы пошымды иттердің жартасқа салынған бейнелері, атаудың өзінің көне парсы тілінен туындауы тегін емес, оның таралуы перғауын иті - салюки - парсы тазысы, ауған тазысы және қазақ (сақ) тазысы деген болжамды ұсынады. Қазақтар тазыны жарғақ құлақ тазы және шашақ құлақ тазы деп екіге бөледі. Оның бірін салюкиден, екіншісін слюггиден таралған тұқым дейтіндіктен біріншісіінің құлағының жарғағы үлкен, екіншісінің құлағында көп жүн өскен. Шынымен-ақ жарғақ құлақ тазының құлағында ешқандай жүн болмайды, ал шашақ құлақ тазының құлағының жүні үзын, шашақ тәрізді болады. Ал бұған қоса "дүрек" (дүрегей тазы) деп аталатын тазы мен қазақы иттердің будандасуынан шыққан терісі қалың, суыққа шыдамды, денесі кесек, қасқырды алатын батыл тұқымы да кездеседі. (Дүрек немесе дүрегей тазы қасқырдың аяқ тарамысын қиып жібереді.) Тазы - орташа ғана бойы бар жүйрік ит, жүні тықыр, оның есесіне, құйрығы мен салпаң құлағының ұшын ұзын шашақты жүн басқан. Басқа аңшы иттерге қарағанда бұлар ақылдырақ, иесіне шын берілген, адамға жұғысқыш, ал өзге иттерге өшпенділеу келеді. Өздері өте батыл әрі орасан жүйрік болады. Тазылар күшті болмайды, бірақ денелері сидам, арық, жеңіл, жүйрік әрі өжет келеді. Олар қуса жетеді де, қашса құтылады. Қоян, түлкі сияқты ұсақ аңдарды олар құтқармайды. Айлаға икемділігі сондай, тазылар аяғын сындыру, қайыру, мойнын шығару деген кінаратқа ұрынбайды. Тазыларды тұқымына қарай қазақтар құмай, құмай тазы; таза қандылығы мен түгіне қарай құны, құны тазы; будандасқан болса дүрегей, дүрегей тазы, қайың, қайың қаптал деп бөледі. Мұның соңғылары қасқыр алатын күшті иттер. Олар жалғыз-жарым да, екеулеп немесе тобымен жүріп, "ұтылап" аң алады, ал үйретілген болса, аушы құспен де тізе қосып қимылдайды. Тазы иттердің түгі салыстырмалы түрде аз, сұйықтау келеді. Ал кескін-сымбатына қарай таулы, орманды өңірдегі аңшыл иттер ірі сүйекті, шомбал денелі болса, далалы, құмды өңірлерде дене бітімі шағын, шарғылау келеді. ==Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар== Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар. Мысалы, самарқанның тазысы - аласа бойлы, бірақ мүше-мүшесі әсем де сүйкімді болған. Жем бойы мен [[Aтыpay]] бойындағы қазақтардың тазылары - табан жүні мен құлағындағы шашағының ұзындығымен ерекшеленеді. Ең соңында, [[Оңтүстік Сібір]] тазыларына келер болсақ, олар табанының сүйірленіп бітісімен, сондай-ақ өздерінің өте күштілігімен дараланады. Бұлар [[Ертіс]] бойында таралған. Ал орыс деректерінде [[Түркістан]] тазысы аталған тазылар қазақ жерінің оңтүстік пен солтүстік-батыс өңірлерінде көптеп таралған. [[Сібір]] тазылары қазақ жерінде ғана емес, батысқа дейін жеткен таңдаулы аң алғыш тұқым. 1889 ж. Сібірде самоед тайпалары арасында үш ай болған британ зоологы Ернст Килбурн, онан кейін [[Орал]] бойына және Батыс Сібірден әкелген ит тұқымын лайкаға ұқсас самоед тазысы атаған тұқым осы атпен [[Еуропа]]да таралған. Қазақ жерінде тазының құмай, қайың қаптал, ауған, орыс, түрікмен деген түрлері ұшырасқан. Қазақы тазыны тау тазысы және дала тазысы деп бөлген. Шоқтығының биіктігі 80-85 см аралығында. Ал қазақ тазысына ең жақын деп айтып өткен ауған тазысы әлемдегі ең дегдар тұқымға саналады, бойы 70-74 см, мінезі қатаңдау болғанымен иесіне шексіз берілген, тамаққа талғампаз, жеке емес, иесімен бірге үйде тұрғанды сүйетін тұқым. Ол өз олжасын көзімен торуылдап, жіті бақылау арқылы алады. Тіпті иесінің көмегінсіз өз бетімен аң аулайтын тұқым. Оның әлемге кеңінен таралып, үлкен қызығушылыққа ие болуы - батыс елдерінің әскери жорықтарымен тура байланысты. XIX ғ. екінші жартысынан батыс әлеміне белгілі болған ауған тазысын британ әскерилері алып келген, 1907 жылдан тіптен көптеп келіп тазының түрлі желілерін (линияларын) [[Еуропа]]да дүниеге әкелген. Дегенмен онан сәл бұрын 1809 ж. салынған сүрет, 1813 ж. [[Лондон]]да жарық көрген болатын. 1920 ж. Ауғанстанның оңтүстігіндегі Балукыстаннан апарған тазы [[Шотландия]]да, солтүстіктен апарғаны [[Англия]]да, онан әрі [[Америка]] құрлығына таралып, дербес желіні (линияны) дүниеге әкелген. Теңдесі жоқ сұлу бітімге ие ауған тазысы мен араб салюкиін өсіретіндер арасында 1960 жылдардан бастап Dog World кәсіби журналының бетінде басталған дау әлі бір мәмілеге жеткен жоқ. Бір тобы (Waters бастаған) тазыны салюкиден шыққан дейді де ежелгі Мысыр мен [[Месопотамия]], парсы жерінде табылған б.з.д. 4 мың жыл бұрынғы ит қаңқалары Ауғанстан жерінен ұшыраспайтындығын алға тартады. Сауда-саттық арқасында ауған жеріне әкелінген иттер жергілікті ортаға бейімделген дейді. Оған қоса салюкидің иығы мен санына, кейде басына қарай үлпілдек, мақта тәрізді жүн ұшырасуы сирек кездеспейді деген уәжді алға тартады. Ауған жеріне жеткен салюки биік таулы өңірге бейімделуден жүні қалың, жүндес болып, ұзара түскен, тіптен жағы, арқа жота, құйрығына дейін түк біткен. Ауған тазысының 6 бірдей сұрпы бар болғанымен климаттық негізінен екі түрге бөледі: күнгей, батыс өңірдегілері жүндері сұйықтау әрі ашық түсті болса, солтүстіктегілері баран түсті, қою жүндес. Кезінде қазақ жерінде кең таралған тазы иттердің Кеңес өкіметі жылдарында санының күрт кемуіне алаңдаған осы тақырыпты арнайы зерттеген А.А.Слудский дабыл қағып, оларды қорғауға алу қажеттігін ескерткен еді. Алайда Кеңес өкіметі кезіндегі отарлаушылық саясат жергілікті жердегі елдің бет бейнесі мен жердің экологиясына ғана зардабын тигізіп қойған жоқ, тіптен ит пен тазының тұқымына да салқынын тигізді. "Әр кезеңде қазақ жеріне келген бөгде ұлт-ұлыс өкілдерінің өздерімен бірге ала келген иттерімен араласып, будандасқан соң небір түрлі дүрегей тұқымдар пайда болып, тазы мен төбеттің тұқымы азып кетті",- дейді итбегі (кинолог) мамандар. Қолда қалай болса солай ұсталған тазылар осылай дүрегейленді, мылтықтың көбірек қолданылуы олардың аңға пайдалану парқын азайтты. Осы мәселе дер кезінде көтеріліп, [[Түркістан облысы]], [[Түркістан ауданы]], [[Бәйдібек ауданы]], тазыларын көптеп әкеліп қан жаңғырту, тазы тұқымын сақтап қалу шаралары жүрілген-ді. Тазылардың түр-түсіне тоқталар болсақ, қазақ жерінде кездескен тазылар туралы деректерде оның қара, сары, көкшіл сұр болады. Көк тазылар өте жоғары бағаланады. Егемендіктен соңғы жылдардағы кәсібилер мен әуесқойлардың тізе қосып қимылдап, ұлттың дәстүрлі мәдениетін замана талабына сай ермек ісіне (хоббиына) айналдырған азаматтардың қолдауымен қазір тазы тұқымын сақтап қалу, санын өсіру, асылдандыру, түрлі кәсіптік шаралар ұйымдастыру арқасында қазір [[Қазақстан]]да таза тұқымды тазылардың саны жарты мыңнан ғана асты... [[Сурет:Тазы020.jpg|thumb|350px]] Қасқыр мен түлкіні қатар алатын қазақ (қыпшақ) тазыларымен будандастырып, тұқымын асылдандыра отырып Орталық Россияда аң қағатын орыс тазысының (борзая) кейінгі орта ғасырда дүниеге келгендігі тарихтан белгілі. XI ғ. француз Генрик I үйленген орыстың Мудрый Ярославтың қызы некесі кезінде орыс тазысы борзая туралы алғашқы дерек жазылған. Олар аң қаққыш, әрі суыққа төзімді, ұзақта суыт жүріске шыдамды, жүріске мықты келетін борзаямен аң аулау 1861 ж. басыбайлылықты жойғанға дейін жақсы дамыды. Өздерімен бірге батысқа қарай алып жеткен ит тұқымдарын сақтап қалған Анадолы түріктерінде қаңғал (қаңлы), ақбас, қарабас деп аталатын, ал мадьярларда (венгрлерде) кувас, комондор (құмандұр) аталатын иттің тамаша тұқымдары бүгіндері әлемге әйгілі. ==Тазы иттің бітімі туралы== Тазының екі аяғы дене тұрқымен салыстырғанда ұзын болуы, оның қозғалысына қолайлылық тудырады. Оған қоса артқы аяқтары мен ондағы бұлшық еттер өте жақсы дамығаны, ал құрсағы жіңішке болып қазақтар "қаншырдай" қатқан деп атайтын іші жотасына қарай жақын бітуі тазының қозғалысын өте қолайлы етеді. Биіктігі сиырдың бұзауындай, көсілгенде есік пен төрдей жерге жететін келісті қазақ тазысының адымы ұзын, қимылы ширақ, ұмтылған жерден шабан-шалағай аңды құтқармайтын алғыр келеді. Тазының жылдам, ширақ қозғалуына оның сүйек қаңқаларының берік жетілгендігі, шеміршек, жұлын-тұтасының, сүйектер мен сіңір-тарамысының бір-бірінің қимыл-қозғалысын икемдей, шапшаңдыққа келтіре алатындығымен тура байланысты. Мойын омыртқа жетеу, ауыз омыртқасы қанаты жұқа, жалпақ, артқа қарай көсіле жатқан, үстінде шүйделі төмпегі болмайды. Арқа омыртқа он үш, олардың жоталық өсінділері жуан, алдыңғы омыртқалар да иіле келген. Оған ұштасқан он үш жұп қабырғаның тоғызы дөңгеленіп, иіліп тұрады. Олардың ұшы бір-бірімен біте қайнасып кеткендіктен, төстің етегінде бар болғаны сегіз (!) өскін байқалады. Көкірек қуысының тереңдігі қабырғалардың ұзындығына тікелей байланысты. Шоқтығы денесінің артқы жағынан биіктеу келеді. Иттің бел омыртқасы жетеу, қанаттары алға сүйірлене жантайған, ұштары жуандау. Арқа жон тұсы төмен қарай ойысып, қайқы белденіп келеді де, бел тұсынан жоғары қарай томпайып кетеді. Тұрық тұтасының ең қозғалмалы бөлігі болып саналатын құйрық омыртқалар саны итте 18-22, артқа қарай кішірейе береді. Дегенмен бұлшықеттің омыртқалық басы алғашқы құйрық омыртқаларынан басталады. Төс сүйегі бір-бірімен шеміршек арқылы байланысқан, пішіні төрт қырлы сегіз буынтықтан (сегменттен) тұрады. Оның дөңгелек жиектігі, тұтқасы мен семсер тәрізді шеміршегі мөлшері жағынан кішілеу және жалпақ болып келеді. Итте жауырын қыры буын ойысына дейін созылған, құстұмсық өсіндісі шодырайып шыққан, оған сіңірлі еттер берік бекіген. Иттің ортан жілігі жіңішке, асықты жілігі иіліп келген, ал тоқпақ жілігі жіңішке, төменгі басы сәл иіліңкіреп тұрады, бас жағында тесігі көрінеді. Ит тізесінің төменгі қатарында кәрі жілік және ортаңғы сүйектер қосылып кеткен, әрі сәл ғана иіліңкі келеді (кәндек иттерде ол өте иілген). Ал жіліншік сүйектері жақсы дамыған. Олардың шеткісі қысқа, ортасындағы екеуі ұзын болғандықтан, ортадағысының (үшінші, төртіншісінің) ізі анық түседі. Бірінші башпайы (ол көп иттерде болмайды немесе екінші башпаймен ұстасып кеткен) қысқа болғандықтан ізі жерге басылмайды. Бақайдың ұзын жазғыш бұлшықеті алдыңғы асықты жілік бұлшықетін жауып жатады және екінші және шеткі бақайларға бекиді. Иттің бөксесі мен саны өте күшті әрі қуатты келеді. Олар денені алға лақтырып, тазылардың қозғалысына екпін беретін, алға қарай серпінді итермелейтін қызмет атқарады. Сонымен бірге, әсіресе тазының мойын, арқа және жамбастың жалпақ еттері, мықынды бүгетін және құйымшақ еттері, құрсақ қабырғасының айқыш-ұйқыш келген еттері мен төс бұлшықеттерінің жақсы дамуы - оның шапшаң қозғалысының бірден-бір кепілі. Бұлшық етіндегі талшықтары басқа жануарларға қарағанда салыстырмалы түрде көп. Итте өкше бұлшықеті болмайды, тек тобық сүйегінің сыртқы байламымен асықты жіліктің айдаршығынан басталады. Иттің басындағы ми сауыты мен бет көлемі бір-біріне пара-пар, яғни 1:1 шамасында. Бас сүйегі екі-үш қабат қабыршақшадан тұрады, орталары ауаға толы келеді. Итте сүт тісі 28, ересектерінде 42 тіс болады, олар қысқасауытты тістерге жатады. Тұрақты тістердің жанасу беттерінде үш-үштен өткір тісшелер болады. Сойдақ тістер конус тәрізді, бір ғана тісшесі бар, көлемі кішілеу тісті "ит тіс" дейді. Тістер қабу, қорғану, ұсату міндетін атқарады. Жақсы тазылардың астыңғы, үстіңгі тіс қатары бір-бірімен жымдасып тұрады, яғни жоғарғы маңдай тіс сыртынан 1/3 бөлігіне дейін айқасып келеді. Ондайда артқы азу тістер бір-бірімен беттесіп келеді. Аң алатын иттің жотасы, жоны кейін толық бұлшық етті нығыз болып келеді. Терең келген төс жағынан құрсағы артқа қарай дөңгеленіп келіп құйымшақтың тұсына неғұрлым жақын орналасқан. Ондай кейіпті қазақтар арыстанның ұрғашысының құрсағына теңеп, "қаншырдай қатқан" құрсақ деп есептейді. Қарын мен ішектердің сыртынан шарбы жауып тұратындықтан, құрсақты суық тиюден сақтайды. Сондықтан иттер суық сазды жерлерде бауырын төсеп жата береді. Ит бауырының салыстырмалы мөлшері басқа жануарларға қарағанда көлемді келеді. Итте жүрек 3-ші қабырға мен 7-ші қабырға аралығында жантая орналасқан. [[Сурет:Саяхатшалық010.jpg|left|thumb|450px]] Иттің еріндері жұқа және нашар қозғалады. Ауыз саңылауы ұзынынан созылып, оның езулері үшінші-төртінші азу тістерінің қатарына дейін жетеді. Төменгі ерні алға салпиып озып шығып тұрады. Иттің өңеші орасан үлкен болып кеңи алады, оның асқазанға ұласқан тұсында жауып тұратын "қақпақ" тәрізді өскіні болмайды. Сондықтан да ит өте оңай құсып тастайды. Саятта итті тамақтандырмай шығуға тырысатындығы соған байланысты. Құрсақ пен кеуде қуыстарының арасындағы көк ет тыныс алуда қосымша міндет атқарады. Итте күрек тістері жақсы жетілген, сойдақ тістері жіңішке әрі иіліп келген, ал азу тістері доғал әрі шайнауға бейімделген. Иттің астыңғы, үстіңгі тіс қатары жақсы жымдасып, үстіңгі жағы астыңғы қатарының 1/3-ін жауып тұрса жақсылықтың нышаны дейді. Tic қатары жымдаспаған, озық шыққан немесе кемиек болып жетпей тұрса, ондай иттер тазы бола алмайды. Иттің үш қабаттан тұратын терісінің арасында май шығаратын бездер терінің түгін майлап тұратындықтан, түгі жылтырап тұрады, суықта дене жылуынан айырылмай аязға төзімді келетін себебі сондықтан. Қазақтар "есті жануар" деп қасиет тұтатын иттің миы мен сезім қабілетін зерттеу нәтижелері оның миында әрбір әрекетті басқаратын (есту, көру, сезу, қимыл, тепе-теңдік, дәм сезу, сипау және т.б.) орталықтары өте күрделі байланыста екендігін айтады. Әсіресе, өте жақсы дамыған иіс сезу мүшесінің көмегімен он литр суға еріген бір шөкім тұздың иісін де сезе алады дейді. Неміс қойшы итіне жүргізілген зерттеулер оның өн бойы мен миындағы иіс сезу аумағы 1,5x1,5 метрлік (үлкен кілемдей) аумақты алатындығын анықтаған. Бұл көрсеткіш адамда 5x5 см. Иттер "танауымен" ұйықтайды, яғни ұйықтап жатқан кезде не болғандығын, иіске қатысты оқиға болса, ол дереу ажыратып, іске кіріседі екен. Иттің бұл қабілеті тазыда иіс пен із "сезу" үдерісінде маңызды міндет атқарады. Ол туабітті иісшілдігіне қоса, үйрету барысында көндіктіруге тура байланысты болады дейді бүгінгі күнгі тазы ұстаушылар. Сондай-ақ көз жанарының ойнақшып қозғалуы мен көзінің қырағылығы да ширақ қимылдауына үлкен көмек көрсетеді, көзқарасы өткір, байқампаздығы жоғары, қараңғыда да жақсы көреді, өң-түсті жақсы ажырата алатындығы белгілі болып отыр (бұрындар иттің көру қабілеті осал деп келгенді). Ал есту жағына келсек, ит өте сақ, ол секундына 30-40 мың тербелісті, тіптен 70-100 мың тербелісті қабылдап, ажырата алады екен ([[адам]]да бұл көрсеткіш 16-18 мың аралығында). Иттерді сабау немесе жекіп ұрсу олардың агрессив әрекетін, қарсыласуын арттыра түседі. Танауындағы "мұрты" мен "сақалы" түнде адастырмайтын бағдар нұсқаушы қызметін атқарады. [[Сурет:Тазы011.jpg|thumb|250px]] Иттің ерекше қимылы мен шұғыл қозғалысы, соның ішінде тазының ересен қозғалысы оның дене бітімінің сипатымен тура байланысты: атап айтсақ, өзінше бір ерекше механикалық тетікке, яки аспалы көпірге ұқсайды. Мұндағы көпірдің екі жағындағы таянышы - алдыңғы және артқы аяқтар, ал оның арасындағы параболалық торланған құрылмасының (конструкциясының) орнында қаңқаның қозғалмайтын (статикалық) бөлігі жүреді. Ал бас, мойын, құйрық пен құйымшақ - көпірдің екі жақ шетіндегі кіреберіс рөлінде. Жотадағы еттер мен сіңірлер, құрсақ, төс қуысындағы ет, шеміршек, қабырға, тері - барлығы жайшылықта және жүгірген кездегі дене массасын тең бөле отырып, омыртқалар қаңқасының бүгіліп-жазылуын, кинематикалық үйлесімді қимыл, ширақ қозғалыс жасауын қамтамасыз етеді. Иттің омыртқа қаңқасы өте қозғалмалы болғандықтан, жүгірген кезде артқы аяғы денесінің "жалғасы" тәрізді үйлесе қимылдайды. Ит жай жүрген кезде төрт аяғы қайшылай (диагональды түрде) қимылдай отырып, дененің салмағын екі аяғы "алып жүреді", ізі бір сызық бойына түседі. Сирақтарының дұрыс бітпеуі мен олардың өзара сәйкестігі (пропорциясы), сәйкес келмеген мүшелер қимылды тежейтіндігі белгілі. Сондықтан да тазы денесінің сипаты мен өлшемдері ''<u>стандарт</u>'' іспетті қабылданады. Тазы денесінің шұғыл, ширақ қозғалысы дененің ауырлық нүктесімен байланыста болады: қазан толмас шеміршегінің артында «тұрған» (басқа жануарларда алға қарай) нүкте басын көтеріп, құйрығын жазған кезде артқа жылжиды. Яғни, көсіліп жүгірген кезде тазы денесінің дәл ортасында ауырлық нүктесі түседі де, тепе-теңдігін тауып, алдыңғы және артқы аяқтарға (қол мен санға) біркелкі күш қысым түседі. Ол жылдам қозғалуға әрі ұзақ уақыт мүшелердің шаршамауын қамтамасыз етеді. Ал жайшылықта тұрғанда иттің дене салмағының 2/3 бөлігі алдыңғы аяққа түседі. Айталық, тұрқы қысқа иттің ауырлық нүктесі алға кетеді, жүгірген кезде аяқтарын «кісе басып» алады, яки артқы аяғы алдыңғы аяғын өкшесінен басып отырады. Мұндайда ит артқы аяғын баяу тастайды, көсіле алмай, аңның артынан жүгірген кезде баяулап, шабандап қалады. Бүлкілдеп желген кезде денесі селкілдеп, алдыңғы оң аяқтың қозғалысымен сол жақ артқы аяқ бірге жүрген кездегі қимылы тәрізді «қайшылай» қимылдайды. Артқы аяқтың күші алға итермелеп отырады. Тазының сымбатты келіскен бітімі желген кезде алдыңғы аяқ ізіне артқы аяқ дөп келеді. Ал денесі қиралаңдап, ізі ирелеңдей түссе - ол тазыға тән емес, дүрегей иттің қозғалысы саналады. [[Сурет:Тазы 010.jpg|thumb|250px]] Итке тән жылдам қозғалыс, секеңдеп көсіле шабу. Қозғалысқа икемді омыртқа тұтасы, мықты бұлшық етті ит артқы аяғынан үлкен екпінмен алдыңғы аяғына қарай секіреді, жотасы домалана бүкірейіп, артқы аяғын алға қарай жазады. Жерге артқы аяғы алдыңғысынан озып жетеді. Иттің көсіле жүгіруіне жалпақ, қиғаш біткен жауырын, кең иық, бұлшық етке толы ұзын сан, сәл ғана дөңес пружина тәрізді созылған арқа мен құймышақ, барлығы үйлесе икемделіп үлкен мүмкіндік тудырады. Қазақтар айтатын: аса үлкен жылдамдықпен көсіле жүгіруіне - "ұшуына" жоғарыдағы етпен, сүйекпен қатар құрсақтың бұлшық еттері тізе, артқы аяқтың секіретін еттері араласады. Қартайған немесе болдырған иттер "жорғалайды", яғни бір жағының алдыңғы, артқы аяқтары қатар қозғалады. Мұндайда ит қисалаңдап, тепе-теңдігін әрең табады. Иттің қолы немесе алдыңғы аяғына жанынан қарағанда ені қысқа жауырыны артқа қарай сәл қисая кеткен ортан жілігі қолдың бойымен алға сәл ғана еңкейген болса түзу бітіс деп санайды (Жіліктік жауырын артқа кеткен болса ол дұрыс емес). Жауырын қабырғаға жымдасып, жабысып алдынан қарағанда тіп-тік жерді басып тұрса жақсы. Иттің сирағы етсіз, тарамысты, шертіп керіп тұрады. Алдыңғы аяқтың басқан ізі бір-бірінен алшақ талтақ, немесе шалыс басса, аяғының басы екі жағын ақсиып тұрса немесе маймақ болса ол жақсылықтың нысаны емес. Ал құрықтың түбінің төменгі тұсы артқы аяқтың жайшылықта тұрғанда маңдайына дөп келіп тұрса, ол иттің қозғалысы аяқ алысын жақсы деп жатады қазақтар. Артқы аяқ дұрыс бітпесе ит аяғын сиырша сүйреп талтаңдап немесе маймылша тойтаңдап жүреді, ондайлар аң қуған кезде алысқа жүгіре алмайды. Жайшылықта тұрған иттің бұлшық еттері барлығы жұмыс жасайтындықтан оңай шаршайды да жерге бір қырынан жата кетіп дем алады. Бұлайша қырындап жатқан иттің бұлшық еттері күш түспейді ал жанбасымен шоқиып отырған иттің бұлшық еттері де жақсы дем алады. Сондықтан тазыны үйрет- кен баулыған кезде оны шоқитып отырғызу немесе қырынан жатқызуға көп көңіл бөледі.<ref name="ReferenceA">Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3</ref> == Құмай тазыларға қатысты наным-сенім== Қазақта баланы қырқынан шығысымен [[ақын]], [[шешен]], [[батыр]] тәрізді атақты адамның (т.б.) үзеңгісінен өткізіп алу ғұрпы сияқты иттің күшігін де белгілі адамдардың [[үзеңгі]]сінен өткізіп алатын ырым бар. ''"Бала мен күшікті [[үзеңгі]]ден өткізу ғұрпы б.з.б. II ғасырларда [[Көшпенді халықтар|көшпенділердің]] үзеңгіні ойлап тауып, салтаттылық мәдениетті жоғары сатыға көтеріп, қаһарлы күшке айыалдырған дәуірден бастау алады"'', - дейді зерттеуші А.Тоқтабаев. Адамзат тарихында [[садақ]] пен жақ, дөңгелек сияқты айтулы бетбұрыс жасаған үзеңгіні қаттылық пен беріктіктің, алысқа жорту мен шабуылдың тиянағы дегеннен осы ырым туған дейді ол. Иттің бағзы замандардағы тотем-бабаға айналғандығының белгісі ит жейде салтынан байқаймыз. Ол тек қазақта ғана емес көптеген түрік халықтарына ортақ салт: қазақ, қырғыз, өзбек және татарларда сақталып қалған "ит жейде", "ит көйлек", "эт кулмәк" ғұрпының мәні ортақ. Оны нәресте туғанда кигізеді. Ит көйлекті (ит жейдені) көп жасаған адамның киімінің қалдығынан жеңі мен бойын тұтас пішіп, жағасын ойып, шетін бүкпей, екі жаны тіккен жас баланың [[нәзік]] етіне батпауы үшін тігісті сыртына қарата тепшіп тігеді. Сәби қырқыңа толысымен ит көйлегін шешіп, оны әр түрлі [[қант]], [[кәмпит]], [[өрік]]-[[мейіз]] сияқты тәттілерге толтырып, иттің мойнына байлап қоя берген. Балалар итті қуып, тәттілерді алып мәз-мейрам болады, итжейдені иесіне әкеліп тапсырады. Бұл ғұрып "ит қуу" деп аталады, мәні сәбидің пәле қаласын қырық жаны бар хайуан - ит өзімен бірге алып кетеді-мыс деп сенген. Ал керісінше балаға иттің жүйрік, ақылы озық алғыр қасиеттері дариды, сәби күшікше бауырын тез көтеріп, тәні сау, жаны берік "итжанды" (иттің қырық жаны бар дейді қазақ) деп ырымдайды. Баланың, ит көйлегін сақтап, жолға, сапарға шыққанда өзімен бірге алып жүрсе пәле-жаладан сақтап, жолын ашады, "баланың періштесі қағып, аман апарып, есен әкеледі сапардан" деп сенген. Адамның басына қонған құт пен шаңыраққа келген ырыс кебіне ит болып келеді: сол үйге құтпан ит немесе алғыр тазы бітеді де ол адамның барлық тілеуін жүзеге асырып, мұратына жеткізеді дейді қазақ сенімінде. Жаңа үйленген жастарға үбірлі-шүбірлі, дені сау, берік болсым (итше күшіктесін) деген ырыммен (магия) жас келіннің көйлегінің етегінен итке жем бергізеді. Аяғы ауыр әйел жерігі қанғанша итке "кет" деп айтуға тыйым салынған. Қазақ қартайып, алжыған иттің аузына май тығып, басын күн батысқа (құбылаға) қаратып, малша бауыздап өлтіріп, көметін болған. Манси мен угрлерде және алтайлықтарда итті ағаш [[науа]]ларға жерлеп, бір аяғына қызыл, екінші аяғына қара таспа жіп байлап, иттің денесін әсемдеген. [[Моңғолдар]] [[қазақтар]]ға ұқсас жолмен өлтірілген иттің құйрығын кесіп басына жастайтын және түскен келінді итке тағзым еткізеді. Ол үшін жас келін қайын атасына сәлем етіп, отқа май құйған соң, үлкен үйдің итіне тәу етеді. Үйге ит енгізіледі де [[келін]] етегіне салып ет беріп, сүт жалатып, арнайы тілек айтады. Қазақта бұған ұқсас [[салт]] ұрын барған күйеуге "ит ырылдатар" салты. Қалыңдыққа келе жатқан күйеу үйге таянғанда алдынан шыққан бір әйел жүресінен отыра қап ит боп ырылдап, кәде алады. Халық [[театр]]ының бір көрінісіне айналған бұл салттың арғы тегі көне наным-сеніммен астарлас. Осы бір хайуанға қатысты өте ертеде қалыптасқан нанымның бірі бағзыда [[ғұндар]] өлікті жерлегенде "Онгонды (аруақты) көкке ертіп шығады" деген иланыммен итті де ертіп баратын болса, көне түркі тайпаларында тарихын, атауын, [[тотем]]ін барақпен (итпен) байланыстырады. Қазақта да мұндай руларды, жер-су атауларын ондап кездестіреміз. (қазақ генеологиясындағы Ителгі, Итемген, Ителі, Барақ т.с.с. атаулар). Иттің етін жайшылықта басқа халықтардағыдай (корей, қытай) жемегенімен, зәрушілікте өкпе құртына, көз шымылдықтанып, бас айналғанға, жазылмайтын жараларға қарсы ем, дәрі ретінде қолданады. Іште өлген баланы түсіруге иттің ені мен шыбығын қатар қолданған жағдайлар ел арасында ұшырасқан екен. Бұл дом шығыстық көрші жұрттардан ауысқан болуы ықтимал. Тазы иттің алғаш өз бетімен аң алуын''' "тырнақалды"''' құрметіне ауылдастары жиналып, қайырлы болсын айтып, қуанышқа кішігірім той жасайды. Аңшылармен бірге [[саят]]қа шығып аң олжасын, әсіресе түлкі байланған кісінің өзі қуанышына ауылдастарын ортақтастырып, тілек жасайтын жоралғысы бойынша бүкіл ауыл аңшы үйіне жиналып, қыстың ұзақ сары таңын ойын-күлкі, өлең-жырмен өткізеді. Аңшы [[олжа]]сының етінен аяғы ауыр әйелдер ауыз тисе, мылтық пен қақпаны қырсығып қалады. Өйткені жүкті ананың арғы әлеммен байланысы бар, [[құрсақ]]тағы ұрпақ бергі әлемге әлі үлгеріп келмеген. Бұндай сәтсіздікке душар болған аяғы ауыр әйел аңның етіне аңсары ауып, жерік болып тұрса, аңшы құралына "акрпык," деп аталатын ақ түсті матадан байлап, аңшыға кәдесін беріп барып еттен ауыз тиеді. Егер олай етпесе, аңшы құралы мен сайманы қырсығып аң алмай қалса, аңшы оны аптайды. Ол үшін сайманға ([[мылтық]], [[қақпан]]) үш дана ширатылған жіп байлап, үш мәрте жерге ұрған соң, сумен шайып жібереді де "''Ата (қақпанға қаба) алмасаң саған серт, Атылмасаң ( қаба алмасаң) маған серт, Аңның етін жеген, Жүкті әйелге қоса серт"'' деп "серттескен" соң шоқпен сырықтап тазалайды. Тазымен болсын, бүркітпен болсын саятқа шыққан кезде бөгде кісімен кездесе қалған аңшылар тобының адамы "Байлансын-ақ" дейді. Ал: Байлансын-ақ", - деп ол бқрын айтса, сендер: "Майлы шұжық айлансын-ақ",- деп тілектестік білдіреді. Саятта келе жатқанда алдынан шыққан көлденең адамның тіл-көзі тазы мен құсқа тимесін деген ниеттен туған. Сондықтан да аңшы басқа сөзбен емес, "Байлансын-ақ" деп айқай салып амандасып, қаскөй рухтарды осы құдіретті сөзбен матап, аңды да буып, шырмап тастауды ойласа керек. ''"Соңғы түйенің жугі ауыр..."'' деудің итке қатыстылығы туралы. Қазақ ұғымында: "Ит жеті ырыстың біреуі", ''"Итті тепкен ырысты тебеді"'' деп шаңырақтың құт-берекесі, ырысы итпен сабақтаса жүреді деп сенген. Ауызекі тілде күніне сан қайталанатын, мәтелге айналған "соңғы түйенің жүгі ауыр" тіркесі итке қатысты, онымен үйдің ырысы-берекесі, ырыздығы сабақтасып жүреді деген сенімнен туындаған. Далалықтар үшін көш салтанатынан асқан қызық аз. Жететін жері шалғай болғандықтан, әрі жаңа қонысқа ерте жетіп, ісін жайғап алу үшін көшуге белгіленген сәтті күн азаннан көш қамына кірісетін. Абыр-сабыр болған ауылдар үйлерін жығып, түйеге жүгін тиегенде ең соңына қарай шаңырақты және ескі жұртта қалған дүние-мүлікті тиейтіні белгілі. Олар тезек, оның жабуы, сырық, бақан, арқан, көген т.б. Әрине, үйге әсте енгізілмейтін тыстажататын ауылдың қүтына саналатын сырттанның "итаяғы" да соңында қалады. Олар жайшылықта көзге елене бермесе де көш салтанатында ерекше сый-құрметке ие болады. "Итаяқты май басқан құрым шоқпыттың біріне орайды да, жегінге, жүк артуға жаңадан үйретіліп жүрген торым, я буыршыының біріне ұсақ-түйек жүкпен бірге арта салады. Немесе ең соңғы түйенің бірінің теңіне іле салады. Осылайша жүк әбден тиеліп болған соң "соңғы түйенің жүгі ауыр" дегенді айтып, көш ескі жүрттан қозғалады. Осылайша бұл тіркес жүктің ауыр, жеңілдігіне қарай емес, ауылдың ырысына деген [[ілтипат]] пен қүрметтің үлкендігіне сай туындаған деседі. Иттің ас-су ішетін итаяғы тек ағаштың безінен ойып, әшекейлеп жасалады, темірдегі болса ырыс кетеді деп ырымдайды қазақ [[дәстүр]]інде. Әбден ескіріп тозған итаяқты отқа жақпайды, жаңғыртып жаңаламайды. Ұзаққа дейін тілі шықпаған немесе кекеш, тұтықпа, быдық болып жүрген балаға "итаяқтан" су ішкізсе кінаратынан арылады деп сенген. Сауын малының желіні ісінсе итаяқты отқа қыздырады да, онымен ауру желінді ұрып домдайды. Алайда итаяқты үйге кіргізуге оған ожаумен ас-су қүюға қатаң тыйым саланады. "Ит итаяғын жаламай көңілі көншімес" деп тойып тұрса да кешкісін үйдің әйелі итаяқ бірдеңе салып беруі шарт. Өйткені, "аш ит үреген де өреген" деп аш ит табаны қышып керуенге ерсе немесе ауыл аралап жүрсе үйдің құтын өзгеге аударып жіберуі мүмкін деп қауіпсінген. Итті ем-дом жасауға да жиі пайдаланған. Өлі тиген [[жылқы]]ның екі бүйіріне бірдей [[айран]] құйып итке жалатады. Күйек кезінде туған төлдер марқая бастаған кезінде көбірек өле бастаса, көгеннің бір бұршағын алып иттің мойнына тағып қойса, төлдің шығыны caп тыйылады деп сенген. "Ит тию" (мешел-рахит) ауруына шалдыққан сәбидін; төсіне сүт тамызып, итке жалатса, ауру да иттің; тілімен бірге кетіп, аурудан айығады дейді. Ал "ит ауруына" ұшырағаң көз тиген баланы иттің қылынан алып, өртеп ауру балаға иіскетеді де, күйесін баланың беті, маңдайына жағып домдаған. Ал көз тиген балаға сол үйдің итінің құлағын кесіп, соның қанын жақса аурудан айығады дейді халық медицинасында" Аталған "ит тию" және "ит ауру" сырқаттарын бойында "ит жыны бар" (ит бейнесіндегі жын) адамның көзі жас балаға тиюден болады деп санайды. Онымен ауырған баланы иттің бас сүйегі салынған суға шомылдырады, иттің басын есіктің босаға таянышына іліп қояды, немесе ірімшіктің сары суына салады. Сондай-ақ бес [[зират]]тан бес уыс топырақ алып кесеге салып екінші кесеге баланы салып 3 немесе 7 күн қатарынан өлшеп отырған. Мүндай домнан басқа аталғаи аурудан сақтанудың жолы қасқыр мен аюдың тісін баланың киіміне тағып қою деп көрген. Қазақ [[бақсы]]ларының арасынан "ит жыны" барлары иттің қылығын көрсетіп "бақсылық" ойнаған. Сонымен бірге олар дертті иттің бас сүйегіне көшірген. Ондай бақсылар мықты болады. Өйткені итке ұқсаған жүйрік, оның үстіне қабаған болғандықтан аурудың әр түрлі иелерін иттің рухы талап, қуып жібереді деп нанған." Сонымен қатар ауылдың алжып, өздігінен жүре алмай қалған құтпаны мен сырттаны болса жұртқа тастамай "кебежеге салып, түйеге артып алып жүретін болған", - дейді көзқарақты ақсақалдар. Ит иесі, итін күшік күнінен асыраған ең жақыны, сол үшін итін өлімге қиып, қолы батпайды. ''"Ит өлтірген мұсылман қажыға баратын құқынан айырылады, Мекке топырағын басуға тиіс емес",''- деп көрілетін қағида бар. Итті қорлауды, азаптау, мазақ еткен адамның басына жаманшылық әкеледі деп көреді халық. Итті атып өлтірген адам "иттің қарғысына" қалады, ұзақ жасамайды, кедейленіп, жарлылыққа, тапшылыққа, жоқшылықтың қаріне ұшырайды деп сенген.<ref name="ReferenceA"/> '''"Ат жақсысы - бозы, ит жақсысы - тазы"''' деген атам [[қазақ]] тазыны ер жігіттің үш жолдасының бірі дейді: жүйрік ат, құмай тазы, қыран [[бүркіт]]. Ол үшеуін де біреулер алғанда үлкен көлемде сый төлемақысын беріп алады. Жақсы иттердің күшігін алғанда [[қарғыбау ақы]]сын беріп, күшікке сүт жалатып алады. Көпке әйгілі тұқымның және тазының "қарғыбауы" да қымбатқа түсері сөзсіз. Ағайын адамдар, сондай-ақ құдандалы жегжаттар арасынан күшік асырап алуға тыйым салынады. Себебі "итше ырылдасып", "араз болып кетеді" деп сақтандырады. "Иттің шені - қарғыбау" дейтін қазақтар иелі күшіктің мойнына асыл тұқымнан шыққандығы мен иесінің шені мен салтанаты, дәулет дәрежесіне қарай қарғыбауын тағады. Ол екі бөліктен тұрады: мойнына тағылатын ені 3 -4 елідей жалпақ безекті әсем бұлдан,тіпті [[Жібек|жібек матадан]] таққан таспаны "арғы", ал оған байланғанын "бау" дейді. Ішкі бетінетжұмсақ мата мен [[киіз]] салып, сыртын қайыспен құрсаулап, арасын қабыстыра тіккен қарғыбауға күмістен [[құйма]] салып, көз орнатып әшекейлейді. Бау қарғыға тағылған қысқа тұйық бау болып келеді де оған екі-үш құлаш ұзын қайыс бау, [[шылбыр]] тағылады. Оның ұшын тіліп немесе тұйықтап тобыршақ тиек салып қояды да ат үстінде жетектеген кезде оған қосымша бау жалғап, ұзындығын 5-6 [[құлаш]]тан кем етпейді. Тазы иттерді той, ас, үлкен басқосуларға жүйрік ат, алғыр қыранымен бірге алып барады. Мұндайда әлбетте тазының қарғыбауын жаңалап алмастырады. Онымен бірге ит "сыбағасына" қарық болатыны белгілі. Әйгілі тазы күшігіне ақ отаудың сол жағынан мамық төсектен орын бергені жайында әңгімелер кездеседі. Оған тіптен құлынды бие беріп алады. Оны барынша мәпелеп өсіріп, арасында кәнігі тазымен аңға қосып "ауыздандырып" баулып бір сонарда өзгелермен жарысып аңға қосады. Алғаш аң алған кезінде "тырнақ алды" деп аталатын той жасайды. 1910 жылдары [[Зайсан]] елінде Шәкен болыс деген аңшы Марқакөл жақтағы Қаратай елінің бір жылда жетпістен асқан түлкі, оннан астам қасқыр алған Сартұйғын деген тазыға қызығып жүреді екен. Шәкеннің немере інісі сол жылдары қатты боранда жылқы бағып жүріп үсіп өледі, жаңа үйленген ажарлы Бағди есімді қалыңдығы қалады. Бағдиға Қаратай елінің биінің баласының жасырын келіп жүргенін сезіп қалған болыс: ''"Жесір ерден кетсе де, елден кетпейді"'',- деген заңға қарамастан, дереу келісім жасап, өзінің келінін Сарытұйғын тазыға айырбастап алады. Тазы мәселесін алғашқылардың бірі болып зерттеген А.Слудский дерегі бойынша қазақтар Қараталда тазыны қалыңдыққа берілетін [[құн]]ға, яғни 47 [[байтал]]ға сатып алатын болған. Жақсы тазының құны аттың құнынан да кем түспеген. Таза қанды тазылар [[Бөкей Ордасы]]нда да өсірілген және құны өте қымбат сол кездегі ақшамен 50 сомға тең келген. Кейінде ел кедейленген кезде аң алатын иттің қарапайым күшігін бір құлынды [[бие]]ге сатып алған жайлар кездескен. Атақты жүйрік аттармен қоса тазы иттер де ру мен ел арасындағы мәмілеге, бітімгершілікке себеп болған. ''"[[Кенесары|Кенесары хан]] қырғыздармен алғашқы ұрыстардың бірінде Ақыртөбе деген жерде Бүрге батырдың Қалша деген ұлы бастаған 700 жігітін жеңіліске ұшыратып Қалшаны тұтқынға алады. Қырғыздың Солты, Сарбағыш, Құсшы рулары кеңесіп, Қалығұл батырды басшы қылып елші жібереді. Кенесары әрі-бері ойланып: "Мақұл, мен Қалшаларыңды босатып берейін, сендер Солты Есқожаның баласы Баястанның Көкдауыл деген тазысын беріңдер,- дейді. Сол уақытта Көкдауыл тоғыз қасқыр алып, қазақ-қырғызға аты шыққан ит екен. Тазыны көріп Кенесары сүйінгеннен хан тәжін Қалшаға кигізіп жіберген деген қырғызда әңгіме бар".'' Арыс маңында [[Байғабыл бай]] (1870-1953 жж.) [[конфискация]]ға ұшырап, қолында Ұшар, Алғыр атты қос тазысы мен 7-8 қақпаны қалғанда ашаршылық жылдарында (1929-1931 жж.) солармен аң аулап, елді асыраған. Бұл туралы бір ауылды ашаршылықтан құтқарған тазыны халық: <poem>'''Құмай тазы Ұшар-ай, Киік көрсе ұшар-ай,'''</poem> - деп ілтипатпен еске алып отырады. [[Қазан төңкерісі]]нің алдында орыс зерттеушілері қазақ даласында 10 мыңға жуық тазы бар деп жазады, қазір тазылардың саны қайта жаңғыра отырып, шамамен 500-ге жетті деседі [[Интернет]] материалдары дерегі. == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Ит тұқымдары]] ib3q8h7907xg2l8kkyh61au1rcmbmat 3684328 3684313 2026-10-21T07:26:51Z ~2026-46472-89 184991 /* Құмай тазыларға қатысты наным-сенім */ 3684328 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{wikify}} {{Ит тұқымы |name = Құмай тазы |image = Тазы040.jpg |image_caption = Құмай тазы |height = 20см - 1м |weight = 600гр - 70кг |country = Қазақстан |year = |fcigroup = |fcisection = |fcinum = |fcistd = |category = |commons = Tazi (dog) |wikisource = }} '''Құмай тазы''' — қазақтың дәстүрлі ит түрі, ұлттық, жеті қазынаға жататын жануар. == Иттің таралуы мен түрі == Мезолит дәуірінде қолға үйретілген ит екі түрлі жабайы тұқымнан: оңтүстікте шиебөріден, солтүстікте қасқырдан шығып, жер бетіне тегіс тараған хайуан дейді қазіргі ғылым. Иттің шығу тегі туралы бір ғана ортақ ит тұқымынан бастау алған және түрлі тұқымдар ұзақ эволюциялық тарихи дамудың нәтижесі деп қарайтын монофилетикалық және көп негізден шықты дейтін полифилетикалық теориялар бар. Жартас бетіне салынған суреттерді есептемегенде тазыға ұқсас кейіптегі бейнелер Мысыр перғауындарының [[ескерткіш]]терінде бейнеленген. Осыдан 3400 жыл бұрынғы деректерде ұзын сирақты тұрықты, тұмсығы үшкіл, құлақтары тік, құйрықтары иректеліп дөңгеленген иттер бейнеленген. Қысқасы олардың сұлбасы тазыға көбірек келіңкірейді (ат пен иттің басқа тұқымдары бұдан көп кейін бейнеленген, яғни кешірек қолға үйретілген). Тазының шыққан жері, мекені туралы мәселе аса тартысты болғанымен қазір адамзаттың көбі [[Солтүстік Африка]] мен Оңтүстік-Батыс Азияның үстіртті даласы деп түсінеді. Қазіргі кезде тазының таралған аймағында оған жақын тұқымдас деп айтуға келетін екі түрлі ит тұқымы бар: ол Абиссиния иті (бірақ оның 6 азу тісі бар, әрі шиебөріге жақын. Күллі ит тұқымдасының азу тісі 8) және үнділердің дол (колсун) иті. Соңғы тұқым тазы тәрізді аңды үндемей баспалап келіп алады, көп үрмейді, әрі батыл, түсі түлкіге ұқсас. Бірақ олар ну орманды мекендейді, қимылы баяу, аяқтары шомбал. Мысыр перғауындарының итіне ұқсайтын, Судан мен Кордофанда тағылау, кесек бітімді иттерді тазының ең көне "туысқаны" деп долбарланады. Бірақ [[Ніл]] дариясы аңғары қолға үйретілген тазының шыққан жері деп саналады. Ол аумақтан Араб түбегіне, ары қарай [[Кіші Азия]] мен Парсы жеріне, онан әлемге жаппай таралған делінеді. Осылай таралған иттер бірнеше ондаған ғасырлар барысында жергілікті жердің аумалы-төкпелі ауа райына үйлесіп, түрленіп сұрыпталып отырды. [[Еуропа]]ға қарай арийлермен келген тазы тұқымды иттер кеңінен таралып, аңшылық пен күн көрудің негізгі арқауына айналды, солтүстікте Балтық теңізі жағалауына таралды. Ал тазылар бұлардан кейінірек батыс [[Африка]]дан көне [[Испания]] (Иберия) жері арқылы кельттерге, Галлиялықтарға жетіп, солардың атымен аталатын тазы тұқымдары пайда болғандығын Ұрым заманындағы жазбаларында жазылған, онан әрі [[Ирландия]], [[Шотландия]]ға дейін таралған. Соның айғағы қазіргі әлемдегі көптеген ит тұқымдарының аталған қарт құрлықтан кездесуі. Орта ғасырда тазымен аң аулау, тазыны тарту ету еуропалықтарда үлкен қызығушылыққа ие болған. Әсіресе, ағылшындарда таза қанды тазы иттерді сұрыптау, белгілі мақсаттарға пайдалану кеңінен етек алған. Ал араб бәдеуилерінің ермегі болған тазылар арабтардың дін тарату жорығы кезеңінде [[Азия]]ға кеңінен таралған дейді зерттеушілер. Дін таратумен тазы да бірге келді деуінің себебі [[ислам]] діні таралған аумақта, дәлірек айтқанда [[Алтай]], [[Гималай]] тауларына дейінгі аралықта (батыста [[Испания]] жерінедейін) арабы тазыға ұқсас иттер ұшырасады. [[Орта Азия]]ның қатал табиғатына үйлесу үшін тазыларды ғұндардың итінің сипатына ұқсайтын ұзын сабалақ жүнді, салпаң құлақты жергілікті тұқыммен будандастырып, жаңа сұрып - шығыстың салпаң құлақ тазысы дүниеге келді. Оның құйрығы мен шонданайы ұзындау, сабалақ жүнді иттер еді және оның пайда болған және таралған аймағы тарихи кезеңіне қарай бұл тұқымды "турік-татар тазысы" деп атауға болады дейді. Батысқа қарай ығысқан түрік халықтары өзімен бірге салпаң құлақ тазысын ала келіп, оңтүстік орыс даласы мен күңгей шығыс [[Еуропа]]да тазыға ұқсас жаңа ит тұқымдарының пайда болуына негіз етті... Ал [[мұсылман]] емес халықтарда тазы мүлде беймәлім деуге келеді. Атақты [[Марко Поло]] моңғол императорларында аушы құстар мен басы қазандай, кесек тұлғалы иттер туралы тамсана жазады. [[Монах Иакинф]] қытайлар [[Шығыс Түркістан]]ды иеленгеннен соң ғана тазымен етене таныса бастаған дейді. [[Махмұд Қашқари]]дің "Диуани лұғат ат-түрік" сөздігінде (ХІғ.) "тайған" сөзін келтіріп, оған "тазы, алғыр ит" деген анықтама берді (Қашғари М., Түрік сөздігі, А., 1998, 3-том, 238-бет). Қырғыздар осы күнге дейін тазыны "тайған" деп атайды, ал, өзге түркілерде тазыны "тазы", "тази" деп атау қалыптасқан. Қазақтар иттің еркегі - төбет немесе арлан, ұрғашысы - қаншық, бірге туғаны - ұялас, кішкенесін күшік дейді =="Ит жақсысы - тазы" туралы түсінік== "Ит жақсысы - тазы" туралы түсінік. Жақсы иттер жайлы қазақта ертегі, аңыздар көп. Қазақтың ұғымында ең жақсы ит-құмайды иттен емес, "италақаз" дейтін ала құстың жұмыртқасынан шығыпты мыс, - дейді. Ол құс қасқыр мен аюдың ескі апандарын немесе таудың үңгірлерін мекендейді. Құмай тазы туралы аңыз-әфсаналарға зер салатын болсақ, иттің тотемдік табынуы (культі) және күнделікті өмірдегі таза практикалық пайдасынан болса керек. Ит табынуы (культі) аңшылық дәуірінде шарықтау шегіне жетіп дәріптеліп, түркі-моңғол халықтарының арасына ителгі, италақаз, құмай тазы туралы аңыздар (мифтер) кеңінен таралған. Құмай ит туралы аңызды кезінде Ә.Диваевта жазып алған. "Қазалы, Перовск, [[Шымкент]] уездерінің қазақтарынан өзінің лақап аты бойынша бірегей құс - италақаз жөнінде біздің әлденеше рет естуімізге тура келді. Италақаз жұмыртқасын елсіз және биік төбелердегі ескі, айдаладағы мазарларға салады, ол үшін сол жерден әр түрлі аң және басқалар тастап кеткен інді пайдаланады. Жұмыртқадан "құмай" деген лақап атқа ие болатын тазы ит шығады. Олар титімдей болып жарық дүниеге келеді, төстері қара ала болады, керемет шапшаңдығымен, батылдық және ептілігімен ерекшеленеді. Құмай қуған аңшылықта одан бірде-бір құрбаны қашып құтыла алмайды. Кейбір қазақтардың нық сенімі бойынша, италақаздың етеккірі келеді, осы себепті бұл құстың еті тағамға пайдаланылмайды."[[Сурет:Тазы050.jpg|left|thumb|300px]] Осыған ұқсас аңызды [[Сәкен Сейфуллин|С.Сейфуллин]] да жазады: "Сары ала қаздың жүмыртқасынан кейде күшік туады екен. Сол құмай болады. Оны тәңір берейін деген адамға кез қылады. Сары алақ аздың ай сайын әйелше айызы келеді". Бұл аңыздардан ит пен қаздың бір тұқымнан тарайтындығы көрінеді. [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Зайсан ауданы]], Кендірлік өзенінің Сайхан және Сауыр тауларын жарып өтетін тік жартастың кемерінде "құмай ұясы" деген, орны күркенің орнындай құстың ұясы бар. Ағаш бұтақтарынан, сарғайған шөп қалдықтарынан салынған ұя әлі тұр. "Ұясы осындай үлкен болғанда, жұмыртқасы қандай болды екен?" - деп таңғалысады. Тазы ит осы ұяны мекендеген алып құс - құмайдың жұмыртқасынан шығыпты. Қазақта "құмай тазы" деген сөз бар, жақсы, жүйрік, алғыр тазыларды "нағыз құмай тазы", - деп жатады. ==Құмай тазылардың тұқымы, түрі== Тазы қазақ даласына сақ заманында келген деп шамалауға болады. Шамамен 2000-2500 жылдар бұрын болса керек. Кейбір тасқа қашалған петроглифтердегі тазыға ұқсас аңшы иттерінің бейнесіне қарап, бұдан да ертерек замандарда да болған ба деп болжам жасауға да болады. Дегенмен тақыр тазылар осыдан бес-алты мың жыл бұрын перғауындар заманында өмір сүрген. Әйгілі Тутанхамон қабірінің ішінде ажал құдайы Анубис - қара түсті тазы бейнесінде бейнеленген. "Қазақ тазысының түп атасы арабтың салюкиі, ол қазақ даласына [[ислам]] дінін таратқан араб жауынгерлерімен бірге келді",— деген нұсқаны ұсынады. Шынымен, салюки [[Орталық Азия]] мен [[Кавказ]]ға, Таяу Шығыс пен [[Иран]] арқылы таралған. Қазіргі салюки тұқымдары қазақ тазысына өте жақын, тек тұрқы сәл ұзын, бойы сәл сұңғақ, бірақ пошымы мен сымбаты өте жақын келуі олардың туыстығын қуаттайтындай. Төрт мың жылдай тарихы бар ол иттердің атауы құм астында қалған Арабтың Салюк қаласының атымен байланысты туған атау. Дегенмен ол тұста шумерлерге, ассириялықтарға да таралып үлгергенге ұқсайды. [[Сурет:Тазы030.jpg|left|thumb|300px]] Аң қағатын итін қазақтар "тазы" атауының мәні парсының "таза, алғыр, жүйрік" деген мағынадағы сөзінен шыққан. Бәлкім тазы - таза - таза қанды деген мағынадағы сөзінен туған, ықшамдалу заңдылығына байланысты тазыға ауысуы мүмкін деп жорамалдайтындар да бар. Қазақ тазысы мен ауған тазысы [[Орталық Азия]]ға парсы тазысымен бір дәуірде келіп, оны сақтар мен ауғандар жергілікті табиғи жағдайдың ерекшеліктеріне сай жетілдіріп, қолдан сұрыптап өткізгенге ұқсайды. Дегенмен соңғы кездегі зерттеулер [[Орта Азия]]да таралған тазыларды арабтың слюгги (слугги) аңшы иттерімен будандасудан пайда болған жергілікті тұқым деп есептейді. Тазының отаны [[Қазақстан]] және [[Түркменстан]] (әредік [[Өзбекстан]] жерінде де өсіріледі) деп есептеледі. Түркмен тазысы қазақ тазысына қарағанда бітімі ұсақтау келеді. Тазы итті Орта Азияның көз жетпес кең даласының тұрғындары арабы иттерді жергілікті тұқыммен будандастыра отырып, сұрыптау нәтижесінде шыққан ат үстінде аң аулайтын бекзадалар мен дегдарлардың ермегіне және малшы-бақташылардың күн көрісі үшін қызмет еткен тұқым деп есептейді. Қалай дегенмен VII-VIII ғасырларда қазақ жеріне дін тарата келген арабтармен келген тазы тұқымынан аңшы иттер тарихы басталады. Сонымен бірге жергілікті жерде қалыптасқан тұқым деген тазының пайда болуы туралы екі түрлі көзқарас бар. Кезінде орыс отаршылдары көптеп келе бастаған замандағы зерттеу нәтижелеріне қарасақ (Я.Полферов пікірінше) қазақ жерінде [[Орта Азия]] тазысының өзіндік бір тармағы көбірек таралған. Оның бойында таулық және қырымдық тазыларға жақындығы басым болған. Қолдану жағдайына байланысты тазыларды далалық және таулық деп бөлген: далалығы бойы сұңғақ, жазықта алғыр болса, таулық тазы бітімі кішкене, қия жартастарда жақсы жүгірген. Қазақ тазысына өте жақын туыс болып есептелетін ауған тазысының да тақыр жүндісі жазық аумақта, ал үлпілдек жүндісі суықтау солтүстік аймақта таралған. Ал қазақ тазысы орыстың аңшы тазысының пайда болуына септігін тигізген. Алайда, қазақ жеріне тазы тұқымы онан да бұрын, дәлірек айтқанда сақ заманында келген. Оның дәлелі тазы пошымды иттердің жартасқа салынған бейнелері, атаудың өзінің көне парсы тілінен туындауы тегін емес, оның таралуы перғауын иті - салюки - парсы тазысы, ауған тазысы және қазақ (сақ) тазысы деген болжамды ұсынады. Қазақтар тазыны жарғақ құлақ тазы және шашақ құлақ тазы деп екіге бөледі. Оның бірін салюкиден, екіншісін слюггиден таралған тұқым дейтіндіктен біріншісіінің құлағының жарғағы үлкен, екіншісінің құлағында көп жүн өскен. Шынымен-ақ жарғақ құлақ тазының құлағында ешқандай жүн болмайды, ал шашақ құлақ тазының құлағының жүні үзын, шашақ тәрізді болады. Ал бұған қоса "дүрек" (дүрегей тазы) деп аталатын тазы мен қазақы иттердің будандасуынан шыққан терісі қалың, суыққа шыдамды, денесі кесек, қасқырды алатын батыл тұқымы да кездеседі. (Дүрек немесе дүрегей тазы қасқырдың аяқ тарамысын қиып жібереді.) Тазы - орташа ғана бойы бар жүйрік ит, жүні тықыр, оның есесіне, құйрығы мен салпаң құлағының ұшын ұзын шашақты жүн басқан. Басқа аңшы иттерге қарағанда бұлар ақылдырақ, иесіне шын берілген, адамға жұғысқыш, ал өзге иттерге өшпенділеу келеді. Өздері өте батыл әрі орасан жүйрік болады. Тазылар күшті болмайды, бірақ денелері сидам, арық, жеңіл, жүйрік әрі өжет келеді. Олар қуса жетеді де, қашса құтылады. Қоян, түлкі сияқты ұсақ аңдарды олар құтқармайды. Айлаға икемділігі сондай, тазылар аяғын сындыру, қайыру, мойнын шығару деген кінаратқа ұрынбайды. Тазыларды тұқымына қарай қазақтар құмай, құмай тазы; таза қандылығы мен түгіне қарай құны, құны тазы; будандасқан болса дүрегей, дүрегей тазы, қайың, қайың қаптал деп бөледі. Мұның соңғылары қасқыр алатын күшті иттер. Олар жалғыз-жарым да, екеулеп немесе тобымен жүріп, "ұтылап" аң алады, ал үйретілген болса, аушы құспен де тізе қосып қимылдайды. Тазы иттердің түгі салыстырмалы түрде аз, сұйықтау келеді. Ал кескін-сымбатына қарай таулы, орманды өңірдегі аңшыл иттер ірі сүйекті, шомбал денелі болса, далалы, құмды өңірлерде дене бітімі шағын, шарғылау келеді. ==Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар== Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар. Мысалы, самарқанның тазысы - аласа бойлы, бірақ мүше-мүшесі әсем де сүйкімді болған. Жем бойы мен [[Aтыpay]] бойындағы қазақтардың тазылары - табан жүні мен құлағындағы шашағының ұзындығымен ерекшеленеді. Ең соңында, [[Оңтүстік Сібір]] тазыларына келер болсақ, олар табанының сүйірленіп бітісімен, сондай-ақ өздерінің өте күштілігімен дараланады. Бұлар [[Ертіс]] бойында таралған. Ал орыс деректерінде [[Түркістан]] тазысы аталған тазылар қазақ жерінің оңтүстік пен солтүстік-батыс өңірлерінде көптеп таралған. [[Сібір]] тазылары қазақ жерінде ғана емес, батысқа дейін жеткен таңдаулы аң алғыш тұқым. 1889 ж. Сібірде самоед тайпалары арасында үш ай болған британ зоологы Ернст Килбурн, онан кейін [[Орал]] бойына және Батыс Сібірден әкелген ит тұқымын лайкаға ұқсас самоед тазысы атаған тұқым осы атпен [[Еуропа]]да таралған. Қазақ жерінде тазының құмай, қайың қаптал, ауған, орыс, түрікмен деген түрлері ұшырасқан. Қазақы тазыны тау тазысы және дала тазысы деп бөлген. Шоқтығының биіктігі 80-85 см аралығында. Ал қазақ тазысына ең жақын деп айтып өткен ауған тазысы әлемдегі ең дегдар тұқымға саналады, бойы 70-74 см, мінезі қатаңдау болғанымен иесіне шексіз берілген, тамаққа талғампаз, жеке емес, иесімен бірге үйде тұрғанды сүйетін тұқым. Ол өз олжасын көзімен торуылдап, жіті бақылау арқылы алады. Тіпті иесінің көмегінсіз өз бетімен аң аулайтын тұқым. Оның әлемге кеңінен таралып, үлкен қызығушылыққа ие болуы - батыс елдерінің әскери жорықтарымен тура байланысты. XIX ғ. екінші жартысынан батыс әлеміне белгілі болған ауған тазысын британ әскерилері алып келген, 1907 жылдан тіптен көптеп келіп тазының түрлі желілерін (линияларын) [[Еуропа]]да дүниеге әкелген. Дегенмен онан сәл бұрын 1809 ж. салынған сүрет, 1813 ж. [[Лондон]]да жарық көрген болатын. 1920 ж. Ауғанстанның оңтүстігіндегі Балукыстаннан апарған тазы [[Шотландия]]да, солтүстіктен апарғаны [[Англия]]да, онан әрі [[Америка]] құрлығына таралып, дербес желіні (линияны) дүниеге әкелген. Теңдесі жоқ сұлу бітімге ие ауған тазысы мен араб салюкиін өсіретіндер арасында 1960 жылдардан бастап Dog World кәсіби журналының бетінде басталған дау әлі бір мәмілеге жеткен жоқ. Бір тобы (Waters бастаған) тазыны салюкиден шыққан дейді де ежелгі Мысыр мен [[Месопотамия]], парсы жерінде табылған б.з.д. 4 мың жыл бұрынғы ит қаңқалары Ауғанстан жерінен ұшыраспайтындығын алға тартады. Сауда-саттық арқасында ауған жеріне әкелінген иттер жергілікті ортаға бейімделген дейді. Оған қоса салюкидің иығы мен санына, кейде басына қарай үлпілдек, мақта тәрізді жүн ұшырасуы сирек кездеспейді деген уәжді алға тартады. Ауған жеріне жеткен салюки биік таулы өңірге бейімделуден жүні қалың, жүндес болып, ұзара түскен, тіптен жағы, арқа жота, құйрығына дейін түк біткен. Ауған тазысының 6 бірдей сұрпы бар болғанымен климаттық негізінен екі түрге бөледі: күнгей, батыс өңірдегілері жүндері сұйықтау әрі ашық түсті болса, солтүстіктегілері баран түсті, қою жүндес. Кезінде қазақ жерінде кең таралған тазы иттердің Кеңес өкіметі жылдарында санының күрт кемуіне алаңдаған осы тақырыпты арнайы зерттеген А.А.Слудский дабыл қағып, оларды қорғауға алу қажеттігін ескерткен еді. Алайда Кеңес өкіметі кезіндегі отарлаушылық саясат жергілікті жердегі елдің бет бейнесі мен жердің экологиясына ғана зардабын тигізіп қойған жоқ, тіптен ит пен тазының тұқымына да салқынын тигізді. "Әр кезеңде қазақ жеріне келген бөгде ұлт-ұлыс өкілдерінің өздерімен бірге ала келген иттерімен араласып, будандасқан соң небір түрлі дүрегей тұқымдар пайда болып, тазы мен төбеттің тұқымы азып кетті",- дейді итбегі (кинолог) мамандар. Қолда қалай болса солай ұсталған тазылар осылай дүрегейленді, мылтықтың көбірек қолданылуы олардың аңға пайдалану парқын азайтты. Осы мәселе дер кезінде көтеріліп, [[Түркістан облысы]], [[Түркістан ауданы]], [[Бәйдібек ауданы]], тазыларын көптеп әкеліп қан жаңғырту, тазы тұқымын сақтап қалу шаралары жүрілген-ді. Тазылардың түр-түсіне тоқталар болсақ, қазақ жерінде кездескен тазылар туралы деректерде оның қара, сары, көкшіл сұр болады. Көк тазылар өте жоғары бағаланады. Егемендіктен соңғы жылдардағы кәсібилер мен әуесқойлардың тізе қосып қимылдап, ұлттың дәстүрлі мәдениетін замана талабына сай ермек ісіне (хоббиына) айналдырған азаматтардың қолдауымен қазір тазы тұқымын сақтап қалу, санын өсіру, асылдандыру, түрлі кәсіптік шаралар ұйымдастыру арқасында қазір [[Қазақстан]]да таза тұқымды тазылардың саны жарты мыңнан ғана асты... [[Сурет:Тазы020.jpg|thumb|350px]] Қасқыр мен түлкіні қатар алатын қазақ (қыпшақ) тазыларымен будандастырып, тұқымын асылдандыра отырып Орталық Россияда аң қағатын орыс тазысының (борзая) кейінгі орта ғасырда дүниеге келгендігі тарихтан белгілі. XI ғ. француз Генрик I үйленген орыстың Мудрый Ярославтың қызы некесі кезінде орыс тазысы борзая туралы алғашқы дерек жазылған. Олар аң қаққыш, әрі суыққа төзімді, ұзақта суыт жүріске шыдамды, жүріске мықты келетін борзаямен аң аулау 1861 ж. басыбайлылықты жойғанға дейін жақсы дамыды. Өздерімен бірге батысқа қарай алып жеткен ит тұқымдарын сақтап қалған Анадолы түріктерінде қаңғал (қаңлы), ақбас, қарабас деп аталатын, ал мадьярларда (венгрлерде) кувас, комондор (құмандұр) аталатын иттің тамаша тұқымдары бүгіндері әлемге әйгілі. ==Тазы иттің бітімі туралы== Тазының екі аяғы дене тұрқымен салыстырғанда ұзын болуы, оның қозғалысына қолайлылық тудырады. Оған қоса артқы аяқтары мен ондағы бұлшық еттер өте жақсы дамығаны, ал құрсағы жіңішке болып қазақтар "қаншырдай" қатқан деп атайтын іші жотасына қарай жақын бітуі тазының қозғалысын өте қолайлы етеді. Биіктігі сиырдың бұзауындай, көсілгенде есік пен төрдей жерге жететін келісті қазақ тазысының адымы ұзын, қимылы ширақ, ұмтылған жерден шабан-шалағай аңды құтқармайтын алғыр келеді. Тазының жылдам, ширақ қозғалуына оның сүйек қаңқаларының берік жетілгендігі, шеміршек, жұлын-тұтасының, сүйектер мен сіңір-тарамысының бір-бірінің қимыл-қозғалысын икемдей, шапшаңдыққа келтіре алатындығымен тура байланысты. Мойын омыртқа жетеу, ауыз омыртқасы қанаты жұқа, жалпақ, артқа қарай көсіле жатқан, үстінде шүйделі төмпегі болмайды. Арқа омыртқа он үш, олардың жоталық өсінділері жуан, алдыңғы омыртқалар да иіле келген. Оған ұштасқан он үш жұп қабырғаның тоғызы дөңгеленіп, иіліп тұрады. Олардың ұшы бір-бірімен біте қайнасып кеткендіктен, төстің етегінде бар болғаны сегіз (!) өскін байқалады. Көкірек қуысының тереңдігі қабырғалардың ұзындығына тікелей байланысты. Шоқтығы денесінің артқы жағынан биіктеу келеді. Иттің бел омыртқасы жетеу, қанаттары алға сүйірлене жантайған, ұштары жуандау. Арқа жон тұсы төмен қарай ойысып, қайқы белденіп келеді де, бел тұсынан жоғары қарай томпайып кетеді. Тұрық тұтасының ең қозғалмалы бөлігі болып саналатын құйрық омыртқалар саны итте 18-22, артқа қарай кішірейе береді. Дегенмен бұлшықеттің омыртқалық басы алғашқы құйрық омыртқаларынан басталады. Төс сүйегі бір-бірімен шеміршек арқылы байланысқан, пішіні төрт қырлы сегіз буынтықтан (сегменттен) тұрады. Оның дөңгелек жиектігі, тұтқасы мен семсер тәрізді шеміршегі мөлшері жағынан кішілеу және жалпақ болып келеді. Итте жауырын қыры буын ойысына дейін созылған, құстұмсық өсіндісі шодырайып шыққан, оған сіңірлі еттер берік бекіген. Иттің ортан жілігі жіңішке, асықты жілігі иіліп келген, ал тоқпақ жілігі жіңішке, төменгі басы сәл иіліңкіреп тұрады, бас жағында тесігі көрінеді. Ит тізесінің төменгі қатарында кәрі жілік және ортаңғы сүйектер қосылып кеткен, әрі сәл ғана иіліңкі келеді (кәндек иттерде ол өте иілген). Ал жіліншік сүйектері жақсы дамыған. Олардың шеткісі қысқа, ортасындағы екеуі ұзын болғандықтан, ортадағысының (үшінші, төртіншісінің) ізі анық түседі. Бірінші башпайы (ол көп иттерде болмайды немесе екінші башпаймен ұстасып кеткен) қысқа болғандықтан ізі жерге басылмайды. Бақайдың ұзын жазғыш бұлшықеті алдыңғы асықты жілік бұлшықетін жауып жатады және екінші және шеткі бақайларға бекиді. Иттің бөксесі мен саны өте күшті әрі қуатты келеді. Олар денені алға лақтырып, тазылардың қозғалысына екпін беретін, алға қарай серпінді итермелейтін қызмет атқарады. Сонымен бірге, әсіресе тазының мойын, арқа және жамбастың жалпақ еттері, мықынды бүгетін және құйымшақ еттері, құрсақ қабырғасының айқыш-ұйқыш келген еттері мен төс бұлшықеттерінің жақсы дамуы - оның шапшаң қозғалысының бірден-бір кепілі. Бұлшық етіндегі талшықтары басқа жануарларға қарағанда салыстырмалы түрде көп. Итте өкше бұлшықеті болмайды, тек тобық сүйегінің сыртқы байламымен асықты жіліктің айдаршығынан басталады. Иттің басындағы ми сауыты мен бет көлемі бір-біріне пара-пар, яғни 1:1 шамасында. Бас сүйегі екі-үш қабат қабыршақшадан тұрады, орталары ауаға толы келеді. Итте сүт тісі 28, ересектерінде 42 тіс болады, олар қысқасауытты тістерге жатады. Тұрақты тістердің жанасу беттерінде үш-үштен өткір тісшелер болады. Сойдақ тістер конус тәрізді, бір ғана тісшесі бар, көлемі кішілеу тісті "ит тіс" дейді. Тістер қабу, қорғану, ұсату міндетін атқарады. Жақсы тазылардың астыңғы, үстіңгі тіс қатары бір-бірімен жымдасып тұрады, яғни жоғарғы маңдай тіс сыртынан 1/3 бөлігіне дейін айқасып келеді. Ондайда артқы азу тістер бір-бірімен беттесіп келеді. Аң алатын иттің жотасы, жоны кейін толық бұлшық етті нығыз болып келеді. Терең келген төс жағынан құрсағы артқа қарай дөңгеленіп келіп құйымшақтың тұсына неғұрлым жақын орналасқан. Ондай кейіпті қазақтар арыстанның ұрғашысының құрсағына теңеп, "қаншырдай қатқан" құрсақ деп есептейді. Қарын мен ішектердің сыртынан шарбы жауып тұратындықтан, құрсақты суық тиюден сақтайды. Сондықтан иттер суық сазды жерлерде бауырын төсеп жата береді. Ит бауырының салыстырмалы мөлшері басқа жануарларға қарағанда көлемді келеді. Итте жүрек 3-ші қабырға мен 7-ші қабырға аралығында жантая орналасқан. [[Сурет:Саяхатшалық010.jpg|left|thumb|450px]] Иттің еріндері жұқа және нашар қозғалады. Ауыз саңылауы ұзынынан созылып, оның езулері үшінші-төртінші азу тістерінің қатарына дейін жетеді. Төменгі ерні алға салпиып озып шығып тұрады. Иттің өңеші орасан үлкен болып кеңи алады, оның асқазанға ұласқан тұсында жауып тұратын "қақпақ" тәрізді өскіні болмайды. Сондықтан да ит өте оңай құсып тастайды. Саятта итті тамақтандырмай шығуға тырысатындығы соған байланысты. Құрсақ пен кеуде қуыстарының арасындағы көк ет тыныс алуда қосымша міндет атқарады. Итте күрек тістері жақсы жетілген, сойдақ тістері жіңішке әрі иіліп келген, ал азу тістері доғал әрі шайнауға бейімделген. Иттің астыңғы, үстіңгі тіс қатары жақсы жымдасып, үстіңгі жағы астыңғы қатарының 1/3-ін жауып тұрса жақсылықтың нышаны дейді. Tic қатары жымдаспаған, озық шыққан немесе кемиек болып жетпей тұрса, ондай иттер тазы бола алмайды. Иттің үш қабаттан тұратын терісінің арасында май шығаратын бездер терінің түгін майлап тұратындықтан, түгі жылтырап тұрады, суықта дене жылуынан айырылмай аязға төзімді келетін себебі сондықтан. Қазақтар "есті жануар" деп қасиет тұтатын иттің миы мен сезім қабілетін зерттеу нәтижелері оның миында әрбір әрекетті басқаратын (есту, көру, сезу, қимыл, тепе-теңдік, дәм сезу, сипау және т.б.) орталықтары өте күрделі байланыста екендігін айтады. Әсіресе, өте жақсы дамыған иіс сезу мүшесінің көмегімен он литр суға еріген бір шөкім тұздың иісін де сезе алады дейді. Неміс қойшы итіне жүргізілген зерттеулер оның өн бойы мен миындағы иіс сезу аумағы 1,5x1,5 метрлік (үлкен кілемдей) аумақты алатындығын анықтаған. Бұл көрсеткіш адамда 5x5 см. Иттер "танауымен" ұйықтайды, яғни ұйықтап жатқан кезде не болғандығын, иіске қатысты оқиға болса, ол дереу ажыратып, іске кіріседі екен. Иттің бұл қабілеті тазыда иіс пен із "сезу" үдерісінде маңызды міндет атқарады. Ол туабітті иісшілдігіне қоса, үйрету барысында көндіктіруге тура байланысты болады дейді бүгінгі күнгі тазы ұстаушылар. Сондай-ақ көз жанарының ойнақшып қозғалуы мен көзінің қырағылығы да ширақ қимылдауына үлкен көмек көрсетеді, көзқарасы өткір, байқампаздығы жоғары, қараңғыда да жақсы көреді, өң-түсті жақсы ажырата алатындығы белгілі болып отыр (бұрындар иттің көру қабілеті осал деп келгенді). Ал есту жағына келсек, ит өте сақ, ол секундына 30-40 мың тербелісті, тіптен 70-100 мың тербелісті қабылдап, ажырата алады екен ([[адам]]да бұл көрсеткіш 16-18 мың аралығында). Иттерді сабау немесе жекіп ұрсу олардың агрессив әрекетін, қарсыласуын арттыра түседі. Танауындағы "мұрты" мен "сақалы" түнде адастырмайтын бағдар нұсқаушы қызметін атқарады. [[Сурет:Тазы011.jpg|thumb|250px]] Иттің ерекше қимылы мен шұғыл қозғалысы, соның ішінде тазының ересен қозғалысы оның дене бітімінің сипатымен тура байланысты: атап айтсақ, өзінше бір ерекше механикалық тетікке, яки аспалы көпірге ұқсайды. Мұндағы көпірдің екі жағындағы таянышы - алдыңғы және артқы аяқтар, ал оның арасындағы параболалық торланған құрылмасының (конструкциясының) орнында қаңқаның қозғалмайтын (статикалық) бөлігі жүреді. Ал бас, мойын, құйрық пен құйымшақ - көпірдің екі жақ шетіндегі кіреберіс рөлінде. Жотадағы еттер мен сіңірлер, құрсақ, төс қуысындағы ет, шеміршек, қабырға, тері - барлығы жайшылықта және жүгірген кездегі дене массасын тең бөле отырып, омыртқалар қаңқасының бүгіліп-жазылуын, кинематикалық үйлесімді қимыл, ширақ қозғалыс жасауын қамтамасыз етеді. Иттің омыртқа қаңқасы өте қозғалмалы болғандықтан, жүгірген кезде артқы аяғы денесінің "жалғасы" тәрізді үйлесе қимылдайды. Ит жай жүрген кезде төрт аяғы қайшылай (диагональды түрде) қимылдай отырып, дененің салмағын екі аяғы "алып жүреді", ізі бір сызық бойына түседі. Сирақтарының дұрыс бітпеуі мен олардың өзара сәйкестігі (пропорциясы), сәйкес келмеген мүшелер қимылды тежейтіндігі белгілі. Сондықтан да тазы денесінің сипаты мен өлшемдері ''<u>стандарт</u>'' іспетті қабылданады. Тазы денесінің шұғыл, ширақ қозғалысы дененің ауырлық нүктесімен байланыста болады: қазан толмас шеміршегінің артында «тұрған» (басқа жануарларда алға қарай) нүкте басын көтеріп, құйрығын жазған кезде артқа жылжиды. Яғни, көсіліп жүгірген кезде тазы денесінің дәл ортасында ауырлық нүктесі түседі де, тепе-теңдігін тауып, алдыңғы және артқы аяқтарға (қол мен санға) біркелкі күш қысым түседі. Ол жылдам қозғалуға әрі ұзақ уақыт мүшелердің шаршамауын қамтамасыз етеді. Ал жайшылықта тұрғанда иттің дене салмағының 2/3 бөлігі алдыңғы аяққа түседі. Айталық, тұрқы қысқа иттің ауырлық нүктесі алға кетеді, жүгірген кезде аяқтарын «кісе басып» алады, яки артқы аяғы алдыңғы аяғын өкшесінен басып отырады. Мұндайда ит артқы аяғын баяу тастайды, көсіле алмай, аңның артынан жүгірген кезде баяулап, шабандап қалады. Бүлкілдеп желген кезде денесі селкілдеп, алдыңғы оң аяқтың қозғалысымен сол жақ артқы аяқ бірге жүрген кездегі қимылы тәрізді «қайшылай» қимылдайды. Артқы аяқтың күші алға итермелеп отырады. Тазының сымбатты келіскен бітімі желген кезде алдыңғы аяқ ізіне артқы аяқ дөп келеді. Ал денесі қиралаңдап, ізі ирелеңдей түссе - ол тазыға тән емес, дүрегей иттің қозғалысы саналады. [[Сурет:Тазы 010.jpg|thumb|250px]] Итке тән жылдам қозғалыс, секеңдеп көсіле шабу. Қозғалысқа икемді омыртқа тұтасы, мықты бұлшықетті ит, артқы аяғынан үлкен екпінмен алдыңғы аяғына қарай секіреді; жотасы домалана бүкірейіп, артқы аяғын алға қарай жазады. Жерге артқы аяғы алдыңғысынан озып жетеді. Иттің көсіле жүгіруіне жалпақ, қиғаш біткен жауырын, кең иық, бұлшық етке толы ұзын сан, сәл ғана дөңес серіппе тәрізді созылған арқа мен құйымшақ - барлығы үйлесе икемделіп үлкен мүмкіндік тудырады. Қазақтар айтатын: аса үлкен жылдамдықпен көсіле жүгіруіне (ұшуына) жоғарыдағы етпен, сүйекпен қатар, құрсақтың бұлшық еттері, тізе және артқы аяқтың секіретін еттері араласады. Қартайған немесе болдырған иттер «жорғалайды», яғни бір жағының алдыңғы, артқы аяқтары қатар қозғалады. Мұндайда ит қисалаңдап, тепе-теңдігін әрең табады. Иттің қолы немесе алдыңғы аяғына жанынан қарағанда ені қысқа жауырыны артқа қарай сәл қисая кеткен ортан жілігі қолдың бойымен алға сәл ғана еңкейген болса түзу бітіс деп санайды (Жіліктік жауырын артқа кеткен болса ол дұрыс емес). Жауырын қабырғаға жымдасып, жабысып алдынан қарағанда тіп-тік жерді басып тұрса жақсы. Иттің сирағы етсіз, тарамысты, шертіп керіп тұрады. Алдыңғы аяқтың басқан ізі бір-бірінен алшақ талтақ, немесе шалыс басса, аяғының басы екі жағын ақсиып тұрса немесе маймақ болса ол жақсылықтың нысаны емес. Ал құрықтың түбінің төменгі тұсы артқы аяқтың жайшылықта тұрғанда маңдайына дөп келіп тұрса, ол иттің қозғалысы аяқ алысын жақсы деп жатады қазақтар. Артқы аяқ дұрыс бітпесе ит аяғын сиырша сүйреп талтаңдап немесе маймылша тойтаңдап жүреді, ондайлар аң қуған кезде алысқа жүгіре алмайды. Жайшылықта тұрған иттің бұлшық еттері барлығы жұмыс жасайтындықтан оңай шаршайды да жерге бір қырынан жата кетіп дем алады. Бұлайша қырындап жатқан иттің бұлшық еттері күш түспейді ал жанбасымен шоқиып отырған иттің бұлшық еттері де жақсы дем алады. Сондықтан тазыны үйрет- кен баулыған кезде оны шоқитып отырғызу немесе қырынан жатқызуға көп көңіл бөледі.<ref name="ReferenceA">Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3</ref> == Құмай тазыларға қатысты наным-сенім== Қазақта баланы қырқынан шығысымен [[ақын]], [[шешен]], [[батыр]] тәрізді атақты адамның (т.б.) үзеңгісінен өткізіп алу ғұрпы сияқты иттің күшігін де белгілі адамдардың [[үзеңгі]]сінен өткізіп алатын ырым бар. ''"Бала мен күшікті [[үзеңгі]]ден өткізу ғұрпы б.з.б. II ғасырларда [[Көшпенді халықтар|көшпенділердің]] үзеңгіні ойлап тауып, салтаттылық мәдениетті жоғары сатыға көтеріп, қаһарлы күшке айыалдырған дәуірден бастау алады"'', - дейді зерттеуші А.Тоқтабаев. Адамзат тарихында [[садақ]] пен жақ, дөңгелек сияқты айтулы бетбұрыс жасаған үзеңгіні қаттылық пен беріктіктің, алысқа жорту мен шабуылдың тиянағы дегеннен осы ырым туған дейді ол. Иттің бағзы замандардағы тотем-бабаға айналғандығының белгісі ит жейде салтынан байқаймыз. Ол тек қазақта ғана емес көптеген түрік халықтарына ортақ салт: қазақ, қырғыз, өзбек және татарларда сақталып қалған "ит жейде", "ит көйлек", "эт кулмәк" ғұрпының мәні ортақ. Оны нәресте туғанда кигізеді. Ит көйлекті (ит жейдені) көп жасаған адамның киімінің қалдығынан жеңі мен бойын тұтас пішіп, жағасын ойып, шетін бүкпей, екі жаны тіккен жас баланың [[нәзік]] етіне батпауы үшін тігісті сыртына қарата тепшіп тігеді. Сәби қырқыңа толысымен ит көйлегін шешіп, оны әр түрлі [[қант]], [[кәмпит]], [[өрік]]-[[мейіз]] сияқты тәттілерге толтырып, иттің мойнына байлап қоя берген. Балалар итті қуып, тәттілерді алып мәз-мейрам болады, итжейдені иесіне әкеліп тапсырады. Бұл ғұрып "ит қуу" деп аталады, мәні сәбидің пәле қаласын қырық жаны бар хайуан - ит өзімен бірге алып кетеді-мыс деп сенген. Ал керісінше балаға иттің жүйрік, ақылы озық алғыр қасиеттері дариды, сәби күшікше бауырын тез көтеріп, тәні сау, жаны берік "итжанды" (иттің қырық жаны бар дейді қазақ) деп ырымдайды. Баланың, ит көйлегін сақтап, жолға, сапарға шыққанда өзімен бірге алып жүрсе пәле-жаладан сақтап, жолын ашады, "баланың періштесі қағып, аман апарып, есен әкеледі сапардан" деп сенген. Адамның басына қонған құт пен шаңыраққа келген ырыс кебіне ит болып келеді: сол үйге құтпан ит немесе алғыр тазы бітеді де ол адамның барлық тілеуін жүзеге асырып, мұратына жеткізеді дейді қазақ сенімінде. Жаңа үйленген жастарға үбірлі-шүбірлі, дені сау, берік болсым (итше күшіктесін) деген ырыммен (магия) жас келіннің көйлегінің етегінен итке жем бергізеді. Аяғы ауыр әйел жерігі қанғанша итке "кет" деп айтуға тыйым салынған. Қазақ қартайып, алжыған иттің аузына май тығып, басын күн батысқа (құбылаға) қаратып, малша бауыздап өлтіріп, көметін болған. Манси мен угрлерде және алтайлықтарда итті ағаш [[науа]]ларға жерлеп, бір аяғына қызыл, екінші аяғына қара таспа жіп байлап, иттің денесін әсемдеген. [[Моңғолдар]] [[қазақтар]]ға ұқсас жолмен өлтірілген иттің құйрығын кесіп басына жастайтын және түскен келінді итке тағзым еткізеді. Ол үшін жас келін қайын атасына сәлем етіп, отқа май құйған соң, үлкен үйдің итіне тәу етеді. Үйге ит енгізіледі де [[келін]] етегіне салып ет беріп, сүт жалатып, арнайы тілек айтады. Қазақта бұған ұқсас [[салт]] ұрын барған күйеуге "ит ырылдатар" салты. Қалыңдыққа келе жатқан күйеу үйге таянғанда алдынан шыққан бір әйел жүресінен отыра қап ит боп ырылдап, кәде алады. Халық [[театр]]ының бір көрінісіне айналған бұл салттың арғы тегі көне наным-сеніммен астарлас. Осы бір хайуанға қатысты өте ертеде қалыптасқан нанымның бірі бағзыда [[ғұндар]] өлікті жерлегенде "Онгонды (аруақты) көкке ертіп шығады" деген иланыммен итті де ертіп баратын болса, көне түркі тайпаларында тарихын, атауын, [[тотем]]ін барақпен (итпен) байланыстырады. Қазақта да мұндай руларды, жер-су атауларын ондап кездестіреміз. (қазақ генеологиясындағы Ителгі, Итемген, Ителі, Барақ т.с.с. атаулар). Иттің етін жайшылықта басқа халықтардағыдай (корей, қытай) жемегенімен, зәрушілікте өкпе құртына, көз шымылдықтанып, бас айналғанға, жазылмайтын жараларға қарсы ем, дәрі ретінде қолданады. Іште өлген баланы түсіруге иттің ені мен шыбығын қатар қолданған жағдайлар ел арасында ұшырасқан екен. Бұл дом шығыстық көрші жұрттардан ауысқан болуы ықтимал. Тазы иттің алғаш өз бетімен аң алуын''' "тырнақалды"''' құрметіне ауылдастары жиналып, қайырлы болсын айтып, қуанышқа кішігірім той жасайды. Аңшылармен бірге [[саят]]қа шығып аң олжасын, әсіресе түлкі байланған кісінің өзі қуанышына ауылдастарын ортақтастырып, тілек жасайтын жоралғысы бойынша бүкіл ауыл аңшы үйіне жиналып, қыстың ұзақ сары таңын ойын-күлкі, өлең-жырмен өткізеді. Аңшы [[олжа]]сының етінен аяғы ауыр әйелдер ауыз тисе, мылтық пен қақпаны қырсығып қалады. Өйткені жүкті ананың арғы әлеммен байланысы бар, [[құрсақ]]тағы ұрпақ бергі әлемге әлі үлгеріп келмеген. Бұндай сәтсіздікке душар болған аяғы ауыр әйел аңның етіне аңсары ауып, жерік болып тұрса, аңшы құралына "акрпык," деп аталатын ақ түсті матадан байлап, аңшыға кәдесін беріп барып еттен ауыз тиеді. Егер олай етпесе, аңшы құралы мен сайманы қырсығып аң алмай қалса, аңшы оны аптайды. Ол үшін сайманға ([[мылтық]], [[қақпан]]) үш дана ширатылған жіп байлап, үш мәрте жерге ұрған соң, сумен шайып жібереді де "''Ата (қақпанға қаба) алмасаң саған серт, Атылмасаң ( қаба алмасаң) маған серт, Аңның етін жеген, Жүкті әйелге қоса серт"'' деп "серттескен" соң шоқпен сырықтап тазалайды. Тазымен болсын, бүркітпен болсын саятқа шыққан кезде бөгде кісімен кездесе қалған аңшылар тобының адамы "Байлансын-ақ" дейді. Ал: Байлансын-ақ", - деп ол бқрын айтса, сендер: "Майлы шұжық айлансын-ақ",- деп тілектестік білдіреді. Саятта келе жатқанда алдынан шыққан көлденең адамның тіл-көзі тазы мен құсқа тимесін деген ниеттен туған. Сондықтан да аңшы басқа сөзбен емес, "Байлансын-ақ" деп айқай салып амандасып, қаскөй рухтарды осы құдіретті сөзбен матап, аңды да буып, шырмап тастауды ойласа керек. ''"Соңғы түйенің жугі ауыр..."'' деудің итке қатыстылығы туралы. Қазақ ұғымында: "Ит жеті ырыстың біреуі", ''"Итті тепкен ырысты тебеді"'' деп шаңырақтың құт-берекесі, ырысы итпен сабақтаса жүреді деп сенген. Ауызекі тілде күніне сан қайталанатын, мәтелге айналған "соңғы түйенің жүгі ауыр" тіркесі итке қатысты, онымен үйдің ырысы-берекесі, ырыздығы сабақтасып жүреді деген сенімнен туындаған. Далалықтар үшін көш салтанатынан асқан қызық аз. Жететін жері шалғай болғандықтан, әрі жаңа қонысқа ерте жетіп, ісін жайғап алу үшін көшуге белгіленген сәтті күн азаннан көш қамына кірісетін. Абыр-сабыр болған ауылдар үйлерін жығып, түйеге жүгін тиегенде ең соңына қарай шаңырақты және ескі жұртта қалған дүние-мүлікті тиейтіні белгілі. Олар тезек, оның жабуы, сырық, бақан, арқан, көген т.б. Әрине, үйге әсте енгізілмейтін тыстажататын ауылдың қүтына саналатын сырттанның "итаяғы" да соңында қалады. Олар жайшылықта көзге елене бермесе де көш салтанатында ерекше сый-құрметке ие болады. "Итаяқты май басқан құрым шоқпыттың біріне орайды да, жегінге, жүк артуға жаңадан үйретіліп жүрген торым, я буыршыының біріне ұсақ-түйек жүкпен бірге арта салады. Немесе ең соңғы түйенің бірінің теңіне іле салады. Осылайша жүк әбден тиеліп болған соң "соңғы түйенің жүгі ауыр" дегенді айтып, көш ескі жүрттан қозғалады. Осылайша бұл тіркес жүктің ауыр, жеңілдігіне қарай емес, ауылдың ырысына деген [[ілтипат]] пен қүрметтің үлкендігіне сай туындаған деседі. Иттің ас-су ішетін итаяғы тек ағаштың безінен ойып, әшекейлеп жасалады, темірдегі болса ырыс кетеді деп ырымдайды қазақ [[дәстүр]]інде. Әбден ескіріп тозған итаяқты отқа жақпайды, жаңғыртып жаңаламайды. Ұзаққа дейін тілі шықпаған немесе кекеш, тұтықпа, быдық болып жүрген балаға "итаяқтан" су ішкізсе кінаратынан арылады деп сенген. Сауын малының желіні ісінсе итаяқты отқа қыздырады да, онымен ауру желінді ұрып домдайды. Алайда итаяқты үйге кіргізуге оған ожаумен ас-су қүюға қатаң тыйым саланады. "Ит итаяғын жаламай көңілі көншімес" деп тойып тұрса да кешкісін үйдің әйелі итаяқ бірдеңе салып беруі шарт. Өйткені, "аш ит үреген де өреген" деп аш ит табаны қышып керуенге ерсе немесе ауыл аралап жүрсе үйдің құтын өзгеге аударып жіберуі мүмкін деп қауіпсінген. Итті ем-дом жасауға да жиі пайдаланған. Өлі тиген [[жылқы]]ның екі бүйіріне бірдей [[айран]] құйып итке жалатады. Күйек кезінде туған төлдер марқая бастаған кезінде көбірек өле бастаса, көгеннің бір бұршағын алып иттің мойнына тағып қойса, төлдің шығыны caп тыйылады деп сенген. "Ит тию" (мешел-рахит) ауруына шалдыққан сәбидін; төсіне сүт тамызып, итке жалатса, ауру да иттің; тілімен бірге кетіп, аурудан айығады дейді. Ал "ит ауруына" ұшырағаң көз тиген баланы иттің қылынан алып, өртеп ауру балаға иіскетеді де, күйесін баланың беті, маңдайына жағып домдаған. Ал көз тиген балаға сол үйдің итінің құлағын кесіп, соның қанын жақса аурудан айығады дейді халық медицинасында" Аталған "ит тию" және "ит ауру" сырқаттарын бойында "ит жыны бар" (ит бейнесіндегі жын) адамның көзі жас балаға тиюден болады деп санайды. Онымен ауырған баланы иттің бас сүйегі салынған суға шомылдырады, иттің басын есіктің босаға таянышына іліп қояды, немесе ірімшіктің сары суына салады. Сондай-ақ бес [[зират]]тан бес уыс топырақ алып кесеге салып екінші кесеге баланы салып 3 немесе 7 күн қатарынан өлшеп отырған. Мүндай домнан басқа аталғаи аурудан сақтанудың жолы қасқыр мен аюдың тісін баланың киіміне тағып қою деп көрген. Қазақ [[бақсы]]ларының арасынан "ит жыны" барлары иттің қылығын көрсетіп "бақсылық" ойнаған. Сонымен бірге олар дертті иттің бас сүйегіне көшірген. Ондай бақсылар мықты болады. Өйткені итке ұқсаған жүйрік, оның үстіне қабаған болғандықтан аурудың әр түрлі иелерін иттің рухы талап, қуып жібереді деп нанған." Сонымен қатар ауылдың алжып, өздігінен жүре алмай қалған құтпаны мен сырттаны болса жұртқа тастамай "кебежеге салып, түйеге артып алып жүретін болған", - дейді көзқарақты ақсақалдар. Ит иесі, итін күшік күнінен асыраған ең жақыны, сол үшін итін өлімге қиып, қолы батпайды. ''"Ит өлтірген мұсылман қажыға баратын құқынан айырылады, Мекке топырағын басуға тиіс емес",''- деп көрілетін қағида бар. Итті қорлауды, азаптау, мазақ еткен адамның басына жаманшылық әкеледі деп көреді халық. Итті атып өлтірген адам "иттің қарғысына" қалады, ұзақ жасамайды, кедейленіп, жарлылыққа, тапшылыққа, жоқшылықтың қаріне ұшырайды деп сенген.<ref name="ReferenceA"/> '''"Ат жақсысы - бозы, ит жақсысы - тазы"''' деген атам [[қазақ]] тазыны ер жігіттің үш жолдасының бірі дейді: жүйрік ат, құмай тазы, қыран [[бүркіт]]. Ол үшеуін де біреулер алғанда үлкен көлемде сый төлемақысын беріп алады. Жақсы иттердің күшігін алғанда [[қарғыбау ақы]]сын беріп, күшікке сүт жалатып алады. Көпке әйгілі тұқымның және тазының "қарғыбауы" да қымбатқа түсері сөзсіз. Ағайын адамдар, сондай-ақ құдандалы жегжаттар арасынан күшік асырап алуға тыйым салынады. Себебі "итше ырылдасып", "араз болып кетеді" деп сақтандырады. "Иттің шені - қарғыбау" дейтін қазақтар иелі күшіктің мойнына асыл тұқымнан шыққандығы мен иесінің шені мен салтанаты, дәулет дәрежесіне қарай қарғыбауын тағады. Ол екі бөліктен тұрады: мойнына тағылатын ені 3 -4 елідей жалпақ безекті әсем бұлдан,тіпті [[Жібек|жібек матадан]] таққан таспаны "арғы", ал оған байланғанын "бау" дейді. Ішкі бетінетжұмсақ мата мен [[киіз]] салып, сыртын қайыспен құрсаулап, арасын қабыстыра тіккен қарғыбауға күмістен [[құйма]] салып, көз орнатып әшекейлейді. Бау қарғыға тағылған қысқа тұйық бау болып келеді де оған екі-үш құлаш ұзын қайыс бау, [[шылбыр]] тағылады. Оның ұшын тіліп немесе тұйықтап тобыршақ тиек салып қояды да ат үстінде жетектеген кезде оған қосымша бау жалғап, ұзындығын 5-6 [[құлаш]]тан кем етпейді. Тазы иттерді той, ас, үлкен басқосуларға жүйрік ат, алғыр қыранымен бірге алып барады. Мұндайда әлбетте тазының қарғыбауын жаңалап алмастырады. Онымен бірге ит "сыбағасына" қарық болатыны белгілі. Әйгілі тазы күшігіне ақ отаудың сол жағынан мамық төсектен орын бергені жайында әңгімелер кездеседі. Оған тіптен құлынды бие беріп алады. Оны барынша мәпелеп өсіріп, арасында кәнігі тазымен аңға қосып "ауыздандырып" баулып бір сонарда өзгелермен жарысып аңға қосады. Алғаш аң алған кезінде "тырнақ алды" деп аталатын той жасайды. 1910 жылдары [[Зайсан]] елінде Шәкен болыс деген аңшы Марқакөл жақтағы Қаратай елінің бір жылда жетпістен асқан түлкі, оннан астам қасқыр алған Сартұйғын деген тазыға қызығып жүреді екен. Шәкеннің немере інісі сол жылдары қатты боранда жылқы бағып жүріп үсіп өледі, жаңа үйленген ажарлы Бағди есімді қалыңдығы қалады. Бағдиға Қаратай елінің биінің баласының жасырын келіп жүргенін сезіп қалған болыс: ''"Жесір ерден кетсе де, елден кетпейді"'',- деген заңға қарамастан, дереу келісім жасап, өзінің келінін Сарытұйғын тазыға айырбастап алады. Тазы мәселесін алғашқылардың бірі болып зерттеген А.Слудский дерегі бойынша қазақтар Қараталда тазыны қалыңдыққа берілетін [[құн]]ға, яғни 47 [[байтал]]ға сатып алатын болған. Жақсы тазының құны аттың құнынан да кем түспеген. Таза қанды тазылар [[Бөкей Ордасы]]нда да өсірілген және құны өте қымбат сол кездегі ақшамен 50 сомға тең келген. Кейінде ел кедейленген кезде аң алатын иттің қарапайым күшігін бір құлынды [[бие]]ге сатып алған жайлар кездескен. Атақты жүйрік аттармен қоса тазы иттер де ру мен ел арасындағы мәмілеге, бітімгершілікке себеп болған. ''"[[Кенесары|Кенесары хан]] қырғыздармен алғашқы ұрыстардың бірінде Ақыртөбе деген жерде Бүрге батырдың Қалша деген ұлы бастаған 700 жігітін жеңіліске ұшыратып Қалшаны тұтқынға алады. Қырғыздың Солты, Сарбағыш, Құсшы рулары кеңесіп, Қалығұл батырды басшы қылып елші жібереді. Кенесары әрі-бері ойланып: "Мақұл, мен Қалшаларыңды босатып берейін, сендер Солты Есқожаның баласы Баястанның Көкдауыл деген тазысын беріңдер,- дейді. Сол уақытта Көкдауыл тоғыз қасқыр алып, қазақ-қырғызға аты шыққан ит екен. Тазыны көріп Кенесары сүйінгеннен хан тәжін Қалшаға кигізіп жіберген деген қырғызда әңгіме бар".'' Арыс маңында [[Байғабыл бай]] (1870-1953 жж.) [[конфискация]]ға ұшырап, қолында Ұшар, Алғыр атты қос тазысы мен 7-8 қақпаны қалғанда ашаршылық жылдарында (1929-1931 жж.) солармен аң аулап, елді асыраған. Бұл туралы бір ауылды ашаршылықтан құтқарған тазыны халық: <poem>'''Құмай тазы Ұшар-ай, Киік көрсе ұшар-ай,'''</poem> - деп ілтипатпен еске алып отырады. [[Қазан төңкерісі]]нің алдында орыс зерттеушілері қазақ даласында 10 мыңға жуық тазы бар деп жазады, қазір тазылардың саны қайта жаңғыра отырып, шамамен 500-ге жетті деседі [[Интернет]] материалдары дерегі. == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Ит тұқымдары]] m3jqsq6xeuimkbszlhuygbau850o1cs 0 128173 3684094 3670211 2026-10-20T12:03:06Z Nurken 111493 /* Қайтыс болғандар */ 3684094 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|2026}} {{Жыл үшін навигация|2026}} {{Ғасыр үшін навигация|21}} {{Басқа күнтізбелер|2026}} {{Жыл туралы|2026}} == Оқиғалар == === Қаңтар === * [[1 қаңтар]] ** [[Болгария]] [[еуро]] валютасын қабылдап, [[еуроаймақ]]тың жаңа мүше-мемлекеті атанды.<ref>{{cite press release |title=Bulgaria ready to use the euro from 1 January 2026: Council takes final steps |date=2025-07-08 |publisher=[[Еуропалық кеңес]] |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/07/08/bulgaria-ready-to-use-the-euro-from-1-january-2026-council-takes-final-steps/ |language=en}}</ref> ** [[Кипр]] [[Еуропалық кеңес]]тің президенті атанды.<ref>{{Cite web |last=Rigonat |first=Filippo |date=2025-12-30 |title=Cyprus EU Council Presidency kicks off: between security and competitiveness |url=https://www.leuropeista.it/en/cyprus-eu-council-presidency-security-competitiveness/ |accessdate=2025-12-31 |publisher=L'Europeista |language=en-GB}}</ref> ** [[Швейцария]], [[Кран-Монтана]] [[бар]]ындағы өрт нәтижесінде 40 адам қайтыс болды, 116 адам жарақаттанды.<ref>{{cite news |author=Michael, Chris; Giuffrida, Angela; Harding, Luke |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/01/several-dead-and-injured-in-explosion-swiss-ski-resort-town-crans-montana-police-say |title=Several dead and injured in explosion at Swiss ski resort town Crans-Montana, police say |language=en |work=[[The Guardian]] |place=[[Кран-Монтана]], Швейцария |accessdate=2026-01-01 |date=2026-01-01}}</ref> * [[3 қаңтар]] ** АҚШ солтүстік [[Венесуэла]]ның түрлі жерлеріне [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы|әуе соққылары]]н жасап, президенті [[Николас Мадуро]]ны қамауға алды да, АҚШ-қа әкетті.<ref>{{Cite web|url=https://adyrna.kz/ru/post/1240315 |title=Мадуро мен оның жұбайы сот орнына жақын абақтыға жеткізілді |language=kk |publisher=Адырна |date=2026-01-05 |accessdate=2026-01-24}}</ref> ** [[Экваторлық Гвинея]] астанасын [[Малабо]]дан [[Сьюдад-де-ла-Пас]] қаласына көшірді.<ref>{{Cite web|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/01/04/equatorial-guinea-relocates-capital-to-ciudad-de-la-paz_6749064_4.html |title=Equatorial Guinea relocates capital to Ciudad de la Paz |date=2026-01-04 |via=Le Monde |language=en}}</ref> * [[7 қаңтар]] – «Оңтүстік Найза» операциясы аясындағы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың мұнай блокадасы барысында Америка Құрама Штаттары көлеңкелі флотқа тиесілі екі танкерді, оның ішінде [[Ресей туы]] астында жүрген бір танкерді тәркіледі.<ref>{{cite web |title=Venezuela Updates: U.S. Forces Seize Two Tankers; Rubio Lays Out Plan for American Control |url=https://www.nytimes.com/live/2026/01/07/world/venezuela-us-trump |accessdate=2026-01-08 |publisher=The New York Times |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=US seizes Russian-flagged tanker in Atlantic as UK confirms it gave support to operation |language=en |url=https://www.bbc.com/news/live/cwynjdqgellt |accessdate=2026-01-08 |publisher=BBC News}}</ref> * [[9 қаңтар]] – [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]]: Аумақтық шығындардан, оның ішінде астанасы [[Аден]]нен айырылғаннан кейін, [[Оңтүстік Өтпелі Кеңес]] өзінің таратылғанын жариялады.<ref>{{cite news |title=Yemeni southern separatists in Riyadh announce disputed disbanding of STC |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/9/yemens-separatist-southern-transitional-council-announces-its-dissolution |language=en |accessdate=2026-01-09 |publisher=[[Әл-Жазира]] |date=2026-01-09}}</ref> * [[13 қаңтар]] – [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]: [[Иран]] режиміне қарсы бүкіл ел бойынша наразылықтар жалғасуда, үкіметтің қатаң қысымы аясында мыңдаған адамның қаза тапқаны және тағы мыңдағанының ұсталғаны хабарланды.<ref>{{Cite news |date=2026-10-13 |title=About 2,000 killed in Iran protests, official says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/about-2000-killed-iran-protests-official-says-2026-01-13/ |accessdate=2026-01-13 |work=[[Reuters]] |language=en-GB}}</ref> * [[18 қаңтар]] – Сегіз еуропалық ел бірлескен мәлімдеме жасап, [[АҚШ президенті]] [[Дональд Трамп]]тың [[Гренландия]]ны аннексиялау жөніндегі қоқан-лоқысы «қауіпті» екенін және «трансатлантикалық қатынастарға нұқсан келтіретінін» мәлімдеді.<ref>{{Cite news |date=2026-01-18 |title=Trump’s tariff threat over Greenland risks ‘dangerous downward spiral’, warn Nato members – Europe live |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/jan/18/greenland-eu-donald-trump-tariffs-keir-starmer-europe-live-latest-updates |accessdate=2026-01-18 |work=The Guardian |language=en-GB}}</ref> * [[19 қаңтар|19]]–[[23 қаңтар]] – [[Давос]], Швейцарияда 56-[[Бүкіләлемдік экономикалық форум]] орын алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.weforum.org/stories/2026/01/davos-2026-annual-meeting-what-to-expect/ |title=Davos 2026: What to expect, who's coming and how to follow |publisher=[[Бүкіләлемдік экономикалық форум]] |language=en |date=2026-01-06 |accessdate=2026-01-24}}</ref> * [[20 қаңтар]] – Шабуыл және одан кейінгі бітімнен соң [[Сирияның екінші өтпелі үкіметі|Сирияның өтпелі үкіметі]] [[Сирия демократиялық күштері]] бақылауында болған аумақтың басым бөлігін өз қолына алды.<ref>{{cite news |title=Syria-SDF ceasefire hangs in balance after renewed clashes, faltering talks |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/20/syria-sdf-ceasefire-hangs-in-balance-after-renewed-clashes-faltering-talks |work=[[Әл-Жазира]] |date=2026-01-20 |language=en}}</ref> * [[22 қаңтар]] ** АҚШ ресми түрде [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]]нан шығып кетті.<ref>{{cite web|title=United States Completes WHO Withdrawal |work=HHS.gov |date=2026-01-23 |url=https://www.hhs.gov/press-room/united-states-completes-who-withdrawal.html |accessdate=2026-01-23 |language=en}}</ref> ** [[Франция]] [[Жерорта теңізі]]нде Ресей туы астында жүрген көлеңкелі флотқа тиесілі бір танкерді тәркіледі.<ref>{{Cite news |date=2026-01-22 |title=French navy intercepts suspected Russian ‘shadow fleet’ tanker in Mediterranean |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/22/french-navy-intercepts-suspected-russian-shadow-fleet-tanker-mediterranean |accessdate=2026-01-22 |work=The Guardian |language=en-GB}}</ref> * [[23 қаңтар]] – [[Румен Радев]] отставкасынан кейін [[Илияна Йотова]] Болгарияның тұңғыш әйел [[Болгария премьер-министрі|премьер-министрі]] атанды. * [[27 қаңтар]] – [[Қазақстан]] мен [[Израиль]] екіжақты визасыз режим орнату бойынша меморандумға қол қойды. * [[30 қаңтар]] – бірнеше белгілі тұлғалар бейнеленген және айтылған 3 миллион [[Эпштейн файлдары]] жарық көрді. === [[Ақпан]] === * [[6 ақпан|6]]–[[22 ақпан]] – [[Милан]] мен [[Кортина-д’Ампеццо]] қалаларында [[2026 Қысқы Олимпиада ойындары|Қысқы Олимпиада ойындары]] орын алды. * [[8 ақпан]] – [[Жапониядағы парламент сайлауы (2026)|Жапониядағы парламент сайлауы]]: [[Жапония премьер-министрі|премьер-министр]] [[Санаэ Такаити]] үлкен жеңіске қол жеткізіп, [[Жапония Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]нда суперкөпшілікке ие болады. * [[13 ақпан|13]]–[[15 ақпан]] – [[Мюнхен қауіпсіздік конференциясы (2026)|62-Мюнхен қауіпсіздік конференциясы]] орын алды. * [[22 ақпан]] – 9-Ұлттық съез барысында [[Ким Чен Ын]] [[Корея еңбек партиясының бас хатшысы]] болып қайта сайланды. * [[23 ақпан]] – 2025 жылдан бергі саяси бытыраңқылықтан кейін [[Роб Йеттен]] [[Нидерланд премьер-министрі]] лауазымына тағайындалды. * [[26 ақпан]] – [[Ауғанстан–Пәкістан соғысы]]: [[Пәкістан]] үкіметі [[Ауғанстан]]дағы [[Талибан]]ға қарсы «ашық соғыс» жариялайды. * [[28 ақпан]] – [[Ирандағы соғыс (2026)|Ирандағы соғыс]]: Израиль мен АҚШ Иранға қарсы соғыс ашады, нәтижесінде бірнеше ирандық басшылар, соның ішінде [[Иран жоғарғы көсемі]] [[Әли Хаменеи]] өлтірілді.<ref>{{Cite news |date=2026-03-01 |title=Аятолланың өлімі соғыстың басы ма? Ирандағы жағдай енді қалай қарай өрбуі мүмкін? |url=https://qaz.ulysmedia.kz/saraptama/37750-aiatollanyn-olimi-sogystyn-basy-ma-irandagy-zhagdai-endi-kalai-karai-orbui-mumkin/ |accessdate=2026-01-22 |work=qaz.ulysmedia.kz |last=Қызырбекұлы |first=Есдәулет |language=kk |accessdate=2062-10-06}}</ref> Иранның жаңа [[Уақытша басшылық кеңесі]] жауап ретінде Израильге қарсы соққылар жасайды, [[Ормуз бұғазы]]н жапты. === [[Наурыз]] === * [[2 наурыз]] – [[Ливандағы соғыс (2026)|Ливандағы соғыс]]: [[Хезболла]] Израильге қарсы [[Иран жоғарғы көсемі]] [[Әли Хаменеи өлтірілуі|Әли Хаменеидің өлімі]] үшін жауап шабуыл жасайды. * [[6 наурыз|6]]–[[15 наурыз]] – [[Италия]]дағы [[Милан]] мен [[Кортина-д’Ампеццо]]да [[Қысқы Паралимпиада ойындары 2026]] орын алды. * [[6 наурыз|6]]–[[7 наурыз]] – [[Кения]]дағы су тасқынына кеміне 66 адам құрбан болды. * [[8 наурыз]] – [[Иран жоғарғы көсемі]] болып [[Әли Хаменеи]]дің ұлы [[Моджтаба Хаменеи]] сайланды. * [[15 наурыз]] – [[Қазақстандағы референдум (2026)|Қазақстандағы референдум]]ның ресми нәтижесінше жаңа [[Қазақстан Конституциясы|Конституция]] қабылданды. * [[17 наурыз]] – [[Иран ұлттық қауіпсіздігінің жоғарғы кеңесі]]нің хатшысы [[Әли Лариджани]] Израиль соққысы кезінде өлтірілді. * [[22 наурыз]] – [[Словениядағы парламент сайлауы (2026)|Словениядағы парламент сайлауы]]: [[Словения Мемлекеттік жиналысы]]нда қызметтегі премьер-министр көпшілік алды. === [[Сәуір]] === * [[1 сәуір]] – Айды айналып ұшсын деп [[НАСА]] [[Артемида II]]-ні ғарышқа жіберді. Бұл 1972 жылдан бергі адамның Айға қарай тұңғыш ұшқаны. * [[6 сәуір]] – [[Артемида II]] экипажы Жер ғаламшарынан ең алыс орналасқан адам рекордын жасады. * [[7 сәуір]] ** [[Вьетнамдағы президент сайлауы (2026)|Вьетнамдағы президент сайлауы]]: [[Вьетнам Ұлттық жиналысы]] жаңа [[Вьетнам президенті]] болып [[То Лам]]ды сайлайды. ** [[Ирандағы соғыс (2026)|Ирандағы соғыс]]: [[Ормуз бұғазы]] жайлы Дональд Трамптың ультиматумынан кейін Иран мен АҚШ екі апталық бітім жасайды. * [[8 сәуір]] – [[Хезболла]]ға қарсы соққыда Израиль [[Ливан]]да 300-ден астам адамның өліміне, 1100-ден астам адамның жарақатына әкелді. * [[10 сәуір]] – [[Артемида II]] экипажы [[Тынық мұхит]]та, [[Сан-Диего]], [[Калифорния]] маңында аман-сау болып қонады. * [[12 сәуір]] – [[Мажарстандағы парламент сайлауы (2026)|Мажарстандағы парламент сайлауы]]: қызметтегі премьер-министр [[Виктор Орбан]] қайта сайланамын деп жеңілді де, билікке [[Петер Мадияр]]дың [[Тиса (партия)|Тиса партиясы]] келеді. [[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы]] партиясының 16 жыл бойғы билігі осылайша бітеді. * [[12 сәуір]] – Израиль мен Ливан арасында АҚШ ұсынған 10 күндік бітім орнайды. === [[Мамыр]] === * [[1 мамыр]] – [[Біріккен Араб Әмірліктері]] [[Мұнай экспорттаушы елдер ұйымы]]нан (МЭЕҰ) шықты, ұйымның ең ірі мұнай өндірушілерінің бірі осылайша оған мүше болмай қалды. === [[Маусым]] === === [[Шілде]] === === [[Тамыз]] === === [[Қыркүйек]] === === [[Қазан]] === === [[Қараша]] === === [[Желтоқсан]] === == Қайтыс болғандар == {{Толық мақала|2026 жылы қайтыс болғандар тізімі}} == Болжамды және жоспарланған оқиғалар == * [[16 желтоқсан]] **[[Желтоқсан көтерілісі|Желтоқсан оқиғасы]]ның 40 жылдығы. **[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні|Қазақстан Тәуелсіздігі]]нің 35 жылдығы. == 2026 жылғы атаулы жылдар == * БҰҰ. 2026 жыл Халықаралық еріктілер жылы (Қазақстан ұсынысымен) * [[ЮНЕСКО]]. [[Марокко]]ның [[Рабат (қала)|Рабат]] қаласы 2026 жылғы Әлемдік кітап астанасы аталды. * [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]]. Денсаулық қорғау жылы * ТМД. Мегри (Армения) қаласы ТМД мәдени астанасы. * ТМД. [[Алматы]] (Қазақстан) қаласы ТМД спорт астанасы. * [[Қазақстан]]. Цифрлық технология және жасанды интеллект жылы == Тағы қараңыз == * [[2026 жылғы спорт жарыстары]] {{commonscat|2026}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Year-stub}} {{Жыл күнтізбесі|2026}} [[Санат:2026 жыл|*]] ileh5b15okbv9n0nzvxrwpjjjtkycuo 0 138053 3684280 759802 2026-10-21T04:31:51Z 1nter pares 146705 3684280 wikitext text/x-wiki '''«Франс Пресс»''' – [[Франция ақпарат агенттігі]]. <ref>Рамазан. А. Шетел журналистикасының тарихы: Оқулық. – Алматы: Қазақ Университеті, 2006 ж.</ref> Әлемдік ақпарат агенттіктері арасындағы ең ірілерінің қатарында. Ол [[1944 жыл]]ы бұрынғы ''Гавас агенттігі''негізінде құрылған. Агенттікті әкімшілік кеңесі басқарады. Агенттік күніне өз арналары бойынша 600 мың сөз таратады. 125 елде тілшілері бар. 6 тілде (француз, ағылшын, испан, неміс, португал, араб) хабар таратады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Журналистика]] qwqb7zy7xdyuvd2p7h3pb1ngma7fydi 3684281 3684280 2026-10-21T04:32:07Z 1nter pares 146705 /* */ 3684281 wikitext text/x-wiki '''«Франс Пресс»''' — [[Франция ақпарат агенттігі]].<ref>Рамазан. А. Шетел журналистикасының тарихы: Оқулық. – Алматы: Қазақ Университеті, 2006 ж.</ref> Әлемдік ақпарат агенттіктері арасындағы ең ірілерінің қатарында. Ол [[1944 жыл]]ы бұрынғы ''Гавас агенттігі''негізінде құрылған. Агенттікті әкімшілік кеңесі басқарады. Агенттік күніне өз арналары бойынша 600 мың сөз таратады. 125 елде тілшілері бар. 6 тілде (француз, ағылшын, испан, неміс, португал, араб) хабар таратады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Журналистика]] b1l71oyq7jr9v77ykep85dqnu7syqn9 0 183095 3684221 2500338 2026-10-20T19:13:35Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3684221 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Карлстад |шынайы атауы = {{lang-en|Karlstad}} |жағдайы = |ел = АҚШ |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =48 |lat_min =34 |lat_sec =34 |lon_dir =W |lon_deg =96 |lon_min =31 |lon_sec =8 |CoordAddon = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Штат{{!}}Штаты |аймағы = Миннесота |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Округ{{!}}Округі |ауданы = Kittson |кестедегі аудан = Kittson (округ, Миннесота){{!}}Kittson |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 3.9 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 760 |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = -6 |DST = -5 |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = Federal Information Processing Standard{{!}}FIPS коды |сандық идентификаторы = 27-32444 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Карлстад''' ({{lang-en|Karlstad}}) — [[Миннесота]] штатының Kittson округіне жататын [[АҚШ]] қаласы. Қала тұрғындарының саны 760 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 3.9 км² шамасында. FIPS коды — 27-32444. == Сыртқы cілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20030923171907/http://www.city-data.com/ АҚШ-тың барлық қалалары жайында статистикалар] * [http://www.census.gov/ U.S. Census Bureau.] {{US-geo-stub}} {{Миннесота штаты}} [[Санат:Миннесота қалалары]] 516offyvdg2ljmrlrlw4j4fw430hlbb 0 197492 3684336 3664047 2026-10-21T08:16:07Z ~2026-56300-22 187342 /* Керейлер нұсқасы */ 3684336 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Тайбұға хан | Шынайы есімі = {{lang-sty|Тайбоға}} | Тарихи еңбектердегі есімі = Тайбуга хан | Атауы = | Суреті = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = Мемлекетінің билеушісі | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Басқарған кезеңі = [[1220 жыл|1220]]-1290 | Ізашары = Он-Сом хан | Ізбасары = | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[тәңіршілдік]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1201 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1290 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = Сібір хандар әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Он-Сом хан]], (Он-Сом ханның ұлы Игіден болуы мүмкін) | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = 1220-1290 | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Тайбұға''' ([[Сыбырлар|сіб. тат.]] Тайбоға 1201-1290) — хан, [[Сібір хандығы|Батыс Сібір]]ді басқарған, Сібір ханы [[Он-Сом хан]]ның (Уаң хан дәрежесі болған) ұрпағы. Хандық құрған мерзімі 1220 - ? жылдар. ==Тайбұға кезеңі== Сібір аймағында Тайбұға басқарған ұлкен ұлысы болғандығы тарих жазбаларында бар. Бұл туралы Сібір жылнамаларында мынадай деректер бар. Есіл өзенінің Магмет заңындағы (мұсылман діні) Он атты патша өмір сүрді. Тайбұға – оның ұлы. Шыңғыс оны жақсы қарсы алып, өзін бағынғандардың бірінші князі деп атап, оған жеке жер үлесін берді. Шыңғыс патша Тайбұға князға үлкен құрметпен қарады және Тайбұға [[Шыңғыс]] патшадан өзі тұрғысы келетін жер сұрады. Шыңғыс патша «қайда тұрғың келсе, сонда тұр, – деп жібереді. Тайбұға князь бүкіл өзінің руымен Тұра өзеніне кетіп, сол жерде Чымға қаласын көтерді, [[Түмен (қала)|Түмен]] (Тюмень) қаласы осы жерде». Түмен қаласы хақында А.Андреев: «…Шыңғыс, Ван ханның ұлы Тайбұғаны жібер, қай жерде тұрғысы келеді, сол жерде тұрақтасын. Ол Тұра өзенінің бойына келіп, қала тұрғызды, оны Чимгий деп атады, қазір ол жерде Түмен деп аталатын христиан қаласы орналасқан», – деп атап көрсетеді. <ref>Андреев А., Строгановы. Энциклопедическое издание. М. 2000. 592-с.)</ref> Шыңғыс ханның Тайбұғаға Батыс Сібірден жер бөліп бергендігін ескерсек, оның Орта Азияны жаулауға өзімен бірге келген керейттерге осы аймақтан жер үлесін беруін тарихшылар жоққа шығармайды. Батыс шежірелері Тайбұға есімін [[Есіл]]де ерте феодалдық Сарғаш мемлекет-княздігінің пайда болуымен және [[Тура]] өзенінің бойынан [[Чимги-Тура]] қаласының салынуымен байланыстырады. Тайбұғаның орнын басушы мирасқорлары мұрагерлері [[Түмен хандығы|Түмен]] және [[Сібір хандығы]]на қожалық ету үшін Шыңғысхан әскерлерімен ұзақ уақыт бойы күрес жүргізді.<ref>«Солтүстік Қазақстан облысы» энциклопедиясы. – Алматы: «Арыс», 2006 – 704 б. – ISBN 9965-17-340-0</ref> Тайбұға Ібір-Сібір аймағын өз иелігіне алғаннан кейін Тобылдың бір сағасы Тұра өзеніне Төмен өзені құяр тұсқа Чыңғы (Чымға) деген қала салады. Тайбұға тұқымы бұл өңірде XV ғасырдың соңғы ширегіне дейін билік жүргізді.<ref>«Тұғырылхан». Тарихи эссе. – Алматы: «Palitra Press», 2020 – 354 б. – ISBN 978-601-06-6136-3</ref> == Шығу тегі == === Сібір нұсқасы === === Керейіт нұсқасы === [[Герхард Фридрих Миллер|Г.Ф. Миллердің]] айтуынша, Тайбұға [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханнан]] жеңілген Есіл билеушісі Он-сонның ұлы. Кейбір тарихшылар оны [[Керейт хандығы|Керейлердің]] билеушісі [[Тоғрыл хан|Ван ханмен]] байланыстырады. Уаң ханның бұрын жас Темучинге қамқор болғаны сияқты, Шыңғыс хан да кәмелетке толмаған Тайбұғыны өз қамқорлығына алды. Оның тапсырмасы бойынша Тайбұға [[Ханттар|остяктарды]] жаулап алды, содан кейін ол өзінің жеке ауласына рұқсат алды. Ханзада [[Тайбұға жұрты|Тайбұға жұртының]] астанасын [[Шыңғы-Тұра]] қаласы етіп, оны өзі негізін қалаған және қамқоршысының құрметіне атаған. Миллер нұсқасының маңызды бөлігі ол [[Есіл]] өзенін керейт көшпенділерінің мекені деп санады, яғни ол оларды дәл Тайбұға жұрты құрылған Батыс Сібір мен [[Солтүстік Қазақстан]]да орналастырды.<ref name="Миллер">''Миллер Г. Ф.'' Описание Сибирского царства. — СПб, 1787. — С. 186—189.</ref> Тайбұғаның керейлік тегінің жақтаушылары [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш.Уәлихано]]в және басқа да авторлар болды.<ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=H1EqAAAAMAAJ&dq=%D0%A2%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB-%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0|автор=Кузембайулы А., Абилев Е.|заглавие=История Казахстана: с древнейших времен до 20-х годов XX в|ответственный=|год=1996|издание=|место=Алматы|издательство=Санат|страницы=150|страниц=350|isbn=|archive-date=2020-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126041547/https://books.google.ru/books?hl=ru&id=H1EqAAAAMAAJ&dq=%D0%A2%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB-%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0}}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=ljcjAQAAMAAJ&dq=Тайбуга|автор=Валиханов Ч. Ч.|заглавие=Собрание сочинений. Том I|ответственный=|год=1961|издание=|место=Алма-Ата|издательство=Изд-во Академии наук Казахской ССР|страницы=657|страниц=|isbn=}}</ref>. === Қыпшақ нұсқасы === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда хандары]] [[Санат:Сібір хандығы]] [[Санат:Тайбұғалықтар]] flifngg5qvhfdie057ujer5vrpqghmj 3684337 3684336 2026-10-21T08:18:28Z ~2026-56300-22 187342 /* Қыпшақ нұсқасы */ 3684337 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Тайбұға хан | Шынайы есімі = {{lang-sty|Тайбоға}} | Тарихи еңбектердегі есімі = Тайбуга хан | Атауы = | Суреті = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = Мемлекетінің билеушісі | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Басқарған кезеңі = [[1220 жыл|1220]]-1290 | Ізашары = Он-Сом хан | Ізбасары = | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[тәңіршілдік]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1201 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1290 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = Сібір хандар әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Он-Сом хан]], (Он-Сом ханның ұлы Игіден болуы мүмкін) | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = 1220-1290 | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Тайбұға''' ([[Сыбырлар|сіб. тат.]] Тайбоға 1201-1290) — хан, [[Сібір хандығы|Батыс Сібір]]ді басқарған, Сібір ханы [[Он-Сом хан]]ның (Уаң хан дәрежесі болған) ұрпағы. Хандық құрған мерзімі 1220 - ? жылдар. ==Тайбұға кезеңі== Сібір аймағында Тайбұға басқарған ұлкен ұлысы болғандығы тарих жазбаларында бар. Бұл туралы Сібір жылнамаларында мынадай деректер бар. Есіл өзенінің Магмет заңындағы (мұсылман діні) Он атты патша өмір сүрді. Тайбұға – оның ұлы. Шыңғыс оны жақсы қарсы алып, өзін бағынғандардың бірінші князі деп атап, оған жеке жер үлесін берді. Шыңғыс патша Тайбұға князға үлкен құрметпен қарады және Тайбұға [[Шыңғыс]] патшадан өзі тұрғысы келетін жер сұрады. Шыңғыс патша «қайда тұрғың келсе, сонда тұр, – деп жібереді. Тайбұға князь бүкіл өзінің руымен Тұра өзеніне кетіп, сол жерде Чымға қаласын көтерді, [[Түмен (қала)|Түмен]] (Тюмень) қаласы осы жерде». Түмен қаласы хақында А.Андреев: «…Шыңғыс, Ван ханның ұлы Тайбұғаны жібер, қай жерде тұрғысы келеді, сол жерде тұрақтасын. Ол Тұра өзенінің бойына келіп, қала тұрғызды, оны Чимгий деп атады, қазір ол жерде Түмен деп аталатын христиан қаласы орналасқан», – деп атап көрсетеді. <ref>Андреев А., Строгановы. Энциклопедическое издание. М. 2000. 592-с.)</ref> Шыңғыс ханның Тайбұғаға Батыс Сібірден жер бөліп бергендігін ескерсек, оның Орта Азияны жаулауға өзімен бірге келген керейттерге осы аймақтан жер үлесін беруін тарихшылар жоққа шығармайды. Батыс шежірелері Тайбұға есімін [[Есіл]]де ерте феодалдық Сарғаш мемлекет-княздігінің пайда болуымен және [[Тура]] өзенінің бойынан [[Чимги-Тура]] қаласының салынуымен байланыстырады. Тайбұғаның орнын басушы мирасқорлары мұрагерлері [[Түмен хандығы|Түмен]] және [[Сібір хандығы]]на қожалық ету үшін Шыңғысхан әскерлерімен ұзақ уақыт бойы күрес жүргізді.<ref>«Солтүстік Қазақстан облысы» энциклопедиясы. – Алматы: «Арыс», 2006 – 704 б. – ISBN 9965-17-340-0</ref> Тайбұға Ібір-Сібір аймағын өз иелігіне алғаннан кейін Тобылдың бір сағасы Тұра өзеніне Төмен өзені құяр тұсқа Чыңғы (Чымға) деген қала салады. Тайбұға тұқымы бұл өңірде XV ғасырдың соңғы ширегіне дейін билік жүргізді.<ref>«Тұғырылхан». Тарихи эссе. – Алматы: «Palitra Press», 2020 – 354 б. – ISBN 978-601-06-6136-3</ref> == Шығу тегі == === Сібір нұсқасы === === Керейіт нұсқасы === [[Герхард Фридрих Миллер|Г.Ф. Миллердің]] айтуынша, Тайбұға [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханнан]] жеңілген Есіл билеушісі Он-сонның ұлы. Кейбір тарихшылар оны [[Керейт хандығы|Керейлердің]] билеушісі [[Тоғрыл хан|Ван ханмен]] байланыстырады. Уаң ханның бұрын жас Темучинге қамқор болғаны сияқты, Шыңғыс хан да кәмелетке толмаған Тайбұғыны өз қамқорлығына алды. Оның тапсырмасы бойынша Тайбұға [[Ханттар|остяктарды]] жаулап алды, содан кейін ол өзінің жеке ауласына рұқсат алды. Ханзада [[Тайбұға жұрты|Тайбұға жұртының]] астанасын [[Шыңғы-Тұра]] қаласы етіп, оны өзі негізін қалаған және қамқоршысының құрметіне атаған. Миллер нұсқасының маңызды бөлігі ол [[Есіл]] өзенін керей көшпенділерінің мекені деп санады, яғни ол оларды дәл Тайбұға жұрты құрылған Батыс Сібір мен [[Солтүстік Қазақстан]]да орналастырды.<ref name="Миллер">''Миллер Г. Ф.'' Описание Сибирского царства. — СПб, 1787. — С. 186—189.</ref> Тайбұғаның керейлік тегінің жақтаушылары [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш.Уәлихано]]в және басқа да авторлар болды.<ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=H1EqAAAAMAAJ&dq=%D0%A2%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB-%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0|автор=Кузембайулы А., Абилев Е.|заглавие=История Казахстана: с древнейших времен до 20-х годов XX в|ответственный=|год=1996|издание=|место=Алматы|издательство=Санат|страницы=150|страниц=350|isbn=|archive-date=2020-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126041547/https://books.google.ru/books?hl=ru&id=H1EqAAAAMAAJ&dq=%D0%A2%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB-%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0}}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=ljcjAQAAMAAJ&dq=Тайбуга|автор=Валиханов Ч. Ч.|заглавие=Собрание сочинений. Том I|ответственный=|год=1961|издание=|место=Алма-Ата|издательство=Изд-во Академии наук Казахской ССР|страницы=657|страниц=|isbn=}}</ref>. === Қыпшақ нұсқасы === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда хандары]] [[Санат:Сібір хандығы]] [[Санат:Тайбұғалықтар]] gl829p5ybpfotpnuthhbd6qwn7gqxzi 0 200004 3684142 3610232 2026-10-20T14:05:59Z Wikuiser 172895 /* */ 3684142 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Қарлығаш Мұхамеджанова |шынайы есімі = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 22.07.1982 |туған жері = {{туғанжері|Қарағанды|Қарағандыда}} |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{актриса|Қазақстан}} |азаматтығы = {{KAZ}} |белсенді жылдары = 2008 – қазіргі уақытқа шейін |бағыты = драма |киностудия = [[Қазақфильм]] |марапаттары = |imdb_id = |сайты = }} '''Қарлығаш Төлегенқызы Мұхамеджанова''' ([[1982 жыл]], шілденің 22-ші жұлдызында дүниеге келген, [[Қарағанды]] қаласы, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|ҚазКСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — [[Қазақстан]] [[Актёр|актрисасы]]. == Өмірбаяны == Әкесі – белгілі композитор әрі сенатор [[Төлеген Мұхамеджанұлы Мұхамеджанов|Төлеген Мұхамеджанов]], шешесі – әйгілі қазақ опера әншісі [[Нұржамал Пернебекқызы Үсенбаева|Нұржамал Үсенбаева]]. ===Білімі=== [[2005 жыл]]ы [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|Қазақ мемлекеттік заң академиясының]] халықаралық қатынастар факультетін «халықаралық қатынастар саласындағы заңгер» мамандығы бойынша бітірген. Кейін тілдік бағдарлама бойынша Бостон колледжінде білім алған. [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та екі жыл [[Магистрат|магистратурада]] оқып, тәжірибелік сынақтан өткен.<ref name="сайт">{{cite web|url=http://myheart.astana.kz/node/36148|title=Қарлығаш Мұхамеджанова|author=|date=|work=|publisher=Жан жүрегім – Астана|accessdate=|lang=kk}}</ref> ===Мансабы=== Елге оралған соң Қарлығаш екі жыл бойы «Cағындырған әндер-ай» ретро-фестивалінің, [[Qazaqstan (телеарна)|«Қазақстан» телеарнасы]]ндағы «Ән Арна» музыкалық бағдарламасының жүргізушісі болады<ref name="сайт"/>. Телеарнада жүрген кезінде болашақ "Лавэ" картинасының продюсерінің көзіне түсіп, сол фильмнің түсіріліміне шақырту алды.<ref name="kinostan">{{cite web|url=http://www.kinostan.kz/index.php?option=com_k2&view=item&id=64:%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88-%D1%82%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B&Itemid=24|title=Қарлығаш Мұхамеджанова|author=|date=|work=|publisher=Киностан.kz|accessdate=|lang=kk}}</ref> [[2008 жыл]]ы алғаш рет «Лавэ» фильміне түскен. Содан кейін «Рывок» («Серпіліс») және «Ирония любви» («Махаббат тәлкегі») фильмдерінде шағын рөлдерді сомдап шықты. Басты рөлін 2010 жылы «Сказ о розовом зайце» («Қызғылт қоян туралы хикая») картинасында ойнады<ref name="kinostan"/>. ==Фильмографиясы== *2008 – «Лавэ» - ''Жания'' *2009 – «Серпіліс» («Рывок») - ''эпизод'' *2010 – «Махаббат тәлкегі» («Ирония любви») - ''Бибігүл'' *2010 – «А»-ға оралу» («Возвращение в «А») - ''Динара'' *2010 – «Қызғылт қоян туралы хикая» («Сказ о розовом зайце») - ''Жека'' *2011 – «[[Ликвидатор]]» - ''Жанна'' *2011 – «Мамырдың жеті күні» («Семь майских дней») - ''Жанна'' *2012 – «Жан жүрегім – Астана!» - ''Бекінің анасы'' *2012 – «Барлық әлем біздің қолымызда» - ''эпизод'' *2014 – «[[Дала дауысы]]» - ''Алтынай'' *2015 – «[[Аманат (фильм)|Аманат»]] - ''Халима Бекмаханова'' *2016 – «[[Сабина келін|Сабина келін-2»]] - ''Қарлығаш'' *2016 – «[[Жұлдыздар тоғысқанда]]» - ''Дариға Назарбаева'' == Дереккөздер == <references/> {{бастама}} ttxdqjvygf4j54t3tt1h8h8gcbzr2lg 0 214589 3684293 3566890 2026-10-21T04:58:55Z Gliwi 67438 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Seega.png]] → [[File:DEU Seega (Kyffhäuserland) COA.svg]] PNG → SVG 3684293 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Зега |шынайы атауы = Seega |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Seega (Kyffhäuserland) COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=19 |lat_sec=30 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=2 |lon_sec=8 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Кифхойзер |кестедегі аудан = Кифхойзер (аудан){{!}}Кифхойзер |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Гюнтер Зетцепфандт |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 9,01 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 175 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 423 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 034671 |пошта индексі = 6567 |пошта индекстері = |автомобиль коды = KYF |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 65 066 |ортаққордағы санаты = Seega |сайты = |сайт тілі = de }} '''Зега''' ({{lang-de|Seega}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Кифхойзер (аудан)|Кифхойзер]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 423 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 9,01 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 65 066''. Муниципалитеттің басшысы — Гюнтер Зетцепфандт. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Кифхойзер ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] 0lkodgio44q9i90lm2h0nelkr5lqg9c 0 237521 3684271 1546220 2026-10-20T23:02:38Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3684271 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = жәрмеңке |қазақша атауы = Клайнпоппен |шынайы атауы = Kleinpoppen |сурет = |жағдайы = |ел = Аустрия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=43 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=15 |lon_min=12 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Аустрия әкімшілік бөлінісі{{!}}Федералды жері |аймағы = Төменгі Аустрия |кестедегі аймақ = Төменгі Аустрия |аудан түрі = Аустрия округтерінің тізімі{{!}}Округі |ауданы = Цветль (округ){{!}}Цветль |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Бургомистрі |басшысы = Йохан Лер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 23.13 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 572 |климаты = |ресми тілі = неміс тілі{{!}}немісше |тұрғыны = 1241 |санақ жылы = 2005 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+43) 2849 |пошта индексі = 3903 |пошта индекстері = |автомобиль коды = ZT |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 3 25 04 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.echsenbach.gv.at |сайт тілі = de }} '''Клайнпоппен''' ({{lang-de|Kleinpoppen}}) — [[Аустрия]]дағы жәрмеңке. [[Төменгі Аустрия]] [[Аустрия әкімшілік бөлінісі|федералды жеріне]] қарасты [[Цветль (округ)|Цветль]] округінің құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1241 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 23.13 км² шамасында. Елді мекеннің [[Автомобиль нөмірлері|автомобиль коды]] — ZT, [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми идентификациялық коды]] — ''3 25 04''. [[2005]] жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Йохан Лер саналады. == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20160629151307/http://www.echsenbach.gv.at/ Ресми сайты] {{Аустрия:Цветль округі:Қалалар}} {{austria-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Аустрия елді мекендері]] [[ru:Клайнпоппен]] 2slhmxdljjg7xm0zttz6ya22nup6yr0 0 254552 3684381 1067501 2026-10-21T11:15:55Z Жадыра Абибуллаевна 184705 «Дәстүрім – алтын қазынам» кітабының 47-бетіндегі дереккөз негізінде «Дайындалуы» бөлімі қосылды. 3684381 wikitext text/x-wiki '''Бөкпе''' - талқанды, қуырылған [[ұн|ұнды]] [[сүт|сүтке]] бөктіріп пісірген ұлттық [[тағам]]. Бөкпе жас балаларға, [[бауыр|бауыры]] ауырған адамдарға жұғымды әрі пайдалы тағам болып саналады. Халық арасында [[күріш]] ботқаны, [[балық|балықтың]] сорпасына [[нан]] тұрап, бөктіріп дайындайтын тамақты да бөкпе деп атайды.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref> == Дайындалуы == Бөкпе ақталған тарыны сүтке бөктіріп дайындайды. Оны әзірлеу үшін кілегейі алынбаған сүтке ақталған тары салып, түбі күйіп кетпейтіндей етіп баяу отта қайнатады. Сүт суала бастағанда сары май мен құмшекер қосып, оттың табында бұқтырады. Сүт әбден суалғанша тары да піседі. Дайын бөкпе сүт пен майды бойына сіңіріп, жұмсақ күйге келеді. Бұл тағам күнделікті ас ретінде де, сыйлы қонақтарға ұсынылатын дәстүрлі тағам ретінде де сипатталған.<ref>{{cite book|title=Дәстүрім – алтын қазынам|publisher=Нұрлы әлем|year=2018|page=47}}</ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{stub}} [[Санат:Мәдениет]] [[Санат:Терминология]] obpqeu3ffezja1rulbgrzwsu6zhbus8 0 296172 3684243 2950507 2026-10-20T20:12:39Z Łukasz Winek 8119 - interwiki 3684243 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = ауыл |қазақша атауы = Буково |шынайы атауы = Буково |сурет = |жағдайы = |ел = Болгария |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=41 |lat_min=57 |lat_sec= |lon_dir=E |lon_deg=25 |lon_min=15 |lon_sec= |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы |ауданы = Пловдив облысы |кестедегі аудан = |қауым түрі = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы |қауым = Первомай (қауым) |кестедегі қауым = Первомай (қауым){{!}}Первомай |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Кмет |басшысы = Метин Реджеб Мюмюн |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 445 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2 |DST = бар |телефон коды = (+359) 7046 |пошта индексі = 4295 |пошта индекстері = |автомобиль коды = РВ |идентификатор түрі = ЕКАТТЕ коды |сандық идентификаторы = 56335 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Буково''' ({{lang-bg|Буково}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Пловдив облысы]]на қарасты [[Первомай (қауым)|Первомай]] қауымының құрамына кіреді. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 445 адамды құрайды. Пошта индексі — ''4295''.&nbsp;Телефон коды — ''07046''.&nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''56335''. == Картада == * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Bukovo_3&goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Bukovo_3&goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Bukovo_3&goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы] == Сыртқы сілтемелер == * [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}} {{bulgaria-geo-stub}} {{Первомай қауымының елді мекендері}} [[Санат:Пловдив облысының елді мекендері]] 3gj71nt8jxavq0wmn1x1xwjz82xhgbs 0 296173 3684244 2950893 2026-10-20T20:13:29Z Łukasz Winek 8119 - interwiki 3684244 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = ауыл |қазақша атауы = Бяла-Река |шынайы атауы = Бяла река |сурет = |жағдайы = |ел = Болгария |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=3 |lat_sec= |lon_dir=E |lon_deg=25 |lon_min=16 |lon_sec= |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы |ауданы = Пловдив облысы |кестедегі аудан = |қауым түрі = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы |қауым = Первомай (қауым) |кестедегі қауым = Первомай (қауым){{!}}Первомай |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Кмет |басшысы = Петкана Добрева |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 145 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 823 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2 |DST = бар |телефон коды = (+359) 3166 |пошта индексі = 4285 |пошта индекстері = |автомобиль коды = РВ |идентификатор түрі = ЕКАТТЕ коды |сандық идентификаторы = 7675 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Бяла-Река''' ({{lang-bg|Бяла река}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Пловдив облысы]]на қарасты [[Первомай (қауым)|Первомай]] қауымының құрамына кіреді. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 823 адамды құрайды. Пошта индексі — ''4285''.&nbsp;Телефон коды — ''03166''.&nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''7675''. == Картада == * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Byala_Reka&goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Byala_Reka&goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Byala_Reka&goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы] == Сыртқы сілтемелер == * [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}} {{bulgaria-geo-stub}} {{Первомай қауымының елді мекендері}} [[Санат:Пловдив облысының елді мекендері]] h7ls6w4tgu6dnool32ghmk56632r762 0 296177 3684245 2952455 2026-10-20T20:14:17Z Łukasz Winek 8119 - interwiki 3684245 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = ауыл |қазақша атауы = Воден |шынайы атауы = Воден |сурет = |жағдайы = |ел = Болгария |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=41 |lat_min=58 |lat_sec= |lon_dir=E |lon_deg=25 |lon_min=18 |lon_sec= |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы |ауданы = Пловдив облысы |кестедегі аудан = |қауым түрі = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы |қауым = Первомай (қауым) |кестедегі қауым = Первомай (қауым){{!}}Первомай |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Кмет |басшысы = Фикрет Шакир |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 654 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2 |DST = бар |телефон коды = (+359) 31606 |пошта индексі = 4289 |пошта индекстері = |автомобиль коды = РВ |идентификатор түрі = ЕКАТТЕ коды |сандық идентификаторы = 11627 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Воден''' ({{lang-bg|Воден}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Пловдив облысы]]на қарасты [[Первомай (қауым)|Первомай]] қауымының құрамына кіреді. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 654 адамды құрайды. Пошта индексі — ''4289''.&nbsp;Телефон коды — ''031606''.&nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''11627''. == Картада == * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Voden&goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Voden&goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Voden&goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы] == Сыртқы сілтемелер == * [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}} {{bulgaria-geo-stub}} {{Первомай қауымының елді мекендері}} [[Санат:Пловдив облысының елді мекендері]] susx4xrch3uv6tpgphxjvjfcmmwchmy 0 430285 3684217 2956767 2026-10-20T18:06:27Z Kontributor 2K 135972 3684217 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Жувансон |шынайы атауы = Jouvençon |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = Blason fr Jouvençon (Saône-et-Loire).svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=46.575 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=5.05527777778 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(420)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Бургундия |кестедегі аймақ = Бургундия |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Сона және Луара |кестедегі аудан = Сона және Луара (департамент){{!}}Сона және Луара |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Луан (округ){{!}}Луан |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Кюизери (кантон)|Кюизери]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = ([[2001]]-[[2008]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 6,3 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 172—197 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 420 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 66,67 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 71290 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 71244 |ортаққордағы санаты = Jouvençon |сайты = |сайт тілі = }} '''Жувансон''' ({{lang-fr|Jouvençon}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Бургундия]] аймағына қарасты [[Сона және Луара (департамент)|Сона және Луара]] департаментінде орналасқан. [[Луан (округ)|Луан]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 6,3 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''71244'', [[пошта индексі]] — ''71290''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 420 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 66,67 адам/км². {{Демография/FRA/Jouvençon}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=28 | барлығы=424 | е0=4 | ә0=8 | е5=12 | ә5=16 | е10=28 | ә10=4 | е15=4 | ә15=12 | е20=8 | ә20=12 | е25=8 | ә25=12 | е30=4 | ә30=8 | е35=20 | ә35=16 | е40=12 | ә40=16 | е45=20 | ә45=12 | е50=8 | ә50=20 | е55=8 | ә55=12 | е60=20 | ә60=24 | е65=12 | ә65=4 | е70=20 | ә70=16 | е75=12 | ә75=20 | е80=8 | ә80=4 | е85=0 | ә85=0 }} == Тағы қараңыз == * [[Сона және Луара департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Jouvençon|Жувансон}} * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=71244-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121023090535/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=71244-COM |date=2012-10-23 }} * [http://www.mapquest.com/?q=46.575,5.05527777778&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{Сона және Луара департаментінің коммуналары}} [[Санат:Сона және Луара департаментінің коммуналары]] {{France-geo-stub}} 8agt58qakew0wnfae2lkh5xyj869g5u 0 430320 3684218 2960460 2026-10-20T18:11:45Z Kontributor 2K 135972 3684218 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Ла-Шапель-Нод |шынайы атауы = La Chapelle-Naude |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = Blason fr La Chapelle-Naude (Saône-et-Loire).svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=46.595 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=5.1925 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(509)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Бургундия |кестедегі аймақ = Бургундия |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Сона және Луара |кестедегі аудан = Сона және Луара (департамент){{!}}Сона және Луара |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Луан (округ){{!}}Луан |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Луан (кантон)|Луан]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Francine Martin ([[2009]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 19,06 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 177—205 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 509 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 26,71 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 71500 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 71092 |ортаққордағы санаты = La Chapelle-Naude |сайты = |сайт тілі = }} '''Ла-Шапель-Нод''' ({{lang-fr|La Chapelle-Naude}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Бургундия]] аймағына қарасты [[Сона және Луара (департамент)|Сона және Луара]] департаментінде орналасқан. [[Луан (округ)|Луан]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 19,06 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''71092'', [[пошта индексі]] — ''71500''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 509 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 26,71 адам/км². {{Демография/FRA/La Chapelle-Naude}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=27 | барлығы=506 | е0=12 | ә0=12 | е5=12 | ә5=8 | е10=23 | ә10=19 | е15=12 | ә15=4 | е20=19 | ә20=19 | е25=19 | ә25=23 | е30=12 | ә30=15 | е35=19 | ә35=12 | е40=23 | ә40=12 | е45=27 | ә45=23 | е50=15 | ә50=23 | е55=8 | ә55=23 | е60=15 | ә60=15 | е65=12 | ә65=0 | е70=15 | ә70=19 | е75=8 | ә75=12 | е80=0 | ә80=8 | е85=4 | ә85=4 }} == Тағы қараңыз == * [[Сона және Луара департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|La Chapelle-Naude|Ла-Шапель-Нод}} * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=71092-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022032744/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=71092-COM |date=2012-10-22 }} * [http://www.mapquest.com/?q=46.595,5.1925&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{Сона және Луара департаментінің коммуналары}} [[Санат:Сона және Луара департаментінің коммуналары]] {{France-geo-stub}} 8q6pex57srltnc31815fw3tgfu7trx0 0 431098 3684123 2951605 2026-10-20T12:59:40Z Kontributor 2K 135972 3684123 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Вер |шынайы атауы = Vers |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = Blason fr Vers (Saône-et-Loire).svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=46.5844444444 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=4.85694444444 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(195)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Бургундия |кестедегі аймақ = Бургундия |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Сона және Луара |кестедегі аудан = Сона және Луара (департамент){{!}}Сона және Луара |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Шалон-сюр-Сон (округ){{!}}Шалон-сюр-Сон |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Сеннсе-ле-Гран (кантон)|Сеннсе-ле-Гран]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 4,18 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 203—462 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 195 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 46,65 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 71240 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 71572 |ортаққордағы санаты = Vers (Saône-et-Loire) |сайты = |сайт тілі = }} '''Вер''' ({{lang-fr|Vers}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Бургундия]] аймағына қарасты [[Сона және Луара (департамент)|Сона және Луара]] департаментінде орналасқан. [[Шалон-сюр-Сон (округ)|Шалон-сюр-Сон]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 4,18 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''71572'', [[пошта индексі]] — ''71240''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 195 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 46,65 адам/км². {{Демография/FRA/Vers (Saône-et-Loire)}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=16 | барлығы=176 | е0=4 | ә0=4 | е5=4 | ә5=12 | е10=8 | ә10=4 | е15=4 | ә15=0 | е20=4 | ә20=4 | е25=4 | ә25=4 | е30=0 | ә30=8 | е35=12 | ә35=4 | е40=8 | ә40=4 | е45=0 | ә45=8 | е50=12 | ә50=0 | е55=8 | ә55=4 | е60=8 | ә60=8 | е65=0 | ә65=8 | е70=16 | ә70=0 | е75=4 | ә75=4 | е80=0 | ә80=0 | е85=0 | ә85=4 }} == Тағы қараңыз == * [[Сона және Луара департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Vers (Saône-et-Loire)|Вер}} * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=71572-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121102220749/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=71572-COM |date=2012-11-02 }} * [http://www.mapquest.com/?q=46.5844444444,4.85694444444&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{Сона және Луара департаментінің коммуналары}} [[Санат:Сона және Луара департаментінің коммуналары]] {{France-geo-stub}} o3x51gsqyz6t75hg5bvwir2i5rjjzas 0 435983 3684283 2916928 2026-10-21T04:33:10Z 1nter pares 146705 3684283 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Кретей |шынайы атауы = Créteil |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = Blason ville fr Créteil (Val-de-Marne).svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=48.791111 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=2.462778 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(89359)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Иль-де-Франс |кестедегі аймақ = Иль-де-Франс |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Валь-де-Марн |кестедегі аудан = Валь-де-Марн (департамент){{!}}Валь-де-Марн |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Кретей (округ){{!}}Кретей |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Laurent Cathala ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 11,43 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 31—74 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 89359 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 7817,94 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 94000 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 94028 |ортаққордағы санаты = Créteil |сайты = http://www.ville-creteil.fr |сайт тілі = }} '''Кретей''' ({{lang-fr|Créteil}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Иль-де-Франс]] аймағына қарасты [[Валь-де-Марн (департамент)|Валь-де-Марн]] департаментінде орналасқан. [[Кретей (округ)|Кретей]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 11,43 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''94028'', [[пошта индексі]] — ''94000''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 89359 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 7817,94 адам/км². {{Демография/FRA/Créteil}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=3779 | барлығы=88942 | е0=3520 | ә0=3511 | е5=3110 | ә5=3148 | е10=2893 | ә10=2847 | е15=3032 | ә15=3078 | е20=3268 | ә20=3518 | е25=3426 | ә25=3779 | е30=3289 | ә30=3582 | е35=3196 | ә35=3376 | е40=3093 | ә40=3214 | е45=2770 | ә45=3214 | е50=2462 | ә50=3178 | е55=2710 | ә55=2919 | е60=1606 | ә60=1859 | е65=1129 | ә65=1480 | е70=1063 | ә70=1325 | е75=731 | ә75=1297 | е80=490 | ә80=886 | е85=290 | ә85=653 }} == Тағы қараңыз == * [[Валь-де-Марн департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Créteil|Кретей}} * [http://www.ville-creteil.fr Ресми сайты] * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=94028-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111224233259/http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=94028-COM |date=2011-12-24 }} * [http://www.mapquest.com/?q=48.791111,2.462778&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{Валь-де-Марн департаментінің коммуналары}} [[Санат:Валь-де-Марн департаментінің коммуналары]] 2kbsc7lo50a7xe8yx2senlargdqjrgt 0 479673 3684119 3630574 2026-10-20T12:43:21Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3684119 wikitext text/x-wiki '''Изер''' ({{lang-fr| Isère}}, {{lang-oc|Isèra}}) — [[Франция]]ның оңтүстік-шығысындағы департамент, [[Рона-Альпі]] аймағының департаменттерінің бірі. Реттік нөмірі 38. Әкімшілік орталығы — [[Гренобль]]. Халық саны 1,094 млн адам (департаменттер арасында 16-шы орын, [[1999]] ж.). == География == Жер аумағы 7431 км². Департамент арқылы [[Изер]] өзені ағып өтеді. == Әкімшілік-аумақтық бөлінісі == Департамент 3 округ, 58 кантон және 533 коммунаны қосады. == Тарихы == Изер — [[1790]] ж. Ұлы Француз төңкерісі кезінде құрылған алғашқы 83 департаменттің бірі. Бұрынғы [[Дофине]] провинциясының аймағында пайда болған. Атауы Изер өзенінен шыққан. [[1852]] және [[1967]] жылдары департамент территориясы екі мәрте өзгертілген. == Экономикасы == Департаментте жинақы автомобильдер, «жеңіл квадрициклдер» жасаумен аналысатын [[Aixam-MEGA]] өндірісі орналасқан. == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20070608173930/http://www.cg38.fr/ Conseil Général website] {{ref-fr}} * [http://www.isere.pref.gouv.fr/ Prefecture website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051226094904/http://www.isere.pref.gouv.fr/ |date=2005-12-26 }} {{ref-fr}} == Тағы қараңыз == * [[Изер департаментінің коммуналары]] {{france-geo-stub}} {{Франция департаменттері}} {{Изер департаментінің коммуналары}} [[Санат:Изер|*]] cqa1sd2tukrn62vb9v34pmejq0sexwm 4 492279 3684091 3683605 2026-10-20T12:01:29Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3684091 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:3265}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 2 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:1669}}]] || {{Permissions|JigildikBot}} |- | 3 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1539}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 4 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:798}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 5 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:757}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 6 || [[User:Marksscheider|Marksscheider]] || [[Special:Contributions/Marksscheider|{{formatnum:437}}]] || {{Permissions|Marksscheider}} |- | 7 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:371}}]] || {{Permissions|Wikuiser}} |- | 8 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:328}}]] || {{Permissions|Aldogarov}} |- | 9 || [[User:Unknown Alash|Unknown Alash]] || [[Special:Contributions/Unknown Alash|{{formatnum:308}}]] || {{Permissions|Unknown Alash}} |- | 10 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:276}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 11 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:271}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 12 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:248}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 13 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:231}}]] || {{Permissions|ShadZ01}} |- | 14 || [[User:Łukasz Winek|Łukasz Winek]] || [[Special:Contributions/Łukasz Winek|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Łukasz Winek}} |- | 15 || [[User:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] || [[Special:Contributions/Yessentaikyzy|{{formatnum:156}}]] || {{Permissions|Yessentaikyzy}} |- | 16 || [[User:Kontributor 2K|Kontributor 2K]] || [[Special:Contributions/Kontributor 2K|{{formatnum:144}}]] || {{Permissions|Kontributor 2K}} |- | 17 || [[User:OrtNvdke|OrtNvdke]] || [[Special:Contributions/OrtNvdke|{{formatnum:130}}]] || {{Permissions|OrtNvdke}} |- | 18 || [[User:Рақымжан Курманали|Рақымжан Курманали]] || [[Special:Contributions/Рақымжан Курманали|{{formatnum:128}}]] || {{Permissions|Рақымжан Курманали}} |- | 19 || [[User:Талшын Ауел|Талшын Ауел]] || [[Special:Contributions/Талшын Ауел|{{formatnum:119}}]] || {{Permissions|Талшын Ауел}} |- | 20 || [[User:Шынар Бахытбекқызы|Шынар Бахытбекқызы]] || [[Special:Contributions/Шынар Бахытбекқызы|{{formatnum:102}}]] || {{Permissions|Шынар Бахытбекқызы}} |- | 21 || [[User:Сабырдан Кәусар|Сабырдан Кәусар]] || [[Special:Contributions/Сабырдан Кәусар|{{formatnum:83}}]] || {{Permissions|Сабырдан Кәусар}} |- | 22 || [[User:~2026-46472-89|~2026-46472-89]] || [[Special:Contributions/~2026-46472-89|{{formatnum:80}}]] || {{Permissions|~2026-46472-89}} |- | 23 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:80}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 24 || [[User:Aigerim Tlepova|Aigerim Tlepova]] || [[Special:Contributions/Aigerim Tlepova|{{formatnum:77}}]] || {{Permissions|Aigerim Tlepova}} |- | 25 || [[User:~2026-52058-82|~2026-52058-82]] || [[Special:Contributions/~2026-52058-82|{{formatnum:66}}]] || {{Permissions|~2026-52058-82}} |- | 26 || [[User:Вмуд|Вмуд]] || [[Special:Contributions/Вмуд|{{formatnum:61}}]] || {{Permissions|Вмуд}} |- | 27 || [[User:Lbbousey|Lbbousey]] || [[Special:Contributions/Lbbousey|{{formatnum:60}}]] || {{Permissions|Lbbousey}} |- | 28 || [[User:Sleepycatinacap|Sleepycatinacap]] || [[Special:Contributions/Sleepycatinacap|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|Sleepycatinacap}} |- | 29 || [[User:AlinaPolites|AlinaPolites]] || [[Special:Contributions/AlinaPolites|{{formatnum:54}}]] || {{Permissions|AlinaPolites}} |- | 30 || [[User:Akmaral090|Akmaral090]] || [[Special:Contributions/Akmaral090|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Akmaral090}} |- | 31 || [[User:Raisa1982|Raisa1982]] || [[Special:Contributions/Raisa1982|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Raisa1982}} |- | 32 || [[User:Sagyndykova Nurgul|Sagyndykova Nurgul]] || [[Special:Contributions/Sagyndykova Nurgul|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Sagyndykova Nurgul}} |- | 33 || [[User:Seitzhanova Ulzhan|Seitzhanova Ulzhan]] || [[Special:Contributions/Seitzhanova Ulzhan|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Seitzhanova Ulzhan}} |- | 34 || [[User:Бану Сембиева|Бану Сембиева]] || [[Special:Contributions/Бану Сембиева|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Бану Сембиева}} |- | 35 || [[User:Алтай Көкше|Алтай Көкше]] || [[Special:Contributions/Алтай Көкше|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Алтай Көкше}} |- | 36 || [[User:Madeniet2026!|Madeniet2026!]] || [[Special:Contributions/Madeniet2026!|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Madeniet2026!}} |- | 37 || [[User:L.sarkytbekova|L.sarkytbekova]] || [[Special:Contributions/L.sarkytbekova|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|L.sarkytbekova}} |- | 38 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:46}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}} |- | 39 || [[User:QazaqMathEditor26|QazaqMathEditor26]] || [[Special:Contributions/QazaqMathEditor26|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|QazaqMathEditor26}} |- | 40 || [[User:Султабаева Гульнара|Султабаева Гульнара]] || [[Special:Contributions/Султабаева Гульнара|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Султабаева Гульнара}} |- | 41 || [[User:Бекбол Мамбетов|Бекбол Мамбетов]] || [[Special:Contributions/Бекбол Мамбетов|{{formatnum:37}}]] || {{Permissions|Бекбол Мамбетов}} |- | 42 || [[User:Sherniyaz boran|Sherniyaz boran]] || [[Special:Contributions/Sherniyaz boran|{{formatnum:33}}]] || {{Permissions|Sherniyaz boran}} |- | 43 || [[User:Bekbulatova Gulsara|Bekbulatova Gulsara]] || [[Special:Contributions/Bekbulatova Gulsara|{{formatnum:31}}]] || {{Permissions|Bekbulatova Gulsara}} |- | 44 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:31}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 45 || [[User:Айакеш|Айакеш]] || [[Special:Contributions/Айакеш|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|Айакеш}} |- | 46 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|Coffee86}} |- | 47 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Almatrkh}} |- | 48 || [[User:Алтын Адам|Алтын Адам]] || [[Special:Contributions/Алтын Адам|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Алтын Адам}} |- | 49 || [[User:KaBfect|KaBfect]] || [[Special:Contributions/KaBfect|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|KaBfect}} |- | 50 || [[User:Akniet Berdigaliev|Akniet Berdigaliev]] || [[Special:Contributions/Akniet Berdigaliev|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Akniet Berdigaliev}} |- | 51 || [[User:Еділбай Дәмелі|Еділбай Дәмелі]] || [[Special:Contributions/Еділбай Дәмелі|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Еділбай Дәмелі}} |- | 52 || [[User:Құдайбергенова Айнагүл|Құдайбергенова Айнагүл]] || [[Special:Contributions/Құдайбергенова Айнагүл|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Құдайбергенова Айнагүл}} |- | 53 || [[User:Арманбекқызы Еркежан НЗМ|Арманбекқызы Еркежан НЗМ]] || [[Special:Contributions/Арманбекқызы Еркежан НЗМ|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Арманбекқызы Еркежан НЗМ}} |- | 54 || [[User:Есенгелді Інжу|Есенгелді Інжу]] || [[Special:Contributions/Есенгелді Інжу|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Есенгелді Інжу}} |- | 55 || [[User:Ashina|Ashina]] || [[Special:Contributions/Ashina|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Ashina}} |- | 56 || [[User:Вилюс М|Вилюс М]] || [[Special:Contributions/Вилюс М|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Вилюс М}} |- | 57 || [[User:Амина Жанаковна|Амина Жанаковна]] || [[Special:Contributions/Амина Жанаковна|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Амина Жанаковна}} |- | 58 || [[User:Qarakesek|Qarakesek]] || [[Special:Contributions/Qarakesek|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Qarakesek}} |- | 59 || [[User:Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] || [[Special:Contributions/Акмарал Абдрашидовна|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Акмарал Абдрашидовна}} |- | 60 || [[User:TbsloOi|TbsloOi]] || [[Special:Contributions/TbsloOi|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|TbsloOi}} |- | 61 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Ziv}} |- | 62 || [[User:Muzeologist|Muzeologist]] || [[Special:Contributions/Muzeologist|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Muzeologist}} |- | 63 || [[User:Ұлан Тұрсынбек|Ұлан Тұрсынбек]] || [[Special:Contributions/Ұлан Тұрсынбек|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Ұлан Тұрсынбек}} |- | 64 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 65 || [[User:Зилола Садирханова|Зилола Садирханова]] || [[Special:Contributions/Зилола Садирханова|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Зилола Садирханова}} |- | 66 || [[User:Asildaulet|Asildaulet]] || [[Special:Contributions/Asildaulet|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Asildaulet}} |- | 67 || [[User:NomadAlshyn|NomadAlshyn]] || [[Special:Contributions/NomadAlshyn|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|NomadAlshyn}} |- | 68 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}} |- | 69 || [[User:Aidana Turkpenbaeva|Aidana Turkpenbaeva]] || [[Special:Contributions/Aidana Turkpenbaeva|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Aidana Turkpenbaeva}} |- | 70 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}} |- | 71 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}} |- | 72 || [[User:Zama.Dana|Zama.Dana]] || [[Special:Contributions/Zama.Dana|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Zama.Dana}} |- | 73 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Kaiyr}} {{/end}} ou7ggcz1w4smd2p0i2nukcasae3qizy 14 493667 3684143 1936033 2026-10-20T14:11:59Z Wikuiser 172895 «[[Санат:Тақырыптары бойынша аяқталмаған мақалалар|Тақырыптары бойынша аяқталмаған мақалалар]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Үлгілер:Спорт туралы аяқталмаған мақалалар|Үлгілер:Спорт туралы аяқталмаған мақалалар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3684143 wikitext text/x-wiki {{stub-category |article=[[спорт]] туралы |newstub=sport-stub |category=Спорт }} [[Санат:Үлгілер:Спорт туралы аяқталмаған мақалалар|Спорт]] 8bkjz0py2g0i4hilszlww0mnljlsqv8 3684145 3684143 2026-10-20T14:12:55Z Wikuiser 172895 /* */ 3684145 wikitext text/x-wiki [[Санат:Үлгілер:Спорт туралы аяқталмаған мақалалар]] 9kmdxk7iisrcxy0l1tw8kxyfi3e4548 0 509008 3684272 2425921 2026-10-21T02:38:04Z Juppi lantteineen 187289 File 3684272 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Лудовико Ариосто |Шынайы есімі = Ludovico Ariosto |Суреті = Ludovico Ariosto.jpg |Ені = |Суреттің аты = ''Лудовико Ариосто'' |туған кездегі есімі = |Лақап аты = |туған күні = 8.09.1474 |туған жері = Реджо-нель-Эмилия |Қайтыс болған күні = 6.07.1533 |Қайтыс болған жері = Феррара |Азаматтығы = {{ITA}} |Ұлты = |Мансабы = ақын, драматург |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = |Жанры = |Шығармалардың тілі = итальян тілі |Дебюті = |Марапаттары = |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} [[File:Ariosto.jpg|thumb]] '''Лудовико Ариосто''' ({{lang-it|Ludovico Ariosto}}, [[8 қыркүйек]] [[1474]], [[Реджо-нель-Эмилия]] — [[6 шілде]] [[1533]], [[Феррара]]) — Өркендеу дәуірінің итальян ақыны және драматург. Заңгердің отбасында туған Лудовико Ариосто, жасында заң ғылымы мен көне тілдерді оқып зерттеген. 1503 жылы кардинал Ипполит д’Эсте Ариостоның талантын байқап қалып, 29 жасар ақынды Феррара сарайына қызметке алады. Феррара сарайында Ариосто әр түрлі қызмет еткен. Көбіне той-томалақтарды ұйымдастырумен айналысқан. Өлеңдер, комедиялар жазған. Горацийге еліктеп сатиралар шығарған. 1522 жылы Ариосто Гарфаньяна губернаторы болып тағайындалды. Қызметтен босағаннан кейін Феррарада өзінің сүйетін әйелі - Алессандро Бенуччимен ( 1481—1552) өмірінің соңына дейін тұрды. == "Каһарман Орландо" поэмасы == [[Сурет:Orlando furioso canto34.jpg|thumb|left|250px|"Каһарман Орландо" поэмасының отыз төртінші өлеңі. Шығарушы Франческо Франческини. [[1565]]]] Лудовико Ариостоның аса маңызды шығармасы - "Каһарман Орландо" поэмасы. Лудовико Ариосто поэманың бірінші нұсқасын 1516 жылы аяқтап, ақырғы редакциясын 1532 жылы бітіреді. Поэма рыцарьлық эпос үлгісінде болғанымен, оны ажуалай отырып жазылған. Поэма табиғаттың құдіреттілігі, нақты өмірдің діни жалған ұғымнан артықшылығы жөніндегі ойларға толы. Лудовико Ариосто поэмасы Еуропаның барлық тілдеріне аударылған. == Дереккөздер == * Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том [[Санат:Италия жазушылары]] [[Санат:Италия тұлғалары]] [[Санат:Италия әдебиеті]] i4fv4szmdidb66zc9jttmusf5yaac5q 0 516721 3684327 3572358 2026-10-21T07:23:33Z Nurken 111493 3684327 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |түс=мемлекет басшысы | Қазақша есімі = Пётр Алексеевич Порошенко | Шынайы есімі = {{lang-uk|Петро Олексійович Порошенко}} | Суреті = EPP Congress 2025 Valencia Day 1 (54484933739) (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Порошенко, 2025 жыл | Титулы = [[Украина]]ның 5-[[Украина президенті|Президенті]] | Ту = Flag of the President of Ukraine.svg | Ту2 = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg | Басқара бастады = 25 мамыр 2014 | Басқаруын аяқтады = 20 мамыр 2019 | Президент = | Премьер = [[Арсений Петрович Яценюк|Арсений Яценюк]]<br />[[Владимир Борисович Гройсман|Владимир Гройсман]] | Ізашары = [[Виктор Фёдорович Янукович|Виктор Янукович]]<br />{{nowrap|[[Александр Валентинович Турчинов|Александр Турчинов]] ({{comment|м.а.|міндетін атқарушысы}})}} | Ізбасары = [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]] | Титулы_2 = [[Украина Экономика министрлігі|Сауда және экономикалық даму министрі]] | Ту_2 = Flag of Ukraine.svg | Ту2_2 = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 23 наурыз 2012 | Басқаруын аяқтады_2 = 24 желтоқсан 2012 | Премьер_2 = [[Николай Янович Азаров|Николай Азаров]] | Президент_2 = [[Виктор Фёдорович Янукович|Виктор Янукович]] | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Украина Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрі]] | Ту_3 = MFA UA Full.svg | Ту2_3 = Flag of Ukraine.svg | Басқара бастады_3 = 9 қазан 2005 | Басқаруын аяқтады_3 = 3 наурыз 2010 | Премьер_3 = [[Юлия Владимировна Тимошенко|Юлия Тимошенко]] | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = [[Украина Ұлттық банкі]] кеңесінің төрағасы | Ту_4 = NBU logo.svg | Ту2_4 = Flag of Ukraine.svg | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = 22 ақпан 2007 | Басқаруын аяқтады_4 = 26 сәуір 2012 | Премьер_4 = [[Виктор Фёдорович Янукович|Виктор Янукович]]<br />[[Юлия Владимировна Тимошенко|Юлия Тимошенко]]<br />[[Николай Янович Азаров|Николай Азаров]] | Президент_4 = [[Виктор Андреевич Ющенко|Виктор Ющенко]]<br />[[Виктор Фёдорович Янукович|Виктор Янукович]] | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Титулы_5 = [[Украина Ұлттық қауіпсіздік және қорғаныс кеңесі|Ұлттық қауіпсіздік және қорғаныс кеңесі]]нің хатшысы | Ту_5 = Flag of Ukraine.svg | Ту2_5 = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg | Реті_5 = | Басқара бастады_5 = 8 ақпан | Басқаруын аяқтады_5 = 5 қыркүйек 2005 | Премьер_5 = [[Юлия Владимировна Тимошенко|Юлия Тимошенко]] | Президент_5 = [[Виктор Андреевич Ющенко|Виктор Ющенко]] | Ізашары_5 = [[Владимир Иванович Радченко|Владимир Радченко]] | Ізбасары_5 = [[Анатолий Кириллович Кинах|Анатолий Кинах]] | Титулы_6 = [[Верховна Рада]] III, IV, V, VII шақырылымдарының Халық депутаты | Ту_6 = Logo of the Verkhovna Rada of Ukraine.svg | Ту2_6 = Flag of Ukraine.svg | Реті_6 = | Басқара бастады_6 = 29 тамыз 2019 жылдан бері | Басқаруын аяқтады_6 = | Басқара бастады_7 = 12 желтоқсан 2012 | Басқаруын аяқтады_7 = 3 маусым 2014 | Басқара бастады_8 = 12 мамыр 1998 | Басқаруын аяқтады_8 = 15 маусым 2007 | Туған күні = 26.9.1965 | Туған жері = [[Болград]], {{туғанжері|Одесса облысы|Одесса облысында}}, [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қызмет еткен жылдары = | Атағы = | Әскер түрі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = Алексей Порошенко | Анасы = Евгения Порошенко | Жұбайы = [[Марина Анатольевна Порошенко|Марина Переведенцева]] | Балалары = 4, соның ішінде [[Алексей Петрович Порошенко|Алексей]] | Партиясы = {{Unbulleted list |'''[[Еуропалық ынтымақтастық]]''' (2019–) |[[Еуропалық ынтымақтастық|Пётр Порошенко блогі]] (2014–2019) |[[Еуропалық ынтымақтастық|НАСТУП]] (2013–2014) |[[Біздің Украина]] (2005–2012) |[[Еуропалық ынтымақтастық|Пётр Порошенко блогі]] (2001–2005) |[[Региондар партиясы]] (2000–2001) |[[Еуропалық ынтымақтастық|«Ынтымақтастық» Пётр Порошенко блогі]] (2000–2013) |[[Украина социал-демократиялық партиясы (біріккен)|УСДП (б)]] (1998–2000) }} | Білімі = {{Unbulleted list |Халықаралық қатынастар институты |[[Тарас Шевченко атындағы Киев ұлттық университеті]] }} | Қолтаңбасы = Petro Poroshenko Signature 2014.png | Марапаттары = {{Қатар |{{2 дәрежелі Қызметі үшін ордені (Украина)}} |{{3 дәрежелі Қызметі үшін ордені (Украина)}} }} {{Қатар |{{Ақ қыран ордені (Польша)}} |{{Республика ордені (Молдова)}} }} {{Қатар |{{Азаматтық еңбегі үшін орденінің кавалері (Испания)}} |{{Стара планина ордені}} }} {{Қатар |{{Ерекше еңбегі үшін ордені (Словения)}} |{{1 дәрежелі Король Әбд әл-Ғазиз ордені}} }} {{Қатар |{{Литва Ұлы кінәзі Гядиминас ордені}} |{{Қызмет ордені (Мальта)}} }} | Сайты = | Commons = Petro Poroshenko }} '''Пётр Алексеевич Порошенко''' ({{lang-uk|Петро Олексійович Порошенко}}; [[26 қыркүйек]] [[1965 жыл]], [[Болград]], [[Одесса облысы]])<ref>{{Cite web|url=http://lenta.ru/lib/14159935/|title=Порошенко, Петр — министр экономического развития и торговли Украины|publisher=[[Лента.ру]]|lang=ru}} {{Wayback|url=http://www.webcitation.org/6HwB8JFAi|date=2013-07-07}}</ref> — украиналық саясаткер, кәсіпкер және [[Украина]]ның 5-[[Украина президенті|президенті]] (2014–2019). Порошенко 2009 және 2010 жылдар аралығында [[Украина Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрі]], 2012 жылы [[Украина Экономика министрлігі|Сауда және экономикалық даму министрі]], 2007 жылдан 2012 жылға дейін [[Украина Ұлттық банкі]]нің төрағасы қызметтеріне ие болды. [[Украинадағы президент сайлауы (2014)|2014 жылы ол президент сайланды]]. Президенттігі кезінде Порошенко Украинаны [[Донбастағы соғыс]]тың тұңғыш кезеңінен өткізген, елдің [[Еуропа Одағы]]на интеграциялануы процесін бастаған. Порошенконың ішкі саясаты [[украин тілі]]н, [[ұлтшылдық]]ты, [[инклюзивті капитализм]]ді, [[Украинадағы декоммунизация|декоммунизация]]ны және әкімшілік орталықсыздандыруды алға тартты. 2018 жылы Порошенко украин шіркеулерін [[Орыс православ шіркеуі|Мәскеу патриархаты]]нан бөлетін [[Украин православ шіркеуі|автокефалиялық Украина православие шіркеуі]]н құруға көмектесті. Оның президенттігін бір үш сөзден тұратын ұран сипаттайды, оны жақтаушылар да, қарсыластар да қолданды: «армія, мова, віра» ({{lang-kk|армия, тіл, дін}}). [[Украинадағы президент сайлауы (2019)|2019 жылы екінші мерзімге үміткер ретінде]] Порошенко [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]ден жеңілді. Қазір Порошенко — [[Верховна Рада]] депутаты және [[Еуропалық ынтымақтастық]] партиясының төрағасы. Саясаттан тыс Порошенко — ірі олигарх, байлығына түрлі активтер арқылы қол жеткізген. Ең белгілі брендтері қатарына «Шоколад патшасы» бейресми лақабын берген [[Roshen]] шоколад компаниясы және ''[[Бесінші арна (Украина)|5 Канал]]'' телеарнасы. Ол өндіріс, ауыл шаруашылығы және қаржы салаларындағы бизнес холдингтерінің ауқымы, президенттікке дейін үкіметтегі бірнеше қызметтегі саяси ықпалы және ықпалды бұқаралық ақпарат құралын иеленуіне байланысты олигарх болып саналады.<ref>{{Cite news|date=2021-05-21|title=Zelensky v oligarchs: Ukraine president targets super-rich|language=en|publisher=[[BBC News]]|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-57198736|accessdate=2021-12-18}}</ref> == Өз өмірі == Порошенко 1984 жылдан бері кардиолог [[Марина Анатольевна Порошенко|Марина Порошенко]]ға ({{тумысында|Переведенцева}}) үйленген.<ref name="Poroshenko family">{{cite web|author=Tadeusz A. Olszański; Agata Wierzbowska-Miazga|url=http://www.osw.waw.pl/en/publikacje/analyses/2014-05-28/poroshenko-president-ukraine|title=Poroshenko, President of Ukraine|lang=en|publisher=OSW, Poland|date=2014-05-28|accessdate=2016-03-10}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20160308061143/http://www.osw.waw.pl/en/publikacje/analyses/2014-05-28/poroshenko-president-ukraine|date=2016-03-08}}</ref> Жұптың төрт баласы бар: [[Алексей Петрович Порошенко|Алексей]] (1985 туған), егіз Евгения мен Александра (2000 туған) және Михаил (2001 туған).<ref name="Poroshenko family"/> Президент ретінде ұлықталуы кезде, 2014 жылғы 7 маусымда ол ата болды.<ref>{{cite news|title=Порошенко став дідом|newspaper=[[Українська правда]]|url=http://www.pravda.com.ua/news/2014/06/7/7028425/|date=2014-06-07|accessdate=2014-06-07|language=uk}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20140608032422/http://www.pravda.com.ua/news/2014/06/7/7028425/|date=2014-06-08}}</ref> Ана [[украин тілі]]мен қатар Порошенко [[Орыс тілі|орыс]], [[Ағылшын тілі|ағылшын]] және [[Румын тілі|румын]] тілдерін меңгерген.<ref>{{cite news|url=https://www.hotnews.ro/stiri-international-18382147-video-petro-poroshenko-discurs-limba-romana-cernauti.htm|title=Petro Poroshenko, discurs în limba română la Cernăuți|newspaper=HotNews|date=2014-10-26|language=ro}}</ref> Порошенко [[Қаң диабеті|диабет]]ке шалдыққан.<ref>{{cite web|url=https://themoscowtimes.com/articles/who-does-putin-want-as-ukrainian-president-32765|language=en|title=Who Does Putin Want as Ukrainian President?|date=2014-03-06|accessdate=2018-11-26}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Порошенко, Пётр Алексеевич}} [[Санат:Украина саясаткерлері]] [[Санат:Украина кәсіпкерлері]] [[Санат:Украина президенттері]] [[Санат:Украина сыртқы істер министрлері]] kz7xxoubu08k97anwrjjky5ofonceqt 0 521032 3684340 3602981 2026-10-21T09:10:03Z ~2026-56312-66 187343 /* */ Керей хандығы 3684340 wikitext text/x-wiki {{Қайта жазу}} '''Керей хандығы''' — IX–XII ғасырларда Завхан, Тола, Селенгадан Шығыс Моңғол құмына дейінгі сайын даланы қоныс етіп, батысында Найман хандығы, солтүстігінде меркіттер, оңтүстігінде татарлар, шығысында Ся мемлекетімен іргес жатты. Ол кезде Керейт хандығы керейт, жиркин, конхойт, сақайт, тумаут, албат, тункайт-киркун деп аталатын тайпалардан құралатын. Аталған тайпалардың ең ірісі керейлер болды және керей атауы («керей» - ру-тайпа атауы да, «т» - тунгус, монғолша көптік жалғауы) содан қалды. === Халық саны === Рашид әд-Дин моңғол жазбаларының желісіне сүйене отырып, керейлер саны (XI-XII ғасырлар) 200 мың шамасында болған дейді. Керейлер ХІ ғасырдың екінші жартысында алғашқы хандық билік құрды. Ол кезде керейлерді бұйрық лауазымды тайпабасы билейтін. === Тарихы === ХІІ ғасырда әскери билікке сүйенген ұлыс ел деңгейіне көтерілді. Аталған кезеңде Керей ұлысын Маркуз Бұйрық хан басқарды. Керей хандары алтыннан шатыр тігіп, алтындаған ер-тұрман сайлап, алтын кеседен ас-су ішкені жайлы ортағасырлық жазбаларда айқын жазылған. Тайпалар мыңдыққа, ішкі рулар жүздікке бөлініп, мыңдықты мыңбасылар, жүздікті жүзбасылар басқарады. Керей хандары мұрагерлік жолмен сайланды. Керей ұлысында айшықты шекара болмағанымен, орда тігер орны, қыс қыстауы, жаз жайлауы белгілі болған. Олар әйгілі Қарақорымды бас қала етті. Түндік, Цэцейдей, т.б. қалалар салды. Көшпелі мал шаруашылығымен айналысып, киіз үйде өмір сүрді. Керейлер несториан сенімін ұстанды. Оларда жазба заң болмады, әдет заңына жүгінді. Керей заңы бойынша ата жауына сатылу ең ауыр қылмыс саналған. Мркуз Бнұйрықтың немересі Куржакуз Бұйрық хан өлген соң, ұрпақтары хан тағы үшін өзара көп қақтығысты. Керейлерді, бір жағынан, татар, тунгустар қыспаққа алса, екінші жағынан, Ерке қара тобын наймандар қолдады. Тоғырыл Уаң хан тобына («Тоғырыл» - өз аты, ал «уаң хан» немесе «ұлыс билеушісі» лауазымы – Тоғырылға шүршіт ханы Вангин Чинсан берген лауазым) Есукей батыр бастаған татарлар ішіндегі боржигин руының моңғол аталығы қол ұшын берді. Тарихта керейлердің дәуірлеген кезеңі – Уаң хан басқарған тұс. Батыс католтктеріне «шығыстан шыққан пірәдар Иоан» аңызы бойынша жеткен оның Уаң хан аты кезінде Батыс Еуропаны дүр сілкіндіргені белгілі. Керейлер мен моңғолдлар өзара ант су ішіскен түбегейлі достық қатынаста болды. Бұл қатынас Тоғырыл және Тэмужин тұсында одан әрі жалғасты. Уаң хан Тэмужинді өкіл ұлы санады. Тэмужин 1189 жылы өз әулетінің ханы сайлағанда оны алғаш қолдағандардың бірі осы Уаң хан болды. Тэмужиннің ар-намысын қорғау үшін 1179 жылы меркітке қарсы құрылған үштік одағын (Уаң хан, Жамуқа және Тэмужин) ұйымдастырушы да Уаң хан еді. Аталған жорыққа тек керейдің өзінен 20 мың қол атқа қонды. Керейлер Тэмужин бастаған топпен бірлесіп, 1198 жылы татарларды шапса, 1201 жылы Жамұқа бастаған Алақай бұлақ одағына соққы берді. Тэмужинемен бірлесіп, 1203 жылы наймандардың батыс қанатына шабуыл жасады. Алайда, Уаң хан мен Тэмужин достығы ұзаққа созылмады. Даңқы арта түскен ТЭмужин керейлерді «бейбіт түрде ел болып бірлесуге шақырды». Бірақ керейлер Тэмужиннің бұл пікірін қабылдамады. Сөйтіп, екі жақ 1203 жылы ақтық шайқасқа шықты, керейлер жеңіліп, тарих тұғырынан тайды. Керейлердің бір тобы ата жұртында қалып, Шыңғыс хан империясына қызмет етті. Енді бір тобы батысқа - Орта Азияға бет бұрды. Мұнда келгендері Жошы, Шағатай ұлысы, Моғолстан билігінде болып, кейін көпшілігі Қазақ хандығына бағынып, қазақ ұлтын құрады. Керейдер өзбек, қырғыз халықтары арасында да кездеседі. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Керей мемлекеті]] [[Санат:Керей]] e9p7anbzx12auti3refa6b1e4bg60z7 0 521509 3684237 3484496 2026-10-20T20:05:14Z 1nter pares 146705 3684237 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Ирокез |төл атауы = ирэкуой, ирокуа |сурет = Iroq3.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 403 000 |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|АҚШ}} |саны1 = 353 000 |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Канада}} |саны2 = 49 700 |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[ирокез тілі]], [[ағылшын тілі]] |діні = [[христиандық]], табиғи күштерге сенім |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Ирокездер''' (''ирэкуой'', ''ирокуа'') — 1) [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Канада]]дағы үндіс халықтарының тобы. АҚШ-тағы саны 353,8 мың адам. (оның ішінде 302,6 мың чероктер, 2000, санақ), Канадада 49,7 мың адам. (2005, халық санағы). 2) АҚШ-тағы (се­не­ка, онон­да­га, кай­у­га, онида, тус­ка­ро­ра, могауктардың бір бөлігі) және Канаданың оңтүстік-шығысындағы (Онтариодағы Сикс-Ней­шенс резерваты) ирокездік халықтар тобы. АҚШ-тағы саны 48,8 мың адам. (2000, санақ), Канадада 49,7 мың адам. (2005, халық санағы).<ref>{{citeweb|url=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2021561?ysclid=lq0jnzenj1764103137|title=Үлкен Ресей энциклопедиясы 2004–2017|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-06-29 |lang=}}</ref> == Тілі == Олар [[ирокез тілі|ирокез]] тілдерінде сөйлейді. [[Ағылшын тілі]] де кеңінен таралған.<ref>{{citeweb|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=IROK|title=Әлем халықтары/Ирокез|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-06-29 |lang=}}</ref> == Діні == Ирокездердің көпшілігі [[Христиандық|христиандар]], ал шын мәнінде табиғат күшіне табынатын синкретикалық топқа жатады. Олар жанды және жансыз заттардың барлығында рухтар болады деп сенген, сондықтан табиғатты құрметтеп, табынған. Ирокездер әруақтармен тілдесіп, олардан көмек сұрау үшін би, ән және жұмбақ, әртүрлі рәсімдер мен ғұрыптарды орындады. == Тарихы == [[Сурет:1914 Panoramic View of Iroquois.jpg|thumb|400px|солға|Ирокездер [[1914 жыл]]]] Ирокез халықтары АҚШ-тың қазіргі Нью-Йорк штатындағы және оның айналасындағы құнарлы жердің көп бөлігін, сондай-ақ Канаданың Квебек провинциясынан солтүстікке қарай қазіргі Монреальға дейін бақылайтын қуатты байырғы державалар болды. Еуропалық державалар Солтүстік Америкадағы отаршылдық дәуірде ирокездермен кең сауда қарым-қатынастары болды, ал ирокездер британдықтармен аумақтық бітім орнатты. Алайда, британдықтар американдық тәуелсіздік соғысында жеңіліске ұшыраған кезде, Америка Құрама Штаттары ирокез конфедерациясы сақтауға келіскен аумақтың көп бөлігінен бас тартып, оны отаршылдық қоныстандыруға ашты. Дәл осы уақытта, 18 ғасырдың аяғында, ирокез конфедерациясы саяси консолидация ретінде ыдырай бастады. Американдық революциялық соғыс кезінде ирокездер британдықтармен одақтас болғандықтан, олар жаңадан құрылған Америка Құрама Штаттарының дұшпандығына тап болды және көптеген ирокездер Нью-Йорктен солтүстікке Британдық Канадаға көшті. 18 ғасырдың аяғында АҚШ әскерлері одақты талқандап, оның жерін бөліске салды. Ирокездер АҚШ пен [[Канада]]ның шөлейт жерлеріне қуылды.<ref>{{citeweb|url=https://stranatur.ru/the-iroquois-native-cultures-of-north-america.html|title=Ирокез халықтары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-06-29 |lang=}}</ref> == Кәсібі == Америка жағалауында алғашқы еуропалықтар пайда болғанға дейін көп уақыт бұрын, ирокездер көрші тайпалармен қолөнермен және саудамен айналысқан. Еуропалықтар келгеннен кейін олармен белсенді сауда жасай бастады, ең құнды тауар голландиялықтар шексіз мөлшерде сатып алатын құндыз терісі болды. Қазіргі ирокездер [[егіншілік]]пен (жүгері, бұршақ және асқабақ өсірумен) айналысты. Біразы жалдамалы жұмыспен айналысады, қалаларға (Нью-Йорк пен Чикагодағы ірі қауымдастықтарға) қоныс аударды. Ішінара ассимиляциямен қатар дәстүрлі қолөнер (былғарыдан жасалған бұйымдар мен моншақтар жасау, шар ракеткасы) сақталған.<ref>{{citeweb|url=https://www.istmira.com/novosti-istorii/15272-irokezy-narod.html|title=Ирокез|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-06-29 |lang=}}</ref> == Тұрмыс салты == Ирокездердің әлеуметтік ұйымы [[Матриархат|аналық - рулық]] құрылыстың класскиалық үлгісі болып табылады. Он бес рудың әрқайсысының рулық құрылымдағы нақты міндеттері мен рөлдері болды. Туысқан әйелдер тобы (овачира деп аталады) ирокездердің негізгі қоғамдық бірлігін құрады. Ер адамдар үй шаруашылығын басқаруда үлкен дауыс беру құқығына ие болмады, ирокездік әйел күйеуімен үйден оның заттарын алып тастау арқылы ажыраса алады. Овачирдегі жетекші рөл егіншілік пен әйелдердің бірлескен жұмысын басқаратын, дауларды шешетін және топ пен тайпалық кеңестерде және Лига кеңесінде топ атынан өкілдік ететін еркектерді тағайындайтын ең қарт әйелге тиесілі болды. [[Сурет:Theiroquoislonghouse.png |нобай|оңға|200px|Дәстүрлі ирокездік «ұзын үй»]] Ирокездер үш мыңға дейін тұрғыны бар қоршалған ауылдарда тұрды. Ауыл тұрғындары ұзындығы 18 м бөшке пішінді төбесі бар, қаңқасы бөрене тікбұрышты ұзын үйлерде тұрды. Ұзын үйлердің әрқайсысында әйелдер туыстық желісі арқылы бір-бірімен туысқан әйелдер тобы, олардың күйеулері мен балалары орналасты.<ref>{{citeweb|url=https://www.krugosvet.ru/enc/narody-i-yazyki/irokezy|title=Ирокездер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-06-29 |lang=}}</ref> Ирокез киімдері бұғы терісінен және иленген былғарыдан жасалған. Қалың материал өзгермелі климаттың суық ауа райында жылуды қамтамасыз етті. Аяқтарында олар мокасин деп аталатын аяқ киім киген. Еуропалықтармен байланыста болғаннан кейін киім батыс еуропалық киімге сәл өзгере бастады. Оны үндіс тайпаларымен айырбас жасаған көпестер мен саудагерлер әкелді. Ирокездер жақсы бишілер болған. Салтанатты шаралар мен билерге көп адам жиналды. Музыкалық ырғақ үшін әртүрлі аспаптар пайдаланылды. Олар сылдырмақ, таяқ, ысқырғыштар және барабандар болды. Олардың барлығы жануарлардың қабығынан, тұяғы мен қауырсынынан, сондай-ақ әртүрлі өсімдік жемістерінен жасалған.<ref>{{citeweb|url=http://srednyvek.ru/irokezy/|title=Ирокездер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-06-29 |lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Солтүстік Америка халықтары}} [[Санат:Этностар]] [[Санат:Үндістер]] [[Санат:АҚШ этникалық топтары]] [[Санат:Канада этникалық топтары]] [[Санат:Америка халықтары]] 7i5c0c4x6lgm1f26k68ic2nh7v4cbqc 0 527735 3684375 3042020 2026-10-21T10:58:42Z Дауткулова Ақмарал 158647 Тарихы бөлімін қосып, дереккөзбен толықтырдым 3684375 wikitext text/x-wiki {{Газет |атауы = Дендер |шынайы атауы = Dender |сурет = |сурет атауы = |түрі = |форматы = |құрылғаны = 1934 |басылымның аяқталуы = |бағасы = |иелері = «Атырау-Ақпарат» ЖШС |баспашы = |редакторы = |бас редакторы = Жанай Амантурлин |штаты = |саяси = |тілі = [[қазақ тілі|қазақша]] |мерзімділік = |көлемі = |тиражы = 3 700 |бас кеңсесі = [[Индербор]] кенті, Д.Қонаев-18. |ISSN = |веб-сайты = https://den-der.kz/ }} '''«Дендер»''' — [[Индер ауданы|Индер]] аудандық газеті. == Тарихы == 1934 жылдан «Социалистік мал шаруашылығы», 1958—94 ж. газет «Коммунизм туы», «Индер», 1994 жылдан «Дендер» болып шыға бастады. "Социалистік мал шаруашылығы газеті" 1958 жылғы 12 қарашадағы №10 санынан 1962 жылғы 1 мамырдағы №35 санына дейін "Коммунизм туы", 1993 жылғы 1 қаңтардан бастап "Дендер" атымен шығып ауданның экономикасы, мәдени өміріне араласып келеді.<ref>{{кітап|авторы= Сүндетұлы Қ. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Атырау баспасөзінің тарихы (1917-1955 жж.) |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы= |жыл=2014|томы=1|беттері= |барлық беті=320|сериясы= |isbn= 978-601-262-158-7|тиражы= 500 }}</ref> «Дендер» газеті ауданның сан алуан өмірін жүйелі көрсетіп отырады. Бір күннің жаңалықтарын жинақтап, тұтас газет санын шығару тәжірибесі бар. Әсіресе ауданның таңдаулы адамдарын, олар атқарған игі істерді жария етуге күш салады. Газет жұмысына оқырмандар, жұртшылық кеңінен қатысады. Газеттің алғаш редакторы («Социалистік мал шаруашылығы») - Ғ. Аманғалиев. Әр жылдарда мұнда У. Машанов, Д. Шененов, С. Ерғалиев, Қ. Қарабалин, I. Нұркасынов, Ғ. Сайханов, Т. Ысқақов, М. Шәріпов, I. Көпбаев, Е. Көшековтер редактор болды. Белгілі ақын М. Сатыбалдиев, геология-минералогия ғыл. докторы Н. Сейітов, республикалық «Тамаша» ойын-сауық отауының ұйымдастырушысы, ақын [[Қойшығұл Жылқышиев]], танымал журналист М. Қабиев кезінде осы редакцияда жұмыс істеген. Газет ұйымдастыру-бұқаралык жұмысты жүргізуде бай тәжірибе жинақтаған. Тілшілерге жыл сайын М. Өтемісұлы атындағы жүлде беріліп тұрады. 1998 жылдан редакторы С. Базарбаев. Аптасына 1 рет шығады. Таралымы 1500 дана (2000 ж.).<ref>Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы газеттері]] [[Санат:Қазақ тілді газеттер]] cbstgp1gn1rt05p243tq7wj84xpmyp2 3684377 3684375 2026-10-21T11:00:21Z Дауткулова Ақмарал 158647 3684377 wikitext text/x-wiki {{Газет |атауы = Дендер |шынайы атауы = Dender |сурет = |сурет атауы = |түрі = |форматы = |құрылғаны = 1934 |басылымның аяқталуы = |бағасы = |иелері = «Атырау-Ақпарат» ЖШС |баспашы = |редакторы = |бас редакторы = Жанай Амантурлин |штаты = |саяси = |тілі = [[қазақ тілі|қазақша]] |мерзімділік = |көлемі = |тиражы = 3 700 |бас кеңсесі = [[Индербор]] кенті, Д.Қонаев-18. |ISSN = |веб-сайты = https://den-der.kz/ }} '''«Дендер»''' — [[Индер ауданы|Индер]] аудандық газеті. == Тарихы == 1934 жылдан «Социалистік мал шаруашылығы», 1958—94 ж. газет «Коммунизм туы», «Индер», 1994 жылдан «Дендер» болып шыға бастады. "Социалистік мал шаруашылығы газеті" 1958 жылғы 12 қарашадағы №10 санынан 1962 жылғы 1 мамырдағы №35 санына дейін "Коммунизм туы", 1993 жылғы 1 қаңтардан бастап "Дендер" атымен шығып ауданның экономикасы, мәдени өміріне араласып келеді.<ref>{{кітап|авторы= Сүндетұлы Қ. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Атырау баспасөзінің тарихы (1917-1955 жж.) |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы= |жыл=2014|томы=|беттері= |барлық беті=320|сериясы= |isbn= 978-601-262-158-7|тиражы= 500 }}</ref> «Дендер» газеті ауданның сан алуан өмірін жүйелі көрсетіп отырады. Бір күннің жаңалықтарын жинақтап, тұтас газет санын шығару тәжірибесі бар. Әсіресе ауданның таңдаулы адамдарын, олар атқарған игі істерді жария етуге күш салады. Газет жұмысына оқырмандар, жұртшылық кеңінен қатысады. Газеттің алғаш редакторы («Социалистік мал шаруашылығы») Ғ. Аманғалиев. Әр жылдарда мұнда У. Машанов, Д.Шененов, С. Ерғалиев, Қ. Қарабалин, I. Нұркасынов, Ғ. Сайханов, Т. Ысқақов, М. Шәріпов, I. Көпбаев, Е. Көшековтер редактор болды. Белгілі ақын М. Сатыбалдиев, геология-минералогия ғыл. докторы Н. Сейітов, республикалық «Тамаша» ойын-сауық отауының ұйымдастырушысы, ақын [[Қойшығұл Жылқышиев]], танымал журналист М. Қабиев кезінде осы редакцияда жұмыс істеген. Газет ұйымдастыру-бұқаралык жұмысты жүргізуде бай тәжірибе жинақтаған. Тілшілерге жыл сайын М. Өтемісұлы атындағы жүлде беріліп тұрады. 1998 жылдан редакторы С. Базарбаев. Аптасына 1 рет шығады. Таралымы 1500 дана (2000 ж.).<ref>Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы газеттері]] [[Санат:Қазақ тілді газеттер]] bwfouvrw2aruvfnljp7t3riys2l7mca 0 537753 3684322 2638957 2026-10-21T07:18:45Z Nurken 111493 3684322 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" !Аты-жөні!! Сурет!! Мерзімінің басталуы !! Мерзімінің аяқталуы |- |Уақытша Президиум (5 мүшеден тұрады):<br /> [[Михаил Садовяну]], [[Константин Пархон]],<br />[[Георге Штере]], [[Ион Никуль]], [[Штефан Войтек]]. |[[File:Prezidiul RPR.jpg|80px]] |[[30 желтоқсан]] [[1947]] |[[13 сәуір]] [[1948]] |- |[[Константин Пархон]] |[[File:CI Parhon.jpg|80px]] |[[13 сәуір]] [[1948]] |[[12 тамыз]] [[1952]] |- |[[Петру Гроза]] |[[File:Petru Groza joben.jpg|80px]] |[[12 тамыз]] [[1952]] |[[7 қаңтар]] [[1958]] |- |[[Михаил Садовяну]] |[[File:Mihail Sadoveanu.jpg|80px]] |[[7 қаңтар]] [[1958]] |[[11 қаңтар]] [[1958]] |- |[[Ион Георге Маурер]] |[[File:Ion Gheorghe Maurer.jpg|80px]] |[[11 қаңтар]] [[1958]] |[[21 наурыз]] [[1961]] |- |[[Георге Георгиу-Деж]] |[[File:Dej cropped.jpg|80px]] |[[21 наурыз]] [[1961]] |[[19 наурыз]] [[1965]] |- |[[Аврам Буначиу]] |[[File:Avram Bunaciu.jpg|80px]] |[[19 наурыз]] [[1965]] |[[24 наурыз]] [[1965]] |- |[[Киву Стойка]] |[[File:Chivu Stoica.jpg|80px]] |[[24 наурыз]] [[1965]] |[[9 желтоқсан]] [[1967]] |- |[[Николае Чаушеску]] |[[File:Nicolae Ceausescu.png|80px]] |[[9 желтоқсан]] [[1967]] |[[22 желтоқсан]] [[1989]] |- |[[Ион Илиеску]] |[[File:Ion Iliescu (2004).jpg|80px]] |[[22 желтоқсан]] [[1989]] |[[29 қараша]] [[1996]] |- |[[Эмиль Константинеску]] |[[File:Emil Constantinescu.jpg|80px]] |[[29 қараша]] [[1996]] |[[20 желтоқсан]] [[2000]] |- |[[Ион Илиеску]] ''(2-й срок)'' |[[File:Ion Iliescu (2004).jpg|80px]] |[[20 желтоқсан]] [[2000]] |[[20 желтоқсан]] [[2004]] |- |[[Траян Бэсеску]] |[[File:Traian Băsescu 2005Mar09.jpg|80px]] |[[20 желтоқсан]] [[2004]] |[[20 сәуір]] [[2007]] |- |[[Николае Вэкэрою]] | [[File:Nicolae Văcăroiu.jpg|80px]] |[[20 сәуір]] [[2007]] |[[23 мамыр]] [[2007]] |- |[[Траян Бэсеску]] |[[File:Traian Băsescu 2005Mar09.jpg|80px]] |[[23 мамыр]] [[2007]] |[[6 шілде]] [[2012]] |- |[[Крин Антонеску]] | [[File:Crin Antonescu.jpg|80px]] |[[6 шілде]] [[2012]] |[[21 маусым]] [[2012]] |- |[[Траян Бэсеску]] |[[File:Traian Băsescu 2005Mar09.jpg|80px]] |[[21 маусым]] [[2012]] |[[21 желтоқсан]] [[2014]] |- |[[Клаус Вернер Йоханнис]] |[[File:Klaus_Iohannis_din_interviul_cu_Dan_Tapalag%C4%83.tif|80px]] |[[21 желтоқсан]] [[2014]] |[[12 қаңтар]] [[2025]] |- |[[Никушор Дан]] |[[File:Nicusor Dan in 2026.jpg|80px]] |[[26 мамыр]] [[2025]] |[[Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары|Қазіргісі]] |- |} [[Санат:Румыния президенттері]] [[Санат:Президенттер тізімі]] 6cnbvua1k25nv5ydqy519r8uje4ulnz 0 547318 3684335 3554546 2026-10-21T08:10:56Z ~2026-56300-22 187342 /* */ * 3684335 wikitext text/x-wiki '''Марқұз Бұйрық хан''' - [[Керейт хандығы|Керей ұлысының]] ханы. [[Керейттер|Керейлер]] Марқұз Бұйрық тұсынан бастап [[Моңғолдар|моңғол тайпаларымен]] етене жақын достықта болған. == Цзинь еліне қарсы жорықтар == [[Цзинь әулеті (1115 — 1234)|Цзинь мемлекетіне]] бағынышты болғандықтан және шығыс жағындағы көрші [[Татарлар(моңғолдар)|татарлармен]] арадағы бейбіт келісімнің болмауынан еш жарасымды болмады. Сондықтан көршілес екі тайпа Марқұзды аңдаусызда қолға түсіріп, Цзинь еліне ұстап береді. Ақырында Алтан хандығы Марқұзға өлім жазасын қолданады. Сонда керейттер Марқұз Бұйрықтың кегін қайтару үшін татарларға екі мәрте соққы береді. == Керейттердің христиан дінін қабылдауы == Ауыр шайқастардың бірінде қайтып келе жатқан Марқұз қолы шөл далада адасып кетеді. Қалың әскердің алдында не істерін білмей қатты қиналып келе жатқан Марқұз Бұйрық ханның көзіне буалдыр бейне елестеп, қолымен жол сілтейді. Сол бейне сілтеген бағытпен жүре берген керейт сарбаздары шөл даланың қақ ортасындағы [[Суат|суаттың]] үстінен түседі. Осы оқиға ел арасында кең тарап [[Мерв|Мервтегі]] [[Христиандық|христиан]] дінін уағыздаушыларға да жетеді. Олар Марқұз Бұйрық ханға [[жаушы]] жіберіп христиан дінін қабылдауға үгіттейді. Олар жаушы арқылы суатқа нұсқаған бейненің [[Сергий әулие]] екенін айтады. Уағызға ден қойған хан халықты христиан дінінің [[Несториандық|несториан]] бағытына кіргізеді. Өзі Марк есімін иеленді. [[Санат:Керейт хандары]] 2yduy11lb083pc2n7oyaesb39h2zfr5 3684346 3684335 2026-10-21T09:24:53Z ~2026-56216-41 187345 /* Керейлердің христиан дінін қабылдауы */ */ 3684346 wikitext text/x-wiki '''Марқұз Бұйрық хан''' - [[Керейт хандығы|Керей ұлысының]] ханы. [[Керейттер|Керейлер]] Марқұз Бұйрық тұсынан бастап [[Моңғолдар|моңғол тайпаларымен]] етене жақын достықта болған. == Цзинь еліне қарсы жорықтар == [[Цзинь әулеті (1115 — 1234)|Цзинь мемлекетіне]] бағынышты болғандықтан және шығыс жағындағы көрші [[Татарлар(моңғолдар)|татарлармен]] арадағы бейбіт келісімнің болмауынан еш жарасымды болмады. Сондықтан көршілес екі тайпа Марқұзды аңдаусызда қолға түсіріп, Цзинь еліне ұстап береді. Ақырында Алтан хандығы Марқұзға өлім жазасын қолданады. Сонда керейттер Марқұз Бұйрықтың кегін қайтару үшін татарларға екі мәрте соққы береді. == Керейлердің христиан дінін қабылдауы == Ауыр шайқастардың бірінде қайтып келе жатқан Марқұз қолы шөл далада адасып кетеді. Қалың әскердің алдында не істерін білмей қатты қиналып келе жатқан Марқұз Бұйрық ханның көзіне буалдыр бейне елестеп, қолымен жол сілтейді. Сол бейне сілтеген бағытпен жүре берген керейт сарбаздары шөл даланың қақ ортасындағы [[Суат|суаттың]] үстінен түседі. Осы оқиға ел арасында кең тарап [[Мерв|Мервтегі]] [[Христиандық|христиан]] дінін уағыздаушыларға да жетеді. Олар Марқұз Бұйрық ханға [[жаушы]] жіберіп христиан дінін қабылдауға үгіттейді. Олар жаушы арқылы суатқа нұсқаған бейненің [[Сергий әулие]] екенін айтады. Уағызға ден қойған хан халықты христиан дінінің [[Несториандық|несториан]] бағытына кіргізеді. Өзі Марк есімін иеленді. [[Санат:Керейт хандары]] q2d2tkkksoak03iyadhd21818srxily 3684348 3684346 2026-10-21T09:28:09Z ~2026-56216-41 187345 /* Керейлердің христиан дінін қабылдауы */ 3684348 wikitext text/x-wiki '''Марқұз Бұйрық хан''' - [[Керейт хандығы|Керей ұлысының]] ханы. [[Керейттер|Керейлер]] Марқұз Бұйрық тұсынан бастап [[Моңғолдар|моңғол тайпаларымен]] етене жақын достықта болған. == Цзинь еліне қарсы жорықтар == [[Цзинь әулеті (1115 — 1234)|Цзинь мемлекетіне]] бағынышты болғандықтан және шығыс жағындағы көрші [[Татарлар(моңғолдар)|татарлармен]] арадағы бейбіт келісімнің болмауынан еш жарасымды болмады. Сондықтан көршілес екі тайпа Марқұзды аңдаусызда қолға түсіріп, Цзинь еліне ұстап береді. Ақырында Алтан хандығы Марқұзға өлім жазасын қолданады. Сонда керейттер Марқұз Бұйрықтың кегін қайтару үшін татарларға екі мәрте соққы береді. == Керейлердің христиан дінін қабылдауы == Ауыр шайқастардың бірінде қайтып келе жатқан Марқұз қолы шөл далада адасып кетеді. Қалың әскердің алдында не істерін білмей қатты қиналып келе жатқан Марқұз Бұйрық ханның көзіне буалдыр бейне елестеп, қолымен жол сілтейді. Сол бейне сілтеген бағытпен жүре берген керей сарбаздары шөл даланың қақ ортасындағы [[Суат|суаттың]] үстінен түседі. Осы оқиға ел арасында кең тарап [[Мерв|Мервтегі]] [[Христиандық|христиан]] дінін уағыздаушыларға да жетеді. Олар Марқұз Бұйрық ханға [[жаушы]] жіберіп христиан дінін қабылдауға үгіттейді. Олар жаушы арқылы суатқа нұсқаған бейненің [[Сергий әулие]] екенін айтады. Уағызға ден қойған хан халықты христиан дінінің [[Несториандық|несториан]] бағытына кіргізеді. Өзі Марк есімін иеленді. [[Санат:Керейт хандары]] 8621qylz6mhqy5yib69letbnkn63utx 3684349 3684348 2026-10-21T09:30:03Z ~2026-56216-41 187345 /* Цзинь еліне қарсы жорықтар */ 3684349 wikitext text/x-wiki '''Марқұз Бұйрық хан''' - [[Керейт хандығы|Керей ұлысының]] ханы. [[Керейттер|Керейлер]] Марқұз Бұйрық тұсынан бастап [[Моңғолдар|моңғол тайпаларымен]] етене жақын достықта болған. == Цзинь еліне қарсы жорықтар == [[Цзинь әулеті (1115 — 1234)|Цзинь мемлекетіне]] бағынышты болғандықтан және шығыс жағындағы көрші [[Татарлар(моңғолдар)|татарлармен]] арадағы бейбіт келісімнің болмауынан еш жарасымды болмады. Сондықтан көршілес екі тайпа Марқұзды аңдаусызда қолға түсіріп, Цзинь еліне ұстап береді. Ақырында Алтан хандығы Марқұзға өлім жазасын қолданады. Сонда керейлер Марқұз Бұйрықтың кегін қайтару үшін татарларға екі мәрте соққы береді. == Керейлердің христиан дінін қабылдауы == Ауыр шайқастардың бірінде қайтып келе жатқан Марқұз қолы шөл далада адасып кетеді. Қалың әскердің алдында не істерін білмей қатты қиналып келе жатқан Марқұз Бұйрық ханның көзіне буалдыр бейне елестеп, қолымен жол сілтейді. Сол бейне сілтеген бағытпен жүре берген керей сарбаздары шөл даланың қақ ортасындағы [[Суат|суаттың]] үстінен түседі. Осы оқиға ел арасында кең тарап [[Мерв|Мервтегі]] [[Христиандық|христиан]] дінін уағыздаушыларға да жетеді. Олар Марқұз Бұйрық ханға [[жаушы]] жіберіп христиан дінін қабылдауға үгіттейді. Олар жаушы арқылы суатқа нұсқаған бейненің [[Сергий әулие]] екенін айтады. Уағызға ден қойған хан халықты христиан дінінің [[Несториандық|несториан]] бағытына кіргізеді. Өзі Марк есімін иеленді. [[Санат:Керейт хандары]] 64p8geid8vg60trvfoyogrgppzoixzo 0 557355 3684135 3664623 2026-10-20T13:38:50Z Bekbulatova Gulsara 186955 3684135 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} '''Жю-Белло́к''' (фр. Jû-Belloc) — Оңтүстік Пиренейде орналасқан Франция коммунасы. Департаменті — Жер. Плезанс кантонының құрамына кіреді. Коммуна аймағы — Миранд. INSEE коды — 32163. == Халқы == INSEE деректеріне сәйкес, 1962 жылы халық саны 335 адамды құраған. 1968 жылы тұрғындар саны 336 адамға дейін аздап өскен. 1975 жылы халық саны 300 адамға дейін төмендеген. 1982 жылы тұрғындар саны 303 адамды құраса, 1990 жылы 263 адамға дейін азайған. 1999 жылы халық саны қайтадан өсіп, 305 адамға жеткен. Ал 2010 жылы тұрғындар саны 317 адамды құраған. Жалпы, 1962–2010 жылдар аралығында халық санының өзгермелі болғаны байқалады. Осы кезеңде тұрғындар саны бастапқы 335 адамнан 317 адамға дейін азайғанымен, 1990 жылдан кейін қайта өсу үрдісі байқалған. [[Сурет:Map commune FR insee code 32163.png|thumb|right|200px]] == Экономика == 2010 жылы 192 адам еңбекке қабілетті болған, 129 адам белсенді, 63 белсенді емес болған. 129 белсенді адамның ішінде 113 адам жұмыс істеген, 16 адам жұмыссыз болған. == Сілтемелер == * На Викискладе есть медиафайлы по теме Жю-Беллок * Жю-Беллок (фр.). Национальный институт статистики и экономических исследований Франции. Тексерілген 13 мамыр 2015. * Жю-Беллок (фр.). www.linternaute.com. Тексерілген 13 мамыр 2015. * Жю-Беллок (фр.). cassini.ehess.fr. Тексерілген 13 мамыр 2015. * INSEE - халық саны туралы мәліметтер. http://www.insee.fr/fr/themes/tableau_local.asp?ref_id=POP&millesime=2010&nivgeo=COM&codgeo=10129&utm_source=chatgpt.com [[Санат:Жер департаментінің коммуналары]] 4ercp6g9ur59b9kf85nj1dal7d5068o 3684144 3684135 2026-10-20T14:12:46Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Bekbulatova Gulsara|Bekbulatova Gulsara]] ([[User talk:Bekbulatova Gulsara|т]]) өңдемелерінен [[User:Султабаева Гульнара|Султабаева Гульнара]] соңғы нұсқасына қайтарды 3664623 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} '''Жю-Белло́к''' (фр. Jû-Belloc) — Оңтүстік Пиренейде орналасқан Франция коммунасы. Департаменті — Жер. Плезанс кантонының құрамына кіреді. Коммуна аймағы — Миранд. INSEE коды — 32163. [[Сурет:Map commune FR insee code 32163.png|thumb|right|200px]] == Экономика == 2010 жылы 192 адам еңбекке қабілетті болған, 129 адам белсенді, 63 белсенді емес болған. 129 белсенді адамның ішінде 113 адам жұмыс істеген, 16 адам жұмыссыз болған. == Сілтемелер == * На Викискладе есть медиафайлы по теме Жю-Беллок * Жю-Беллок (фр.). Национальный институт статистики и экономических исследований Франции. Тексерілген 13 мамыр 2015. * Жю-Беллок (фр.). www.linternaute.com. Тексерілген 13 мамыр 2015. * Жю-Беллок (фр.). cassini.ehess.fr. Тексерілген 13 мамыр 2015. [[Санат:Жер департаментінің коммуналары]] apyfjsmvtslomg9srt8946cm9cwwsbf 0 557925 3684152 3684067 2026-10-20T14:18:57Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Айакеш|Айакеш]] ([[User talk:Айакеш|т]]) өңдемелерінен [[User:Jumadulla1997|Jumadulla1997]] соңғы нұсқасына қайтарды 3600733 wikitext text/x-wiki [[ [[Сурет:Pitch Perfect 2 Pitch Perfect.jpg|нобай]] ]] [[Сурет:Pitch Perfect 2 Avant Premiere.jpg|нобай]] {{Кино |Қазақша атауы = Мінсіз дауыс |Шынайы атауы = Pitch Perfect |Суреті = |Сурет ені = |Жанры = [[комедия]] [[мюзикл]] |Режиссёрі = Джейсон Мур |Продюсері = Элизабет Бэнкс, Пол Брукс, Майкл П. Фланниган, Макс Хэнделман, Скотт Нимейер, Шиан МакАртур |Сценарист = Кэй Кэннон |Актерлер = [[Анна Кендрик]], Ребел Уилсон, Бриттани Сноу, Анна Кэмп, Скайлар Эстин. |Операторы = Хулио Мака |Композиторы = Кристофер Бек, Марк Килиан. |Компания = Relativity Media, Gold Circle Films, Universal Pictures. |Бюджеті = $17 000 000 |Түсім = $113 000 000 |Мемлекет = {{USA}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|Ағылшынша]] |Ұзақтығы = 112 минут |Жыл = [[2012]] |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = [[Мінсіз дауыс 2]] |imdb_id = 1981677 }} {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Мінсіз дауыс''' ([[Ағылшын тілі|ағыл]]. ''Pitch Perfect'') – режиссер [[Джейсон Мурдың]] американдық музыкалық комедия. Сценарийді жазған [[Кэй Кэннон]]. Фильм [[Мики Рэпкинның]] кітабы «Мінсіз ән айт: а-капелла вокалистының атақ қууы» бойынша түсірілген. Тұсаукесері [[2012 жыл|2012 жылдың]] [[28 қыркүйек|28 қыркүйегінде]] өтті. == Сюжет == Барден университетінде мызкалық топқа жаңа адамдарды қабылдау басталды. Бека және Джесси университетке жаңадан  келді. Әкесімен шарт жасасқан Бека музыкалық «Барден Беллалары» атты топқа кіруді жөн көреді. Бірақ бұл топқа кезекті халықаралық сайыстағы сәтсіздік үшін ешкім қатысқысы келмейді. Сонда да топ жиналады. Джесси ерлер «Триальтины»  тобына мүше болады. Университеттің бүкіл музыкалық топтары бір-бірімен сайысады. Бека мен топтың мүшелері арасында көп келіспеушілік болды. Себебі топ басшысы Обри жаңа композиция тандағысы келмеді. Ол бұрыннан келе жатқан әнді дайындауды бастайды. Алайда бұл Бекаға ұнамайды. Ең алғаш сайыста «Барден Беллалар» бұрыннан бері келе жатқан би билеп, ән айтады. Олар айтарлықтай ешкімді таң қалдырмады. Ақыры олар жеңіледі. Халықаралық конкурсқа «Триальтины»  қатысуға жолдама алады. Осы уақыт аралығында Бека мен Джесси бірге көп уақыт өткізіп, нағыз достарға айналды. Сондай-ақ Хлоя, топтың мүшесі тамағына ота жасауға мәжбүр болады. Осының кесірінен ол енді жіңішке дауыспен ән айта алмайды. Содан соң «Барден Беллаларға» қазылар алқасы тағы да бір мүмкіндік береді. Бека мен Обри қайтадан араздасады. Бірақ Беканың арқасында олар жаңа әндерді таңдап, жаңа би үйренеді. Бұл кезде Джеси мен Бека да ұрысысып қалады. Фильмнің соңында «Барден Беллалар»  бәрін таң қалдырып, халықаралық конкурста бірінші орын алады.    == Рөлдерде == {| class="wikitable" !Актер/Актриса !Рөлі |- |Анна Кендрик |Бека Митчелл |- |Бриттани Сноу |Хлоя Бил |- |Анна Кэмп |Обри Поузен |- |Ребел Уилсон |Толық Эми |- |Скайлар Эстин |Джесси Суонсон |- |Бен Платт |Бенджи Эплбаун |- |Ханна Мэй Ли |Лили Онакурамара |- |Эстер Дин |Синтия Роуз Адамс |- |Адам Дивайн |Бампер Аллен |- |Уткарш Амбудкар |Дональд |- |Алексис Кнапп |Стейси Конрад |- |Джон Бенжамин Хикки |Доктор Митчелл |- |Джон Майкл Хиггинс |Джон Смит |- |Шелли Регнер |Эшли |- |Элизабет Бэнкс |Гейл Абернати МаКадден |- |Фредди Строма |Люк |- |Кристофер Манц-Пласс |Томми |} == Әндер == {| class="wikitable" |№ |Атауы |Орындаушы |Ұзақтығы |- |1. |«Don't Stop the Music» |The Treblemakers |3:06 |- |2. |«Let It Whip» |The Treblemakers |2:25 |- |3. |«Since U Been Gone» |Эстер Дин, Скайлар Эстин |2:27 |- |4. |«Cup Song» |Анна Кендрик |1:17 |- |5. |«Riff Off: Ladies of the '80s (Mickey/Like a Virgin/Hit Me with Your Best Shot), Songs About Sex (S&M/Let's Talk About Sex/I'll Make Love to You/Feels Like the First Time/No Diggity)» |The Barden Bellas, The Treblemakers, and the BU Harmonics |3:45 |- |6. |«Bellas Regionals: The Sign/Eternal Flame/Turn the Beat Around» |The Barden Bellas |2:40 |- |7. |«Right Round» |The Treblemakers (feat. My Name Is Kay) |3:18 |- |8. |«Pool Mashup: Just the Way You Are (Amazing)/Just a Dream» |The Barden Bellas |1:39 |- |9. |«Party in the U.S.A.» |The Barden Bellas |1:04 |- |10. |«Trebles Finals: Bright Lights Bigger City/Magic» |The Treblemakers |2:34 |- |11. |«Bellas Finals: Price Tag/Don't You (Forget About Me)/Give Me Everything/Just the Way You Are/Party in the U.S.A./Turn the Beat Around» |The Barden Bellas |3:39 |- |12. |«Toner (Instrumental Suite)» |Composed and Produced by Christophe Beck and Mark Kilian |2:56 |} == Дереккөздер == Орыс уикипедиясынан аударылған. 4ovau3aj8qypwf9lu96x39zvj0yu06w 3684153 3684152 2026-10-20T14:19:10Z 1nter pares 146705 /* */ 3684153 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Pitch Perfect 2 Pitch Perfect.jpg|нобай]] [[Сурет:Pitch Perfect 2 Avant Premiere.jpg|нобай]] {{Кино |Қазақша атауы = Мінсіз дауыс |Шынайы атауы = Pitch Perfect |Суреті = |Сурет ені = |Жанры = [[комедия]] [[мюзикл]] |Режиссёрі = Джейсон Мур |Продюсері = Элизабет Бэнкс, Пол Брукс, Майкл П. Фланниган, Макс Хэнделман, Скотт Нимейер, Шиан МакАртур |Сценарист = Кэй Кэннон |Актерлер = [[Анна Кендрик]], Ребел Уилсон, Бриттани Сноу, Анна Кэмп, Скайлар Эстин. |Операторы = Хулио Мака |Композиторы = Кристофер Бек, Марк Килиан. |Компания = Relativity Media, Gold Circle Films, Universal Pictures. |Бюджеті = $17 000 000 |Түсім = $113 000 000 |Мемлекет = {{USA}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|Ағылшынша]] |Ұзақтығы = 112 минут |Жыл = [[2012]] |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = [[Мінсіз дауыс 2]] |imdb_id = 1981677 }} {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Мінсіз дауыс''' ([[Ағылшын тілі|ағыл]]. ''Pitch Perfect'') – режиссер [[Джейсон Мурдың]] американдық музыкалық комедия. Сценарийді жазған [[Кэй Кэннон]]. Фильм [[Мики Рэпкинның]] кітабы «Мінсіз ән айт: а-капелла вокалистының атақ қууы» бойынша түсірілген. Тұсаукесері [[2012 жыл|2012 жылдың]] [[28 қыркүйек|28 қыркүйегінде]] өтті. == Сюжет == Барден университетінде мызкалық топқа жаңа адамдарды қабылдау басталды. Бека және Джесси университетке жаңадан  келді. Әкесімен шарт жасасқан Бека музыкалық «Барден Беллалары» атты топқа кіруді жөн көреді. Бірақ бұл топқа кезекті халықаралық сайыстағы сәтсіздік үшін ешкім қатысқысы келмейді. Сонда да топ жиналады. Джесси ерлер «Триальтины»  тобына мүше болады. Университеттің бүкіл музыкалық топтары бір-бірімен сайысады. Бека мен топтың мүшелері арасында көп келіспеушілік болды. Себебі топ басшысы Обри жаңа композиция тандағысы келмеді. Ол бұрыннан келе жатқан әнді дайындауды бастайды. Алайда бұл Бекаға ұнамайды. Ең алғаш сайыста «Барден Беллалар» бұрыннан бері келе жатқан би билеп, ән айтады. Олар айтарлықтай ешкімді таң қалдырмады. Ақыры олар жеңіледі. Халықаралық конкурсқа «Триальтины»  қатысуға жолдама алады. Осы уақыт аралығында Бека мен Джесси бірге көп уақыт өткізіп, нағыз достарға айналды. Сондай-ақ Хлоя, топтың мүшесі тамағына ота жасауға мәжбүр болады. Осының кесірінен ол енді жіңішке дауыспен ән айта алмайды. Содан соң «Барден Беллаларға» қазылар алқасы тағы да бір мүмкіндік береді. Бека мен Обри қайтадан араздасады. Бірақ Беканың арқасында олар жаңа әндерді таңдап, жаңа би үйренеді. Бұл кезде Джеси мен Бека да ұрысысып қалады. Фильмнің соңында «Барден Беллалар»  бәрін таң қалдырып, халықаралық конкурста бірінші орын алады.    == Рөлдерде == {| class="wikitable" !Актер/Актриса !Рөлі |- |Анна Кендрик |Бека Митчелл |- |Бриттани Сноу |Хлоя Бил |- |Анна Кэмп |Обри Поузен |- |Ребел Уилсон |Толық Эми |- |Скайлар Эстин |Джесси Суонсон |- |Бен Платт |Бенджи Эплбаун |- |Ханна Мэй Ли |Лили Онакурамара |- |Эстер Дин |Синтия Роуз Адамс |- |Адам Дивайн |Бампер Аллен |- |Уткарш Амбудкар |Дональд |- |Алексис Кнапп |Стейси Конрад |- |Джон Бенжамин Хикки |Доктор Митчелл |- |Джон Майкл Хиггинс |Джон Смит |- |Шелли Регнер |Эшли |- |Элизабет Бэнкс |Гейл Абернати МаКадден |- |Фредди Строма |Люк |- |Кристофер Манц-Пласс |Томми |} == Әндер == {| class="wikitable" |№ |Атауы |Орындаушы |Ұзақтығы |- |1. |«Don't Stop the Music» |The Treblemakers |3:06 |- |2. |«Let It Whip» |The Treblemakers |2:25 |- |3. |«Since U Been Gone» |Эстер Дин, Скайлар Эстин |2:27 |- |4. |«Cup Song» |Анна Кендрик |1:17 |- |5. |«Riff Off: Ladies of the '80s (Mickey/Like a Virgin/Hit Me with Your Best Shot), Songs About Sex (S&M/Let's Talk About Sex/I'll Make Love to You/Feels Like the First Time/No Diggity)» |The Barden Bellas, The Treblemakers, and the BU Harmonics |3:45 |- |6. |«Bellas Regionals: The Sign/Eternal Flame/Turn the Beat Around» |The Barden Bellas |2:40 |- |7. |«Right Round» |The Treblemakers (feat. My Name Is Kay) |3:18 |- |8. |«Pool Mashup: Just the Way You Are (Amazing)/Just a Dream» |The Barden Bellas |1:39 |- |9. |«Party in the U.S.A.» |The Barden Bellas |1:04 |- |10. |«Trebles Finals: Bright Lights Bigger City/Magic» |The Treblemakers |2:34 |- |11. |«Bellas Finals: Price Tag/Don't You (Forget About Me)/Give Me Everything/Just the Way You Are/Party in the U.S.A./Turn the Beat Around» |The Barden Bellas |3:39 |- |12. |«Toner (Instrumental Suite)» |Composed and Produced by Christophe Beck and Mark Kilian |2:56 |} == Дереккөздер == Орыс уикипедиясынан аударылған. 5cmk1to3q1rxqy6r4su04qfc1iwfz36 3684154 3684153 2026-10-20T14:19:41Z 1nter pares 146705 /* */ 3684154 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Кино |Қазақша атауы = Мінсіз дауыс |Шынайы атауы = Pitch Perfect |Суреті = |Сурет ені = |Жанры = [[комедия]] [[мюзикл]] |Режиссёрі = Джейсон Мур |Продюсері = Элизабет Бэнкс, Пол Брукс, Майкл П. Фланниган, Макс Хэнделман, Скотт Нимейер, Шиан МакАртур |Сценарист = Кэй Кэннон |Актерлер = [[Анна Кендрик]], Ребел Уилсон, Бриттани Сноу, Анна Кэмп, Скайлар Эстин. |Операторы = Хулио Мака |Композиторы = Кристофер Бек, Марк Килиан. |Компания = Relativity Media, Gold Circle Films, Universal Pictures. |Бюджеті = $17 000 000 |Түсім = $113 000 000 |Мемлекет = {{USA}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|Ағылшынша]] |Ұзақтығы = 112 минут |Жыл = [[2012]] |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = [[Мінсіз дауыс 2]] |imdb_id = 1981677 }} [[Сурет:Pitch Perfect 2 Avant Premiere.jpg|нобай]] '''Мінсіз дауыс''' ([[Ағылшын тілі|ағыл]]. ''Pitch Perfect'') – режиссер [[Джейсон Мурдың]] американдық музыкалық комедия. Сценарийді жазған [[Кэй Кэннон]]. Фильм [[Мики Рэпкинның]] кітабы «Мінсіз ән айт: а-капелла вокалистының атақ қууы» бойынша түсірілген. Тұсаукесері [[2012 жыл|2012 жылдың]] [[28 қыркүйек|28 қыркүйегінде]] өтті. == Сюжет == Барден университетінде мызкалық топқа жаңа адамдарды қабылдау басталды. Бека және Джесси университетке жаңадан  келді. Әкесімен шарт жасасқан Бека музыкалық «Барден Беллалары» атты топқа кіруді жөн көреді. Бірақ бұл топқа кезекті халықаралық сайыстағы сәтсіздік үшін ешкім қатысқысы келмейді. Сонда да топ жиналады. Джесси ерлер «Триальтины»  тобына мүше болады. Университеттің бүкіл музыкалық топтары бір-бірімен сайысады. Бека мен топтың мүшелері арасында көп келіспеушілік болды. Себебі топ басшысы Обри жаңа композиция тандағысы келмеді. Ол бұрыннан келе жатқан әнді дайындауды бастайды. Алайда бұл Бекаға ұнамайды. Ең алғаш сайыста «Барден Беллалар» бұрыннан бері келе жатқан би билеп, ән айтады. Олар айтарлықтай ешкімді таң қалдырмады. Ақыры олар жеңіледі. Халықаралық конкурсқа «Триальтины»  қатысуға жолдама алады. Осы уақыт аралығында Бека мен Джесси бірге көп уақыт өткізіп, нағыз достарға айналды. Сондай-ақ Хлоя, топтың мүшесі тамағына ота жасауға мәжбүр болады. Осының кесірінен ол енді жіңішке дауыспен ән айта алмайды. Содан соң «Барден Беллаларға» қазылар алқасы тағы да бір мүмкіндік береді. Бека мен Обри қайтадан араздасады. Бірақ Беканың арқасында олар жаңа әндерді таңдап, жаңа би үйренеді. Бұл кезде Джеси мен Бека да ұрысысып қалады. Фильмнің соңында «Барден Беллалар»  бәрін таң қалдырып, халықаралық конкурста бірінші орын алады.    == Рөлдерде == {| class="wikitable" !Актер/Актриса !Рөлі |- |Анна Кендрик |Бека Митчелл |- |Бриттани Сноу |Хлоя Бил |- |Анна Кэмп |Обри Поузен |- |Ребел Уилсон |Толық Эми |- |Скайлар Эстин |Джесси Суонсон |- |Бен Платт |Бенджи Эплбаун |- |Ханна Мэй Ли |Лили Онакурамара |- |Эстер Дин |Синтия Роуз Адамс |- |Адам Дивайн |Бампер Аллен |- |Уткарш Амбудкар |Дональд |- |Алексис Кнапп |Стейси Конрад |- |Джон Бенжамин Хикки |Доктор Митчелл |- |Джон Майкл Хиггинс |Джон Смит |- |Шелли Регнер |Эшли |- |Элизабет Бэнкс |Гейл Абернати МаКадден |- |Фредди Строма |Люк |- |Кристофер Манц-Пласс |Томми |} == Әндер == {| class="wikitable" |№ |Атауы |Орындаушы |Ұзақтығы |- |1. |«Don't Stop the Music» |The Treblemakers |3:06 |- |2. |«Let It Whip» |The Treblemakers |2:25 |- |3. |«Since U Been Gone» |Эстер Дин, Скайлар Эстин |2:27 |- |4. |«Cup Song» |Анна Кендрик |1:17 |- |5. |«Riff Off: Ladies of the '80s (Mickey/Like a Virgin/Hit Me with Your Best Shot), Songs About Sex (S&M/Let's Talk About Sex/I'll Make Love to You/Feels Like the First Time/No Diggity)» |The Barden Bellas, The Treblemakers, and the BU Harmonics |3:45 |- |6. |«Bellas Regionals: The Sign/Eternal Flame/Turn the Beat Around» |The Barden Bellas |2:40 |- |7. |«Right Round» |The Treblemakers (feat. My Name Is Kay) |3:18 |- |8. |«Pool Mashup: Just the Way You Are (Amazing)/Just a Dream» |The Barden Bellas |1:39 |- |9. |«Party in the U.S.A.» |The Barden Bellas |1:04 |- |10. |«Trebles Finals: Bright Lights Bigger City/Magic» |The Treblemakers |2:34 |- |11. |«Bellas Finals: Price Tag/Don't You (Forget About Me)/Give Me Everything/Just the Way You Are/Party in the U.S.A./Turn the Beat Around» |The Barden Bellas |3:39 |- |12. |«Toner (Instrumental Suite)» |Composed and Produced by Christophe Beck and Mark Kilian |2:56 |} == Дереккөздер == Орыс уикипедиясынан аударылған. hrddetes5mk22vzt9x55o0eco8708yp 0 558518 3684149 3684057 2026-10-20T14:13:52Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Bekbulatova Gulsara|Bekbulatova Gulsara]] ([[User talk:Bekbulatova Gulsara|т]]) өңдемелерінен [[User:Султабаева Гульнара|Султабаева Гульнара]] соңғы нұсқасына қайтарды 3664598 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Mrdavidblaine.jpeg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Дэвид Блейн''' — атақты Америка иллюзионисті. 1973 жылы 4 сәуірде АҚШ-тағы Бруклин қаласында дүниеге келген. Анасы-мектеп мұғалімі, ал әкесі-әскери қызметкер, Вьетнам ардагері. Көптеген адам өміріне қауіпті әдістерді жасау арқылы Гиннес рекордтар кітабына енген. Ол 17 минут су астында тұрған. 44 күн нәр татпай жүрген. Керосинді ішіп от жағып, оны суды ішіп өшірген. Оның сиқырлы әдістерін әлемде тек санаулы адамдар жасай алады. Ол өз қолына пышақ тығып қансыз оны суырып ала алады. 11 шілдеде 2010 жылы өзінің арнайы сайтында өз блогын жіберді. 2013 жылы Дэвид Блейн туралы "Шындық па? Магия ма" атты фильмі шықты. == Сыртқы сілтемелер == * [https://davidblaine.com/ Ресми сайты] [[Санат:4 сәуірде туғандар]] [[Санат:1973 жылы туғандар]] [[Санат:Бруклинде туғандар]] [[Санат:АҚШ иллюзионистері]] c54yixbtzauoippqzzo2z1gn902b6vj 0 558633 3684125 3664621 2026-10-20T13:09:04Z Bekbulatova Gulsara 186955 3684125 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Толықтыру}} {{Дереккөздер жетіспейді}} == Жұмаш мешіті == 1. Мешіттің толық мекенжайы: Қостанай облысы, Арқалық қаласы, Молодежный ауылы, Молодежная көшесі, № 7, пошта индексі — 110311. «Жұмаш» зиярат мешіті. 2. Мешіт құрылысының басталу және аяқталу мерзімі: Мешіттің құрылысы 2006 жылғы 1 мамырда басталып, сол жылдың 15 тамызында аяқталған. == Мешіт жерінің жалпы көлемі == А) Сипаты-1 жобалы серия. Б) Қабат саны-бір қабатты. В) Құрылыс салу алаңы-144 кв.м. Г) Ғимараттың көлемі-432 куб. Ғ) Жалпы алаңы-127,2 кв.м. Д) Балкон жоқ. Е) Тұрғын алаңы-116,8 кв.м. Ж) Қабырға материалы-кірпіш. 4. Мешіт ғимаратының жалпы көлемі мен сыйымдылығы: Мешіт ғимаратының биіктігі — 4 метр, ені — 12 метр, жалпы ауданы — 144 м². Мешіт 100 адамға арналған. Мұнарасының биіктігі — 10 метр. 5. Мешіт ғимаратының биіктігі, пішіні, өрнектелуі және ішкі жабдықталуы: Мешіт ғимаратының биіктігі — 4 метр. Пішіні бір күмбезді, бір мұнаралы. Ғимараттың сырты кірпішпен өрнектеліп, азиялық сәулет үлгісінде безендірілген. Мешіттің іші кілеммен жабдықталған. 6. Мешіттің күмбезі, мұнарасы және аумағындағы қосалқы құрылыстардың сипаттамасы: Мешіттің ауласы темір қоршаумен қоршалған. Ауланың ұзындығы — 45 метр, ені — 40 метр. Мешіттің алдыңғы жағынан қарағанда, сырты бояумен безендірілген, биіктігі 10 метр болатын мұнарасы көрінеді. Оң жағынан қарағанда, ғимараттың силикат кірпіштен қаланған сыртқы қабырғалары мен күмбезі байқалады. Сол жағынан қарағанда, бір терезесі, күмбезі және мұнарасының жоғарғы бөлігі көрінеді. Артқы жағынан қарағанда, қоршауы, екі терезесі, күмбезі мен мұнарасы көрінеді. == Сілтемелер == * http://akmechet.kz/kz/info/mechetiobl/mechetkaz025.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171102051224/http://www.akmechet.kz/kz/info/mechetiobl/mechetkaz025.html |date=2017-11-02 }} [[Санат:Қазақстан мешіттері]] o9rq05sgqwql4867xbq613sxc67hnr4 0 558642 3684122 3625411 2026-10-20T12:56:06Z Bekbulatova Gulsara 186955 3684122 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Орналасуы == «Жұма» мешіті Қостанай облысы Денисов ауданының аумағында орналасқан. == Жұма мешіті == Денисов ауданындағы «Жұма» мешіті 1995 жылы салынған. Оның құрылысын бұрынғы Орджоникидзе ауданының № 1485 жылжымалы механикаландырылған колоннасы жүргізген. Мешіттің жобасын «Қостанай горсельпроект» мекемесі әзірлеген. Ғибадат үйінің сыртқы қабырғалары керамзит блоктары мен қызыл кірпіштен қаланған. Мешіттің жалпы өлшемі — 40 × 20 метр. Мұнарасы мен күмбезінің диаметрі 4 метрді құрайды. Мешіт 150 адамға арналған. Мешіттің ішкі қабырғаларына Қағбатулланың суреті, «Фатиха», «Фалақ» және «Нас» сүрелері, сондай-ақ намаз уақыттары жазылған мәліметтер ілінген. «Жұма» мешітінің есігі мұсылман қауымы үшін әрдайым ашық. == Сілтеме == * http://akmechet.kz/kz/info/mechetiobl/mechetkaz016.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241012085100/https://akmechet.kz/kz/info/mechetiobl/mechetkaz016.html |date=2024-10-12 }} [[Санат:Қазақстан мешіттері]] l9dwsylr8k8tgj8jtauudmrx9hp6902 0 558659 3684296 3664630 2026-10-21T05:05:33Z Bekbulatova Gulsara 186955 3684296 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Толықтыру}} {{Дереккөздер жетіспейді}} == Орналасуы == «Зұлқарнайұлы Мұса қажы» мешіті Қостанай облысы Меңдіқара ауданының аумағында орналасқан. == Зұлқарнайұлы Мұса қажы мешіті == «Зұлқарнайұлы Мұса қажы» мешіті, инд.111300, Қазақстан Республикасы, Қостанай облысы, Меңдіқара ауданы, Боровской селосы, Байназаров көшесі, 109 үй. 2. Мешіт құрылысының басталуы мен біткен мерзімі: Зұлқарнайұлы Мұса қажы мұсылмандар мешітінің тұрған үйі 1913-1914 жылдарда Ресейден қоныс аударған орыс көпесі Шарухов салдырған, 1925 жылы бұл үйде «Несие қоғамы» мал жинап дайындаған. Оның төрағасы болып Клименов істеген. Одан кейін бұл үй мемлекеттік банк болды, банк болғанда 1950 жылдары жалғастырылып кассалақ залдың құлысы салынған. 1981-82 жылдары банк үйі жаңа ғимаратқа көшкендіктен бұл үйде «Теледидар жөндейтін шеберхана» болды. Шеберхана 1982 жылдан 1991 жылға дейін жұмыс істеді. 1992 жылы жаңа мешіт салуға қаржы жетпегендіктен мешіт тұрған үйді мешітке айналдыру үшін күрделі жөндеу басталды. 1993 жылы күрделі жөндеу аяқталды. Осы жылдың 26 наурызында мешіттің ашылуы болды. 2006 жылы қыркүйек айынан желтоқсан айына дейін мешітте аудан әкімі Нұрғалиев Жомарт Мирасұлының ұйымдастыруымен мешітте күрделі жұмыстары жургізілді.3. Мешіт жерінің жалпы көлемі мен ауласының сипаты: Мешіт жерінің көлемі 0,2232 га, қоршауы темір шарбақпен және битон қорғанмен қоршалған мешіттің ауласы асфальтпен және өрнекті қиық тастармен(брушатка) жол төселген. 4. Мешіт ғимыратының жалпы көлемі, сыйымдылығы: Жалпы көлемі 320,6 т/м намаз оқитын үлкен залының көлемі 138,6 т/м, неке қию, Құран оқитын кіші зал 50,4 т/м, имамның бөлмесі 18,3 т\м, есепшінің бөлмесі 10,3 т\м, кітапхана бөлмесі 12,5т\м, сыйымдылығы 150 адам.5. Мешіт ғимыратының биіктігі, формасы, өрнекпен безендірілуі, сәулет ерекшелігі, мешіттің жабдықталуы жайлы баяндау: Мешіт ғимаратының биіктігі 13 метр, алғашында қызыл кірпішпен салынған, кейін сыртын сылаған, жалпы ғимарат тарихи ескерткішке жатады. Қосалқы құралған бөлігінің биіктігі 10 метр, шатырланым кок каңылтыр (метала черепицамен) жабылған. Мешіт кітапханасында діни және қазақша әдеби көркем кітаптар мен республикалық, облыстық, аудандык баспасөз басылымдары бар және халықтан алынған ескі діни кітаптар бар. Мешіт интернет жүйесіне қосылған Қазақстан Мұсылмандары Діни Басқармасынын сайтынан барлық діни мақалалар мен жаналықтарды алып тұрамыз. 6. Мешітің күмбезі мен мұнарасы және аумағындағы қосалқы ғимараттың сипаты: Мешіт күмбезінің биіктігі 3 метр, көкпен боялған, бұрыштарында кішкентай төрт мұнарасы бар биіктігі 2 метрден, мешіттің қасында мешіт қарамағындағы пәтер мен автокөлік қоятын темір гараж бар. == Сілтемелер == * http://akmechet.kz/kz/info/mechetiobl/mechetkaz010.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250207051302/https://akmechet.kz/kz/info/mechetiobl/mechetkaz010.html |date=2025-02-07 }} [[Санат:Қазақстан мешіттері]] kllwu270nj68hshmd2xb4vkx0odczid 0 558662 3684111 3625404 2026-10-20T12:24:16Z Bekbulatova Gulsara 186955 3684111 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Орналасуы == Федоров аудандық «Жиентай қажы» атындағы мешіт Қостанай облысы, Федоров ауданы, Федоровка ауылы, Пушкин көшесі, 44-үй мекенжайында орналасқан. == Жиентай қажы мешіті == Мешіт ғимараты 1996 жылы бұрынғы ветеринариялық дәріхана («Ветаптека») ғимаратын мешітке бейімдеу арқылы ашылған. Мешіт ауласының жалпы көлемі 80 × 40 метрді құрайды. Мешіт ғимаратының өлшемдері 20 × 20 метр, екі бөлмеден тұрады және шамамен 100 адамға арналған. Ғимараттың биіктігі — 2,5 метр. Пішіні төртбұрышты, сыртқы безендірілуінде арнайы өрнектер мен айрықша сәулеттік элементтер жоқ. Мешіттің ішіне кілемдер мен көрпешелер төселген. Мешіт күмбезі ғимарат төбесінің ортасында орналасқан, биіктігі — 3 метр. Ғимараттың төрт бұрышында биіктігі 1,2 метрден болатын төрт мұнара бар. Күмбез бен мұнаралардың төбелеріне ай бейнелі белгілер орнатылған. Мешіт аумағында кірпіштен салынған қосалқы ғимараттар, соның ішінде автокөліктерге арналған гараждар бар. Гараждардың ұзындығы — 20 метр, ені — 6 метр. Мешіттің сыртқы көрінісін бейнелейтін екі және ішкі көрінісін бейнелейтін үш фотосурет қоса ұсынылады. Фотосуреттерде ғимараттың сыртқы және ішкі көріністері, сондай-ақ сыртқы қабырғаларындағы жазулар көрсетілген. == Сілтеме == * http://akmechet.kz/kz/info/mechetiobl/mechetkaz009.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180120161022/http://akmechet.kz/kz/info/mechetiobl/mechetkaz009.html |date=2018-01-20 }} [[Санат:Қазақстан мешіттері]] 4zak6frj7o6xxmtxgrytiezr9uexe87 0 558875 3684128 3625596 2026-10-20T13:27:15Z Bekbulatova Gulsara 186955 3684128 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Адамдар техникалық көліктерді ойлап тапқаннан бастап, шапшаң жүруге, биік ұшуға, терең жүзуге талпынды. Алғашқы темір жол жолаушыларына, адам организмі аттың жүрісінен жылдам жүріске шыдамайды деп түсіндірген, бірақ уақыт өте келе жүрдек машиналардың пайда болуы мұны жоққа шығарды. Уақыт өте келе жылдамдығы дыбыстан жоғары ракеталар астронавтарды ғарышқа алып шыққан. 20 ғасырда маңызды прогрестерге қол жетіп, двигательдердің, материалдардың жаңа түрлері шығарылуына байланысты, өздерің көріп отырған көліктің тамаша жаңа түрлері пайда болды. Нәтижесінде адамдар үлкен жылдамдықпен қашық жерлерге саяхатқа, тіпті жер шарынан тысқары шығуға қол жетті. == Космостық шаттл == Бұл ғажайып ғарыштық кеме – осыған шейін жасалған кемелердің ішіндегі ең күрделісі. Американдық ғарыш шаттлы – әлемдегі қайталап пайдалануға болатын ғарыш кемесі, ол үш элементтен тұрады: сыртқы жанармай багы, екі ұшыру двигателдері және орбитальды станциясы. Оның жылдамдығы 27 385 км/сағ дейін жетеді, ол оның жердің өзіне тарту күшін жеңіп, ғарышқа шығуына мүмкіндік береді. Ғарышта болған кездерінде ғарышкерлер түрлі эксперименттер жасап, бұзылған спутниктерді жөндеген. Жерге қонар кезде шаттлды, оның сыртын қаптаған жоғарғы температура төзімді қабаты сақтайды. == Конкорд == [[Сурет:Concorde_g-boab_in_storage_arp.jpg|right|thumb|Хитроу әуежайындағы Конкорд]] Бұл ерекше әуе лайнері жолаушыларды дыбыстан да жоғары жылдамдықпен таси алады. Көп жылғы дайындықтан кейін 1976 жылы ағылшын-француз бірлескен жобасымен жасалған Конкорд пайдалануға берілді. Бұл дыбыс жылдамдығынан да жоғары ұшақтың төрт қуатты двигателі бар, ұзындығы 62 метр, қанатының өрісі 25,5 метр. Конкордтың небәрі 16 ұшағы бар, олар Бритиш Эйруэйз және Эр Франс авиакомпаниялары рейістерімен ғана ұшады. Конкорд жай ұшаққа қарағанда Атлант мұхитын екі есе жылдамдықпен кесіп өтеді, бірақ жолаушылар сиымдылығы 128 ғана (басқа ұшақтарда 500 жолаушыға дейін), сонымен қатар оның дыбыстық шуы жоғары. == Оқтай зулаған пойыз == Батыста «оқтай зулаған пойыз» деген атпен танымал жапондық Синкансэн (жаңа өте шапшаң жылдамдықпен Жапон қалаларының арасында қатынайтын пойыздар және темір жолдар) ХХ ғасырдың 60 жылдары пайдаланыла басталды. Сол кезден бастап олар 3 миллиардтай жолаушы тасыған. Бұл дизельді электр пойыздары жоғары шапшаңдықпен жүруге мүмкіншілік беретін арнайы жасалған түзу жол арқылы жүреді. 500 сериялы жүрдек пойыздар Кокура–Хиросима бағыты бойынша сағатына 261,8 км жылдамдықпен қатынап, әлемдік рекорд орнатты. Бұл пойыздардың қауіпсіздік көрсеткіші 100 пайызды құрайды. Олардың жоғары жылдамдығы мен қауіпсіздігі әлем жұртшылығын таңғалдырып отыр. == Бритлинг Орбитер Аэростаты == Жиырма жылғы нәтижесіз әрекеттерден кейін, бірінші жер шарын үздіксіз айналып шыққан әуе шары 1999 жылы дүниеге келді. Екі ұшқыш – швед Бертран Пиккард және ағылшын Брайан Джонс жоғары технологиямен жабдықталған кабинада құтқарушылармен және байланыс құралдарымен бірге саяхат жасаған. Бритлинг Орбитер 3 аэростаты Швейцариядан аттанып жер шарын батыстан шығысқа дейін 42 810 км қашықтықты 19 күн, 1 сағат 49 минутта айналып ұшып шыққан. Кейіннен қашықтыққа ұшу рекордына қол жетіп, шар Мысырдың оңтүстігіне қонды. == Траст SSC == [[Сурет:ThrustSSC_front.jpg|right|thumb]] Жарысушылар 1898 ж. бекітілген 63,16 км/сағ жылдамдықтан бастап, 100 жыл бойы біртіндеп жылдамдық рекордын арттыра берді. Бірақ дыбыс тосқауылын жеңіп шығу – нағыз шегіне жеткен нәтиже болды. Бұл Невада штатындағы Блэк Рок шөл даласында 1997 жылы 15 қазанда болды. Ағылшын Энди Гриннің басқаруымен Траст SSC автомобилі жылдамдықты таң қаларлықтай 1227,99 км/сағатқа арттырды. Ұзындығы 16,5 м, 110 аттың күшіне тең қуаты бар екі реактивті двигательді Роллс-ройс автомобилі жылдамдығын одан да жоғары арттырған, бірақ жарыс ережесі бойынша екі жарыстың орташа жылдамдығы есептелінген. == Телеферико Мерида аспалы жолы == Аспалы жолдар – адамдар мен жүктерді биік таулардың басына шығаратын транспорт құралы. Телеферико Мерида – Венесуэладағы Анд тауындағы Мерида қаласын Пико Эспехомен қосып тұрған ең ұзын және әлемдегі ең биікте орналасқан аспалы жол. Ол жол 1635,9 км биіктікте, ұзындығы 12,8 км Сьерра-Невада Ұлттық саябағының өзендері мен каньондардың, ормандардың үстіндегі кеңістіктерді қиып өтеді. Аспалы жолда әрқайсысына 45 адам сиятын 8 фуникулер жүреді. Жол ұзақтығы 1 сағат. == «Наутиль» == '''«Наутиль»''' - су астында жұмыс істейтін шағын кеме. Оны француздар құрастырған. Кемеге 3 адам сияды және 6000 м тереңдікке дейін барып, мұхит түбін зерттеуге мүмкіндік береді. Оны жасау үшін 20 млн доллар жұмсалды. Ұзындығы 8 м, ені 2,7 м, салмағы 21,3 тонна. Кемені судың қысымына төзімді болу үшін қабырғасын 10 см қалыңдықта мықты титан қоспасынан жасады. «Наутиль» электр энергиясымен жұмыс істейді, жылдамдатқыш құралдардың арқасында жеңіл басқарылады, ал гидролокаторлары заттарды су түбінен көтеруге көмектеседі. Ол сондай-ақ бейімделген жоғары технологиялармен және камералармен жабдықтарған. Судағы кеме сынықтарын (мысалы, «Титаниктің») роботтарды жіберу арқылы зерттейді.<ref>Алматыкітап баспасы. ISBN 978-601-01-0512-6</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Көліктер]] [[Санат:Жылдам көліктер]] [[Санат:Жаңа технология]] 2sy1pfyte97v4ew251zxcdjd97a3g6f 0 558949 3684275 3646563 2026-10-21T04:13:27Z Bekbulatova Gulsara 186955 3684275 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Зейiн көлемi''' — ерекше құбылыс. Адам бiр уақытта əртүрлi заттар жөнiнде теңдей ойлап, əрқилы жұмыстарды орындауы мүмкiн емес. Осыдан сырттан келiп жатқан ақпараттарды адам өзiнiң өңдеу мүмкiндiктерiне орай топтап, жiктейдi. Сондай-ақ, адамның бiр уақытта өзара байланысы жоқ бiрнеше нысандарды қабылдау мүмкiндiгi де шектеулi. Осы шектер арасын танып, қабылдауы адам зейiнiнiң көлемiн бiлдiредi. Зейiн көлемiн зерттеу үшiн адамға бiр уақытта талдануы қажет бiр топ элементтер ұсынылып (сан, əрiп т.б.), солардың iшiнен саналы есте қалғаны есептеледi. Мұндай есептi жүргiзу үшiн тахитоскоп аппараты қолданылады. Зейiн көлемi өзгермелi құбылыс. Зейiн аймағына түсетiн элементтер саны олардың мазмұндық бiртұтастығына жəне олар арасындағы байланыстарды саналы түсiнуге тəуелдi келедi. Осыдан, педагогикалық қызметте оқу материалын жүйелестiрiп беруге мəн аударып, оқушылар зейiнiнiң көлемiне нұқсан келтiрмеудi ойластырған жөн.<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Жантану негіздері (Жалпы психология) |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Алматы |орны= |баспасы=Жоғарғы оқу орындары студенттеріне арналған дəрісбаяндар жинағы |жыл=2006 |томы= |беттері= |барлық беті=306 |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Зейін нысандары == Адамның зейініне белгілі бір сәтте тұрақты немесе жағдаятқа байланысты маңызға ие нысандар ғана ілігеді. Нысанның маңыздылығы оның қасиеттерінің адамның өзекті қажеттіліктеріне сәйкестігіне, сондай-ақ сол нысанның адам іс-әрекеті құрылымындағы орнына байланысты анықталады. Адам санасының маңызды нысанға бағытталуын белгілі бір уақыт бойы сол нысанға шоғырландырып ұстау қажет. Зейінді осылайша ұстап тұру үдерісі шоғырлану ұғымы арқылы сипатталады. Шоғырлану адамның белгілі бір іс-әрекетке азды-көпті терең бойлауын және осыған байланысты сол әрекетке қатысы жоқ бөгде нысандардан назарын алшақтатуды білдіреді. Осылайша, зейіннің құрамдас бөліктері болып табылатын сананың бағытталуы мен шоғырлануы өзара байланысты болғанымен, мағынасы жағынан бірдей емес. == Қазіргі ғалым == Қазіргі [[психолог]]тар ұзақ уақыт бойы зейінді белгілі бір нысанға шоғырландыру визуалды тітіркендіргіштерді қабылдауды жеңілдетіп, олардың контрастылығын арттырады деп есептеп келді. Алайда бұл пікірді [[Нью-Йорк университеті|Нью-Йорк университет]]інің ғалымы Сэмюэл Линг жоққа шығарды.<ref>{{cite web|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1986649/?utm_source=chatgpt.com|title=When sustained attention impairsperception|author=|date=|website=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=eng}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Зейін]] 3. Комарова Т. К. Психология внимания: Учеб.-метод. пособие. — Гродно: ГрГУ, 2002. — 124 с. 7qbz2b0bv1ov2e6r778jyqu6cizwml2 3684276 3684275 2026-10-21T04:19:15Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Bekbulatova Gulsara|Bekbulatova Gulsara]] ([[User talk:Bekbulatova Gulsara|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3625601 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Зейiн көлемi''' — ерекше құбылыс. Адам бiр уақытта əртүрлi заттар жөнiнде теңдей ойлап, əрқилы жұмыстарды орындауы мүмкiн емес. Осыдан сырттан келiп жатқан ақпараттарды адам өзiнiң өңдеу мүмкiндiктерiне орай топтап, жiктейдi. Сондай-ақ, адамның бiр уақытта өзара байланысы жоқ бiрнеше нысандарды қабылдау мүмкiндiгi де шектеулi. Осы шектер арасын танып, қабылдауы адам зейiнiнiң көлемiн бiлдiредi. Зейiн көлемiн зерттеу үшiн адамға бiр уақытта талдануы қажет бiр топ элементтер ұсынылып (сан, əрiп т.б.), солардың iшiнен саналы есте қалғаны есептеледi. Мұндай есептi жүргiзу үшiн тахитоскоп аппараты қолданылады. Зейiн көлемi өзгермелi құбылыс. Зейiн аймағына түсетiн элементтер саны олардың мазмұндық бiртұтастығына жəне олар арасындағы байланыстарды саналы түсiнуге тəуелдi келедi. Осыдан, педагогикалық қызметте оқу материалын жүйелестiрiп беруге мəн аударып, оқушылар зейiнiнiң көлемiне нұқсан келтiрмеудi ойластырған жөн.<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Жантану негіздері (Жалпы психология) |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Алматы |орны= |баспасы=Жоғарғы оқу орындары студенттеріне арналған дəрісбаяндар жинағы |жыл=2006 |томы= |беттері= |барлық беті=306 |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Қазіргі ғалым == Қазіргі [[психолог]]тар ұзақ уақыт бойы зейінді белгілі бір нысанға шоғырландыру визуалды тітіркендіргіштерді қабылдауды жеңілдетіп, олардың контрастылығын арттырады деп есептеп келді. Алайда бұл пікірді [[Нью-Йорк университеті|Нью-Йорк университет]]інің ғалымы Сэмюэл Линг жоққа шығарды.<ref>{{cite web|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1986649/?utm_source=chatgpt.com|title=When sustained attention impairsperception|author=|date=|website=|publisher=|accessdate=2026-06-22|lang=eng}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Зейін]] m8o4ypgppyef43xfyfxfwghacx8plc7 0 559056 3684108 3625403 2026-10-20T12:19:34Z Bekbulatova Gulsara 186955 3684108 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Geu (Hautes-Pyrénées) 2.jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} '''Жё''' ([[Француз тілі|фр]]. және окс. ''Geu'') – Франциядағы коммуна. Солтүстік – Пиренеи аймағында орналасқан. Департамент – Жоғарғы Пиренеи. Лурд-Эст кантонының құрамына кіреді. Коммунаның округі – Аржелес-Газост. Коммунаның INSEE коды – 65201. == География == Коммуна шамамен Парижден 680 км оңтүстікте, Тулузадан 140 км және Тарбқа 24 км оңтүстік-батыста орналасқан. Коммуна Кастеллубон алабында орналасқан. Коммуна аймағынан Гав-де-По өзені ағады. == Климат == Климаты қоңыржай мұхиттық, күн шуақты әрі жылы ауа райымен және жыл бойы жауын-шашынның түсуімен сипатталады. == Халқы == 2010 жылы коммунаның халқы 174 адамды қамтыды. == Экономика == 2010 жылы 111 еңбекке жарамды жастан (15-64 жас) 87 адам экономикалық белсенді, 24 – белсенді емес ( белсенділік көрсеткіші - 78,4 %, 1999 жылы 74,3 %) болды. 87 белсенді тұрғыннан 81 адам (49 еркек және 32 әйел) жұмыс істеді, жұмыссыздар 6 (3 еркек және 3 әйел) болды. 24 белсенді емес адамнан 5 адам оқушы немесе студент, 7 – зейнеткер, 12 адам басқа себептерге байлансты белсенді емес болды. == Көрікті жерлері == * Ұлы Мартина шіркеуі (XII ғасыр). 1942 жылдан бастап тарихи ескерткіш. * Бекіністің қираған үзіндісі Жалу. 9f2czblduupev9rwf65bvicvg8wqb32 0 559059 3684148 3684082 2026-10-20T14:13:44Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Bekbulatova Gulsara|Bekbulatova Gulsara]] ([[User talk:Bekbulatova Gulsara|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3625397 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Jeantes (Aisne) city limit sign.JPG|нобай]] '''Жант''' ([[Француз тілі|фр]]. ''Jeantes'') – [[Франция|Франция Республикасының]] коммунасы. Пикардия аймағында орналасқан. Коммунаның департаменті – Эна. Ирсон кантонының құрамына кіреді. Коммунаның округі – Вервен. Коммунаның INSEE коды 02391. == Халқы == [[2010 жыл|2010 жылы]] коммунаның халқы 217 адамды қамтыды. == Экономика == [[2010 жыл|2010 жылы]] 142 адамның еңбекке жарамды жастан (15-64 жас) 103 адамы экономикалық белсенді, 3 – белсенді емес (белсенділік көрсеткіші - 72,5%, 1999 жылы 68,5%) болды. 103 белсенді тұрғыннан 89 адамы (50 еркек және 39 әйел) жұмыс істеді, жұмыссыздар 14 (5 еркек және 9 әйел) болды. 39 белсенді емес адамның 9 адамы оқушы немесе студент болды, 17 зейнеткер, 13 адам басқа себептерге байланысты белсенді емес болды. == Тағы қараңыз == * [[Франция округтерінің тізімі]] [[Санат:Алфавит бойынша елді мекендер]] [[Санат:Эна департаментінің коммуналары]] 2fpnkckp7dbtfygpkfdanxbs6yofmzw 0 559062 3684129 3625599 2026-10-20T13:33:43Z Bekbulatova Gulsara 186955 3684129 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} [[Сурет:Juzes.JPG|нобай]] '''Жюз''' ([[Француз тілі|фр]]. ''Juzes'' және окс. ''Jusas'') — [[Франция|Франциядағы]] коммуна. Солтүстік – Пиренеи аймағында орналасқан. Департамент – Жоғарғы Гаронна. Ревель кантонының құрамына кіреді. Коммунаның округі – Тулуза. Коммунаның INSEE коды – 31243. == География == Коммуна шамалап Парижден 610 км оңтүстікте, Тулузадан 33 км оңтүстік-шығыста орналасқан. Коммунаның аймағында Грас өзені ағады. == Климат == Климаты қоңыржай-мұхитты. Қысы жеңіл және қарлы. Көктемінде көп жаңбыр және найзағай болады. Жазы құрғақ және ыстық. Күзі күнгей. Оңтүстік-шығыс және солтүстік-батыс желдері бар. == Халқы == INSEE деректеріне сәйкес, 1962 жылы халық саны 101 адамды құраған. 1968 жылы тұрғындар саны 97 адамға дейін азайған. 1975 жылы халық саны 92 адамды, ал 1982 жылы 91 адамды құраған. 1990 жылы тұрғындар саны 72 адамға дейін төмендеген. 1999 жылы халық саны қайтадан өсіп, 84 адамға жеткен. Ал 2010 жылы тұрғындар саны 80 адамды құраған. Жалпы, 1962–2010 жылдар аралығында халық санының төмендеу үрдісі байқалады. Осы кезеңде тұрғындар саны 101 адамнан 80 адамға дейін азайған. == Экономика == 2010 жылы 48 еңбекке жарамды жастағы (15-64 жас) адамдардың 37 адамы экономикалық белсенді, 11 – белсенді емес (белсенділік көрсеткіші - 77,1 %, 1999 жылы 59,6 %) болды. 37 тұрғынның 34 адамы (17 еркек және 17 әйел) жұмыс істеді, жұмыссыздар саны 3 (3 еркек және 0 әйел) адам болды. 11 белсенді емес адамның 3 адамы оқушы немесе студент, 5 – зейнеткер, 3 адам басқа себептерге байланысты белсенді емес болды. == Көрікті жерлер == * Ұлы Леодегария шеркеуі. * Жюз сарайы. 1973 жылдан бері тарихи ескерткіш. == Дереккөз == INSEE - халық саны туралы мәліметтер. http://www.insee.fr/fr/themes/tableau_local.asp?ref_id=POP&millesime=2010&nivgeo=COM&codgeo=10129&utm_source=chatgpt.com 6y4262vvo5t5m213rr8irkr94kbcy6j 3684146 3684129 2026-10-20T14:12:55Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Bekbulatova Gulsara|Bekbulatova Gulsara]] ([[User talk:Bekbulatova Gulsara|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3625599 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} [[Сурет:Juzes.JPG|нобай]] '''Жюз''' ([[Француз тілі|фр]]. ''Juzes'' және окс. ''Jusas'') — [[Франция|Франциядағы]] коммуна. Солтүстік – Пиренеи аймағында орналасқан. Департамент – Жоғарғы Гаронна. Ревель кантонының құрамына кіреді. Коммунаның округі – Тулуза. Коммунаның INSEE коды – 31243. == География == Коммуна шамалап Парижден 610 км оңтүстікте, Тулузадан 33 км оңтүстік-шығыста орналасқан. Коммунаның аймағында Грас өзені ағады. == Климат == Климаты қоңыржай-мұхитты. Қысы жеңіл және қарлы. Көктемінде көп жаңбыр және найзағай болады. Жазы құрғақ және ыстық. Күзі күнгей. Оңтүстік-шығыс және солтүстік-батыс желдері бар. == Халқы == 2010 жылы коммунаның халқы 80 адамды қамтыды. == Экономика == 2010 жылы 48 еңбекке жарамды жастағы (15-64 жас) адамдардың 37 адамы экономикалық белсенді, 11 – белсенді емес (белсенділік көрсеткіші - 77,1 %, 1999 жылы 59,6 %) болды. 37 тұрғынның 34 адамы (17 еркек және 17 әйел) жұмыс істеді, жұмыссыздар саны 3 (3 еркек және 0 әйел) адам болды. 11 белсенді емес адамның 3 адамы оқушы немесе студент, 5 – зейнеткер, 3 адам басқа себептерге байланысты белсенді емес болды. == Көрікті жерлер == * Ұлы Леодегария шеркеуі. * Жюз сарайы. 1973 жылдан бері тарихи ескерткіш. c3qd4hwbjg7ktukyoqpzsrx7fk4pnt3 0 559064 3684114 3600712 2026-10-20T12:29:46Z Bekbulatova Gulsara 186955 3684114 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Gizy (Aisne) city limit sign Gizy-gare.JPG|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Жизи''' ([[Француз тілі|фр]]. ''Gizy'') – [[Франция|Франция Республикасындағы]] коммуна. Пикардия аймағында орналасқан. Коммунаның департаменті – Эна. Гиньикур кантонының құрамына кіреді. Коммунаның округі – Лан. Коммунаның INSEE коды 02346. ==Халқы== INSEE деректеріне сәйкес, 1962 жылы халық саны 527 адамды құраған. 1968 жылы тұрғындар саны 516 адамға дейін азайған. 1975 жылы халық саны 519 адам болып, аздап өскен. 1982 жылы тұрғындар саны едәуір артып, 695 адамға жеткен. 1990 жылы халық саны 652 адамды құраса, 1999 жылы 662 адам болған. Ал 2010 жылы тұрғындар саны 684 адамға жеткен. Жалпы, 1962–2010 жылдар аралығында халық санының өсу үрдісі байқалады. Осы кезеңде тұрғындар саны 527 адамнан 684 адамға дейін көбейген. ==Экономика== 2010 жылы 437 еңбекке жарамды жаста (15-64 жас) 298 адам экономикалық белсенді, 139 – белсенді емес (белсенділік көрсеткіші - 68,2 %, 1999 жылы 70,0 % болды. 298 белсенді тұрғындардан 265 адам (145 еркек және 120 әйел) жұмыс істеді, жұмыссыздар саны 33 (16 еркек және 17 әйел) болды. 139 белсенді емес адамнан 28 адам оқушы немесе студент, 75 – зейнеткер, 36 адам басқа себептерге байланысты белсенді емес болды. == Дереккөз == INSEE - халық саны туралы мәліметтер. http://www.insee.fr/fr/themes/tableau_local.asp?ref_id=POP&millesime=2010&nivgeo=COM&codgeo=10129&utm_source=chatgpt.com [[Санат:Эна департаментінің коммуналары]] [[Санат:Алфавит бойынша елді мекендер]] 1evcn96573enhmbuf71x4r93ysh02my 3684147 3684114 2026-10-20T14:13:31Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Bekbulatova Gulsara|Bekbulatova Gulsara]] ([[User talk:Bekbulatova Gulsara|т]]) өңдемелерінен [[User:Jumadulla1997|Jumadulla1997]] соңғы нұсқасына қайтарды 3600712 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Gizy (Aisne) city limit sign Gizy-gare.JPG|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Жизи''' ([[Француз тілі|фр]]. ''Gizy'') – [[Франция|Франция Республикасындағы]] коммуна. Пикардия аймағында орналасқан. Коммунаның департаменті – Эна. Гиньикур кантонының құрамына кіреді. Коммунаның округі – Лан. Коммунаның INSEE коды 02346. ==Халқы== 2010 жылы коммунаның халқы 684 адамды қамтыды. ==Экономика== 2010 жылы 437 еңбекке жарамды жаста (15-64 жас) 298 адам экономикалық белсенді, 139 – белсенді емес (белсенділік көрсеткіші - 68,2 %, 1999 жылы 70,0 % болды. 298 белсенді тұрғындардан 265 адам (145 еркек және 120 әйел) жұмыс істеді, жұмыссыздар саны 33 (16 еркек және 17 әйел) болды. 139 белсенді емес адамнан 28 адам оқушы немесе студент, 75 – зейнеткер, 36 адам басқа себептерге байланысты белсенді емес болды. [[Санат:Эна департаментінің коммуналары]] [[Санат:Алфавит бойынша елді мекендер]] l30ru7a6kewghqfsan26cy5bb0ybjti 0 559080 3684121 3664620 2026-10-20T12:51:20Z Bekbulatova Gulsara 186955 3684121 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Joao Carlos Teixeira 2013.jpg|нобай]] '''Жуан Карлуш Вилача Тейшейра''' (порт. João Carlos Vilaça Teixeira; 18 қаңтар 1993 жыл, Брага, Португалия) — португальдік футболшы, «Ливерпуль» клубының құрамында өз өнерін көрсетеді. Шабуылдаушы жартылай қорғаушы позициясында ойнайды. == Клубтық мансабы == Спортинг Тейшейра 2004 жылы өзінің мансабындағы бірінші клубы «Брагадан» «Спортингтің» жастар құрамасына ауысты. Ол клубтың негізгі құрамына 2011/2012 маусымында ауысып, 46 номер алды. Оның бірінші рет мәлімденуі «Цюрих» пен «Лацио» командаларына қарсы Еуропа Лигасында болды. Ливерпуль 2012 жылы Тейшейраны «Ливерпул» 830,000 фунт стерлинг ақшаға сатып алды. Клубқа қосылған соң Тейшейраға «Жаңа Деку» лақап атын қойды. Бірақ, клубқа қосыла салып, Тейшейра арқасына ауыр жарақатын алып, 6 айлық мерзімге ұшып кетті. 2012/2013 маусымда 21 жасқа дейінгі Премьер-Лигада 20 ойынның ішінде 2 гол соқты. 2015 жылдың 19 мамырында Тейшейра Ливерпульдің академиясының үздік ойыншысы болды. == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:18 қаңтарда туғандар]] [[Санат:1993 жылы туғандар]] [[Санат:Брагада туғандар]] [[Санат:Португалия ұлттық футбол құрамасының ойыншылары (21 жасқа дейінгі)]] [[Санат:Ливерпуль ФК ойыншылары]] [[Санат:Брентфорд ФК ойыншылары]] [[Санат:Брайтон энд Хоув Альбион ФК ойыншылары]] [[Санат:Порту ФК ойыншылары]] [[Санат:Брага ФК ойыншылары]] [[Санат:Витория Гимарайнш ФК ойыншылары]] [[Санат:Фейеноорд ФК ойыншылары]] hg2hq0n506kdeh7kl1bd2vwfxxc9ccp 0 561462 3684316 3683936 2026-10-21T06:42:05Z ~2026-52058-82 186262 /* БҰҰ мүше және бақылаушы мемлекеттері */ Лука Никулеску 3684316 wikitext text/x-wiki Бұл — '''қызметтегі [[Мемлекет басшысы|мемлекет басшылары]] мен [[Үкімет басшысы|үкімет басшылары]]ның тізімі'''. Кейбір жағдайларда, негізінен [[Президенттік республика|президенттік басқару жүйелерінде]], бір көшбасшы мемлекет басшысы да, үкімет басшысы да қызметтерін атқара береді. Ал басқа жағдайларда, негізінен [[Аралас республика|жартылай президенттік]] және [[Парламентаризм|парламенттік жүйелерде]], мемлекет басшысы мен үкімет басшысы — екі түрлі тұлға. [[Бірпартиялық мемлекет]]терде әдетте мемлекет басшысы қызметін билеуші [[саяси партия|партия]]ның көшбасшысы (мысалы, бас хатшы) атқарады, дегенмен кейде бұл көшбасшы президент немесе премьер-министр қызметін де атқарады. [[Ауғанстан]]да, [[Андорра]]да, [[Иран]]да және [[Ватикан]] қаласында мемлекет басшысы қызметін дін қызметкері атқарады. Тізімге жақында сайланған немесе тағайындалған, бірақ қызметіне белгіленген күні кірісетін мемлекет және үкімет басшылары — сайланған президенттер мен тағайындалған премьер-министрлер де, сондай-ақ халықаралық деңгейде толығымен мойындалмаған үкіметтер басшылары да жазылған. ==БҰҰ мүше және бақылаушы мемлекеттері== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders sticky-header" style="line-height:1.3em; max-width:1200px" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|АҚШ}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{байрақ|Албания}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="lightgreen" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{байрақ|Алжир}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Сифи Гриб]] |- |{{байрақ|Ангола}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{байрақ|Андорра}} |[[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />Бірлескен князь өкілі [[Эдуард Ибаньез]]<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />Бірлескен ханзада өкілі [[Фредерих Роси]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] |- |{{байрақ|Аргентина}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{байрақ|Армения}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |{{байрақ|Ауғанстан}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="lightgreen" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Хасан Ахунд]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Аустралия}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |Генерал-губернаторы [[Саманта Мостин]] |- |{{байрақ|Аустрия}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |[[Аустрия президенті|Федералды президенті]] [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="lightgreen" |[[Аустрия федералдық канцлері|Федералды канцлері]] [[Кристиан Штокер]] |- |{{байрақ|Әзербайжан}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|[[Әзербайжан президенті|Президенті]] [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |[[Әзербайжан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{байрақ|Біріккен Араб Әмірліктері}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{байрақ|Бангладеш}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мирза Фахрул Ислам Аламгир]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Тарик Рахман]] |- |rowspan=2|{{байрақ|Багам аралдары}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Синтия Пратт]] |- |Генерал-губернаторы [[Филип Дэвис]] |- |{{байрақ|Барбадос}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{байрақ|Бахрейн}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтан [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- | rowspan=2| {{байрақ|Беларусь}} | rowspan=2| [[Президенттік республика]] | bgcolor="lightblue" colspan=2 |[[Бүкілбеларусьтік халық ассамблеясы]] төрағасы [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |- | bgcolor="lightgreen" |[[Беларусь президенті|Президенті]] [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |[[Беларусь премьер-министрі|Премьер-министр]] [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{байрақ|Бельгия}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{байрақ|Бенин}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Ромуальд Ваданьи]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Белиз}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Фройла Тзалам]] |- |Генерал-губернаторы [[Джонни Брисеньо]] |- |{{байрақ|Болгария}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Румен Радев]] |- |{{байрақ|Боливия}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Родриго Пас Перейра|Родриго Перейра]] |- | rowspan=3|{{байрақ|Босния және Герцеговина}} | rowspan=3|[[Президенттік республика]] | colspan=2 bgcolor=lightblue |<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]] {{м.а.}} [[Луи Кришок]]</div> |- |bgcolor="lightgreen"|[[Босния және Герцеговина президенті|Президенттік]] | rowspan=2|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Боряна Кришто]] |- |[[Денис Бечирович]] (босниялық мүше)<br />[[Желька Цвиянович]] (серб мүше)<br />[[Дарьяна Филипович]] (Мүше ретінде) |- |{{байрақ|Ботсвана}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дума Гидеон Боко|Дума Боко]] |- |{{байрақ|Бразилия}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Луис Инасиу Лула да Силва]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- | rowspan="2"|{{байрақ|Буркина-Фасо}} | rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightblue" colspan=2 |[[Патриоттық қорғау және қалпына келтіру қозғалысы|Қозғалыс]] басшысы [[Ибрагим Траоре]] |- | bgcolor="lightgreen"|Президент {{м.а.}} [[Ибрагим Траоре]] |Премьер-министрі {{м.а.}} [[Жан Эмманюэль Уэдраого]] |- |{{байрақ|Бурунди}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Нестор Нтахонтуйе]] |- |{{байрақ|Бутан}} |[[Парламенттік монархия]] | Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Церинг Тобгай]] |- |{{байрақ|Вануату}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Никенике Вуробараву]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Джотам Напат]] |- |{{байрақ|Ватикан}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қала-мемлекетінің папалық комиссиясы|Губернаторлық президенті]] [[Раффаэлла Петрини]] |- |{{байрақ|Венесуэла}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Дельси Родригес]] |- | rowspan="2"|{{байрақ|Вьетнам}} | rowspan="2"|[[Бірпартиялы мемлекет]] | colspan="2" bgcolor=lightblue|Коммунистік партияның бас хатшысы [[То Лам]] |- |Президенті [[То Лам]] |bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Ле Минь Хынг]] |- |{{байрақ|Габон}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" align=center colspan="2"|Президенті [[Брис Олиги Нгема]] |- |{{байрақ|Гаити}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенттігі бос | bgcolor="lightblue" |{{small|Премьер-Министр {{м.а.}} [[Аликс Дидье Фис-Эме]]}} |- |{{байрақ|Гайана}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align=center|[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |- |{{байрақ|Гамбия}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{байрақ|Гана}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Джон Драмани Махама]] |- |{{байрақ|Гватемала}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Бернардо Аревало]] |- |{{байрақ|Гвинея}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Амаду Ури Ба]] |- | rowspan="2"|{{байрақ|Гвинея-Бисау}} | rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |Жоғары Қолбасшылықтың бастығы&nbsp; [[Хорта Нта На Ман]] |- | bgcolor="lightgreen"|{{small|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Уақытша Президенті]] Хорта Нта На Ман}} |Премьер-министрі [[Илидиу Виейра Те]] |- |{{байрақ|Германия}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="lightgreen" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Фридрих Мерц]] |- |{{байрақ|Гондурас}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Насри Асфура]] |- |{{байрақ|Грекия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Константинос Тасулас]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Гренада}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Дикон Митчелл]] |- |Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Грузия}} | rowspan=2|[[Парламенттік республика]] | colspan=2 bgcolor=lightblue align=center|[[Грузин арманы]] құрметті төрағасы [[Бидзина Григорьевич Иванишвили|Бидзина Иванишвили]] |- |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{байрақ|Дания}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[X Фредерик]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{байрақ|Джибути}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align=center|Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |- |{{байрақ|Доминика}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Сильвани Бёртон]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{байрақ|Доминикан Республикасы}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Луис Абинадер]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Жаңа Зеландия}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Кристофер Лаксон]] |- |Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] |- |{{байрақ|Жапония}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Жапония императоры|Императоры]] [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="lightgreen" |[[Жапония премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Санаэ Такаити]] |- |{{байрақ|Замбия}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{байрақ|Зимбабве}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{байрақ|Израиль}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{байрақ|Индонезия}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Прабово Субианто]] |- |{{байрақ|Иордания}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Джафар Хассан]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Иран}} | rowspan=2|[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2|[[Иран жоғарғы көсемі|Жоғарғы көсемі]] [[Моджтаба Хаменеи]] |- | colspan=2|[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]] |- |{{байрақ|Ирак}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Низар Амиди]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Әли әз-Зейди]] |- |{{байрақ|Ирландия}} |[[Парламенттік республика]] |[[Ирландия президенті|Президенті]] [[Кэтрин Коннолли]] | bgcolor="lightgreen" |[[Тишек]] [[Михол Мартин]] |- |{{байрақ|Исландия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хадла Тоумасдоуттир]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Криструн Фростадоуттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]] | bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{байрақ|Италия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="lightgreen"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржиа Мелони]] |- |{{байрақ|Йемен}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|{{small|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]]}} |Премьер-министрі [[Шайа аз-Зиндани]] |- |{{байрақ|Кабо-Верде}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Франсишку Авелину Виейра де Карвалью]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Камбоджа}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] | colspan=2 bgcolor=lightblue align=center|[[Камбоджа Халық партиясы|Халық партиясы]]ның президенті [[Хун Сен]] |- |Патша [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Хун Манет]] |- |{{байрақ|Камерун}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Канада}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |[[Канада премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Марк Карни]] |- |Генерал-губернаторы [[Луиза Арбур]] |- |{{байрақ|Кирибати}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{байрақ|Катар}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед бин Абдулрахман бин Джассим әл-Тани]] |- |{{байрақ|Кения}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{байрақ|Кипр}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{байрақ|Колумбия}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Абелардо де ла Эсприэлья]] |- |{{байрақ|Коморлар}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Джудит Суминва Тулука]] |- |{{байрақ|Конго Республикасы}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{байрақ|Корея Республикасы}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align=center|[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |- |{{байрақ|Коста-Рика}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Лаура Фернандес Дельгадо|Лаура Фернандес]] |- |{{байрақ|Кот-д'Ивуар}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Робер Мамбе]] |- | rowspan="2"|{{байрақ|Куба}} | rowspan="2"|[[Бірпартиялы мемлекет]] | bgcolor="lightblue" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]] [[Мигель Диас-Канель]] |- |bgcolor="lightgreen"| Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{байрақ|Кувейт}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="lightgreen"|Әмір [[Мишааль әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Ахмед әл-Абдулла ас-Сабах]] |- | rowspan="2"|{{байрақ|КХДР}} | rowspan="2"|[[Бірпартиялы мемлекет]] | colspan="2" bgcolor=lightblue align=center|Жұмыс Партия бас Хатшысы [[Ким Чен Ын]] |- | bgcolor="lightgreen" |Мемлекеттік Істер Жөніндегі Комиссия төраға [[Ким Чен Ын]] | Премьері [[Пак Тхэ Сон]] |- |{{байрақ|Қазақстан}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|[[Қазақстан президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{байрақ|Қырғызстан}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- | rowspan="2"|{{байрақ|Қытай}} | rowspan="2"|[[Бірпартиялы мемлекет]] | bgcolor="lightblue" colspan=2 align="center"|[[ҚКП ОК Бас хатшысы|Бас хатшы]] [[Си Цзиньпин]] |- |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төраға]] [[Си Цзиньпин]] |bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{байрақ|Лаос}} |[[Бірпартиялы мемлекет]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Салемсай Коммасит]] |- |{{байрақ|Латвия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эдгар Ринкевич]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Андрис Кулбергс]] |- |{{байрақ|Лесото}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Сэм Матекане]] |- |{{байрақ|Либерия}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{байрақ|Ливан}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Жозеф Аун]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Наваф Салам]] |- |{{байрақ|Ливия}} |[[Президенттік республика]] |Өкілдер палатасының президенті [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |bgcolor=lightgreen| Премьер-министрі [[Абдель Хамид Дбейба]] |- |{{байрақ|Литва}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Премьер-министрі [[Миндаугас Синкявичюс]] |- | rowspan="2" |{{байрақ|Лихтенштейн}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Бригитта Хаас]] |- | bgcolor=lightblue |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{байрақ|Люксембург}} |[[Парламенттік монархия]] | Ұлы герцог [[Гийом V (Люксембург ұлы герцогі)|Гийом V]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Люк Фриден]] |- |{{байрақ|Маврикий}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{байрақ|Мавритания}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Дхарам Гокхул]] |Премьер-министрі [[Навинчандра Рамгулам]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Мадагаскар}} | rowspan=2|[[Президенттік республика]] | colspan=2 bgcolor=lightblue align=center|[[Республиканың Мадагаскар реформасы үшін президенттік кеңесі|Реформа үшін кеңест]]ің президенті [[Михаэль Рандрианирина]] |- | bgcolor="lightgreen" |Президенті Михаэль Рандрианирина |Премьер-министрі [[Маматиана Раджаонарисон]] |- |{{байрақ|Мажарстан}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Андраш Бака]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Петер Мадияр]] |- |{{байрақ|Малави}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Питер Мутарика]] |- |{{байрақ|Малайзия}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Анвар Ибраһим]] |- |{{байрақ|Мали}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align=center|Президенті [[Ассими Гоита]] |- |{{байрақ|Мальдив Республикасы}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Мұхамед Муиззу]] |- |{{байрақ|Мальта}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мириам Спитери Дебоно|Мириам Дебоно]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{байрақ|Марокко}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |[[Марокко басшыларының тізімі|Мәлік]] [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Фатима Эззахра әл-Мансури]] |- |{{байрақ|Маршалл аралдары}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хильда Хайн]] |- |{{байрақ|Мексика}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Клаудия Шейнбаум]] |- |{{байрақ|Микронезия}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{байрақ|Мозамбик}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align=center|Президенті [[Даниэл Шапу]] |- |{{байрақ|Молдова}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue| Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Василий Андреевич Тофан|Василий Тофан]] |- |{{байрақ|Монако}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Кристоф Мирманд]] |- |{{байрақ|Моңғолия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Ням-Осорын Учрал]] |- |{{байрақ|Мысыр}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{байрақ|Мьянма}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Мин Аун Хлайн]] |- |{{байрақ|Намибия}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" align=center colspan=2|[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Нетумбо Нанди-Ндайтва]] |- |{{байрақ|Науру}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Дэвид Аданг]] |- |{{байрақ|Непал}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Рам Чандра Паудел]] | bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Бален Шах]] |- | rowspan="2"|{{байрақ|Нигер}} | rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor=lightblue align=center|Отанды Қорғау Жөніндегі Ұлттық Кеңестің Президенті [[Абдурахман Тчиани]] |- | bgcolor="lightgreen" |Президенті Абдурахман Тчиани |Премьер-министрі [[Әли Ламин Зейн]] |- |{{байрақ|Нигерия}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Бола Тинубу]] |- |{{байрақ|Нидерланд}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{байрақ|Никарагуа}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенттері [[Даниэль Ортега]] мен [[Росарио Мурильо]] |- |{{байрақ|Норвегия}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Африка Республикасы}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{байрақ|Оман}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тариқ]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тариқ |- |{{байрақ|Оңтүстік Судан}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{байрақ|Орталық Африка Республикасы}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{байрақ|Өзбекстан}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Нығметұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{байрақ|Палау}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |[[Палау президенті|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кіші)|Сурангел Уиппс]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] | bgcolor=lightgreen|Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Мұстафа]] |- |{{байрақ|Панама}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Хосе Рауль Мулино|Хосе Мулино]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Папуа — Жаңа Гвинея}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |Генерал-губернаторы [[Боб Дадае]] |- |{{байрақ|Парагвай}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Сантьяго Пенья]] |- |{{байрақ|Пәкістан}} |[[Парламенттік республика]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Әсиф Әли Зардари]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref> |- |{{байрақ|Перу}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Кейко Фухимори]] |- |{{байрақ|Польша}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Кароль Навроцкий]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Дональд Туск]] |- |{{байрақ|Португалия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Антониу Жозе Сегуру]] | bgcolor="lightgreen" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Луиш Монтенегру]] |- |{{байрақ|Ресей}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{байрақ|Руанда}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Жюстен Нсенгиюмва]] |- |{{байрақ|Румыния}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Никушор Дан]] |Премьер-министр {{м.а.}} [[Лука Никулеску]] |- |{{байрақ|Сальвадор}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{байрақ|Самоа}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Лааули Леуатеа Шмидт]] |- | rowspan=3|{{байрақ|Сан-Марино}} | rowspan=3|[[Парламенттік республика]] | rowspan=3|Капитандар-регент [[Джерардо Джованьоли]] және [[Уильям Касали]] | bgcolor=lightgreen|Мемлекет конгрессі |- | bgcolor=lightblue|[[Лука Беккари]] (Сыртқы және саяси істер хатшысы) |- |Өзге мүшелер |- |{{байрақ|Сан-Томе мен Принсипи}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Америку Рамуш]] |- | rowspan="2"|{{байрақ|Сауд Арабиясы}} | rowspan="2"|[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor=lightblue align=center|Мұрагер ханзада [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]] |- | bgcolor="lightgreen"|[[Сауд Арабия мәліктерінің тізімі|Мәлік]] [[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман]] |bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]] |- |{{байрақ|Сейшель аралдары}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Патрик Эрмини]] |- |{{байрақ|Сенегал}} |[[Президенттік республика]] |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Бассиру Диомай Фай]] |bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Ахмаду Әл Амину Ло]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Сент-Винсент және Гренадиндер}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Годвин Фрайдей]] |- |Генерал-губернаторы [[Стенли Джон]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Теренс Дрю]] |- |Генерал-губернаторы [[Марселла Либурд]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Сент-Люсия}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Филип Пьер]] |- |Генерал-губернаторы {{м.а.}} [[Феликс Финистерре]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Сербия}} | rowspan=2|[[Парламенттік республика]] | colspan=2 bgcolor=lightblue|Бұрынғы президент [[Александр Вучич]] |- | Президенті [[Ана Брнабич]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Джуро Мацут]] |- |{{байрақ|Сингапур}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тарман Шанмугаратнам]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Лоуренс Вонг]] |- |{{байрақ|Сирия}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align=center |Президенті [[Ахмед әл-Шараа]] |- |{{байрақ|Словакия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петер Пеллегрини]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Роберт Фицо]] |- |{{байрақ|Словения}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Наташа Пирц-Мусар]] | bgcolor="lightgreen" |Үкімет төрағасы [[Янез Янша]] |- |{{байрақ|Сомали}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Хасан Шейх Махмуд]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Хамза Абди Барре]] |- |{{байрақ|Солтүстік Македония}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гордана Силяновская-Давкова]] | bgcolor="lightgreen" |Үкімет төрағасы [[Христиан Мицкоски]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Соломон аралдары}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Мэттью Уэйл]] |- |Генерал-губернаторы [[Дэвид Тива Капу]] |- |{{байрақ|Судан}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Камиль Идрис]] |- |{{байрақ|Суринам}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Дженнифер Гирлингс-Саймонс]] |- |{{байрақ|Сьерра-Леоне}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align=center |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |- |{{байрақ|Тайланд}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Анутхин Чанвиракун]] |- |{{байрақ|Танзания}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align=center|[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |- |{{байрақ|Тәжікстан}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Қоһир Расулзода]] |- |{{байрақ|Того}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Жан-Люсьен Сави де Тове]] |Премьер-министрі [[Фор Эссозимна Гнассингбе]] |- |{{байрақ|Тонга}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Фатафехи Факафануа]] |- |{{байрақ|Тринидад және Тобаго}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Кристин Кангалу]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Камла Персад-Биссессар]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Тувалу}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Фелети Тео]] |- |Генерал-губернаторы [[Пенехуро Хаума]] |- |{{байрақ|Тунис}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Сара Заафрани]] |- |{{байрақ|Түркия}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Түрікменстан}} | rowspan=2|[[Президенттік республика]] | bgcolor=lightblue colspan=2 align=center|Халық Мәслихаты төрағасы [[Құрбанқұлы Мәлікқұлыұлы Бердімұхамедов|Құрбанқұлы Бердімұхамедов]] |- | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{байрақ|Уганда}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align=center|Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |- |{{байрақ|Украина}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Украина президенті|Президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{байрақ|Уругвай}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Яманду Орси]] |- |{{байрақ|Ұлыбритания}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патша]] [[III Чарльз]] | bgcolor="lightgreen" |[[Ұлыбритания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{байрақ|Үндістан}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{байрақ|Фиджи}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Найкама Лалабалаву]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Ситивени Рабука]] |- |{{байрақ|Филиппин}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Бонгбонг Маркос]] |- |{{байрақ|Финляндия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Александр Стубб]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Петтери Оппо]] |- |{{байрақ|Франция}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Себастьен Лекорню]] |- |{{байрақ|Хорватия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="lightgreen"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{байрақ|Чад}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президент [[Махамат Деби]] |Премьер-министрі [[Алламай Халина]] |- |{{байрақ|Черногория}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Яков Милатович]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Милойко Спаич]] |- |{{байрақ|Чехия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петр Павел]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Андрей Бабиш]] |- |{{байрақ|Чили}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Хосе Антонио Каст]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Швейцария}} | rowspan=2|[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" align="center" colspan=2|[[Швейцарияның федералдық кеңесі|Федералдық кеңесі]] |- | colspan=2|{{Collapsible list | title = {{Nobold|Тізім:}} | [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Карин Келлер-Зуттер]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]]<br>[[Мартин Пфистер]] }} |- |{{байрақ|Швеция}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министр {{м.а.}} [[Ульф Кристерссон]] |- |{{байрақ|Шри-Ланка}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align=center |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Анура Кумара Диссанаяке]] |- |{{байрақ|Шығыс Тимор}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Шанана Гужман]] |- |{{байрақ|Эквадор}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Даниэль Нобоа]] |- |{{байрақ|Экваторлық Гвинея}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі [[Мануэль Оса Нсуэ Нсуа]] |- |{{байрақ|Эритрея}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Эсватини}} | rowspan=2|[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Патша [[III Мсвати]] | rowspan=2|Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- | Королева-ана [[Нтфомби]] |- |{{байрақ|Эстония}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Юлле Мадизе]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Кристен Михал]] |- |{{байрақ|Эфиопия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тайе Ацке-Селассие]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Ямайка}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |- |Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] |- |} ==Өзге мемлекеттер== Өзге БҰҰ мүше-мемлекетімен еркін ассоциациядағы мемлекеттер: {| class="wikitable sortable plainrowheaders sticky-header" style="line-height:1.3em; max-width:1200px" ![[Мемлекет]] !Ассоциациядағы<br>мемлекет ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Ниуэ}} | rowspan=4|{{байрақ|Жаңа Зеландия}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Кук аралдары}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Марк Браун (саясаткер)|Марк Браун]] |- |Патша өкілі [[Том Марстерс]] |- |} Өз территориясын толығымен емес басқаратын, [[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|кеміне бір БҰҰ мүше-мемлекеті мойындайтын мемлекет]] басшыларының тізімі: {| class="wikitable sortable plainrowheaders sticky-header" style="line-height:1.3em; max-width:1200px" ![[Мемлекет]] !Даулас<br>мемлекет ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Абхазия}} |{{байрақ|Грузия}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align=center|Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]] |- |{{байрақ|Батыс Сахара}} |{{байрақ|Марокко}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor=lightgreen|Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Бухрая Хаммуди Баюн]] |- |{{байрақ|Косово}} |{{байрақ|Сербия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Юстина Широка Пула]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Альбин Курти]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |{{байрақ|Грузия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Марат Аркадьевич Камболов|Марат Камболов]] |Премьер-министрі жоқ |- |{{байрақ|Солтүстік Кипр}} |{{байрақ|Кипр}} |[[Президенттік республика]] |bgcolor="lightgreen"|Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Үнал Үстел]] |- |{{байрақ|Қытай Республикасы}} |{{байрақ|Қытай}} |[[Президенттік республика]] |bgcolor="lightgreen"|Президенті [[Лай Циндэ]] |Премьер-министрі [[Чжо Жунтай]] |- |{{байрақ|Сомалиленд}} |{{байрақ|Сомали}} |[[Президенттік республика]] |colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Әбдірахман Мұхамед Абдуллахи]] |} Төмендегі мемлекеттер территориясының барлығын басқарады, бірақ оларды еш БҰҰ мүше-мемлекеті мойындамайды: {| class="wikitable sortable plainrowheaders sticky-header" style="line-height:1.3em; max-width:1200px" ![[Мемлекет]] !Даулас<br>мемлекет ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |{{байрақ|Молдова}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor=lightgreen| Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Николаевич Розенберг|Александр Розенберг]] |- |} == Альтернатив үкіметтер == Балама үкімет жерінің бөлігін басқарады, оны кемінде бір БҰҰ-мүше мемлекеті мойындайды: {| class="wikitable sortable plainrowheaders sticky-header" !Үкімет !Мемлекет ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- | rowspan=2|{{ту|Йемен}} [[Йемен Жоғарғы саяси кеңесі|Жоғарғы саяси кеңес]] | rowspan=2|{{байрақ|Йемен}} | rowspan=2|[[Президенттік республика]] | colspan=2 bgcolor=lightblue align=center|[[Хуситтер]] көшбасшысы [[Абдуль-Мәлік әл-Хуси]] |- | bgcolor=lightgreen| Төрағасы [[Махди әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Ахмет Мифтах]] |- |} Балама үкімет жерінің бөлігін басқарады, бірақ оны еш БҰҰ-мүше мемлекеті мойындамайды: {| class="wikitable sortable plainrowheaders sticky-header" !Үкімет !Мемлекет ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- | rowspan=2|{{ту|Ливия}} [[Ұлттық тұрақтылық үкіметі]] | rowspan=2|{{байрақ|Ливия}} | rowspan=2|[[Парламенттік республика]] | colspan=2 bgcolor=lightblue align=center|[[Ливия ұлттық армиясы]]ның қолбасшысы [[Халифа Хафтар]] |- |Президенттік кеңес төрағасы [[Мұхаммед Юнис Әл-Манфи]] | bgcolor=lightgreen| Премьер-министрі [[Усама Хамада]] |- |{{ту|Мьянма}} [[Мьянма ұлттық бірлік үкіметі]] |{{байрақ|Мьянма}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor=lightgreen| Президент {{м.а.}} [[Дува Лаши Ла]] |Премьер-министрі [[Ман Вин Кхайн Тан]] |- | rowspan=2|{{ту|Палестина}} [[ХАМАС билігіндегі Газа секторы|Газадағы ХАМАС үкіметі]] | rowspan=2|{{байрақ|Палестина}} | rowspan=2|[[Президенттік республика]] | colspan=2 bgcolor=lightblue align=center|Көшбасшысы жоқ |- | bgcolor=lightgreen| Президенті [[Махмұд Аббас]]{{efn|Халықаралық қауымдастық та мойындайтын, 2014 жылдан бері ХАМАС та мойындайтын президент}} |Үкімет басшысы жоқ |- |{{ту|Судан}} [[Бейбітшілік және бірлік үкіметі]] |{{байрақ|Судан}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor=lightgreen| Президент кеңесі президиумының президенті [[Мұхаммед Хамдан Дагло]] |Уақытша премьер-министрі [[Мұхаммед Хассан әл-Таиши]] |- |} Балама үкімет жерін басқармайды, бірақ оны кеміне бір БҰҰ мүше-мемлекеті мойындайды: {| class="wikitable sortable plainrowheaders sticky-header" !Үкімет !Мемлекет ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- | {{Flagicon image|Flag of Belarus (1918, 1991–1995).svg|border}} [[Беларус оппозициясының координация кеңесі|Координация кеңесі]] | {{байрақ|Беларусь}} | [[Президенттік республика]] | colspan=2 bgcolor=lightgreen align=center|Президент және Үкімет басшысы [[Светлана Георгиевна Тихановская|Светлана Тихановская]] |- |} == [[Sui generis]] органдар == {| class="wikitable sortable plainrowheaders sticky-header" !Орган ![[Мемлекет басшысы|Орган басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- | {{flagicon image|Flag of the European Union.svg|border}} [[Еуропа Одағы]] | [[Еуропа кеңесінің төрағасы]] [[Антониу Кошта]] | bgcolor=lightblue |[[Еуропалық комиссияның төрағасы]] [[Урсула фон дер Ляйен]] |- | {{flagicon image|Flag of the Order of St. John (various).svg|border}} [[Мальта ордені]] | bgcolor=lightblue |Ұлы магистрі [[Джон Данлап]] | Ұлы канцлері [[Риккардо Патерно ди Монтекупо]] |- |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] ==Ескертпелер== {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] pllgzjexf1l2r6rg5qllof0nkyqg145 3684318 3684316 2026-10-21T07:14:22Z Nurken 111493 Лука Никулеску 3684318 wikitext text/x-wiki Бұл — '''қызметтегі [[Мемлекет басшысы|мемлекет басшылары]] мен [[Үкімет басшысы|үкімет басшылары]]ның тізімі'''. Кейбір жағдайларда, негізінен [[Президенттік республика|президенттік басқару жүйелерінде]], бір көшбасшы мемлекет басшысы да, үкімет басшысы да қызметтерін атқара береді. Ал басқа жағдайларда, негізінен [[Аралас республика|жартылай президенттік]] және [[Парламентаризм|парламенттік жүйелерде]], мемлекет басшысы мен үкімет басшысы — екі түрлі тұлға. [[Бірпартиялық мемлекет]]терде әдетте мемлекет басшысы қызметін билеуші [[саяси партия|партия]]ның көшбасшысы (мысалы, бас хатшы) атқарады, дегенмен кейде бұл көшбасшы президент немесе премьер-министр қызметін де атқарады. [[Ауғанстан]]да, [[Андорра]]да, [[Иран]]да және [[Ватикан]] қаласында мемлекет басшысы қызметін дін қызметкері атқарады. Тізімге жақында сайланған немесе тағайындалған, бірақ қызметіне белгіленген күні кірісетін мемлекет және үкімет басшылары — сайланған президенттер мен тағайындалған премьер-министрлер де, сондай-ақ халықаралық деңгейде толығымен мойындалмаған үкіметтер басшылары да жазылған. ==БҰҰ мүше және бақылаушы мемлекеттері== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders sticky-header" style="line-height:1.3em; max-width:1200px" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|АҚШ}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{байрақ|Албания}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="lightgreen" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{байрақ|Алжир}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Сифи Гриб]] |- |{{байрақ|Ангола}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{байрақ|Андорра}} |[[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />Бірлескен князь өкілі [[Эдуард Ибаньез]]<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />Бірлескен ханзада өкілі [[Фредерих Роси]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] |- |{{байрақ|Аргентина}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{байрақ|Армения}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |{{байрақ|Ауғанстан}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="lightgreen" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Хасан Ахунд]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Аустралия}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |Генерал-губернаторы [[Саманта Мостин]] |- |{{байрақ|Аустрия}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |[[Аустрия президенті|Федералды президенті]] [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="lightgreen" |[[Аустрия федералдық канцлері|Федералды канцлері]] [[Кристиан Штокер]] |- |{{байрақ|Әзербайжан}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|[[Әзербайжан президенті|Президенті]] [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |[[Әзербайжан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{байрақ|Біріккен Араб Әмірліктері}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{байрақ|Бангладеш}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мирза Фахрул Ислам Аламгир]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Тарик Рахман]] |- |rowspan=2|{{байрақ|Багам аралдары}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Синтия Пратт]] |- |Генерал-губернаторы [[Филип Дэвис]] |- |{{байрақ|Барбадос}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{байрақ|Бахрейн}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтан [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- | rowspan=2| {{байрақ|Беларусь}} | rowspan=2| [[Президенттік республика]] | bgcolor="lightblue" colspan=2 |[[Бүкілбеларусьтік халық ассамблеясы]] төрағасы [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |- | bgcolor="lightgreen" |[[Беларусь президенті|Президенті]] [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |[[Беларусь премьер-министрі|Премьер-министр]] [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{байрақ|Бельгия}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{байрақ|Бенин}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Ромуальд Ваданьи]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Белиз}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Фройла Тзалам]] |- |Генерал-губернаторы [[Джонни Брисеньо]] |- |{{байрақ|Болгария}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Румен Радев]] |- |{{байрақ|Боливия}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Родриго Пас Перейра|Родриго Перейра]] |- | rowspan=3|{{байрақ|Босния және Герцеговина}} | rowspan=3|[[Президенттік республика]] | colspan=2 bgcolor=lightblue |<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]] {{м.а.}} [[Луи Кришок]]</div> |- |bgcolor="lightgreen"|[[Босния және Герцеговина президенті|Президенттік]] | rowspan=2|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Боряна Кришто]] |- |[[Денис Бечирович]] (босниялық мүше)<br />[[Желька Цвиянович]] (серб мүше)<br />[[Дарьяна Филипович]] (Мүше ретінде) |- |{{байрақ|Ботсвана}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дума Гидеон Боко|Дума Боко]] |- |{{байрақ|Бразилия}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Луис Инасиу Лула да Силва]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- | rowspan="2"|{{байрақ|Буркина-Фасо}} | rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightblue" colspan=2 |[[Патриоттық қорғау және қалпына келтіру қозғалысы|Қозғалыс]] басшысы [[Ибрагим Траоре]] |- | bgcolor="lightgreen"|Президент {{м.а.}} [[Ибрагим Траоре]] |Премьер-министрі {{м.а.}} [[Жан Эмманюэль Уэдраого]] |- |{{байрақ|Бурунди}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Нестор Нтахонтуйе]] |- |{{байрақ|Бутан}} |[[Парламенттік монархия]] | Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Церинг Тобгай]] |- |{{байрақ|Вануату}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Никенике Вуробараву]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Джотам Напат]] |- |{{байрақ|Ватикан}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қала-мемлекетінің папалық комиссиясы|Губернаторлық президенті]] [[Раффаэлла Петрини]] |- |{{байрақ|Венесуэла}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Дельси Родригес]] |- | rowspan="2"|{{байрақ|Вьетнам}} | rowspan="2"|[[Бірпартиялы мемлекет]] | colspan="2" bgcolor=lightblue|Коммунистік партияның бас хатшысы [[То Лам]] |- |Президенті [[То Лам]] |bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Ле Минь Хынг]] |- |{{байрақ|Габон}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" align=center colspan="2"|Президенті [[Брис Олиги Нгема]] |- |{{байрақ|Гаити}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенттігі бос | bgcolor="lightblue" |{{small|Премьер-Министр {{м.а.}} [[Аликс Дидье Фис-Эме]]}} |- |{{байрақ|Гайана}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align=center|[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |- |{{байрақ|Гамбия}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{байрақ|Гана}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Джон Драмани Махама]] |- |{{байрақ|Гватемала}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Бернардо Аревало]] |- |{{байрақ|Гвинея}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Амаду Ури Ба]] |- | rowspan="2"|{{байрақ|Гвинея-Бисау}} | rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |Жоғары Қолбасшылықтың бастығы&nbsp; [[Хорта Нта На Ман]] |- | bgcolor="lightgreen"|{{small|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Уақытша Президенті]] Хорта Нта На Ман}} |Премьер-министрі [[Илидиу Виейра Те]] |- |{{байрақ|Германия}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="lightgreen" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Фридрих Мерц]] |- |{{байрақ|Гондурас}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Насри Асфура]] |- |{{байрақ|Грекия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Константинос Тасулас]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Гренада}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Дикон Митчелл]] |- |Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Грузия}} | rowspan=2|[[Парламенттік республика]] | colspan=2 bgcolor=lightblue align=center|[[Грузин арманы]] құрметті төрағасы [[Бидзина Григорьевич Иванишвили|Бидзина Иванишвили]] |- |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{байрақ|Дания}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[X Фредерик]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{байрақ|Джибути}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align=center|Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |- |{{байрақ|Доминика}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Сильвани Бёртон]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{байрақ|Доминикан Республикасы}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Луис Абинадер]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Жаңа Зеландия}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Кристофер Лаксон]] |- |Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] |- |{{байрақ|Жапония}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Жапония императоры|Императоры]] [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="lightgreen" |[[Жапония премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Санаэ Такаити]] |- |{{байрақ|Замбия}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{байрақ|Зимбабве}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{байрақ|Израиль}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{байрақ|Индонезия}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Прабово Субианто]] |- |{{байрақ|Иордания}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Джафар Хассан]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Иран}} | rowspan=2|[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2|[[Иран жоғарғы көсемі|Жоғарғы көсемі]] [[Моджтаба Хаменеи]] |- | colspan=2|[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]] |- |{{байрақ|Ирак}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Низар Амиди]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Әли әз-Зейди]] |- |{{байрақ|Ирландия}} |[[Парламенттік республика]] |[[Ирландия президенті|Президенті]] [[Кэтрин Коннолли]] | bgcolor="lightgreen" |[[Тишек]] [[Михол Мартин]] |- |{{байрақ|Исландия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хадла Тоумасдоуттир]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Криструн Фростадоуттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]] | bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{байрақ|Италия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="lightgreen"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржиа Мелони]] |- |{{байрақ|Йемен}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|{{small|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]]}} |Премьер-министрі [[Шайа аз-Зиндани]] |- |{{байрақ|Кабо-Верде}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Франсишку Авелину Виейра де Карвалью]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Камбоджа}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] | colspan=2 bgcolor=lightblue align=center|[[Камбоджа Халық партиясы|Халық партиясы]]ның президенті [[Хун Сен]] |- |Патша [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Хун Манет]] |- |{{байрақ|Камерун}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Канада}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |[[Канада премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Марк Карни]] |- |Генерал-губернаторы [[Луиза Арбур]] |- |{{байрақ|Кирибати}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{байрақ|Катар}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед бин Абдулрахман бин Джассим әл-Тани]] |- |{{байрақ|Кения}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{байрақ|Кипр}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{байрақ|Колумбия}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Абелардо де ла Эсприэлья]] |- |{{байрақ|Коморлар}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Джудит Суминва Тулука]] |- |{{байрақ|Конго Республикасы}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{байрақ|Корея Республикасы}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align=center|[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |- |{{байрақ|Коста-Рика}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Лаура Фернандес Дельгадо|Лаура Фернандес]] |- |{{байрақ|Кот-д'Ивуар}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Робер Мамбе]] |- | rowspan="2"|{{байрақ|Куба}} | rowspan="2"|[[Бірпартиялы мемлекет]] | bgcolor="lightblue" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]] [[Мигель Диас-Канель]] |- |bgcolor="lightgreen"| Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{байрақ|Кувейт}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="lightgreen"|Әмір [[Мишааль әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Ахмед әл-Абдулла ас-Сабах]] |- | rowspan="2"|{{байрақ|КХДР}} | rowspan="2"|[[Бірпартиялы мемлекет]] | colspan="2" bgcolor=lightblue align=center|Жұмыс Партия бас Хатшысы [[Ким Чен Ын]] |- | bgcolor="lightgreen" |Мемлекеттік Істер Жөніндегі Комиссия төраға [[Ким Чен Ын]] | Премьері [[Пак Тхэ Сон]] |- |{{байрақ|Қазақстан}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|[[Қазақстан президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{байрақ|Қырғызстан}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- | rowspan="2"|{{байрақ|Қытай}} | rowspan="2"|[[Бірпартиялы мемлекет]] | bgcolor="lightblue" colspan=2 align="center"|[[ҚКП ОК Бас хатшысы|Бас хатшы]] [[Си Цзиньпин]] |- |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төраға]] [[Си Цзиньпин]] |bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{байрақ|Лаос}} |[[Бірпартиялы мемлекет]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Салемсай Коммасит]] |- |{{байрақ|Латвия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эдгар Ринкевич]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Андрис Кулбергс]] |- |{{байрақ|Лесото}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Сэм Матекане]] |- |{{байрақ|Либерия}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{байрақ|Ливан}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Жозеф Аун]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Наваф Салам]] |- |{{байрақ|Ливия}} |[[Президенттік республика]] |Өкілдер палатасының президенті [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |bgcolor=lightgreen| Премьер-министрі [[Абдель Хамид Дбейба]] |- |{{байрақ|Литва}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Премьер-министрі [[Миндаугас Синкявичюс]] |- | rowspan="2" |{{байрақ|Лихтенштейн}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Бригитта Хаас]] |- | bgcolor=lightblue |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{байрақ|Люксембург}} |[[Парламенттік монархия]] | Ұлы герцог [[Гийом V (Люксембург ұлы герцогі)|Гийом V]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Люк Фриден]] |- |{{байрақ|Маврикий}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{байрақ|Мавритания}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Дхарам Гокхул]] |Премьер-министрі [[Навинчандра Рамгулам]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Мадагаскар}} | rowspan=2|[[Президенттік республика]] | colspan=2 bgcolor=lightblue align=center|[[Республиканың Мадагаскар реформасы үшін президенттік кеңесі|Реформа үшін кеңест]]ің президенті [[Михаэль Рандрианирина]] |- | bgcolor="lightgreen" |Президенті Михаэль Рандрианирина |Премьер-министрі [[Маматиана Раджаонарисон]] |- |{{байрақ|Мажарстан}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Андраш Бака]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Петер Мадияр]] |- |{{байрақ|Малави}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Питер Мутарика]] |- |{{байрақ|Малайзия}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Анвар Ибраһим]] |- |{{байрақ|Мали}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align=center|Президенті [[Ассими Гоита]] |- |{{байрақ|Мальдив Республикасы}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Мұхамед Муиззу]] |- |{{байрақ|Мальта}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мириам Спитери Дебоно|Мириам Дебоно]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{байрақ|Марокко}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |[[Марокко басшыларының тізімі|Мәлік]] [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Фатима Эззахра әл-Мансури]] |- |{{байрақ|Маршалл аралдары}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хильда Хайн]] |- |{{байрақ|Мексика}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Клаудия Шейнбаум]] |- |{{байрақ|Микронезия}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{байрақ|Мозамбик}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align=center|Президенті [[Даниэл Шапу]] |- |{{байрақ|Молдова}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue| Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Василий Андреевич Тофан|Василий Тофан]] |- |{{байрақ|Монако}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Кристоф Мирманд]] |- |{{байрақ|Моңғолия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Ням-Осорын Учрал]] |- |{{байрақ|Мысыр}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{байрақ|Мьянма}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Мин Аун Хлайн]] |- |{{байрақ|Намибия}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" align=center colspan=2|[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Нетумбо Нанди-Ндайтва]] |- |{{байрақ|Науру}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Дэвид Аданг]] |- |{{байрақ|Непал}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Рам Чандра Паудел]] | bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Бален Шах]] |- | rowspan="2"|{{байрақ|Нигер}} | rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor=lightblue align=center|Отанды Қорғау Жөніндегі Ұлттық Кеңестің Президенті [[Абдурахман Тчиани]] |- | bgcolor="lightgreen" |Президенті Абдурахман Тчиани |Премьер-министрі [[Әли Ламин Зейн]] |- |{{байрақ|Нигерия}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Бола Тинубу]] |- |{{байрақ|Нидерланд}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{байрақ|Никарагуа}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенттері [[Даниэль Ортега]] мен [[Росарио Мурильо]] |- |{{байрақ|Норвегия}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Африка Республикасы}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{байрақ|Оман}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тариқ]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тариқ |- |{{байрақ|Оңтүстік Судан}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{байрақ|Орталық Африка Республикасы}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{байрақ|Өзбекстан}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Нығметұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{байрақ|Палау}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |[[Палау президенті|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кіші)|Сурангел Уиппс]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] | bgcolor=lightgreen|Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Мұстафа]] |- |{{байрақ|Панама}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Хосе Рауль Мулино|Хосе Мулино]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Папуа — Жаңа Гвинея}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |Генерал-губернаторы [[Боб Дадае]] |- |{{байрақ|Парагвай}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Сантьяго Пенья]] |- |{{байрақ|Пәкістан}} |[[Парламенттік республика]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Әсиф Әли Зардари]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref> |- |{{байрақ|Перу}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Кейко Фухимори]] |- |{{байрақ|Польша}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Кароль Навроцкий]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Дональд Туск]] |- |{{байрақ|Португалия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Антониу Жозе Сегуру]] | bgcolor="lightgreen" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Луиш Монтенегру]] |- |{{байрақ|Ресей}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{байрақ|Руанда}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Жюстен Нсенгиюмва]] |- |{{байрақ|Румыния}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Никушор Дан]] |Премьер-министр [[Лука Никулеску]] |- |{{байрақ|Сальвадор}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{байрақ|Самоа}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Лааули Леуатеа Шмидт]] |- | rowspan=3|{{байрақ|Сан-Марино}} | rowspan=3|[[Парламенттік республика]] | rowspan=3|Капитандар-регент [[Джерардо Джованьоли]] және [[Уильям Касали]] | bgcolor=lightgreen|Мемлекет конгрессі |- | bgcolor=lightblue|[[Лука Беккари]] (Сыртқы және саяси істер хатшысы) |- |Өзге мүшелер |- |{{байрақ|Сан-Томе мен Принсипи}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Америку Рамуш]] |- | rowspan="2"|{{байрақ|Сауд Арабиясы}} | rowspan="2"|[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor=lightblue align=center|Мұрагер ханзада [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]] |- | bgcolor="lightgreen"|[[Сауд Арабия мәліктерінің тізімі|Мәлік]] [[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман]] |bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]] |- |{{байрақ|Сейшель аралдары}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Патрик Эрмини]] |- |{{байрақ|Сенегал}} |[[Президенттік республика]] |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Бассиру Диомай Фай]] |bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Ахмаду Әл Амину Ло]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Сент-Винсент және Гренадиндер}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Годвин Фрайдей]] |- |Генерал-губернаторы [[Стенли Джон]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Теренс Дрю]] |- |Генерал-губернаторы [[Марселла Либурд]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Сент-Люсия}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Филип Пьер]] |- |Генерал-губернаторы {{м.а.}} [[Феликс Финистерре]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Сербия}} | rowspan=2|[[Парламенттік республика]] | colspan=2 bgcolor=lightblue|Бұрынғы президент [[Александр Вучич]] |- | Президенті [[Ана Брнабич]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Джуро Мацут]] |- |{{байрақ|Сингапур}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тарман Шанмугаратнам]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Лоуренс Вонг]] |- |{{байрақ|Сирия}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align=center |Президенті [[Ахмед әл-Шараа]] |- |{{байрақ|Словакия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петер Пеллегрини]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Роберт Фицо]] |- |{{байрақ|Словения}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Наташа Пирц-Мусар]] | bgcolor="lightgreen" |Үкімет төрағасы [[Янез Янша]] |- |{{байрақ|Сомали}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Хасан Шейх Махмуд]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Хамза Абди Барре]] |- |{{байрақ|Солтүстік Македония}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гордана Силяновская-Давкова]] | bgcolor="lightgreen" |Үкімет төрағасы [[Христиан Мицкоски]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Соломон аралдары}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Мэттью Уэйл]] |- |Генерал-губернаторы [[Дэвид Тива Капу]] |- |{{байрақ|Судан}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Камиль Идрис]] |- |{{байрақ|Суринам}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Дженнифер Гирлингс-Саймонс]] |- |{{байрақ|Сьерра-Леоне}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align=center |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |- |{{байрақ|Тайланд}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Анутхин Чанвиракун]] |- |{{байрақ|Танзания}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align=center|[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |- |{{байрақ|Тәжікстан}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Қоһир Расулзода]] |- |{{байрақ|Того}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Жан-Люсьен Сави де Тове]] |Премьер-министрі [[Фор Эссозимна Гнассингбе]] |- |{{байрақ|Тонга}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Фатафехи Факафануа]] |- |{{байрақ|Тринидад және Тобаго}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Кристин Кангалу]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Камла Персад-Биссессар]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Тувалу}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Фелети Тео]] |- |Генерал-губернаторы [[Пенехуро Хаума]] |- |{{байрақ|Тунис}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Сара Заафрани]] |- |{{байрақ|Түркия}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Түрікменстан}} | rowspan=2|[[Президенттік республика]] | bgcolor=lightblue colspan=2 align=center|Халық Мәслихаты төрағасы [[Құрбанқұлы Мәлікқұлыұлы Бердімұхамедов|Құрбанқұлы Бердімұхамедов]] |- | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{байрақ|Уганда}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align=center|Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |- |{{байрақ|Украина}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Украина президенті|Президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{байрақ|Уругвай}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Яманду Орси]] |- |{{байрақ|Ұлыбритания}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патша]] [[III Чарльз]] | bgcolor="lightgreen" |[[Ұлыбритания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{байрақ|Үндістан}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{байрақ|Фиджи}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Найкама Лалабалаву]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Ситивени Рабука]] |- |{{байрақ|Филиппин}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Бонгбонг Маркос]] |- |{{байрақ|Финляндия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Александр Стубб]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Петтери Оппо]] |- |{{байрақ|Франция}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Себастьен Лекорню]] |- |{{байрақ|Хорватия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="lightgreen"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{байрақ|Чад}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президент [[Махамат Деби]] |Премьер-министрі [[Алламай Халина]] |- |{{байрақ|Черногория}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Яков Милатович]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Милойко Спаич]] |- |{{байрақ|Чехия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петр Павел]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Андрей Бабиш]] |- |{{байрақ|Чили}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Хосе Антонио Каст]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Швейцария}} | rowspan=2|[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" align="center" colspan=2|[[Швейцарияның федералдық кеңесі|Федералдық кеңесі]] |- | colspan=2|{{Collapsible list | title = {{Nobold|Тізім:}} | [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Карин Келлер-Зуттер]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]]<br>[[Мартин Пфистер]] }} |- |{{байрақ|Швеция}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министр {{м.а.}} [[Ульф Кристерссон]] |- |{{байрақ|Шри-Ланка}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align=center |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Анура Кумара Диссанаяке]] |- |{{байрақ|Шығыс Тимор}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Шанана Гужман]] |- |{{байрақ|Эквадор}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Даниэль Нобоа]] |- |{{байрақ|Экваторлық Гвинея}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі [[Мануэль Оса Нсуэ Нсуа]] |- |{{байрақ|Эритрея}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Эсватини}} | rowspan=2|[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Патша [[III Мсвати]] | rowspan=2|Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- | Королева-ана [[Нтфомби]] |- |{{байрақ|Эстония}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Юлле Мадизе]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Кристен Михал]] |- |{{байрақ|Эфиопия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тайе Ацке-Селассие]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Ямайка}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |- |Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] |- |} ==Өзге мемлекеттер== Өзге БҰҰ мүше-мемлекетімен еркін ассоциациядағы мемлекеттер: {| class="wikitable sortable plainrowheaders sticky-header" style="line-height:1.3em; max-width:1200px" ![[Мемлекет]] !Ассоциациядағы<br>мемлекет ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Ниуэ}} | rowspan=4|{{байрақ|Жаңа Зеландия}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Кук аралдары}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Марк Браун (саясаткер)|Марк Браун]] |- |Патша өкілі [[Том Марстерс]] |- |} Өз территориясын толығымен емес басқаратын, [[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|кеміне бір БҰҰ мүше-мемлекеті мойындайтын мемлекет]] басшыларының тізімі: {| class="wikitable sortable plainrowheaders sticky-header" style="line-height:1.3em; max-width:1200px" ![[Мемлекет]] !Даулас<br>мемлекет ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Абхазия}} |{{байрақ|Грузия}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align=center|Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]] |- |{{байрақ|Батыс Сахара}} |{{байрақ|Марокко}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor=lightgreen|Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Бухрая Хаммуди Баюн]] |- |{{байрақ|Косово}} |{{байрақ|Сербия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Юстина Широка Пула]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Альбин Курти]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |{{байрақ|Грузия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Марат Аркадьевич Камболов|Марат Камболов]] |Премьер-министрі жоқ |- |{{байрақ|Солтүстік Кипр}} |{{байрақ|Кипр}} |[[Президенттік республика]] |bgcolor="lightgreen"|Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Үнал Үстел]] |- |{{байрақ|Қытай Республикасы}} |{{байрақ|Қытай}} |[[Президенттік республика]] |bgcolor="lightgreen"|Президенті [[Лай Циндэ]] |Премьер-министрі [[Чжо Жунтай]] |- |{{байрақ|Сомалиленд}} |{{байрақ|Сомали}} |[[Президенттік республика]] |colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Әбдірахман Мұхамед Абдуллахи]] |} Төмендегі мемлекеттер территориясының барлығын басқарады, бірақ оларды еш БҰҰ мүше-мемлекеті мойындамайды: {| class="wikitable sortable plainrowheaders sticky-header" style="line-height:1.3em; max-width:1200px" ![[Мемлекет]] !Даулас<br>мемлекет ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |{{байрақ|Молдова}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor=lightgreen| Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Николаевич Розенберг|Александр Розенберг]] |- |} == Альтернатив үкіметтер == Балама үкімет жерінің бөлігін басқарады, оны кемінде бір БҰҰ-мүше мемлекеті мойындайды: {| class="wikitable sortable plainrowheaders sticky-header" !Үкімет !Мемлекет ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- | rowspan=2|{{ту|Йемен}} [[Йемен Жоғарғы саяси кеңесі|Жоғарғы саяси кеңес]] | rowspan=2|{{байрақ|Йемен}} | rowspan=2|[[Президенттік республика]] | colspan=2 bgcolor=lightblue align=center|[[Хуситтер]] көшбасшысы [[Абдуль-Мәлік әл-Хуси]] |- | bgcolor=lightgreen| Төрағасы [[Махди әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Ахмет Мифтах]] |- |} Балама үкімет жерінің бөлігін басқарады, бірақ оны еш БҰҰ-мүше мемлекеті мойындамайды: {| class="wikitable sortable plainrowheaders sticky-header" !Үкімет !Мемлекет ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- | rowspan=2|{{ту|Ливия}} [[Ұлттық тұрақтылық үкіметі]] | rowspan=2|{{байрақ|Ливия}} | rowspan=2|[[Парламенттік республика]] | colspan=2 bgcolor=lightblue align=center|[[Ливия ұлттық армиясы]]ның қолбасшысы [[Халифа Хафтар]] |- |Президенттік кеңес төрағасы [[Мұхаммед Юнис Әл-Манфи]] | bgcolor=lightgreen| Премьер-министрі [[Усама Хамада]] |- |{{ту|Мьянма}} [[Мьянма ұлттық бірлік үкіметі]] |{{байрақ|Мьянма}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor=lightgreen| Президент {{м.а.}} [[Дува Лаши Ла]] |Премьер-министрі [[Ман Вин Кхайн Тан]] |- | rowspan=2|{{ту|Палестина}} [[ХАМАС билігіндегі Газа секторы|Газадағы ХАМАС үкіметі]] | rowspan=2|{{байрақ|Палестина}} | rowspan=2|[[Президенттік республика]] | colspan=2 bgcolor=lightblue align=center|Көшбасшысы жоқ |- | bgcolor=lightgreen| Президенті [[Махмұд Аббас]]{{efn|Халықаралық қауымдастық та мойындайтын, 2014 жылдан бері ХАМАС та мойындайтын президент}} |Үкімет басшысы жоқ |- |{{ту|Судан}} [[Бейбітшілік және бірлік үкіметі]] |{{байрақ|Судан}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor=lightgreen| Президент кеңесі президиумының президенті [[Мұхаммед Хамдан Дагло]] |Уақытша премьер-министрі [[Мұхаммед Хассан әл-Таиши]] |- |} Балама үкімет жерін басқармайды, бірақ оны кеміне бір БҰҰ мүше-мемлекеті мойындайды: {| class="wikitable sortable plainrowheaders sticky-header" !Үкімет !Мемлекет ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- | {{Flagicon image|Flag of Belarus (1918, 1991–1995).svg|border}} [[Беларус оппозициясының координация кеңесі|Координация кеңесі]] | {{байрақ|Беларусь}} | [[Президенттік республика]] | colspan=2 bgcolor=lightgreen align=center|Президент және Үкімет басшысы [[Светлана Георгиевна Тихановская|Светлана Тихановская]] |- |} == [[Sui generis]] органдар == {| class="wikitable sortable plainrowheaders sticky-header" !Орган ![[Мемлекет басшысы|Орган басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- | {{flagicon image|Flag of the European Union.svg|border}} [[Еуропа Одағы]] | [[Еуропа кеңесінің төрағасы]] [[Антониу Кошта]] | bgcolor=lightblue |[[Еуропалық комиссияның төрағасы]] [[Урсула фон дер Ляйен]] |- | {{flagicon image|Flag of the Order of St. John (various).svg|border}} [[Мальта ордені]] | bgcolor=lightblue |Ұлы магистрі [[Джон Данлап]] | Ұлы канцлері [[Риккардо Патерно ди Монтекупо]] |- |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] ==Ескертпелер== {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] l7auan75g6so6p5ruv2auk4iuf3u9n9 0 575718 3684330 3650234 2026-10-21T07:45:33Z Айакеш 187089 3684330 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Achnatherum parishii.jpg|нобай|Ақ ший]] '''Ақ ши''' (L. splendens (Trin.) Kunth.) — [[астық]], не қоңырбас [[тұқымдас]]ына жатады. [[Қазақстан]]ның барлық аймағында өседі. Ақ ши құмдауыт, шөлейіт жерлерді және далалы белдеулерді, туысы көп жылдық [[Шөптесін тектес өсімдіктер|шөптесін]] [[Өсімдіктер|өсімдік]]. Ұзын келген таспа тәрізді қатқыл жапырақтарының шеттері ішке қарай қайырылып өседі. Оның биіктігі 80-250 см, тік өсетін сабағы көп, жылтыр, берік, түсі көгілдір, беті тегіс. Кейде ақ шидің биіктігі 3 метрге дейін жетеді. [[Қазақтар]] шиді тұрмыста мол пайдаланған. Жапырақтары ұзын, жіңішке (ені 3–5 мм), өте қатты. Масағы дара гүлді, қос жынысты, [[гүлшоғыр]]ы жайқала өскен сыпыртқы. Шеңгел тұқымы арқылы өсіп-өнеді. [[Мамыр]]-[[Шілде]] айларында гүлдеп, дәні піседі. == Шидің қолданысы == Ақ шеңгелдің [[кәсіп]]тік мәні бар. Одан [[киіз үй]] керегесін қаптайтын, күнделікті тұрмысқа қажетті шилер тоқылады; сондай-ақ гүл-шоғырынан сыпыртқы жасалады. Шеңгелдің құрамында 9,6–14,3% [[Протеиндер|протеин]], 22–42% [[жасұнық]], 1,7–3,1% [[май]] және 38–51% [[азот]]сыз [[Қалдықтар|қалдық]] заттар болады. Шиді тұрмысқа да мол пайдаланған. Шиден алашалар мен төсеніштер, [[Құрт (тағам)|құрт]]-сүзбе жаятын өре, тағы басқалар жасаған. Қысқы кезде шилі өңір жақсы [[Мал шаруашылығы|мал]] жайылымы болған. Қажет кезінде отқа жағуға да пайдаланған. Бұрын қалың ши өскен қопалар арқылы [[тұщы су]] көздерін анықтаған. == Әдебиет == * Шығыс Қазақстан. Безендірілген атлас. Шығыс - Қазақстан облысы 2012, 244 бет. (91 бет).  ejio4w4ymiub35b0x8dgsu6dw9ffb0t 0 576093 3684331 2531730 2026-10-21T07:48:46Z Айакеш 187089 3684331 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Торғай ойпатында жоспарлы геофизикалық іздестіру жұмыстарын жүргізу үшін ұйымдастырылған ғылыми-барлау мекемесі. 1948 жылы Одақтық орал геофизикалық тресі Қостанай қаласында ашылған. Экспедиция айналдырған 10-15 жылдық мерзімінде аса кең аймақта пайдалы қазбалардың Соколов, Қашар, Алешинск, Қоржынкөл (алғашқы ашқандар: В.П. Носиков, М.Ш. Вайс), Құсмұрын, Егінсай, Приозерный, Қызылтал (Қазақстанның еңбек сіңірген геологі Т.С. Тычкова), Белинский, Тауынсор, Әйет (мемлекеттік сыйлықтың иегерлері Н.Н. Кленчин, А.М. Ничупоренко) сияқты негізгі кен орындарын анықтады. ТГФЭ граниметриялық және аэромагниттік түсірулерді кең көлемде жүзеге асырды, Солтүстік Қазақстан аумағының елеулі бөлігінде 1:50000 – 1:2000000 масштабтағы геологиялық түсірімдердің геофизикалық негізін қалады. Тиімді пайдаланылған электрбарлау және сейсмикалық әдістер алтын, вольфрам, мұнай кен орындарының көздерін ашуға көп көмегін тигізді. ТГФЭ қызметкерлері арасында көркемөнерпаздар қозғалысы мен спорт жақсы жолға қойылды. Режиссер В.А. Вольфтің басшылығымен МГАТ халық театры пайда болды. Бұл жаңалық жыл сайын Солтүстік Қазақстан геологтарының қысқы және жазғы спартакиадаларын өткізу дәстүрін бастап берді. 1954 жылы ТГФЭ «Қазгеофизтресттің», 1966 жылы Солтүстік Қазақстан геологтар басқармасының құрамдарына енгізіліп, 1970 жылы Амангелді ГФЭ-на қосылды. 1974 жылы оларға Қостанай ПСЭ-сі қосылды да, 1944 жылы Қостанай ПСЭ-сі АҚ болып қайта құрылды. Қазіргі уақытта осы атауымен аталады. Дереккөздер: Торғай елі. Энциклопедия. Құрастырған Т. Рсаев. Алматы, «Арыс» баспасы, 2013 жыл jsj2am1j177f90nuq0n79qn18npmjlj 0 576095 3684341 2697624 2026-10-21T09:10:22Z Айакеш 187089 3684341 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2017}}<!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Патшалық Ресейдің жазалаушы отряды мен Торғай көтерілісшілерінің қарулы қақтығысы. 1917 жылы 18 ақпанда Қарақоға болысының 6-ауылын ойрандаған полковник Тургенев отрядының 300 солдаттан тұратын алдыңғы тобын 21 ақпанда 1000 сарбаз, қырық мергенмен Әбдіғапар ханның інісі, Уәли Жалмағамбетұлы Бестамақ деген жерде қарсы алды. Хан Досан Қарабайұлы мен Кәрбоз Қабақұлы бастаған, құрамында 30 мергені бар тағы да бір мыңдықты аттандырды. Екі сағатқа созылған ұрыстан кейін пулемёт оғы мен зеңбірек жарылыстарына шыдай алмаған сарбаздар Тургеневтің негізгі күштері жеткенін білген соң дереу шегініп кетті. Жазалаушылар Құмкешу ауылына кіріп, қақаған қыста кемпір-шал, бала-шағаны далаға айдап шығып, адам төзгісіз зұлымдықтар жасады. Ауылда қанды қырғын салып, жас қыз-келіншектерді зорлады, жүкті әйелдердің ішін жарып, мал-мүліктерін тонап әкетті, жолшыбай Қамысбайдағы ауылға соғып, мұнда да ойран салды, жазықсыз адамдарды атып, шауып өлтірді. Тургенев бастаған үлкен жазалаушы отрядтың келгені туралы Жыланшықтағы сарбаздарға суыт хабар жеткізілді. Аманелді жер жағдайының соғысқа қолайсыздығын ескеріп, негізгі күштерін Байғабыл, Алакөл, Кемер арқылы Үрпек ауылына топтастырды. Дереккөздер: Торғай елі. Энциклопедия. Құрастырған Т. Рсаев. Алматы, «Арыс» баспасы, 2013 жыл [[Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстар]] [[Санат:Көтерілістер]] oop9j08f61c557i4t8g88xholkao5gi 0 576268 3684342 3656680 2026-10-21T09:14:03Z Айакеш 187089 3684342 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Chinese dragon kite (Berkeley, California - 2000).jpg|нобай|alt= Chinese dragon kite (Berkeley, California - 2000).jpg| Chinese dragon kite (Berkeley, California - 2000).jpg]] {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2017}} '''Қытай батпырауығы''' - Қытайдың ең алғаш ұшар құралы. Сонау ықылым ерте заманнан - әлемнің әр түкпіріндегі адамдар бейне құс сияқты көк жүзінде емін-еркін самғауды армандай бастаған. Қытайда мынадай бір аңыз бар: Чаң Ы деген ару өлместің дәрісін ішіп қойғандықтан, денесі жеңілдейді де, айға ұшып кетеді. Ежелгі Грецияда Икар деген адам әкесі байлап берген қанатпен ұшып күнді қуыпты деген әңгіме тараған. Арабтар болса, қалаған жеріне жеткізетін ұшар кілемді қиялдапты. Жер бетінде, ұшу қиялын болмысқа айналдырғандар Қытайлықтар еді. Қытай әдеби деректерінде жазылуынша, 2000 неше жылдың алдында Лубан атты ағаш шебері қырғидың қалықтап ұшуынан шабыт алып жасаған сауысқан тәрізді ұшар заты “Жасап болып самғап ұшқаннан, үш күн бойы жерге түспепті”- делінген. Лубанмен тұстас жасаған Қытайдың ойшылы және ғалымы Мо Жай деген адам да үш жыл уақыт жұмсап, ұша алатын ағаш кезқұйрық жасап шығыпты. Кейін қытайлықтар қағазды тапқырлағандықтан, бамбук шырпыға қағазды қарғашалап бояулы сурет сызып, шыжым байлап жел күшімен қалқытып ұшырған. Адамдар алғашында оны “қағаз кезқұйрық”- деп атаған, әрі сол арқылы хат-хабар жеткізетін болған. Одан да кейінірек, Ли Йе деген адам “қағаз кезқұйрықтың” басына сыбызғы байлап ұшырғанда, желеміктің үрлеуімен жыңның (Қытайдың күрделі саз аспабы-ред.) дауысы сияқты дауыс шығарған. Соған сай оны қытайлар “фыңжың” (“жел саз”мағынасында-ред.) деп атап кеткен. Мың жылдан астам уақыттан бері, қытайлықтар батпырауықты дәстүрлі халықтық өнер туындысы деп қарайды. Оның қаңқасының құрастырылуы, жарғағының желімделуі, сурет өрнегі және ұшыру әдісі жағында әртүрлі технология және өнер үлгісі қалыптасқан. Сонымен бірге, оның өн бойында би, өлең, сурет, опера, дін қатарлы мәдениет факторлары өзара қауышып, біте қайнасып жатады. Батпырауық ұшыру бір түрлі халықтық думан есептеледі. Алайда, кейбіреулер оны ғылыми тәжірибеге және әскери мақсаттарға да пайдаланған. Сұңдинастиясыныңадамдарыжарылғышдәрінібатпырауыққатаңып, білтесіне от тамызыпұшыруарқылыжаушебіне ойрансалған. Бұл түрдегі батпырауықты адамдар “киелі от қарға”депатаған. Миңдинастиясы кезінде Уан Ху деген адам батпырауық арқылы әуеде самғауды қиялдаған. Ол бір арқалы орындыққа 47 тал оталғыш дәрі толтырылған жебе түтікше (бұл яғни кәдімгі зымыранның бастауыш түрі-ред.) таңып, екі қолына батпырауық ұстап түтікшені от алдыру арқылы дәрі мен батпырауықтың күшіне сүйеніп, кеңістікке көтерілмекші болады. Уан Худың сынағы сәтсізая қталды. Дегенмен, ол адамзаттың тұңғыш реткі қозғаушы күш арқылы ұшу сынағы болғандықтан, бәрібір ұлы маңызға ие болып қала берді. Уан Худың еңбегін мәңгілік есте қалдыру үшін, Халықаралық астрономия бірлестігі айдың арғы бетіндегі бір сақина тәрізді тауға “Уан Ху тауы” деген атберді. ХІІІ ғасырдаиталиялық Марко Поло Қытайда 17 жылтұрыпелінеқайтқанда, ҚытайдыңбатпырауықжасауөнерінБатысқатаныстырды. БатпырауықБатысқатаралғансоң, еуропалықтардыңұшутуралыізденісісоданшабыталыптуындайбастады. Олардыңназараударғаныбатпырауықтыңкөркемөнерлікформасыемес, қайтаауаданауырзаттың да кеңістіккекөтерілеалатындығысияқтыфизикалықпринциптер мен басқа да ғылымитәжірибелерболды. 1752 жылы, жаздыңбірнажағайлыкешінде, америкалықәкелі-балалыФранклиндер, Филаделфия қаласыныңсыртында металл сым мен жібектенжасалғанбатпырауықұшырып, нажағайтогынылғалданғаншыжымдыбойлатыпжербетіненбиіктеубайлапқойғанкілттізбесінежеткізбекшіболды. Кілттізбегіндеадамдыәсерлендірерліктейжарқылтудырып, нажағайдыңбіртүрліэлектртаралуқұбылысыекендігідәлелденді. Франклин осы құбылысқанегізделіп, “жайтартқышты”ойлаптапты . 1794 жылы, Британиялық астроном Уелсонтәжірибеаспабынбатпырауыққақондырыпұшыруарқылыжоғарыкеңістіктегі температура, желжылдамдығы, ауақысымысияқтылардыөлшеп, әлемдетұңғыш кеңістіктегіметрологиялықөлшегіштіжасапшықты. 1804 жылы, Британиялықақсүйек Жорж Грей жасаған планер формалықжақтантұқыртпабатпырауыққамүлдеұқсайды. Батпырауықсоныменбірге, ұшудыреттеусаласынбағалысандықмәліметтерменжәнетәжірибелікәдістерменқамдады. 1877 жылыресейлікМожайски ерекшеүлкенбатпырауықтыңүстіндеотырады, ат-арбабатпырауықты тасжолдасүйрепшапқылайды, осы арқылыбатпырауықтыңқалқукүші мен көлбеубұрышыарасындағытәуелділіктіөлшеп, ұшақжасауғакөптегенқұндысандымәліметтержинады. ҰшақтытапқырлаушыағайындыРайттарзерттеукезінде, үнемібатпырауықұшыруәдісіарқылытәжірибежасапотырған. Сондықтан да, батпырауықұшуқұралдарыныңарғыатасыболмақ. Адам баласыныңұшуарманыдәлбатпырауықтыңтапқырлануынанбасталып, өзініңалғашқықадамынаттағанеді. АҚШ-тың ғарыш және әуеге ұшу көрмесіне Сүн У-кұңның суреті салынған бір батпырауық қойылып, оның қасына үлкен әріптермен бадырайта: “Ең алғашқы ұшар құрал – Қытайдың батпырауығы мен отты жебесі”- деп жазылған.<ref>http://russian.ts.cn/eco/content/2008-01/11/content_2390579.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170323122353/http://russian.ts.cn/eco/content/2008-01/11/content_2390579.htm |date=2017-03-23 }}</ref> mxfbdrqzob5wcfx2uzkwbbxligsthtv 0 599888 3684109 3472022 2026-10-20T12:21:26Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3684109 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | есімі = Игорь Авдеев | толық аты = Игорь Геннадьевич Авдеев | лақап аты = ''Авдей'' | туған күні = 10.1.1973 | туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}} | бойы = 182 | позиция = қорғаушы | қазіргі клуб = ''карьерасын аяқтады'' | клубтары = {{футбол карьерасы |1991|{{flagicon|КСРО}} [[Олимпия (футбол клубы, Алматы)|Олимпия (Алматы)]]|1 (0) |1991—1993|{{flagicon|КСРО}}{{flagicon|Қазақстан}} [[Тараз (футбол клубы)|Химик/Фосфор/Тараз]]|78 (15) |1994—1995|{{flagicon|Ресей}} [[Ротор (футбол клубы)|Ротор]]|0 (0) |1996|{{flagicon|Қазақстан}} [[Тараз (футбол клубы)|Тараз]]|4 (2) |1996|{{flagicon|Қазақстан}} [[Каспий (футбол клубы)|Мұнайшы]]|10 (3) |1997|{{flagicon|Ресей}} [[Алания (футбол клубы)|Алания]]|17 (0) |1998|{{flagicon|Ресей}} [[Локомотив (айрық)|Локомотив-НН]]|18 (0) |1999—2001|{{flagicon|Қазақстан}} [[Оқжетпес (футбол клубы)|Оқжетпес ФК]]|66 (25) |2002—2004|{{flagicon|Қазақстан}} [[Жеңіс (футбол клубы)|Жеңіс]]|53 (7) |2005—2006|{{flagicon|Қазақстан}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтер]]|25 (0) |2007—2008|{{flagicon|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Кайрат]]|29 (3) |2009|{{flagicon|Қазақстан}} [[Астана (футбол клубы)|Локомотив (Астана)]]|10 (1) |2010—2011|{{flagicon|Қазақстан}} [[Восток (футбол клубы, Өскемен)|Восток ФК]]|34 (0) |2011|{{flagicon|Қазақстан}} [[Оқжетпес (футбол клубы)|Оқжетпес ФК]]|6 (0) |2012|{{flagicon|Қазақстан}} [[ЦСКА (футбол клубы, Алматы)|ЦСКА (Алматы)]]|8 (1)}} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы|1996—2005|{{Футбол|Қазақстан}} |27 (7)}} }} '''Игорь Геннадьевич Авдеев''' ([[10 қаңтар]] [[1973 жыл]], [[Алматы]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — қазақстандық футболшы, қорғаушы. [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы]]нда ойнаған. Ұлттық құрама сапында алты голдың авторы атанған. 1999, 2000 жылдары Қазақстанның үздік футболшысы атанды. Әу баста шабуыл мен жартылай қорғаныста ойнағанымен, жасы ұлғайған соң қорғаушы позициясына өтті. ==Жетістіктері== ===Командалық=== *'''Қазақстанның күміс жүлдегері''': 1999, 2000, 2009 *'''Қазақстанның қола жүлдегері''': 2001, 2003 *'''Қазақстан кубогы''': 2002 *'''Бірінші лига чемпионы''': 2010 ===Жекелей=== *Қазақстанның үздік футболшысы: 1999, 2000 ==Ұлттық құрамадағы голдары== {| class="wikitable" style="font-size:105%;" |- | 1. || 20. 03. 2000 || Әл-Ахли Стэдиум, [[Бахрейн]] || Бахрейн || <center>'''1'''–0</center> || <center>1–0</center> || Жолдастық |- | 2. || 31. 03. 2000 || Гранд Хамад Стэдиум, [[Қатар|Катар]] || Иордания || <center>'''1'''–0</center> || <center>1–0</center> || Азия кубогы-2000 іріктеуі |- | 3. || 2. 04. 2000 || Бин Хамад Стэдиум, [[Қатар|Катар]] || Катар || <center></center> || <center>1–3</center> || Азия кубогы-2000 іріктеуі |- | 4. || 14. 04. 2001 || Аль-Шааб, [[Ирак]] ||Макао || <center>'''1'''–0</center> || <center>3–0</center> || ӘЧ-2002 іріктеуі |- | 5. ||rowspan="2"|23. 04. 2001 ||rowspan="2"|Орталық стадион, [[Қазақстан]] ||rowspan="2"|Макао || <center>'''2'''–0</center> ||rowspan="2"|<center>5–0</center> ||rowspan="2"|ӘЧ-2002 іріктеуі |- | 6. || <center>'''4'''–0</center> |- |} ==Сыртқы сілтемелер== *[http://www.national-football-teams.com/player/3563.html ''National Football Teams'' сайтындағы профилі] *[https://web.archive.org/web/20180401145931/http://footballfacts.ru/players/11845 ''FootballFacts.ru'' cайтындағы профилі] [[Санат:10 қаңтарда туғандар]] [[Санат:Қазақстан футболшылары]] [[Санат:СКИФ Алматы ФК ойыншылары]] [[Санат:Оқжетпес ФК ойыншылары]] [[Санат:Жеңіс ФК ойыншылары]] [[Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары]] [[Санат:Восток ФК ойыншылары]] [[Санат:ЦСКА Алматы ФК ойыншылары]] [[Санат:Тараз ФК ойыншылары]] [[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Астана ФК ойыншылары]] kp6b4d3i08b4phblntrb71f8pj6svu5 0 607964 3684261 2753410 2026-10-20T21:02:55Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3684261 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Кевин Кураньи |толық аты = Кевин Деннис Кураньи Родригес |сурет = Kevin Kuranyi 2016.jpg |туған күні = 2.03.1982 |туған жері = [[Рио-де-Жанейро]], [[Бразилия]] |азаматтығы = {{flagicon|Германия|20px}} [[Германия]] <br>{{flagicon|Бразилия|20px}} [[Бразилия]] <br>{{flagicon|Панама|20px}} [[Панама]] |бойы = 190 |салмағы = 88 |позиция = шабуылшы |қазіргі клуб = ''карьерасын аяқтады'' |жастар клубы = {{футбол карьерасы |1988—1993|{{flagicon|Бразилия|20px}} Серрано Петрополис| |1993—1994|{{flagicon|Панама|20px}} Лас Промесас| |1995|{{flagicon|Панама|20px}} Спортинг (Сан-Мигелито)| |1996|{{flagicon|Панама|20px}} Лас Промесас| |1996—1997|{{flagicon|Бразилия|20px}} Серрано Петрополис| |1997—2000|{{flagicon|Германия|20px}} [[Штутгарт (футбол клубы)|Штутгарт]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |2001—2005|{{flagicon|Германия|20px}} [[Штутгарт (футбол клубы)|Штутгарт]]|99 (40) |2001—2003|{{flagicon|Германия|20px}} [[Штутгарт II]]|33 (10) |2005—2010|{{flagicon|Германия|20px}} [[Шальке 04]]|162 (71) |2010—2015|{{flagicon|Ресей|20px}} [[Динамо (футбол клубы, Мәскеу)|Динамо М]]|123 (50) |2015—2016|{{flagicon|Германия|20px}} [[Хоффенхайм (футбол клубы)|Хоффенхайм]]|14 (0)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2003—2008|{{футбол|Германия}}|52 (19)}} }} '''Кевин Деннис Кураный Родригес''' ({{lang-de|Kevin Kuranyi Dennis Rodriguez}}; [[2 наурыз]] [[1982 жыл|1982]], [[Рио-де-Жанейро]], [[Бразилия]]) — германиялық футболшы, шабуылшы. == Карьерасы == === Клубтық === Кевин Кураный үш бірдей мемлекетттің азаматтығын алған, Бразилия, Германия, Панама. Әуелі Бразилиядағы "Серрано Петрополис" футбол академиясында ойнады<ref>http://footballfacts.ru/players/20994 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180930193504/http://footballfacts.ru/players/20994 |date=2018-09-30 }}</ref>, сосын Панаманың бірнеше жастар клубтарында доп теуіп, 1997 жылы ғана Германияға келді. Германиялық клубтардан алғаш ойнағаны "Штутгарт". Бұл командада 2005 жылға дейін ойнап, 2005 жылы "[[Шальке 04|Шальке]]" қатарын толықтырды. "Шалке" сапында бес маусым доп тепті. 2010 жылы Мәскеудің "Динамосына" ауысты. === Ұлттық құрама === [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия Ұлттық құрамасында]] тұңғыш рет 2003 жылы ойнады. 2004, 2008 жылдары Еуропа чемпионатына қатысты. 2008 жылы Еуропа чемпионатында күміс жүлдегер атанды. 2008 жылы қазан айында құрама бапкері [[Йоахим Лёв|Йоахим Лев]] Ресеймен ойында Кураныйды негізгі құрамға қоспады. Кураный бапкердің рұқсатынсыз еліне қайтып кетті де, Лев енді Кураныйды ешқашан құрамаға шақырмайтынын мәлімдеді. == Жетістіктері == === Командалық === '''Ұлттық құрама''' *[[Футболдан 2008 жылғы Еуропа біріншілігі|ЕУРО-2008]] күміс жүлдегері *[[Конфедерациялар кубогы 2005|Конфедерациялар кубогының]] қола жүлдегері: 2005 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.kevin-kuranyi.de/ Ресми сайты] [[Санат:Германия футболшылары]] [[Санат:Штутгарт ФК ойыншылары]] [[Санат:Шальке 04 ФК ойыншылары]] [[Санат:Динамо Мәскеу ФК ойыншылары]] [[Санат:Хоффенхайм ФК ойыншылары]] [[Санат:Германия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] tm6jqnbiks3v0ysdyfh84s19xirnnnk 0 618758 3684160 2718425 2026-10-20T14:22:09Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3684160 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{Flagicon|Қазақстан}} Испат ФК |ағымдағы маусым = |логотипі = |толық атауы = |лақап аты = |құрылған = 1999 |таратылды = 1999 |стадионы = [[Қарағанды|Қарағанды қаласы]] |сыйымдылығы = |иесі = |президенті = |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = |капитаны = |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = [[Футболдан Қазақстан бірінші лигасы|1 лига]] |маусым = [[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 1999|1999]] |орын = 3 орын (1 кезең) |сайты = | <!-- Форма --> }} '''Испат футбол клубы''' — [[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 1999|1999 жылы Қазақстан бірінші лигасында]] ойнаған [[қарағанды]]лық футбол клубы. Бірінші кезеңде "А" тобында күш сынасты да, үш кездесуден 4 ұпай жинап, үшінші орында қалды<ref>http://footballfacts.ru/clubs/660592-ispat-karaganda#tab49_660592r {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190318105045/http://footballfacts.ru/clubs/660592-ispat-karaganda#tab49_660592r |date=2019-03-18 }}</ref>. Бұл көрсеткіш финалдық кезеңге шығуға аздық қылды. Бұдан соң клуб ешқандай турнирге қатыспады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Бастама}} [[Санат:Қазақстан футбол клубтары]] 5c1cdmf1gtnvt33xsolkht3mipzplrs 0 620116 3684107 3679752 2026-10-20T12:19:24Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3684107 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Игорь Жебин |толық аты = |лақап аты = |сурет = |сурет ені = |атауы = |туған күні = 31.08.1967 |туған жері = {{туғанжері|Минск|Минскіде}}, [[Беларус Кеңестік Социалистік Республикасы|Беларус КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |азаматтығы = {{байрақ|КСРО}}<br />{{байрақ|Беларусь}}<br />{{байрақ|Қазақстан}} |бойы = 190 |салмағы = 83 |позиция = қақпашы |қазіргі клуб = карьерасын аяқтады |номері = |жастар клубы = {{футбол карьерасы ||{{Flagicon|КСРО}} СДЮШОР-5 Минск| }} |клубтары = {{футбол карьерасы |1989| {{Flagicon|КСРО}} [[Ақжайық (футбол клубы)|Уралец]]|34 (-72) |1990—1997|{{Flagicon|КСРО}}{{Flagicon|Қазақстан}} [[Тараз (футбол клубы)|Химик/Тараз]]|174 (?) |1998—2000|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Ертіс]]|36 (?) }} }} '''Игорь Викторович Жебин''' ([[31 тамыз]] [[1967 жыл|1967]], [[Минск]]) — беларусьтік және қазақстандық футболшы, қақпашы. == Карьерасы == Беларус КСР-інің тумасы болғанына қарамастан, кәсіпқой карьерасында тек Қазақстанда ойнады. Оның басым бөлігін "[[Тараз (футбол клубы)|Тараз]]" клубында өткеріп, 1996 жылы Қазақстан чемпионы атанды. 2000 жылы "[[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Ертіс]]" сапында жүріп карьерасына 33 жасында нүкте қойды. == Жетістіктері == === Клубтық === * Қазақстан чемпионы: 1996 * Қазақстан күміс жүлдегері: 1995, 1997 * Қазақстан кубогының финалисі: 1992, 1993 == Сілтемелер == *[https://web.archive.org/web/20190610122953/http://footballfacts.ru/players/340096-zhebin Профилі] {{бастама}} {{суретсіз мақала}} {{DEFAULTSORT:Жебин, Игорь Викторович}} [[Санат:КСРО футболшылары]] [[Санат:Қазақстан футболшылары]] [[Санат:Ақжайық ФК ойыншылары]] [[Санат:Тараз ФК ойыншылары]] [[Санат:Ертіс ФК ойыншылары]] 6pjhrb3q4q04ais7ycnq6y640psomyx 0 621185 3684139 2874746 2026-10-20T13:59:29Z Wikuiser 172895 3684139 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Оливер Макберни |толық аты = |лақап аты = |сурет = |сурет ені = |атауы = |туған күні = 4.06.1996 |туған жері = {{туғанжері|Лидс|Лидсте}}, Англия |азаматтығы = {{байрақ|Англия}}<br />{{байрақ|Шотландия}} |бойы = 188 |салмағы = |позиция = шабуылшы |қазіргі клуб = {{Flagicon|Англия}} [[Суонси Сити]] |номері = 9 |клубтары = {{футбол карьерасы |2013—2015| {{Flagicon|Англия}} Брэдфорд|15 (0) |2015|{{аренда}}{{Flagicon|Англия}} Честер|16 (4) |2015—|{{Flagicon|Англия}} Суонси Сити|58 (22) |2018—| {{аренда}}{{Flagicon|Англия}} Барнсли|17 (9) }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2018—|{{футбол|Шотландия}}|7 (0) }} }} '''Оливер Макберни''' (ағыл. ''Oliver McBurnie''; 4 маусым 1996 жыл, [[Лидс]], [[Англия]]) — англиялық және шотландиялық футболшы, [[Шотландия Ұлттық футбол құрамасы]]<ref>https://www.scottishfa.co.uk/players/?pid=364923&lid=1&rid=1215</ref> мен "Барнсли" клубында арендада ойнап жүрген "Суонси Сити" клубының шабуылшысы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=73579 Профилі] [[Санат:Шотландия футболшылары]] [[Санат:Шотландия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Англия футболшылары]] [[Санат:Брэдфорд Сити ФК ойыншылары]] [[Санат:Суонси Сити ФК ойыншылары]] [[Санат:Барнсли ФК ойыншылары]] {{England-footy-bio-stub}} ostroabsvofl1p29bf59g5qtubpaxo9 0 631889 3684269 3495222 2026-10-20T22:41:57Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3684269 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы (формасыз) |атауы = {{flagicon|Өзбекстан}} Кимегар |ағымдағы маусым = |логотипі = |толық атауы = |лақап аты = |құрылған = 1953 |таратылды = 2009 |стадионы = |сыйымдылығы = |иесі = |президенті = |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = |капитаны = |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = Өзбекстан бірінші лигасы |маусым = |орын = |сайты = }} '''Кимегар''' — 2009 жылға дейін Өзбекстан чемпионаттарында ойнаған Шыршық қаласындағы футбол клубы. 1953 жылы құрылған. 2000, 2001 жылдары [[Футболдан Өзбекстан чемпионаты|Өзбекстан жоғары лигасында]] ойнады. 2009 жылы қаржы тапшылығынан жабылып қалды. == Атаулары == * 1953-1970 — «Химик». * 1992-2008 — «Кимёгар». == Жетістіктері == * Өзбек КСР чемпионы (1958). * Өзбек КСР кубогы — 1953, 1957, 1959. * Өзбекстан бірінші лигасында 2-орын == Сілтемелер == *https://web.archive.org/web/20200808225924/https://footballfacts.ru/clubs/121266-himik-chirchik *http://wildstat.ru/p/2092/club/URS_Himik_Chirchik {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216081155/http://wildstat.ru/p/2092/club/URS_Himik_Chirchik |date=2019-12-16 }} {{бастама}} [[Санат:Өзбекстан футбол клубтары]] [[Санат:2009 жылы жабылған футбол клубтары]] 6wnb5ekkuo5oifop59m2q7o06sknpkv 0 635492 3684301 3656686 2026-10-21T05:15:16Z Жанат Балтақызы 187102 3684301 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Басқару формалары}} '''Өкілдік демократия''' — [[демократия]] типіндегі [[саяси режим]], онда [[халық]] [[билік]]<nowiki/>тің негізгі көзі ретінде танылады, бірақ мемлекетті басқару мүшелерін азаматтар сайлайтын әртүрлі өкілді органдарға беріледі. Қазіргі демократиялық қоғамда осы екі түр өзара бірін-бірі толықтырады. Заңды күші тұрғысынан басымдыққа тікелей демократия жолымен қабылданған шешімдер ие болады.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е.Арын – Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. – 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref> Өкілдік демократияда халықтың еркі [[депутат]]тарға және биліктің өкілетті органдарына беріледі. Азаматтар өздерінің көзқарастарының, мақсаттарының, бағдарламаларының ниеттестігіне байланысты депутаттарды сайлайды, оларға өз мүдделерін қорғауды сеніп тапсырады. Қазіргі [[Қазақстан Республикасы]]нда демократиялық белгілер бар, қазір соны жүзеге асыру үшін көптенген жұмыстар жүргізілуде. Қазақстан Республикасы өзін егеменді, зайырлы, демократиялық, құқықтық мемлекет ретінде деп жариялады. Қабылданып жатқан заңдарда адамдардың негізгі [[құқық]]тары мен бостандықтары көрсетіліп, заң мен сот алдында теңдестірілген. Әркім өзінің жанына жақын саяси мұраттарды ұстануға ерікті. [[Сөз бостандығы|Сөз және баспасөз бостандығы]], соның ішінде сынау құқығы да [[заң]] жүзінде бекітілген. Экономика саласында жеке мешікке үлкен жол ашылды. Халық демократиялық жағдайда өмір сүруге үйренуде. Дамыған батыс Еуропа елдеріндегі тарихи тәжірибелерін демократия орнату жолындағы рәсімдерін, тәртіп, қағидаларын енгізіп, тиімді және нысаналы пайдаланған абзал.<ref>https://kitaphana.kz/refkaz/238-sayasattanu/3272-demokratia.html</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Демократия]] [[Санат:Конституциялық құқық]] rv7m7z852j53hnbxjooa67zscg1ftjl 3684305 3684301 2026-10-21T06:33:37Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Жанат Балтақызы|Жанат Балтақызы]] ([[User talk:Жанат Балтақызы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3635566 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Басқару формалары}} '''Өкілдік демократия''' — [[демократия]] типіндегі [[саяси режим]], онда [[халық]] [[билік]]<nowiki/>тің негізгі көзі ретінде танылады, бірақ мемлекетті басқару мүшелерін азаматтар сайлайтын әртүрлі өкілді органдарға беріледі. Қазіргі демократиялық қоғамда осы екі түр өзара бірін-бірі толықтырады. Заңды күші тұрғысынан басымдыққа тікелей демократия жолымен қабылданған шешімдер ие болады.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. – 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref> Өкілдік демократияда халықтың еркі [[депутат]]тарға және биліктің өкілетті органдарына беріледі. Азаматтар өздерінің көзқарастарының, мақсаттарының, бағдарламаларының ниеттестігіне байланысты депутаттарды сайлайды, оларға өз мүдделерін қорғауды сеніп тапсырады. Қазіргі [[Қазақстан Республикасы]]нда демократиялық белгілер бар, қазір соны жүзеге асыру үшін көптенген жұмыстар жүргізілуде. Қазақстан Республикасы өзін егеменді, зайырлы, демократиялық, құқықтық мемлекет ретінде деп жариялады. Қабылданып жатқан заңдарда адамдардың негізгі [[құқық]]тары мен бостандықтары көрсетіліп, заң мен сот алдында теңдестірілген. Әркім өзінің жанына жақын саяси мұраттарды ұстануға ерікті. [[Сөз бостандығы|Сөз және баспасөз бостандығы]], соның ішінде сынау құқығы да [[заң]] жүзінде бекітілген. Экономика саласында жеке мешікке үлкен жол ашылды. Халық демократиялық жағдайда өмір сүруге үйренуде. Дамыған батыс Еуропа елдеріндегі тарихи тәжірибелерін демократия орнату жолындағы рәсімдерін, тәртіп, қағидаларын енгізіп, тиімді және нысаналы пайдаланған абзал.<ref>https://kitaphana.kz/refkaz/238-sayasattanu/3272-demokratia.html</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Демократия]] [[Санат:Конституциялық құқық]] psvdu8xuflcoihwv5zlg3k8m9pb0gck 0 646994 3684103 3514046 2026-10-20T12:14:50Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3684103 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | туған күні = 16.04.1978 | сурет = Dnepr-Hajduk (1).jpg |азаматтығы = {{байрақ|Хорватия}} | бойы = 193 |салмағы = 88 | позиция = қорғаушы |қазіргі клуб = {{ту|Италия}} [[Ювентус]] | қызметі = көмекші бапкер | клубтары = {{футбол карьерасы |1995—1998|{{ту|Хорватия}} [[Хайдук (футбол клубы, Сплит)|Хайдук (Сплит)]]|58 (3) |1996|{{аренда}}{{ту|Хорватия}} [[Трогир (футбол клубы)|Трогир]]|5 (1) |1998—2007|{{ту|Италия}} [[Ювентус]]|110 (15) |2005—2006|{{аренда}}{{ту|Италия}} [[Сиена (футбол клубы)|Сиена]]|39 (2) |2007—2008|{{ту|Хорватия}} [[Хайдук (футбол клубы, Сплит)|Хайдук (Сплит)]]|8 (1)}} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1997—2006|{{Футбол|Хорватия}} |55 (3)}} | бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |2012—2013|{{ту|Хорватия}} [[Хайдук (футбол клубы, Сплит)|Хайдук (Сплит)]]|жастар |2013—2015|{{ту|Хорватия}} [[Хайдук (футбол клубы, Сплит)|Хайдук (Сплит)]]| |2015—2016|{{ту|Грекия}} [[ПАОК (футбол клубы)|ПАОК]]| |2016—2017|{{ту|Түркия}} [[Қарабиікспор]]| |2017|{{ту|Түркия}} [[Галатасарай]]| |2018|{{ту|Италия}} [[Удинезе]]| |2019|{{ту|Италия}} [[Удинезе]]| |2020|{{ту|Хорватия}} [[Хайдук (футбол клубы, Сплит)|Хайдук (Сплит)]]| |2020—2025|{{ту|Италия}} [[Ювентус]]|асс }} }} '''Игор Тудор''' ({{lang-hr|Igor Tudor}}; 16 сәуір 1978<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/5752</ref>, [[Сплит]]) — хорватиялық футболшы, қорғаушы, футбол жаттықтырушысы. Хорватия Ұлттық футбол құрамасы сапында ойнаған, [[Футболдан 1998 жылғы әлем біріншілігі (командалар құрамы)|1998 жылғы әлем чемпионатының]] қола жүлдегері. [[Футболдан 2004 жылғы Еуропа біріншілігі|2004 жылы Еуропа чемпионатына]], 2006 жылы әлем чемпионатына қатысқан. == Cтатистикасы == === Клубтық === {| class="wikitable" ! colspan="3" |Клуб ! colspan="2" |Лига ! colspan="2" |Кубок ! colspan="2" |Құрлықтық ! colspan="2" |Бары |- !Маусым !Клуб !Лига !ойын !гол !Ойын !Гол !Ойын !Гол !Ойын !Гол |- ! colspan="3" |Хорватия ! colspan="2" |League ! colspan="2" |Хорватия кубогы ! colspan="2" |Еурокубок ! colspan="2" |Бары |- |1995–96 | rowspan="1" |[[Хайдук (футбол клубы, Сплит)|Хайдук]] | rowspan="1" |Прва лига |9 |0 | | | | | | |- |1995–96 | rowspan="1" |Трогир | rowspan="1" |Трека лига |5 |1 | | | | | | |- |1996–97 | rowspan="2" |[[Хайдук (футбол клубы, Сплит)|Хайдук]] | rowspan="2" |Прва лига |23 |1 | | |3 |0 |26 |1 |- |1997–98 |26 |4 | | |5 |1 |31 |5 |- ! colspan="3" |Италия ! colspan="2" |Лига ! colspan="2" |Италия кубогы ! colspan="2" |Еурокубок ! colspan="2" |Бары |- |1998–99 | rowspan="7" |[[Ювентус]] | rowspan="7" |А сериясы |23 |1 |4 |0 |6 |0 |36 |1 |- |1999–2000 |17 |1 |2 |0 |9 |1 |28 |2 |- |2000–01 |25 |6 |2 |0 |5 |1 |32 |7 |- |2001–02 |14 |4 |1 |0 |6 |2 |21 |6 |- |2002–03 |14 |1 |2 |0 |11 |1 |27 |2 |- |2003–04 |15 |2 |6 |1 |5 |0 |26 |3 |- |2004–05 |2 |0 |1 |0 |1 |0 |4 |0 |- |2004–05 | rowspan="2" |Сиена | rowspan="2" |А сериясы |15 |1 | | | | | | |- |2005–06 |24 |1 | | | | | | |- |2006–07 |[[Ювентус]] |В сериясы |0 |0 | colspan="2" |— | colspan="2" |— |0 |0 |- ! colspan="3" |Ювентусте барлығы !110 !15 !18 !1 !43 !5 !174 !21 |- ! colspan="3" |Хорватя ! colspan="2" |Лига ! colspan="2" |Хорватия кубогы ! colspan="2" |Еурокубок ! colspan="2" |Бары |- |2007–08 | rowspan="1" |[[Хайдук (футбол клубы, Сплит)|Хайдук]] | rowspan="1" |Прва лига |8 |1 | | | | | | |- ! rowspan="2" |Бары ! colspan="2" |Хорватия !71 !7 ! ! ! ! ! ! |- ! colspan="2" |Италия !151 !17 ! ! ! ! ! ! |- ! colspan="2" |Бары ! !222 !24 !1 !0 !42 !5 !258 !24 |} === Халықаралық === {| class="wikitable" !Гол !Дата !Қала !Қарсылас !Есеп !Нәт !Турнир |- |1 |21 маусым 2004 |[[Лиссабон]] |[[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Англия]] |'''2'''–3 |2–4 |[[Футболдан 2004 жылғы Еуропа біріншілігі (іріктеу турнирі)|ЕУРО-2004]] |- |2 |30 наурыз 2005 |[[Загреб]] |[[Мальта Ұлттық футбол құрамасы|Мальта]] |'''3'''–0 |3–0 |[[Футболдан 2006 жылғы әлем біріншілігі (іріктеу турнирі)|ӘЧ-2006 іріктеуі]] |- |3 |4 маусым 2005 |[[София]] |[[Болгария Ұлттық футбол құрамасы|Болгария]] |'''2'''–0 |3–1 |[[Футболдан 2006 жылғы әлем біріншілігі (іріктеу турнирі)|ӘЧ-2006 іріктеуі]] |} == Бапкерлік статистикасы == : ''16 тамыз 2020'' {| class="wikitable" |+ ! rowspan="2" |Клуб ! rowspan="2" |Бастауы ! rowspan="2" |Аяқтауы ! colspan="8" |Нәтиже |- !<abbr>О</abbr> !<abbr>Ж</abbr> !<abbr>Т</abbr> !<abbr>Ұ</abbr> ! <abbr>%</abbr> |- |[[Хайдук (футбол клубы, Сплит)|Хайдук]] |29 сәуір 2013 |4 ақпан 2015 |78 |35 |21 |22 |44.87 |- |[[ПАОК (футбол клубы)|ПАОК]] |18 маусым 2015 |9 наурыз 2016 |45 |17 |17 |11 |37.78 |- |Қарабиікспор |18 маусым 2016 |15 ақпан 2017 |21 |8 |3 |10 |38.10 |- |[[Галатасарай]] |15 ақпан 2017 |18 желтоқсан 2017 |34 |19 |4 |11 |55.88 |- |[[Удинезе]] |24 сәуір 2018 |7 маусым 2018 |4 |2 |1 |1 |50.00 |- |[[Удинезе]] |20 наурыз 2019 |1 қараша 2019 |22 |9 |4 |9 |40.91 |- |[[Хайдук (футбол клубы, Сплит)|Хайдук]] |2 қаңтар 2020 |21 тамыз 2020 |18 |9 |1 |8 |50.00 |- ! colspan="3" |Бары |222 |99 |51 |72 |44.59 |} == Жетістіктері == '''Ювентус''' * Италия чемпионы: 2002, 2003 * Б сериясының жеңімпазы: 2006/07 * Италия суперкубогы: 2002, 2003 * Интертото кубогы: 1999 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://web.archive.org/web/20200130085953/http://footballfacts.ru/players/1702021 Профилі] {{бастама}} [[Санат:Хорватия футболшылары]] [[Санат:Хорватия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Хайдук Сплит ФК ойыншылары]] [[Санат:Ювентус ФК ойыншылары]] [[Санат:Сиена ФК ойыншылары]] [[Санат:Хорватия футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Хайдук ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:ПАОК ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Галатасарай ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Удинезе ФК жаттықтырушылары]] q7dr4g2rae578wdelwc1ltsk170ccuf 0 649499 3684115 2816167 2026-10-20T12:31:08Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3684115 wikitext text/x-wiki {{Футболшы|туған күні=23.09.1967|туған жері={{туғанжері|Ашхабад|Ашхабадта}}|азаматтығы={{байрақ|Түрікменстан}}|позиция=қорағушы|қазіргі клуб=|клубтары={{футбол карьерасы |1984—1986|{{ту|КСРО}} [[Копетдаг (футбол клубы)|Колхозчи]]|13 (1) |1989—1991|{{ту|КСРО}} [[Копетдаг (футбол клубы)|Копетдаг]]|74 (0) |1992|{{ту|Түрікменстан}} [[Копетдаг (футбол клубы)|Копетдаг]]|}}|ұлттық құрамы={{футбол карьерасы |1992|{{Футбол|Түрікменстан}}|2 (0)}}}} '''Игорь Саидович Серкеров''' ([[23 қыркүйек]] [[1967 жыл]], [[Ашхабад]], [[Түрікменстан|Түрікмен КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — КСРО-лық және түрікменстандық футболшы, қорғаушы, жартылай қорғаныста да ойнаған. == Карьерасы == 1992 жылы [[Түрікменстан Ұлттық футбол құрамасы]] сапында екі кездесу өткізді. Тұңғыш кездесуін [[1 маусым|1 маусымда]] [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Қазақстан құрамасына]] қарсы жолдастық кездесуде өткізді. Бүкіл карьерасында "[[Копетдаг (футбол клубы)|Копетдаг]]" сапында ойнады. == Жетістіктері == === Клубтық === * Түрікменстан чемпионы: 1992 == Сілтемелер == * http://footballfacts.ru/person/395620 {{Deadlink|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Бастама}} [[Санат:КСРО футболшылары]] [[Санат:Түрікменстан футболшылары]] [[Санат:Копетдаг ФК ойыншылары]] [[Санат:Түрікменстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] 0i0d3tubml60so0cd9kxm0j7ovxoplw 0 652468 3684113 3620199 2026-10-20T12:29:28Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3684113 wikitext text/x-wiki {{футболшы |есімі = Игорь Оттович Кистер |туған күні = 10.06.1965 |азаматтығы = {{байрақ|КСРО}}<br>{{байрақ|Қазақстан}} |қазіргі клуб = карьерасын аяқтады |позиция = |бойы = 182 |клубтары = {{футбол карьерасы |1982—1988|{{ту|КСРО}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Актюбинец]]|111 (4) |1988—1989|{{ту|КСРО}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|11 (0) |1990—1997|{{ту|КСРО}}{{ту|Қазақстан}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]|223 (11) |1997|{{аренда}} {{ту|Қазақстан}} [[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар-Харрикейн]]|11 (1) |1998|{{ту|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат-СОФК]]|3 (0) |2000|{{ту|Қазақстан}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе-Ленто]]|8 (1) }} }} '''Игорь Оттович Кистер''' (10 маусым 1965 жыл, [[Ақтөбе облысы]]) — КСРО-лық және қазақстандық футболшы, қорғаушы. == Карьерасы == === Футболшы === 1983 жылы КСРО екінші лигасындағы "[[Ақтөбе (футбол клубы)|Актюбинец]]" клубында кәсіпқой карьерасын бастады. Тұңғыш ойынын сол жылы 10 тамызда "[[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Тракторға]]" қарсы өткізді. Бұл ойында ақтөбеліктер 0:1 есебімен ұтылып қалды. 1988 жылы "[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]" клубына ауысты, [[Футболдан КСРО чемпионаты 1988|КСРО жоғары лигасындағы]] тұңғыш ойынын 9 тамызда "[[Зенит (футбол клубы, Санкт-Петербург)|Зенитке]]" қарсы өткізді, Бұл матчта Кистер 90 минут толық ойнады, ал ойын 1:1 есебімен тең аяқталды. Маусым қорытындысында "Қайрат" бірінші лигаға түсіп қалды, бірақ [[КСРО футбол федерациялары кубогы|КСРО футбол федерациялары кубогында]] топ жарды. Бұл турнирде Кистер төрт кездесуде алаңға шықты, Мәскеудің "[[Динамо (футбол клубы, Мәскеу)|Динамосының]]" қақпасына ойын тағдырын шешкен жалғыз голды соқты. 1989 жылы бірінші лигада ойнаған "[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]" сапында төрт кездесуде ғана алаңға шықты. Маусым ортасында "Ақтөбеге" қайта оралды. 1997 жылы "[[Қайсар (футбол клубы)|Қайсарға]]" жалға берілді. 1998 жылы тоғыз жылдық үзілістен соң бірінші лигаға түсіп қалған "Қайратта" ойнады. 2000 жылы "Ақтөбеде" ойнап, карьерасын аяқтады. === Кейінгі карьерасы === Кейін төрешілікпен айналысты, ал 2003 жылы ФИФА дәрежесіндегі төреші мәртебесін алды. 2014 жылы "Ақтөбе" клубының бапкер көмекшісі қызметін атқарды. 2011-12 және 2018 жылдары клуб басшысы қызметіне тағайындалды. 2013 жылдан бері клубтың спорттық директоры<ref>https://historyfootball.ru/kister-igor-ottovich-sssr-kazaxstan/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109000952/https://historyfootball.ru/kister-igor-ottovich-sssr-kazaxstan/ |date=2021-01-09 }}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://web.archive.org/web/20210108071754/https://footballfacts.ru/person/games/20148-kisterigorottovich Статистикасы] {{бастама}} [[Санат:КСРО футболшылары]] [[Санат:Қазақстан футболшылары]] [[Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары]] [[Санат:Қайрат ФК ойыншылары]] [[Санат:Қайсар ФК ойыншылары]] [[Санат:Футбол төрешілері]] [[Санат:Қазақстан футбол төрешілері]] j2reav1g6a5i7mdvrzjqnw08dkf2wi9 3 664709 3684373 3628099 2026-10-21T10:52:45Z Marksscheider 183882 /* Ар Джей Митт */ жаңа бөлім 3684373 wikitext text/x-wiki {{Мұрағат|шілде 2021 – шілде 2022|шілде 2022 – шілде 2023|шілде 2023 – шілде 2024|шілде 2024 – шілде 2025}} == Жойылған мақала турасында == Ассалам уалейкүм! Мына үш мақала энциклапедиядан алынып жойылды: [[Коммунистік партияның манифесті]], [[Коммунистік партияның манифесі]], [[Коммунистік Партияның Манифесті]]. Неге бәрін бірден жойған? Олардың біреуін қалдыру керек еді ғой... [[Қатысушы:Ергали Койбагаров|Ергали Койбагаров]] ([[Қатысушы талқылауы:Ергали Койбагаров|талқылау]]) 14:45, 2025 ж. тамыздың 4 (+05) :Біреуін қайтарып, сәйкес Уикидерек элементімен байланыстырдым. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:40, 2025 ж. тамыздың 16 (+05) == Update request == Hello, Nurken. Can you rename [[Эндрю, Йорк герцогі]] into the Kazakh version of [[Эндрю Маунтбэттен Виндзор]] (Andrew Mountbatten Windsor) (without the hyphen)? After all his titles, honours and styles were stripped of him on 30 October 2025, he became plain (Mr.) Andrew Mountbatten Windsor (with no hyphen). Here is the official statement from Buckingham Palace: https://www.royal.uk/news-and-activity/2025-10-30/a-statement-from-buckingham-palace Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 10:41, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) :Sure! [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 11:29, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) :I have found that the accepted Russian spelling is МаунтбЕттен, so this is what we use. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 11:32, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) ::Thank you very much for the update. [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 11:43, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) == Оңтүстік Қазақстан жастары Уикипедия бағдарламасы == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Форум/Ұсыныстар#Оңтүстік_Қазақстан_жастары_Уикипедия_бағдарламасы|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 14:29, 2025 ж. қарашаның 14 (+05) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Жылжыту == Кеш жарық! Қазақстан Парламенті Сенатының төрағалары мақала атауын өзгертіпсіз, соған ұқсас мақалалардың ескі атауларын сілтенген мақалаларға бот арқылы алмастырып шығу керек. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:00, 2025 ж. қарашаның 23 (+05) :Боттарды жақсы білетін бір қатысушыдан сұрау керек сияқты [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:35, 2025 ж. қарашаның 23 (+05) == Администраторды сайлау == Қайырлы түн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:37, 2026 ж. қаңтардың 1 (+05) == Translation request == Hello, Nurken. Can you translate and upload the articles [[:ru:Базардюзю]] and [[:ru:Флегрейские поля]] in Kazakh Wikipedia? Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 14:56, 2026 ж. наурыздың 7 (+05) :Hi. Really sorry that I couldn't do it. Should've written you a reply. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:42, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) ::Hello, Nurken. ::I withdraw the request, because both articles have been created. ::Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 12:34, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) == Мақаланы жоюу == @[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] мырза неге менің мақаламды жойдыңыз [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:06, 2026 ж. наурыздың 12 (+05) :Кеш жарық. Мақала Уикипедияның энциклопедиялығына келмей қалды және мақала бұрыс стильде жазылған болды. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:44, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :@[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] Алдағы уақытта мақаланы энициклопедиялық мазмұндарға сай қылып жазармын. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:03, 2026 ж. наурыздың 15 (+05) == конкурсқа қатысу == Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026 конкурсына мақаланы қалай еңгізеді? [[Қатысушы:Zhanash|Zhanash]] ([[Қатысушы талқылауы:Zhanash|талқылау]]) 23:53, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) :Кеш жауабым үшін кешіріңіз. Мақала жазып, кестеге басқа қатысушыдай қосамыз. Бұрыннан жоқ мақала болса дұрыс. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:40, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) == Запрос на перевод == Доброго дня! Могли бы вы добавить в Казахскую википедию перевод этой статьи — [[ru:Кыстыбый]]? Буду весьма признателен. --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 22:44, 2026 ж. наурыздың 22 (+05) == -ші, -шы == -ші, -шы дұрыс емес деп сізге кім айтты? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 15:41, 2026 ж. сәуірдің 1 (+05) :Еліміздің білім беру жүйесі айтты. [https://itest.kz/kz/ent/qazaq-tili/morfologiya/lecture/san-esim-turleri-san-esimning-turlenui-sojlemdegi-qyzmeti ҰБТ сайтынан]: :Реттік сан есімдер араб цифрымен берілсе, -ыншы, -інші, -ншы, -нші жұрнағының орнына [[дефис]] қойылады: 11-сынып, 2-қатар, 16-орын, 51-тапсырма, 7-бөлме, т.б., ал рим цифрымен берілсе, дефис қойылмайды. Мысалы, ХІ сынып, ХХІ ғасыр, ІV том, т.б. :[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 22:55, 2026 ж. сәуірдің 1 (+05) ::Иә, мектеп бағдарламасы мен кейбір оқулықтарда араб цифрынан кейін дефис қою арқылы жұрнақты алмастыруға болатыны айтылған. Алайда, Уикипедия — энциклопедиялық ресурс болғандықтан, мұнда мәтіннің оқылуына жеңілдік пен унификация қажет. ::Ресми басылымдарда, ғылыми еңбектерде реттік сан есімнің соңғы буынын тіркеп жазу — қалыптасқан норма. [https://egemen.kz/article/401810-oskar-2026-aldyn-ala-short-paraq-dgariyalandy?ysclid=mnguyxyd6c338107644], [https://kaz.orda.kz/bygin-oskar-syjlygynyn-98-shi-marapattau-rasimi-otedi-138193/?ysclid=mnguw9h0n7889023712] Тіл білімінде тарихи қалыптасқан нормалар мен беделді дереккөздер (энциклопедиялар, академиялық еңбектер) жазу немесе айтылу ережелерінен басым түседі. Мысалы, Зигмунд Фрейд есімінің түпнұсқа транскрипциясы — Фройд, бірақ энциклопедияларда Фрейд болып бекіп кеткендіктен, оны өзгерту қабылданбаған. Сол сияқты, еуропалық монархтардың есімдерін тарихи дәстүрге қарсы шығып, Людовикті — Луи, ал Генрихты — Анри деп өзгерту ғылыми тұрғыдан қате болып саналады. [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 07:39, 2026 ж. сәуірдің 2 (+05) :::Интернеттегі БАҚ үнемі қателесіп тұрады, оларға сенім жоқ. Білім беру жүйесі орфографияны қалай жаз деді, солай жазамыз. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 22:39, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05) ::::Біріншіден, Білім беру министрлігі қазақ тілін реттеуші орган болып табылмайды. Оның өз жауапкершілік аймағынан, яғни білім беру жүйесінен тыс жерде қалай жазу керектігін көрсетуге құқығы да, өкілеттігі де жоқ. Ол мектеп оқушылары мен студенттерден белгілі бір нормада жазуды талап етуге құқылы, бірақ бізден емес. ::::Екіншіден, қазақша Уикипедия Қазақстан Республикасының меншігі емес және мемлекеттік ұйым болып табылмайды. Сондықтан біз мемлекеттік органдардың шешімдеріне бағынбаймыз. ::::Үшіншіден, ең бастысы — бұл Уикипедияның ішкі ережелері. Олар қалғанның бәрінен жоғары тұрады. «-ші, -шы» жұрнақтары грамматикалық тұрғыдан дұрыс емес деп айтатын ереже табиғатта жоқ. Ал қабылданған нормалар мен дереккөздер бар. [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 09:24, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05) :::::Мемлекеттік органдар да үнемі қателесіп отырады, ережелер мен атауларды жиі өзгертеді, мысалы: «процент — пайыз — процент». Біз әр кез сайын оларға бейімделуге міндетті емеспіз, біздің өз ережелеріміз бар. [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 09:31, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05) ::::::Бұл жайлы форумға жазып көрейік. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 19:07, 2026 ж. сәуірдің 8 (+05) :::::::Сонымен, неге форумға жазбадың? Консенсуссыз не нәрсенің дұрыс екенін шешуге саған кім құқық берді? Және бұдан былай DEFAULTSORT үлгісін қоспа. Егер қосатын болсақ, онда бот арқылы бірден барлық мақалаға қосу керек, ал мына түріңмен бүкіл реттілікті бұзып жатырсың [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 23:32, 2026 ж. мамырдың 29 (+05) ::::::::Форумда талқы бастадым. Жалпы DEFAULTSORT-тың қалай реттілікті бұзғанын білмедім. Түр-түрлі есімдердегі тектің қайда екені әртүрлі болады ғой. Мысалға қытай аты-жөнін алсақ, біріншісі — тегі, екіншісі — есімі (сонда [[Си Цзиньпин]]дегі есімі Цзиньпин, тегі Си), сондықтан бот қолданған күрделі шықпақ. Оған қоса қате аталған мақала жетеді. Кеше ғана тегі алдында кеткен қазақ тұлғасы мақаласын жылжыту керек болды. Бір мақаладағы DEFAULTSORT-тың бар болғаны, бірақ басқада жоқ болғаны реттілікті бұзады десеңіз, онда уикилендірумен айналысқанды да қоймадық па. Реттілікті бұзады емес пе. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:48, 2026 ж. мамырдың 29 (+05) :::::::::Мен сені түсінбей тұрмын. Егер, мысалы, Алфавит бойынша тұлғалар санатын қарайтын болсаң, онда бәрі белгілі бір реттілікпен — аты, әкесінің аты, фамилия бойынша тізіліп тұр. Ал сен DEFAULTSORT үлгісін қосқан кезде, бұл мақала жалпы реттіліктен шығып кетеді [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 23:59, 2026 ж. мамырдың 29 (+05) ::::::::::Менің қалағаным — тұлғалардың санаттарда есімі емес, тегі арқылы реттелгені. Мысалы, [[Мұхтар Шаханов]]тың М әрпі емес, Ш әрпінде болғаны. Орыстар бұлай болсын деп тұлғаларын Шаханов, Мухтар; Байден, Джо деп кеткен. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:06, 2026 ж. мамырдың 30 (+05) :::::::::::Сенің не істегің келгенін түсіндім. Менің айтпағым: бұл үлгіні қосқан кезде мақалалар тегі (фамилиясы) бойынша көрінеді, ал бұл үлгі жоқ қалған мақалалардың бәрі аты бойынша тұр. Соның кесірінен жалпы реттілік бұзылады. Сондықтан, бұл үлгіні қосатын болсақ, жекелеген мақалаларға емес, бірден барлық мақалаға қосу керек [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 00:21, 2026 ж. мамырдың 30 (+05) ::::::::::::Бірте-бірте реттілік орнайды [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 01:55, 2026 ж. мамырдың 30 (+05) :::::::::::::Бұл біржақты шешілетін мәселе емес [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 04:42, 2026 ж. мамырдың 30 (+05) == Объединить == Добрый день Нуркен! Могли бы вы объединить эти страницы: 1) “Prosecutor General of Kazakhstan” с «Генеральный прокурор Казахстана» 2) “Aqorda Chief of Staff” с «Руководитель Администрации президента Казахстана» 3) “Ermek Sağımbaev” с «Сагимбаев, Ермек Алдабергенович» [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 17:57, 2026 ж. сәуірдің 5 (+05) :Готово [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:23, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05) ::❤️ [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 06:51, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05) == Объединение == Здравствуйте! Объедините пожалуйста страницы: 1) «Aqorda Press Secretary» с «Пресс-секретарь президента Казахстана» 2) «Aibek Smadiarov» с «Смадияров, Айбек Серикбаевич» 3) «Aslambek Merğaliev» с «Мергалиев, Асламбек Амангельдинович» 4) «Ministry of Culture and Information (Kazakhstan)» с «Министерство культуры и информации Казахстана» 5) «Арыстанкулова, Гульсара Мереевна» с «Gulsara Arystanqulova» [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 11:14, 2026 ж. сәуірдің 23 (+05) :Дайын. Қиын емес нәрсе, негізі. Уикидерек арқылы байланыстырылады. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 02:22, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) ::Рақмет!❤️ [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 08:11, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) == АҚШ телевидение актерлері == АҚШ телевидение актерлері - Санат:АҚШ телевизия актерлері қолмен ауыстырып шығу керек. Мақала сияқты санатты сілтеу салуға болмайды. Мақаланың ішіне кіріп, үлгіні түзету керек [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:52, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) :+ бот бар ма? Осындай жартылай автоматты заттарды сонымен көмегімен жасаған дұрыс. Сонда жуықтағы өзгерістерге көрінбейді [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:59, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) ::Бот басқаруды білмеймін, білсем қолданатын едім [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 02:56, 2026 ж. сәуірдің 28 (+05) :Осымен айналысып жатқан едім, ойым бөлініп қалды. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 02:55, 2026 ж. сәуірдің 28 (+05) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:06, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Дауыс беру == @[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] қайырлы күн! CEE Meeting 2026 бетте өз дауысымды қалдыруға бола ма? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:20, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) :Бұғатталған емессіз, дауыс берсеңіз болатын сияқты [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 04:13, 2026 ж. мамырдың 21 (+05) == CEE MEETING 2026 == Кеш жарық. [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC/%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80#TheNomadEditor_(Muzaffar_Turgunov) CEE MEETING 2026] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 18:53, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) == Заңдар == Сәлеметпісіз! Президент туралы конституциялық заң қабылданыпты, бірақ ол конституциямен қатар ғана күшіне енеді. Қазірден мақаланы жаңарта берейік пе әлде ертелеу бола ма -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 03:32, 2026 ж. мамырдың 21 (+05) :Ертерек жаңартсақ болады. Осы заң қабылданаДЫ деп. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 04:13, 2026 ж. мамырдың 21 (+05) ::Жақсы -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 13:12, 2026 ж. мамырдың 21 (+05) == Объединение == Здравствуйте могли бы объединить эти английские статьи с их русскими и казахскими версиями: Marat Sultangaziev, Beibit Isabayev, Ermağanbet Bölekpaev, Murat Ergeshbayev, Asain Baikhanov, Gauez Nurmukhambetov, Nuralkhan Kusherov (все они акимы регионов), Dmitry Malakhov (это статья объединена только с казахской версией), Janat Elimanov, Supreme Judicial Council of Kazakhstan, Saiasat Nurbek, Ministry of Science and Higher Education (Kazakhstan) [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 19:29, 2026 ж. маусымның 11 (+05) :Готово [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:34, 2026 ж. маусымның 13 (+05) ::❤️ [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 20:31, 2026 ж. маусымның 13 (+05) == Администраторды сайлау == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау|мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:16, 2026 ж. шілденің 3 (+05) == Мақаланы қарап шығу туралы өтініш == Сәлеметсіз бе! Мен Серік Әкірамұлы Қалиев туралы мақаланы дайындап, әкімшілердің қарауына жібердім. Уақытыңыз болса, мақаланы қарап шығып, талаптарға сай болса жариялауға көмектессеңіз, өте риза болар едім. Егер қандай да бір кемшіліктері болса, айтып жіберсеңіз, түзетемін. Алдын ала рақмет! [[Қатысушы:Айтуған Жеткбаев|Айтуған Жеткбаев]] ([[Қатысушы талқылауы:Айтуған Жеткбаев|талқылау]]) 00:25, 2026 ж. шілденің 10 (+05) == Ар Джей Митт == Сәлеметсіз бе! Қазақша ресми бекітілген термин — актер, актёр емес. қазақша адам аты алдымен нөмір, сосын аты жазылатынын ереже бар ма? [[Қатысушы:Marksscheider|Marksscheider]] ([[Қатысушы талқылауы:Marksscheider|талқылау]]) 15:52, 2026 ж. қазанның 21 (+05) hmerkbvdol0iqp9jaixt7txof59p1ww 3684378 3684373 2026-10-21T11:01:07Z Nurken 111493 /* Ар Джей Митт */ Жауап беру 3684378 wikitext text/x-wiki {{Мұрағат|шілде 2021 – шілде 2022|шілде 2022 – шілде 2023|шілде 2023 – шілде 2024|шілде 2024 – шілде 2025}} == Жойылған мақала турасында == Ассалам уалейкүм! Мына үш мақала энциклапедиядан алынып жойылды: [[Коммунистік партияның манифесті]], [[Коммунистік партияның манифесі]], [[Коммунистік Партияның Манифесті]]. Неге бәрін бірден жойған? Олардың біреуін қалдыру керек еді ғой... [[Қатысушы:Ергали Койбагаров|Ергали Койбагаров]] ([[Қатысушы талқылауы:Ергали Койбагаров|талқылау]]) 14:45, 2025 ж. тамыздың 4 (+05) :Біреуін қайтарып, сәйкес Уикидерек элементімен байланыстырдым. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:40, 2025 ж. тамыздың 16 (+05) == Update request == Hello, Nurken. Can you rename [[Эндрю, Йорк герцогі]] into the Kazakh version of [[Эндрю Маунтбэттен Виндзор]] (Andrew Mountbatten Windsor) (without the hyphen)? After all his titles, honours and styles were stripped of him on 30 October 2025, he became plain (Mr.) Andrew Mountbatten Windsor (with no hyphen). Here is the official statement from Buckingham Palace: https://www.royal.uk/news-and-activity/2025-10-30/a-statement-from-buckingham-palace Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 10:41, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) :Sure! [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 11:29, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) :I have found that the accepted Russian spelling is МаунтбЕттен, so this is what we use. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 11:32, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) ::Thank you very much for the update. [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 11:43, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) == Оңтүстік Қазақстан жастары Уикипедия бағдарламасы == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Форум/Ұсыныстар#Оңтүстік_Қазақстан_жастары_Уикипедия_бағдарламасы|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 14:29, 2025 ж. қарашаның 14 (+05) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Жылжыту == Кеш жарық! Қазақстан Парламенті Сенатының төрағалары мақала атауын өзгертіпсіз, соған ұқсас мақалалардың ескі атауларын сілтенген мақалаларға бот арқылы алмастырып шығу керек. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:00, 2025 ж. қарашаның 23 (+05) :Боттарды жақсы білетін бір қатысушыдан сұрау керек сияқты [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:35, 2025 ж. қарашаның 23 (+05) == Администраторды сайлау == Қайырлы түн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:37, 2026 ж. қаңтардың 1 (+05) == Translation request == Hello, Nurken. Can you translate and upload the articles [[:ru:Базардюзю]] and [[:ru:Флегрейские поля]] in Kazakh Wikipedia? Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 14:56, 2026 ж. наурыздың 7 (+05) :Hi. Really sorry that I couldn't do it. Should've written you a reply. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:42, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) ::Hello, Nurken. ::I withdraw the request, because both articles have been created. ::Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 12:34, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) == Мақаланы жоюу == @[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] мырза неге менің мақаламды жойдыңыз [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:06, 2026 ж. наурыздың 12 (+05) :Кеш жарық. Мақала Уикипедияның энциклопедиялығына келмей қалды және мақала бұрыс стильде жазылған болды. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:44, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :@[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] Алдағы уақытта мақаланы энициклопедиялық мазмұндарға сай қылып жазармын. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:03, 2026 ж. наурыздың 15 (+05) == конкурсқа қатысу == Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026 конкурсына мақаланы қалай еңгізеді? [[Қатысушы:Zhanash|Zhanash]] ([[Қатысушы талқылауы:Zhanash|талқылау]]) 23:53, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) :Кеш жауабым үшін кешіріңіз. Мақала жазып, кестеге басқа қатысушыдай қосамыз. Бұрыннан жоқ мақала болса дұрыс. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:40, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) == Запрос на перевод == Доброго дня! Могли бы вы добавить в Казахскую википедию перевод этой статьи — [[ru:Кыстыбый]]? Буду весьма признателен. --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 22:44, 2026 ж. наурыздың 22 (+05) == -ші, -шы == -ші, -шы дұрыс емес деп сізге кім айтты? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 15:41, 2026 ж. сәуірдің 1 (+05) :Еліміздің білім беру жүйесі айтты. [https://itest.kz/kz/ent/qazaq-tili/morfologiya/lecture/san-esim-turleri-san-esimning-turlenui-sojlemdegi-qyzmeti ҰБТ сайтынан]: :Реттік сан есімдер араб цифрымен берілсе, -ыншы, -інші, -ншы, -нші жұрнағының орнына [[дефис]] қойылады: 11-сынып, 2-қатар, 16-орын, 51-тапсырма, 7-бөлме, т.б., ал рим цифрымен берілсе, дефис қойылмайды. Мысалы, ХІ сынып, ХХІ ғасыр, ІV том, т.б. :[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 22:55, 2026 ж. сәуірдің 1 (+05) ::Иә, мектеп бағдарламасы мен кейбір оқулықтарда араб цифрынан кейін дефис қою арқылы жұрнақты алмастыруға болатыны айтылған. Алайда, Уикипедия — энциклопедиялық ресурс болғандықтан, мұнда мәтіннің оқылуына жеңілдік пен унификация қажет. ::Ресми басылымдарда, ғылыми еңбектерде реттік сан есімнің соңғы буынын тіркеп жазу — қалыптасқан норма. [https://egemen.kz/article/401810-oskar-2026-aldyn-ala-short-paraq-dgariyalandy?ysclid=mnguyxyd6c338107644], [https://kaz.orda.kz/bygin-oskar-syjlygynyn-98-shi-marapattau-rasimi-otedi-138193/?ysclid=mnguw9h0n7889023712] Тіл білімінде тарихи қалыптасқан нормалар мен беделді дереккөздер (энциклопедиялар, академиялық еңбектер) жазу немесе айтылу ережелерінен басым түседі. Мысалы, Зигмунд Фрейд есімінің түпнұсқа транскрипциясы — Фройд, бірақ энциклопедияларда Фрейд болып бекіп кеткендіктен, оны өзгерту қабылданбаған. Сол сияқты, еуропалық монархтардың есімдерін тарихи дәстүрге қарсы шығып, Людовикті — Луи, ал Генрихты — Анри деп өзгерту ғылыми тұрғыдан қате болып саналады. [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 07:39, 2026 ж. сәуірдің 2 (+05) :::Интернеттегі БАҚ үнемі қателесіп тұрады, оларға сенім жоқ. Білім беру жүйесі орфографияны қалай жаз деді, солай жазамыз. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 22:39, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05) ::::Біріншіден, Білім беру министрлігі қазақ тілін реттеуші орган болып табылмайды. Оның өз жауапкершілік аймағынан, яғни білім беру жүйесінен тыс жерде қалай жазу керектігін көрсетуге құқығы да, өкілеттігі де жоқ. Ол мектеп оқушылары мен студенттерден белгілі бір нормада жазуды талап етуге құқылы, бірақ бізден емес. ::::Екіншіден, қазақша Уикипедия Қазақстан Республикасының меншігі емес және мемлекеттік ұйым болып табылмайды. Сондықтан біз мемлекеттік органдардың шешімдеріне бағынбаймыз. ::::Үшіншіден, ең бастысы — бұл Уикипедияның ішкі ережелері. Олар қалғанның бәрінен жоғары тұрады. «-ші, -шы» жұрнақтары грамматикалық тұрғыдан дұрыс емес деп айтатын ереже табиғатта жоқ. Ал қабылданған нормалар мен дереккөздер бар. [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 09:24, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05) :::::Мемлекеттік органдар да үнемі қателесіп отырады, ережелер мен атауларды жиі өзгертеді, мысалы: «процент — пайыз — процент». Біз әр кез сайын оларға бейімделуге міндетті емеспіз, біздің өз ережелеріміз бар. [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 09:31, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05) ::::::Бұл жайлы форумға жазып көрейік. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 19:07, 2026 ж. сәуірдің 8 (+05) :::::::Сонымен, неге форумға жазбадың? Консенсуссыз не нәрсенің дұрыс екенін шешуге саған кім құқық берді? Және бұдан былай DEFAULTSORT үлгісін қоспа. Егер қосатын болсақ, онда бот арқылы бірден барлық мақалаға қосу керек, ал мына түріңмен бүкіл реттілікті бұзып жатырсың [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 23:32, 2026 ж. мамырдың 29 (+05) ::::::::Форумда талқы бастадым. Жалпы DEFAULTSORT-тың қалай реттілікті бұзғанын білмедім. Түр-түрлі есімдердегі тектің қайда екені әртүрлі болады ғой. Мысалға қытай аты-жөнін алсақ, біріншісі — тегі, екіншісі — есімі (сонда [[Си Цзиньпин]]дегі есімі Цзиньпин, тегі Си), сондықтан бот қолданған күрделі шықпақ. Оған қоса қате аталған мақала жетеді. Кеше ғана тегі алдында кеткен қазақ тұлғасы мақаласын жылжыту керек болды. Бір мақаладағы DEFAULTSORT-тың бар болғаны, бірақ басқада жоқ болғаны реттілікті бұзады десеңіз, онда уикилендірумен айналысқанды да қоймадық па. Реттілікті бұзады емес пе. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:48, 2026 ж. мамырдың 29 (+05) :::::::::Мен сені түсінбей тұрмын. Егер, мысалы, Алфавит бойынша тұлғалар санатын қарайтын болсаң, онда бәрі белгілі бір реттілікпен — аты, әкесінің аты, фамилия бойынша тізіліп тұр. Ал сен DEFAULTSORT үлгісін қосқан кезде, бұл мақала жалпы реттіліктен шығып кетеді [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 23:59, 2026 ж. мамырдың 29 (+05) ::::::::::Менің қалағаным — тұлғалардың санаттарда есімі емес, тегі арқылы реттелгені. Мысалы, [[Мұхтар Шаханов]]тың М әрпі емес, Ш әрпінде болғаны. Орыстар бұлай болсын деп тұлғаларын Шаханов, Мухтар; Байден, Джо деп кеткен. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:06, 2026 ж. мамырдың 30 (+05) :::::::::::Сенің не істегің келгенін түсіндім. Менің айтпағым: бұл үлгіні қосқан кезде мақалалар тегі (фамилиясы) бойынша көрінеді, ал бұл үлгі жоқ қалған мақалалардың бәрі аты бойынша тұр. Соның кесірінен жалпы реттілік бұзылады. Сондықтан, бұл үлгіні қосатын болсақ, жекелеген мақалаларға емес, бірден барлық мақалаға қосу керек [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 00:21, 2026 ж. мамырдың 30 (+05) ::::::::::::Бірте-бірте реттілік орнайды [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 01:55, 2026 ж. мамырдың 30 (+05) :::::::::::::Бұл біржақты шешілетін мәселе емес [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 04:42, 2026 ж. мамырдың 30 (+05) == Объединить == Добрый день Нуркен! Могли бы вы объединить эти страницы: 1) “Prosecutor General of Kazakhstan” с «Генеральный прокурор Казахстана» 2) “Aqorda Chief of Staff” с «Руководитель Администрации президента Казахстана» 3) “Ermek Sağımbaev” с «Сагимбаев, Ермек Алдабергенович» [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 17:57, 2026 ж. сәуірдің 5 (+05) :Готово [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:23, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05) ::❤️ [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 06:51, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05) == Объединение == Здравствуйте! Объедините пожалуйста страницы: 1) «Aqorda Press Secretary» с «Пресс-секретарь президента Казахстана» 2) «Aibek Smadiarov» с «Смадияров, Айбек Серикбаевич» 3) «Aslambek Merğaliev» с «Мергалиев, Асламбек Амангельдинович» 4) «Ministry of Culture and Information (Kazakhstan)» с «Министерство культуры и информации Казахстана» 5) «Арыстанкулова, Гульсара Мереевна» с «Gulsara Arystanqulova» [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 11:14, 2026 ж. сәуірдің 23 (+05) :Дайын. Қиын емес нәрсе, негізі. Уикидерек арқылы байланыстырылады. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 02:22, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) ::Рақмет!❤️ [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 08:11, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) == АҚШ телевидение актерлері == АҚШ телевидение актерлері - Санат:АҚШ телевизия актерлері қолмен ауыстырып шығу керек. Мақала сияқты санатты сілтеу салуға болмайды. Мақаланың ішіне кіріп, үлгіні түзету керек [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:52, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) :+ бот бар ма? Осындай жартылай автоматты заттарды сонымен көмегімен жасаған дұрыс. Сонда жуықтағы өзгерістерге көрінбейді [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:59, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) ::Бот басқаруды білмеймін, білсем қолданатын едім [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 02:56, 2026 ж. сәуірдің 28 (+05) :Осымен айналысып жатқан едім, ойым бөлініп қалды. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 02:55, 2026 ж. сәуірдің 28 (+05) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:06, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Дауыс беру == @[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] қайырлы күн! CEE Meeting 2026 бетте өз дауысымды қалдыруға бола ма? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:20, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) :Бұғатталған емессіз, дауыс берсеңіз болатын сияқты [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 04:13, 2026 ж. мамырдың 21 (+05) == CEE MEETING 2026 == Кеш жарық. [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC/%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80#TheNomadEditor_(Muzaffar_Turgunov) CEE MEETING 2026] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 18:53, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) == Заңдар == Сәлеметпісіз! Президент туралы конституциялық заң қабылданыпты, бірақ ол конституциямен қатар ғана күшіне енеді. Қазірден мақаланы жаңарта берейік пе әлде ертелеу бола ма -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 03:32, 2026 ж. мамырдың 21 (+05) :Ертерек жаңартсақ болады. Осы заң қабылданаДЫ деп. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 04:13, 2026 ж. мамырдың 21 (+05) ::Жақсы -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 13:12, 2026 ж. мамырдың 21 (+05) == Объединение == Здравствуйте могли бы объединить эти английские статьи с их русскими и казахскими версиями: Marat Sultangaziev, Beibit Isabayev, Ermağanbet Bölekpaev, Murat Ergeshbayev, Asain Baikhanov, Gauez Nurmukhambetov, Nuralkhan Kusherov (все они акимы регионов), Dmitry Malakhov (это статья объединена только с казахской версией), Janat Elimanov, Supreme Judicial Council of Kazakhstan, Saiasat Nurbek, Ministry of Science and Higher Education (Kazakhstan) [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 19:29, 2026 ж. маусымның 11 (+05) :Готово [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:34, 2026 ж. маусымның 13 (+05) ::❤️ [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 20:31, 2026 ж. маусымның 13 (+05) == Администраторды сайлау == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау|мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:16, 2026 ж. шілденің 3 (+05) == Мақаланы қарап шығу туралы өтініш == Сәлеметсіз бе! Мен Серік Әкірамұлы Қалиев туралы мақаланы дайындап, әкімшілердің қарауына жібердім. Уақытыңыз болса, мақаланы қарап шығып, талаптарға сай болса жариялауға көмектессеңіз, өте риза болар едім. Егер қандай да бір кемшіліктері болса, айтып жіберсеңіз, түзетемін. Алдын ала рақмет! [[Қатысушы:Айтуған Жеткбаев|Айтуған Жеткбаев]] ([[Қатысушы талқылауы:Айтуған Жеткбаев|талқылау]]) 00:25, 2026 ж. шілденің 10 (+05) == Ар Джей Митт == Сәлеметсіз бе! Қазақша ресми бекітілген термин — актер, актёр емес. қазақша адам аты алдымен нөмір, сосын аты жазылатынын ереже бар ма? [[Қатысушы:Marksscheider|Marksscheider]] ([[Қатысушы талқылауы:Marksscheider|талқылау]]) 15:52, 2026 ж. қазанның 21 (+05) :Орыс тілінен келген басқа да кірме сөздердей, актёр өз жазылуын да, айтылуын да сақтайды. Өміріңізде "актЙЕр" деп айтып көрдіңіз ба? Пернетақта себебінен, орыстың ё әрпін жаза қоймағанынан қазақтілді сайттың біразы әріпті жаза қоймайды, бірақ оның Е емес, Ё екені бәріге анық. :Чарльз Үшінші демей, Үшінші Чарльз ([[III Чарльз]]) дейміз. Бұны [https://akorda.kz/kz/kazakstan-prezidentinin-atyna-respublika-kunine-oray-kuttyktau-zhedelhattary-kelip-tusti-2591539 Президент сайтынан] да байқасақ болады. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 16:01, 2026 ж. қазанның 21 (+05) lyzf1cgon1c2nsai3beplkwxkhurtga 3684380 3684378 2026-10-21T11:11:15Z Marksscheider 183882 /* Ар Джей Митт */ Жауап беру 3684380 wikitext text/x-wiki {{Мұрағат|шілде 2021 – шілде 2022|шілде 2022 – шілде 2023|шілде 2023 – шілде 2024|шілде 2024 – шілде 2025}} == Жойылған мақала турасында == Ассалам уалейкүм! Мына үш мақала энциклапедиядан алынып жойылды: [[Коммунистік партияның манифесті]], [[Коммунистік партияның манифесі]], [[Коммунистік Партияның Манифесті]]. Неге бәрін бірден жойған? Олардың біреуін қалдыру керек еді ғой... [[Қатысушы:Ергали Койбагаров|Ергали Койбагаров]] ([[Қатысушы талқылауы:Ергали Койбагаров|талқылау]]) 14:45, 2025 ж. тамыздың 4 (+05) :Біреуін қайтарып, сәйкес Уикидерек элементімен байланыстырдым. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:40, 2025 ж. тамыздың 16 (+05) == Update request == Hello, Nurken. Can you rename [[Эндрю, Йорк герцогі]] into the Kazakh version of [[Эндрю Маунтбэттен Виндзор]] (Andrew Mountbatten Windsor) (without the hyphen)? After all his titles, honours and styles were stripped of him on 30 October 2025, he became plain (Mr.) Andrew Mountbatten Windsor (with no hyphen). Here is the official statement from Buckingham Palace: https://www.royal.uk/news-and-activity/2025-10-30/a-statement-from-buckingham-palace Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 10:41, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) :Sure! [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 11:29, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) :I have found that the accepted Russian spelling is МаунтбЕттен, so this is what we use. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 11:32, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) ::Thank you very much for the update. [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 11:43, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) == Оңтүстік Қазақстан жастары Уикипедия бағдарламасы == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Форум/Ұсыныстар#Оңтүстік_Қазақстан_жастары_Уикипедия_бағдарламасы|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 14:29, 2025 ж. қарашаның 14 (+05) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Жылжыту == Кеш жарық! Қазақстан Парламенті Сенатының төрағалары мақала атауын өзгертіпсіз, соған ұқсас мақалалардың ескі атауларын сілтенген мақалаларға бот арқылы алмастырып шығу керек. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:00, 2025 ж. қарашаның 23 (+05) :Боттарды жақсы білетін бір қатысушыдан сұрау керек сияқты [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:35, 2025 ж. қарашаның 23 (+05) == Администраторды сайлау == Қайырлы түн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:37, 2026 ж. қаңтардың 1 (+05) == Translation request == Hello, Nurken. Can you translate and upload the articles [[:ru:Базардюзю]] and [[:ru:Флегрейские поля]] in Kazakh Wikipedia? Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 14:56, 2026 ж. наурыздың 7 (+05) :Hi. Really sorry that I couldn't do it. Should've written you a reply. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:42, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) ::Hello, Nurken. ::I withdraw the request, because both articles have been created. ::Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 12:34, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) == Мақаланы жоюу == @[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] мырза неге менің мақаламды жойдыңыз [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:06, 2026 ж. наурыздың 12 (+05) :Кеш жарық. Мақала Уикипедияның энциклопедиялығына келмей қалды және мақала бұрыс стильде жазылған болды. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:44, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :@[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] Алдағы уақытта мақаланы энициклопедиялық мазмұндарға сай қылып жазармын. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:03, 2026 ж. наурыздың 15 (+05) == конкурсқа қатысу == Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026 конкурсына мақаланы қалай еңгізеді? [[Қатысушы:Zhanash|Zhanash]] ([[Қатысушы талқылауы:Zhanash|талқылау]]) 23:53, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) :Кеш жауабым үшін кешіріңіз. Мақала жазып, кестеге басқа қатысушыдай қосамыз. Бұрыннан жоқ мақала болса дұрыс. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:40, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) == Запрос на перевод == Доброго дня! Могли бы вы добавить в Казахскую википедию перевод этой статьи — [[ru:Кыстыбый]]? Буду весьма признателен. --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 22:44, 2026 ж. наурыздың 22 (+05) == -ші, -шы == -ші, -шы дұрыс емес деп сізге кім айтты? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 15:41, 2026 ж. сәуірдің 1 (+05) :Еліміздің білім беру жүйесі айтты. [https://itest.kz/kz/ent/qazaq-tili/morfologiya/lecture/san-esim-turleri-san-esimning-turlenui-sojlemdegi-qyzmeti ҰБТ сайтынан]: :Реттік сан есімдер араб цифрымен берілсе, -ыншы, -інші, -ншы, -нші жұрнағының орнына [[дефис]] қойылады: 11-сынып, 2-қатар, 16-орын, 51-тапсырма, 7-бөлме, т.б., ал рим цифрымен берілсе, дефис қойылмайды. Мысалы, ХІ сынып, ХХІ ғасыр, ІV том, т.б. :[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 22:55, 2026 ж. сәуірдің 1 (+05) ::Иә, мектеп бағдарламасы мен кейбір оқулықтарда араб цифрынан кейін дефис қою арқылы жұрнақты алмастыруға болатыны айтылған. Алайда, Уикипедия — энциклопедиялық ресурс болғандықтан, мұнда мәтіннің оқылуына жеңілдік пен унификация қажет. ::Ресми басылымдарда, ғылыми еңбектерде реттік сан есімнің соңғы буынын тіркеп жазу — қалыптасқан норма. [https://egemen.kz/article/401810-oskar-2026-aldyn-ala-short-paraq-dgariyalandy?ysclid=mnguyxyd6c338107644], [https://kaz.orda.kz/bygin-oskar-syjlygynyn-98-shi-marapattau-rasimi-otedi-138193/?ysclid=mnguw9h0n7889023712] Тіл білімінде тарихи қалыптасқан нормалар мен беделді дереккөздер (энциклопедиялар, академиялық еңбектер) жазу немесе айтылу ережелерінен басым түседі. Мысалы, Зигмунд Фрейд есімінің түпнұсқа транскрипциясы — Фройд, бірақ энциклопедияларда Фрейд болып бекіп кеткендіктен, оны өзгерту қабылданбаған. Сол сияқты, еуропалық монархтардың есімдерін тарихи дәстүрге қарсы шығып, Людовикті — Луи, ал Генрихты — Анри деп өзгерту ғылыми тұрғыдан қате болып саналады. [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 07:39, 2026 ж. сәуірдің 2 (+05) :::Интернеттегі БАҚ үнемі қателесіп тұрады, оларға сенім жоқ. Білім беру жүйесі орфографияны қалай жаз деді, солай жазамыз. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 22:39, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05) ::::Біріншіден, Білім беру министрлігі қазақ тілін реттеуші орган болып табылмайды. Оның өз жауапкершілік аймағынан, яғни білім беру жүйесінен тыс жерде қалай жазу керектігін көрсетуге құқығы да, өкілеттігі де жоқ. Ол мектеп оқушылары мен студенттерден белгілі бір нормада жазуды талап етуге құқылы, бірақ бізден емес. ::::Екіншіден, қазақша Уикипедия Қазақстан Республикасының меншігі емес және мемлекеттік ұйым болып табылмайды. Сондықтан біз мемлекеттік органдардың шешімдеріне бағынбаймыз. ::::Үшіншіден, ең бастысы — бұл Уикипедияның ішкі ережелері. Олар қалғанның бәрінен жоғары тұрады. «-ші, -шы» жұрнақтары грамматикалық тұрғыдан дұрыс емес деп айтатын ереже табиғатта жоқ. Ал қабылданған нормалар мен дереккөздер бар. [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 09:24, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05) :::::Мемлекеттік органдар да үнемі қателесіп отырады, ережелер мен атауларды жиі өзгертеді, мысалы: «процент — пайыз — процент». Біз әр кез сайын оларға бейімделуге міндетті емеспіз, біздің өз ережелеріміз бар. [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 09:31, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05) ::::::Бұл жайлы форумға жазып көрейік. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 19:07, 2026 ж. сәуірдің 8 (+05) :::::::Сонымен, неге форумға жазбадың? Консенсуссыз не нәрсенің дұрыс екенін шешуге саған кім құқық берді? Және бұдан былай DEFAULTSORT үлгісін қоспа. Егер қосатын болсақ, онда бот арқылы бірден барлық мақалаға қосу керек, ал мына түріңмен бүкіл реттілікті бұзып жатырсың [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 23:32, 2026 ж. мамырдың 29 (+05) ::::::::Форумда талқы бастадым. Жалпы DEFAULTSORT-тың қалай реттілікті бұзғанын білмедім. Түр-түрлі есімдердегі тектің қайда екені әртүрлі болады ғой. Мысалға қытай аты-жөнін алсақ, біріншісі — тегі, екіншісі — есімі (сонда [[Си Цзиньпин]]дегі есімі Цзиньпин, тегі Си), сондықтан бот қолданған күрделі шықпақ. Оған қоса қате аталған мақала жетеді. Кеше ғана тегі алдында кеткен қазақ тұлғасы мақаласын жылжыту керек болды. Бір мақаладағы DEFAULTSORT-тың бар болғаны, бірақ басқада жоқ болғаны реттілікті бұзады десеңіз, онда уикилендірумен айналысқанды да қоймадық па. Реттілікті бұзады емес пе. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:48, 2026 ж. мамырдың 29 (+05) :::::::::Мен сені түсінбей тұрмын. Егер, мысалы, Алфавит бойынша тұлғалар санатын қарайтын болсаң, онда бәрі белгілі бір реттілікпен — аты, әкесінің аты, фамилия бойынша тізіліп тұр. Ал сен DEFAULTSORT үлгісін қосқан кезде, бұл мақала жалпы реттіліктен шығып кетеді [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 23:59, 2026 ж. мамырдың 29 (+05) ::::::::::Менің қалағаным — тұлғалардың санаттарда есімі емес, тегі арқылы реттелгені. Мысалы, [[Мұхтар Шаханов]]тың М әрпі емес, Ш әрпінде болғаны. Орыстар бұлай болсын деп тұлғаларын Шаханов, Мухтар; Байден, Джо деп кеткен. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:06, 2026 ж. мамырдың 30 (+05) :::::::::::Сенің не істегің келгенін түсіндім. Менің айтпағым: бұл үлгіні қосқан кезде мақалалар тегі (фамилиясы) бойынша көрінеді, ал бұл үлгі жоқ қалған мақалалардың бәрі аты бойынша тұр. Соның кесірінен жалпы реттілік бұзылады. Сондықтан, бұл үлгіні қосатын болсақ, жекелеген мақалаларға емес, бірден барлық мақалаға қосу керек [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 00:21, 2026 ж. мамырдың 30 (+05) ::::::::::::Бірте-бірте реттілік орнайды [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 01:55, 2026 ж. мамырдың 30 (+05) :::::::::::::Бұл біржақты шешілетін мәселе емес [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 04:42, 2026 ж. мамырдың 30 (+05) == Объединить == Добрый день Нуркен! Могли бы вы объединить эти страницы: 1) “Prosecutor General of Kazakhstan” с «Генеральный прокурор Казахстана» 2) “Aqorda Chief of Staff” с «Руководитель Администрации президента Казахстана» 3) “Ermek Sağımbaev” с «Сагимбаев, Ермек Алдабергенович» [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 17:57, 2026 ж. сәуірдің 5 (+05) :Готово [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:23, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05) ::❤️ [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 06:51, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05) == Объединение == Здравствуйте! Объедините пожалуйста страницы: 1) «Aqorda Press Secretary» с «Пресс-секретарь президента Казахстана» 2) «Aibek Smadiarov» с «Смадияров, Айбек Серикбаевич» 3) «Aslambek Merğaliev» с «Мергалиев, Асламбек Амангельдинович» 4) «Ministry of Culture and Information (Kazakhstan)» с «Министерство культуры и информации Казахстана» 5) «Арыстанкулова, Гульсара Мереевна» с «Gulsara Arystanqulova» [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 11:14, 2026 ж. сәуірдің 23 (+05) :Дайын. Қиын емес нәрсе, негізі. Уикидерек арқылы байланыстырылады. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 02:22, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) ::Рақмет!❤️ [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 08:11, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) == АҚШ телевидение актерлері == АҚШ телевидение актерлері - Санат:АҚШ телевизия актерлері қолмен ауыстырып шығу керек. Мақала сияқты санатты сілтеу салуға болмайды. Мақаланың ішіне кіріп, үлгіні түзету керек [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:52, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) :+ бот бар ма? Осындай жартылай автоматты заттарды сонымен көмегімен жасаған дұрыс. Сонда жуықтағы өзгерістерге көрінбейді [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:59, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) ::Бот басқаруды білмеймін, білсем қолданатын едім [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 02:56, 2026 ж. сәуірдің 28 (+05) :Осымен айналысып жатқан едім, ойым бөлініп қалды. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 02:55, 2026 ж. сәуірдің 28 (+05) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:06, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Дауыс беру == @[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] қайырлы күн! CEE Meeting 2026 бетте өз дауысымды қалдыруға бола ма? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:20, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) :Бұғатталған емессіз, дауыс берсеңіз болатын сияқты [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 04:13, 2026 ж. мамырдың 21 (+05) == CEE MEETING 2026 == Кеш жарық. [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC/%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80#TheNomadEditor_(Muzaffar_Turgunov) CEE MEETING 2026] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 18:53, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) == Заңдар == Сәлеметпісіз! Президент туралы конституциялық заң қабылданыпты, бірақ ол конституциямен қатар ғана күшіне енеді. Қазірден мақаланы жаңарта берейік пе әлде ертелеу бола ма -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 03:32, 2026 ж. мамырдың 21 (+05) :Ертерек жаңартсақ болады. Осы заң қабылданаДЫ деп. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 04:13, 2026 ж. мамырдың 21 (+05) ::Жақсы -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 13:12, 2026 ж. мамырдың 21 (+05) == Объединение == Здравствуйте могли бы объединить эти английские статьи с их русскими и казахскими версиями: Marat Sultangaziev, Beibit Isabayev, Ermağanbet Bölekpaev, Murat Ergeshbayev, Asain Baikhanov, Gauez Nurmukhambetov, Nuralkhan Kusherov (все они акимы регионов), Dmitry Malakhov (это статья объединена только с казахской версией), Janat Elimanov, Supreme Judicial Council of Kazakhstan, Saiasat Nurbek, Ministry of Science and Higher Education (Kazakhstan) [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 19:29, 2026 ж. маусымның 11 (+05) :Готово [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:34, 2026 ж. маусымның 13 (+05) ::❤️ [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 20:31, 2026 ж. маусымның 13 (+05) == Администраторды сайлау == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау|мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:16, 2026 ж. шілденің 3 (+05) == Мақаланы қарап шығу туралы өтініш == Сәлеметсіз бе! Мен Серік Әкірамұлы Қалиев туралы мақаланы дайындап, әкімшілердің қарауына жібердім. Уақытыңыз болса, мақаланы қарап шығып, талаптарға сай болса жариялауға көмектессеңіз, өте риза болар едім. Егер қандай да бір кемшіліктері болса, айтып жіберсеңіз, түзетемін. Алдын ала рақмет! [[Қатысушы:Айтуған Жеткбаев|Айтуған Жеткбаев]] ([[Қатысушы талқылауы:Айтуған Жеткбаев|талқылау]]) 00:25, 2026 ж. шілденің 10 (+05) == Ар Джей Митт == Сәлеметсіз бе! Қазақша ресми бекітілген термин — актер, актёр емес. қазақша адам аты алдымен нөмір, сосын аты жазылатынын ереже бар ма? [[Қатысушы:Marksscheider|Marksscheider]] ([[Қатысушы талқылауы:Marksscheider|талқылау]]) 15:52, 2026 ж. қазанның 21 (+05) :Орыс тілінен келген басқа да кірме сөздердей, актёр өз жазылуын да, айтылуын да сақтайды. Өміріңізде "актЙЕр" деп айтып көрдіңіз ба? Пернетақта себебінен, орыстың ё әрпін жаза қоймағанынан қазақтілді сайттың біразы әріпті жаза қоймайды, бірақ оның Е емес, Ё екені бәріге анық. :Чарльз Үшінші демей, Үшінші Чарльз ([[III Чарльз]]) дейміз. Бұны [https://akorda.kz/kz/kazakstan-prezidentinin-atyna-respublika-kunine-oray-kuttyktau-zhedelhattary-kelip-tusti-2591539 Президент сайтынан] да байқасақ болады. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 16:01, 2026 ж. қазанның 21 (+05) ::Актер — ресми бекітілген термин, бұған орыс тілі мен пернетақтаның не қатысы бар? Ережеге сәйкес біз беделді дереккөздерді басшылыққа алуымыз керек. Барлық қазақтілді қағаз энциклопедияларда басқаша жазылған. Нөмірлеу монархтарға қатысты және, менің білуімше, бұл түрік дәстүрінің әсері. [[Қатысушы:Marksscheider|Marksscheider]] ([[Қатысушы талқылауы:Marksscheider|талқылау]]) 16:11, 2026 ж. қазанның 21 (+05) 31tcib036p3m0ecjmz6e7qx5ksy8fqf 3684383 3684380 2026-10-21T11:21:27Z Nurken 111493 /* Ар Джей Митт */ Жауап беру 3684383 wikitext text/x-wiki {{Мұрағат|шілде 2021 – шілде 2022|шілде 2022 – шілде 2023|шілде 2023 – шілде 2024|шілде 2024 – шілде 2025}} == Жойылған мақала турасында == Ассалам уалейкүм! Мына үш мақала энциклапедиядан алынып жойылды: [[Коммунистік партияның манифесті]], [[Коммунистік партияның манифесі]], [[Коммунистік Партияның Манифесті]]. Неге бәрін бірден жойған? Олардың біреуін қалдыру керек еді ғой... [[Қатысушы:Ергали Койбагаров|Ергали Койбагаров]] ([[Қатысушы талқылауы:Ергали Койбагаров|талқылау]]) 14:45, 2025 ж. тамыздың 4 (+05) :Біреуін қайтарып, сәйкес Уикидерек элементімен байланыстырдым. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:40, 2025 ж. тамыздың 16 (+05) == Update request == Hello, Nurken. Can you rename [[Эндрю, Йорк герцогі]] into the Kazakh version of [[Эндрю Маунтбэттен Виндзор]] (Andrew Mountbatten Windsor) (without the hyphen)? After all his titles, honours and styles were stripped of him on 30 October 2025, he became plain (Mr.) Andrew Mountbatten Windsor (with no hyphen). Here is the official statement from Buckingham Palace: https://www.royal.uk/news-and-activity/2025-10-30/a-statement-from-buckingham-palace Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 10:41, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) :Sure! [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 11:29, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) :I have found that the accepted Russian spelling is МаунтбЕттен, so this is what we use. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 11:32, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) ::Thank you very much for the update. [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 11:43, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) == Оңтүстік Қазақстан жастары Уикипедия бағдарламасы == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Форум/Ұсыныстар#Оңтүстік_Қазақстан_жастары_Уикипедия_бағдарламасы|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 14:29, 2025 ж. қарашаның 14 (+05) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Жылжыту == Кеш жарық! Қазақстан Парламенті Сенатының төрағалары мақала атауын өзгертіпсіз, соған ұқсас мақалалардың ескі атауларын сілтенген мақалаларға бот арқылы алмастырып шығу керек. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:00, 2025 ж. қарашаның 23 (+05) :Боттарды жақсы білетін бір қатысушыдан сұрау керек сияқты [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:35, 2025 ж. қарашаның 23 (+05) == Администраторды сайлау == Қайырлы түн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:37, 2026 ж. қаңтардың 1 (+05) == Translation request == Hello, Nurken. Can you translate and upload the articles [[:ru:Базардюзю]] and [[:ru:Флегрейские поля]] in Kazakh Wikipedia? Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 14:56, 2026 ж. наурыздың 7 (+05) :Hi. Really sorry that I couldn't do it. Should've written you a reply. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:42, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) ::Hello, Nurken. ::I withdraw the request, because both articles have been created. ::Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 12:34, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) == Мақаланы жоюу == @[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] мырза неге менің мақаламды жойдыңыз [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:06, 2026 ж. наурыздың 12 (+05) :Кеш жарық. Мақала Уикипедияның энциклопедиялығына келмей қалды және мақала бұрыс стильде жазылған болды. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:44, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :@[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] Алдағы уақытта мақаланы энициклопедиялық мазмұндарға сай қылып жазармын. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:03, 2026 ж. наурыздың 15 (+05) == конкурсқа қатысу == Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026 конкурсына мақаланы қалай еңгізеді? [[Қатысушы:Zhanash|Zhanash]] ([[Қатысушы талқылауы:Zhanash|талқылау]]) 23:53, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) :Кеш жауабым үшін кешіріңіз. Мақала жазып, кестеге басқа қатысушыдай қосамыз. Бұрыннан жоқ мақала болса дұрыс. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:40, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) == Запрос на перевод == Доброго дня! Могли бы вы добавить в Казахскую википедию перевод этой статьи — [[ru:Кыстыбый]]? Буду весьма признателен. --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 22:44, 2026 ж. наурыздың 22 (+05) == -ші, -шы == -ші, -шы дұрыс емес деп сізге кім айтты? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 15:41, 2026 ж. сәуірдің 1 (+05) :Еліміздің білім беру жүйесі айтты. [https://itest.kz/kz/ent/qazaq-tili/morfologiya/lecture/san-esim-turleri-san-esimning-turlenui-sojlemdegi-qyzmeti ҰБТ сайтынан]: :Реттік сан есімдер араб цифрымен берілсе, -ыншы, -інші, -ншы, -нші жұрнағының орнына [[дефис]] қойылады: 11-сынып, 2-қатар, 16-орын, 51-тапсырма, 7-бөлме, т.б., ал рим цифрымен берілсе, дефис қойылмайды. Мысалы, ХІ сынып, ХХІ ғасыр, ІV том, т.б. :[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 22:55, 2026 ж. сәуірдің 1 (+05) ::Иә, мектеп бағдарламасы мен кейбір оқулықтарда араб цифрынан кейін дефис қою арқылы жұрнақты алмастыруға болатыны айтылған. Алайда, Уикипедия — энциклопедиялық ресурс болғандықтан, мұнда мәтіннің оқылуына жеңілдік пен унификация қажет. ::Ресми басылымдарда, ғылыми еңбектерде реттік сан есімнің соңғы буынын тіркеп жазу — қалыптасқан норма. [https://egemen.kz/article/401810-oskar-2026-aldyn-ala-short-paraq-dgariyalandy?ysclid=mnguyxyd6c338107644], [https://kaz.orda.kz/bygin-oskar-syjlygynyn-98-shi-marapattau-rasimi-otedi-138193/?ysclid=mnguw9h0n7889023712] Тіл білімінде тарихи қалыптасқан нормалар мен беделді дереккөздер (энциклопедиялар, академиялық еңбектер) жазу немесе айтылу ережелерінен басым түседі. Мысалы, Зигмунд Фрейд есімінің түпнұсқа транскрипциясы — Фройд, бірақ энциклопедияларда Фрейд болып бекіп кеткендіктен, оны өзгерту қабылданбаған. Сол сияқты, еуропалық монархтардың есімдерін тарихи дәстүрге қарсы шығып, Людовикті — Луи, ал Генрихты — Анри деп өзгерту ғылыми тұрғыдан қате болып саналады. [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 07:39, 2026 ж. сәуірдің 2 (+05) :::Интернеттегі БАҚ үнемі қателесіп тұрады, оларға сенім жоқ. Білім беру жүйесі орфографияны қалай жаз деді, солай жазамыз. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 22:39, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05) ::::Біріншіден, Білім беру министрлігі қазақ тілін реттеуші орган болып табылмайды. Оның өз жауапкершілік аймағынан, яғни білім беру жүйесінен тыс жерде қалай жазу керектігін көрсетуге құқығы да, өкілеттігі де жоқ. Ол мектеп оқушылары мен студенттерден белгілі бір нормада жазуды талап етуге құқылы, бірақ бізден емес. ::::Екіншіден, қазақша Уикипедия Қазақстан Республикасының меншігі емес және мемлекеттік ұйым болып табылмайды. Сондықтан біз мемлекеттік органдардың шешімдеріне бағынбаймыз. ::::Үшіншіден, ең бастысы — бұл Уикипедияның ішкі ережелері. Олар қалғанның бәрінен жоғары тұрады. «-ші, -шы» жұрнақтары грамматикалық тұрғыдан дұрыс емес деп айтатын ереже табиғатта жоқ. Ал қабылданған нормалар мен дереккөздер бар. [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 09:24, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05) :::::Мемлекеттік органдар да үнемі қателесіп отырады, ережелер мен атауларды жиі өзгертеді, мысалы: «процент — пайыз — процент». Біз әр кез сайын оларға бейімделуге міндетті емеспіз, біздің өз ережелеріміз бар. [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 09:31, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05) ::::::Бұл жайлы форумға жазып көрейік. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 19:07, 2026 ж. сәуірдің 8 (+05) :::::::Сонымен, неге форумға жазбадың? Консенсуссыз не нәрсенің дұрыс екенін шешуге саған кім құқық берді? Және бұдан былай DEFAULTSORT үлгісін қоспа. Егер қосатын болсақ, онда бот арқылы бірден барлық мақалаға қосу керек, ал мына түріңмен бүкіл реттілікті бұзып жатырсың [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 23:32, 2026 ж. мамырдың 29 (+05) ::::::::Форумда талқы бастадым. Жалпы DEFAULTSORT-тың қалай реттілікті бұзғанын білмедім. Түр-түрлі есімдердегі тектің қайда екені әртүрлі болады ғой. Мысалға қытай аты-жөнін алсақ, біріншісі — тегі, екіншісі — есімі (сонда [[Си Цзиньпин]]дегі есімі Цзиньпин, тегі Си), сондықтан бот қолданған күрделі шықпақ. Оған қоса қате аталған мақала жетеді. Кеше ғана тегі алдында кеткен қазақ тұлғасы мақаласын жылжыту керек болды. Бір мақаладағы DEFAULTSORT-тың бар болғаны, бірақ басқада жоқ болғаны реттілікті бұзады десеңіз, онда уикилендірумен айналысқанды да қоймадық па. Реттілікті бұзады емес пе. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:48, 2026 ж. мамырдың 29 (+05) :::::::::Мен сені түсінбей тұрмын. Егер, мысалы, Алфавит бойынша тұлғалар санатын қарайтын болсаң, онда бәрі белгілі бір реттілікпен — аты, әкесінің аты, фамилия бойынша тізіліп тұр. Ал сен DEFAULTSORT үлгісін қосқан кезде, бұл мақала жалпы реттіліктен шығып кетеді [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 23:59, 2026 ж. мамырдың 29 (+05) ::::::::::Менің қалағаным — тұлғалардың санаттарда есімі емес, тегі арқылы реттелгені. Мысалы, [[Мұхтар Шаханов]]тың М әрпі емес, Ш әрпінде болғаны. Орыстар бұлай болсын деп тұлғаларын Шаханов, Мухтар; Байден, Джо деп кеткен. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:06, 2026 ж. мамырдың 30 (+05) :::::::::::Сенің не істегің келгенін түсіндім. Менің айтпағым: бұл үлгіні қосқан кезде мақалалар тегі (фамилиясы) бойынша көрінеді, ал бұл үлгі жоқ қалған мақалалардың бәрі аты бойынша тұр. Соның кесірінен жалпы реттілік бұзылады. Сондықтан, бұл үлгіні қосатын болсақ, жекелеген мақалаларға емес, бірден барлық мақалаға қосу керек [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 00:21, 2026 ж. мамырдың 30 (+05) ::::::::::::Бірте-бірте реттілік орнайды [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 01:55, 2026 ж. мамырдың 30 (+05) :::::::::::::Бұл біржақты шешілетін мәселе емес [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 04:42, 2026 ж. мамырдың 30 (+05) == Объединить == Добрый день Нуркен! Могли бы вы объединить эти страницы: 1) “Prosecutor General of Kazakhstan” с «Генеральный прокурор Казахстана» 2) “Aqorda Chief of Staff” с «Руководитель Администрации президента Казахстана» 3) “Ermek Sağımbaev” с «Сагимбаев, Ермек Алдабергенович» [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 17:57, 2026 ж. сәуірдің 5 (+05) :Готово [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:23, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05) ::❤️ [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 06:51, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05) == Объединение == Здравствуйте! Объедините пожалуйста страницы: 1) «Aqorda Press Secretary» с «Пресс-секретарь президента Казахстана» 2) «Aibek Smadiarov» с «Смадияров, Айбек Серикбаевич» 3) «Aslambek Merğaliev» с «Мергалиев, Асламбек Амангельдинович» 4) «Ministry of Culture and Information (Kazakhstan)» с «Министерство культуры и информации Казахстана» 5) «Арыстанкулова, Гульсара Мереевна» с «Gulsara Arystanqulova» [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 11:14, 2026 ж. сәуірдің 23 (+05) :Дайын. Қиын емес нәрсе, негізі. Уикидерек арқылы байланыстырылады. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 02:22, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) ::Рақмет!❤️ [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 08:11, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) == АҚШ телевидение актерлері == АҚШ телевидение актерлері - Санат:АҚШ телевизия актерлері қолмен ауыстырып шығу керек. Мақала сияқты санатты сілтеу салуға болмайды. Мақаланың ішіне кіріп, үлгіні түзету керек [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:52, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) :+ бот бар ма? Осындай жартылай автоматты заттарды сонымен көмегімен жасаған дұрыс. Сонда жуықтағы өзгерістерге көрінбейді [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:59, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) ::Бот басқаруды білмеймін, білсем қолданатын едім [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 02:56, 2026 ж. сәуірдің 28 (+05) :Осымен айналысып жатқан едім, ойым бөлініп қалды. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 02:55, 2026 ж. сәуірдің 28 (+05) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:06, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Дауыс беру == @[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] қайырлы күн! CEE Meeting 2026 бетте өз дауысымды қалдыруға бола ма? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:20, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) :Бұғатталған емессіз, дауыс берсеңіз болатын сияқты [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 04:13, 2026 ж. мамырдың 21 (+05) == CEE MEETING 2026 == Кеш жарық. [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC/%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80#TheNomadEditor_(Muzaffar_Turgunov) CEE MEETING 2026] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 18:53, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) == Заңдар == Сәлеметпісіз! Президент туралы конституциялық заң қабылданыпты, бірақ ол конституциямен қатар ғана күшіне енеді. Қазірден мақаланы жаңарта берейік пе әлде ертелеу бола ма -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 03:32, 2026 ж. мамырдың 21 (+05) :Ертерек жаңартсақ болады. Осы заң қабылданаДЫ деп. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 04:13, 2026 ж. мамырдың 21 (+05) ::Жақсы -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 13:12, 2026 ж. мамырдың 21 (+05) == Объединение == Здравствуйте могли бы объединить эти английские статьи с их русскими и казахскими версиями: Marat Sultangaziev, Beibit Isabayev, Ermağanbet Bölekpaev, Murat Ergeshbayev, Asain Baikhanov, Gauez Nurmukhambetov, Nuralkhan Kusherov (все они акимы регионов), Dmitry Malakhov (это статья объединена только с казахской версией), Janat Elimanov, Supreme Judicial Council of Kazakhstan, Saiasat Nurbek, Ministry of Science and Higher Education (Kazakhstan) [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 19:29, 2026 ж. маусымның 11 (+05) :Готово [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:34, 2026 ж. маусымның 13 (+05) ::❤️ [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 20:31, 2026 ж. маусымның 13 (+05) == Администраторды сайлау == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау|мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:16, 2026 ж. шілденің 3 (+05) == Мақаланы қарап шығу туралы өтініш == Сәлеметсіз бе! Мен Серік Әкірамұлы Қалиев туралы мақаланы дайындап, әкімшілердің қарауына жібердім. Уақытыңыз болса, мақаланы қарап шығып, талаптарға сай болса жариялауға көмектессеңіз, өте риза болар едім. Егер қандай да бір кемшіліктері болса, айтып жіберсеңіз, түзетемін. Алдын ала рақмет! [[Қатысушы:Айтуған Жеткбаев|Айтуған Жеткбаев]] ([[Қатысушы талқылауы:Айтуған Жеткбаев|талқылау]]) 00:25, 2026 ж. шілденің 10 (+05) == Ар Джей Митт == Сәлеметсіз бе! Қазақша ресми бекітілген термин — актер, актёр емес. қазақша адам аты алдымен нөмір, сосын аты жазылатынын ереже бар ма? [[Қатысушы:Marksscheider|Marksscheider]] ([[Қатысушы талқылауы:Marksscheider|талқылау]]) 15:52, 2026 ж. қазанның 21 (+05) :Орыс тілінен келген басқа да кірме сөздердей, актёр өз жазылуын да, айтылуын да сақтайды. Өміріңізде "актЙЕр" деп айтып көрдіңіз ба? Пернетақта себебінен, орыстың ё әрпін жаза қоймағанынан қазақтілді сайттың біразы әріпті жаза қоймайды, бірақ оның Е емес, Ё екені бәріге анық. :Чарльз Үшінші демей, Үшінші Чарльз ([[III Чарльз]]) дейміз. Бұны [https://akorda.kz/kz/kazakstan-prezidentinin-atyna-respublika-kunine-oray-kuttyktau-zhedelhattary-kelip-tusti-2591539 Президент сайтынан] да байқасақ болады. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 16:01, 2026 ж. қазанның 21 (+05) ::Актер — ресми бекітілген термин, бұған орыс тілі мен пернетақтаның не қатысы бар? Ережеге сәйкес біз беделді дереккөздерді басшылыққа алуымыз керек. Барлық қазақтілді қағаз энциклопедияларда басқаша жазылған. Нөмірлеу монархтарға қатысты және, менің білуімше, бұл түрік дәстүрінің әсері. [[Қатысушы:Marksscheider|Marksscheider]] ([[Қатысушы талқылауы:Marksscheider|талқылау]]) 16:11, 2026 ж. қазанның 21 (+05) :::Дереккөзіңізді және актЕр деп айтатын адамды көрсетіп жіберіңізші. + Монарх па, басқа адам ба, сан деген сан болып қала бермей ма? [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 16:21, 2026 ж. қазанның 21 (+05) o3u5cnyvl5ktnv9u3m2yfiplayc00hl 3684386 3684383 2026-10-21T11:29:48Z Marksscheider 183882 /* Ар Джей Митт */ Жауап беру 3684386 wikitext text/x-wiki {{Мұрағат|шілде 2021 – шілде 2022|шілде 2022 – шілде 2023|шілде 2023 – шілде 2024|шілде 2024 – шілде 2025}} == Жойылған мақала турасында == Ассалам уалейкүм! Мына үш мақала энциклапедиядан алынып жойылды: [[Коммунистік партияның манифесті]], [[Коммунистік партияның манифесі]], [[Коммунистік Партияның Манифесті]]. Неге бәрін бірден жойған? Олардың біреуін қалдыру керек еді ғой... [[Қатысушы:Ергали Койбагаров|Ергали Койбагаров]] ([[Қатысушы талқылауы:Ергали Койбагаров|талқылау]]) 14:45, 2025 ж. тамыздың 4 (+05) :Біреуін қайтарып, сәйкес Уикидерек элементімен байланыстырдым. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:40, 2025 ж. тамыздың 16 (+05) == Update request == Hello, Nurken. Can you rename [[Эндрю, Йорк герцогі]] into the Kazakh version of [[Эндрю Маунтбэттен Виндзор]] (Andrew Mountbatten Windsor) (without the hyphen)? After all his titles, honours and styles were stripped of him on 30 October 2025, he became plain (Mr.) Andrew Mountbatten Windsor (with no hyphen). Here is the official statement from Buckingham Palace: https://www.royal.uk/news-and-activity/2025-10-30/a-statement-from-buckingham-palace Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 10:41, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) :Sure! [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 11:29, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) :I have found that the accepted Russian spelling is МаунтбЕттен, so this is what we use. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 11:32, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) ::Thank you very much for the update. [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 11:43, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) == Оңтүстік Қазақстан жастары Уикипедия бағдарламасы == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Форум/Ұсыныстар#Оңтүстік_Қазақстан_жастары_Уикипедия_бағдарламасы|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 14:29, 2025 ж. қарашаның 14 (+05) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Жылжыту == Кеш жарық! Қазақстан Парламенті Сенатының төрағалары мақала атауын өзгертіпсіз, соған ұқсас мақалалардың ескі атауларын сілтенген мақалаларға бот арқылы алмастырып шығу керек. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:00, 2025 ж. қарашаның 23 (+05) :Боттарды жақсы білетін бір қатысушыдан сұрау керек сияқты [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:35, 2025 ж. қарашаның 23 (+05) == Администраторды сайлау == Қайырлы түн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:37, 2026 ж. қаңтардың 1 (+05) == Translation request == Hello, Nurken. Can you translate and upload the articles [[:ru:Базардюзю]] and [[:ru:Флегрейские поля]] in Kazakh Wikipedia? Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 14:56, 2026 ж. наурыздың 7 (+05) :Hi. Really sorry that I couldn't do it. Should've written you a reply. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:42, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) ::Hello, Nurken. ::I withdraw the request, because both articles have been created. ::Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 12:34, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) == Мақаланы жоюу == @[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] мырза неге менің мақаламды жойдыңыз [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:06, 2026 ж. наурыздың 12 (+05) :Кеш жарық. Мақала Уикипедияның энциклопедиялығына келмей қалды және мақала бұрыс стильде жазылған болды. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:44, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :@[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] Алдағы уақытта мақаланы энициклопедиялық мазмұндарға сай қылып жазармын. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:03, 2026 ж. наурыздың 15 (+05) == конкурсқа қатысу == Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026 конкурсына мақаланы қалай еңгізеді? [[Қатысушы:Zhanash|Zhanash]] ([[Қатысушы талқылауы:Zhanash|талқылау]]) 23:53, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) :Кеш жауабым үшін кешіріңіз. Мақала жазып, кестеге басқа қатысушыдай қосамыз. Бұрыннан жоқ мақала болса дұрыс. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:40, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) == Запрос на перевод == Доброго дня! Могли бы вы добавить в Казахскую википедию перевод этой статьи — [[ru:Кыстыбый]]? Буду весьма признателен. --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 22:44, 2026 ж. наурыздың 22 (+05) == -ші, -шы == -ші, -шы дұрыс емес деп сізге кім айтты? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 15:41, 2026 ж. сәуірдің 1 (+05) :Еліміздің білім беру жүйесі айтты. [https://itest.kz/kz/ent/qazaq-tili/morfologiya/lecture/san-esim-turleri-san-esimning-turlenui-sojlemdegi-qyzmeti ҰБТ сайтынан]: :Реттік сан есімдер араб цифрымен берілсе, -ыншы, -інші, -ншы, -нші жұрнағының орнына [[дефис]] қойылады: 11-сынып, 2-қатар, 16-орын, 51-тапсырма, 7-бөлме, т.б., ал рим цифрымен берілсе, дефис қойылмайды. Мысалы, ХІ сынып, ХХІ ғасыр, ІV том, т.б. :[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 22:55, 2026 ж. сәуірдің 1 (+05) ::Иә, мектеп бағдарламасы мен кейбір оқулықтарда араб цифрынан кейін дефис қою арқылы жұрнақты алмастыруға болатыны айтылған. Алайда, Уикипедия — энциклопедиялық ресурс болғандықтан, мұнда мәтіннің оқылуына жеңілдік пен унификация қажет. ::Ресми басылымдарда, ғылыми еңбектерде реттік сан есімнің соңғы буынын тіркеп жазу — қалыптасқан норма. [https://egemen.kz/article/401810-oskar-2026-aldyn-ala-short-paraq-dgariyalandy?ysclid=mnguyxyd6c338107644], [https://kaz.orda.kz/bygin-oskar-syjlygynyn-98-shi-marapattau-rasimi-otedi-138193/?ysclid=mnguw9h0n7889023712] Тіл білімінде тарихи қалыптасқан нормалар мен беделді дереккөздер (энциклопедиялар, академиялық еңбектер) жазу немесе айтылу ережелерінен басым түседі. Мысалы, Зигмунд Фрейд есімінің түпнұсқа транскрипциясы — Фройд, бірақ энциклопедияларда Фрейд болып бекіп кеткендіктен, оны өзгерту қабылданбаған. Сол сияқты, еуропалық монархтардың есімдерін тарихи дәстүрге қарсы шығып, Людовикті — Луи, ал Генрихты — Анри деп өзгерту ғылыми тұрғыдан қате болып саналады. [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 07:39, 2026 ж. сәуірдің 2 (+05) :::Интернеттегі БАҚ үнемі қателесіп тұрады, оларға сенім жоқ. Білім беру жүйесі орфографияны қалай жаз деді, солай жазамыз. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 22:39, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05) ::::Біріншіден, Білім беру министрлігі қазақ тілін реттеуші орган болып табылмайды. Оның өз жауапкершілік аймағынан, яғни білім беру жүйесінен тыс жерде қалай жазу керектігін көрсетуге құқығы да, өкілеттігі де жоқ. Ол мектеп оқушылары мен студенттерден белгілі бір нормада жазуды талап етуге құқылы, бірақ бізден емес. ::::Екіншіден, қазақша Уикипедия Қазақстан Республикасының меншігі емес және мемлекеттік ұйым болып табылмайды. Сондықтан біз мемлекеттік органдардың шешімдеріне бағынбаймыз. ::::Үшіншіден, ең бастысы — бұл Уикипедияның ішкі ережелері. Олар қалғанның бәрінен жоғары тұрады. «-ші, -шы» жұрнақтары грамматикалық тұрғыдан дұрыс емес деп айтатын ереже табиғатта жоқ. Ал қабылданған нормалар мен дереккөздер бар. [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 09:24, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05) :::::Мемлекеттік органдар да үнемі қателесіп отырады, ережелер мен атауларды жиі өзгертеді, мысалы: «процент — пайыз — процент». Біз әр кез сайын оларға бейімделуге міндетті емеспіз, біздің өз ережелеріміз бар. [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 09:31, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05) ::::::Бұл жайлы форумға жазып көрейік. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 19:07, 2026 ж. сәуірдің 8 (+05) :::::::Сонымен, неге форумға жазбадың? Консенсуссыз не нәрсенің дұрыс екенін шешуге саған кім құқық берді? Және бұдан былай DEFAULTSORT үлгісін қоспа. Егер қосатын болсақ, онда бот арқылы бірден барлық мақалаға қосу керек, ал мына түріңмен бүкіл реттілікті бұзып жатырсың [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 23:32, 2026 ж. мамырдың 29 (+05) ::::::::Форумда талқы бастадым. Жалпы DEFAULTSORT-тың қалай реттілікті бұзғанын білмедім. Түр-түрлі есімдердегі тектің қайда екені әртүрлі болады ғой. Мысалға қытай аты-жөнін алсақ, біріншісі — тегі, екіншісі — есімі (сонда [[Си Цзиньпин]]дегі есімі Цзиньпин, тегі Си), сондықтан бот қолданған күрделі шықпақ. Оған қоса қате аталған мақала жетеді. Кеше ғана тегі алдында кеткен қазақ тұлғасы мақаласын жылжыту керек болды. Бір мақаладағы DEFAULTSORT-тың бар болғаны, бірақ басқада жоқ болғаны реттілікті бұзады десеңіз, онда уикилендірумен айналысқанды да қоймадық па. Реттілікті бұзады емес пе. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:48, 2026 ж. мамырдың 29 (+05) :::::::::Мен сені түсінбей тұрмын. Егер, мысалы, Алфавит бойынша тұлғалар санатын қарайтын болсаң, онда бәрі белгілі бір реттілікпен — аты, әкесінің аты, фамилия бойынша тізіліп тұр. Ал сен DEFAULTSORT үлгісін қосқан кезде, бұл мақала жалпы реттіліктен шығып кетеді [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 23:59, 2026 ж. мамырдың 29 (+05) ::::::::::Менің қалағаным — тұлғалардың санаттарда есімі емес, тегі арқылы реттелгені. Мысалы, [[Мұхтар Шаханов]]тың М әрпі емес, Ш әрпінде болғаны. Орыстар бұлай болсын деп тұлғаларын Шаханов, Мухтар; Байден, Джо деп кеткен. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:06, 2026 ж. мамырдың 30 (+05) :::::::::::Сенің не істегің келгенін түсіндім. Менің айтпағым: бұл үлгіні қосқан кезде мақалалар тегі (фамилиясы) бойынша көрінеді, ал бұл үлгі жоқ қалған мақалалардың бәрі аты бойынша тұр. Соның кесірінен жалпы реттілік бұзылады. Сондықтан, бұл үлгіні қосатын болсақ, жекелеген мақалаларға емес, бірден барлық мақалаға қосу керек [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 00:21, 2026 ж. мамырдың 30 (+05) ::::::::::::Бірте-бірте реттілік орнайды [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 01:55, 2026 ж. мамырдың 30 (+05) :::::::::::::Бұл біржақты шешілетін мәселе емес [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 04:42, 2026 ж. мамырдың 30 (+05) == Объединить == Добрый день Нуркен! Могли бы вы объединить эти страницы: 1) “Prosecutor General of Kazakhstan” с «Генеральный прокурор Казахстана» 2) “Aqorda Chief of Staff” с «Руководитель Администрации президента Казахстана» 3) “Ermek Sağımbaev” с «Сагимбаев, Ермек Алдабергенович» [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 17:57, 2026 ж. сәуірдің 5 (+05) :Готово [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:23, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05) ::❤️ [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 06:51, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05) == Объединение == Здравствуйте! Объедините пожалуйста страницы: 1) «Aqorda Press Secretary» с «Пресс-секретарь президента Казахстана» 2) «Aibek Smadiarov» с «Смадияров, Айбек Серикбаевич» 3) «Aslambek Merğaliev» с «Мергалиев, Асламбек Амангельдинович» 4) «Ministry of Culture and Information (Kazakhstan)» с «Министерство культуры и информации Казахстана» 5) «Арыстанкулова, Гульсара Мереевна» с «Gulsara Arystanqulova» [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 11:14, 2026 ж. сәуірдің 23 (+05) :Дайын. Қиын емес нәрсе, негізі. Уикидерек арқылы байланыстырылады. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 02:22, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) ::Рақмет!❤️ [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 08:11, 2026 ж. сәуірдің 24 (+05) == АҚШ телевидение актерлері == АҚШ телевидение актерлері - Санат:АҚШ телевизия актерлері қолмен ауыстырып шығу керек. Мақала сияқты санатты сілтеу салуға болмайды. Мақаланың ішіне кіріп, үлгіні түзету керек [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:52, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) :+ бот бар ма? Осындай жартылай автоматты заттарды сонымен көмегімен жасаған дұрыс. Сонда жуықтағы өзгерістерге көрінбейді [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:59, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) ::Бот басқаруды білмеймін, білсем қолданатын едім [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 02:56, 2026 ж. сәуірдің 28 (+05) :Осымен айналысып жатқан едім, ойым бөлініп қалды. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 02:55, 2026 ж. сәуірдің 28 (+05) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:06, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Дауыс беру == @[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] қайырлы күн! CEE Meeting 2026 бетте өз дауысымды қалдыруға бола ма? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:20, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) :Бұғатталған емессіз, дауыс берсеңіз болатын сияқты [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 04:13, 2026 ж. мамырдың 21 (+05) == CEE MEETING 2026 == Кеш жарық. [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC/%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80#TheNomadEditor_(Muzaffar_Turgunov) CEE MEETING 2026] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 18:53, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) == Заңдар == Сәлеметпісіз! Президент туралы конституциялық заң қабылданыпты, бірақ ол конституциямен қатар ғана күшіне енеді. Қазірден мақаланы жаңарта берейік пе әлде ертелеу бола ма -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 03:32, 2026 ж. мамырдың 21 (+05) :Ертерек жаңартсақ болады. Осы заң қабылданаДЫ деп. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 04:13, 2026 ж. мамырдың 21 (+05) ::Жақсы -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 13:12, 2026 ж. мамырдың 21 (+05) == Объединение == Здравствуйте могли бы объединить эти английские статьи с их русскими и казахскими версиями: Marat Sultangaziev, Beibit Isabayev, Ermağanbet Bölekpaev, Murat Ergeshbayev, Asain Baikhanov, Gauez Nurmukhambetov, Nuralkhan Kusherov (все они акимы регионов), Dmitry Malakhov (это статья объединена только с казахской версией), Janat Elimanov, Supreme Judicial Council of Kazakhstan, Saiasat Nurbek, Ministry of Science and Higher Education (Kazakhstan) [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 19:29, 2026 ж. маусымның 11 (+05) :Готово [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:34, 2026 ж. маусымның 13 (+05) ::❤️ [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 20:31, 2026 ж. маусымның 13 (+05) == Администраторды сайлау == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау|мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:16, 2026 ж. шілденің 3 (+05) == Мақаланы қарап шығу туралы өтініш == Сәлеметсіз бе! Мен Серік Әкірамұлы Қалиев туралы мақаланы дайындап, әкімшілердің қарауына жібердім. Уақытыңыз болса, мақаланы қарап шығып, талаптарға сай болса жариялауға көмектессеңіз, өте риза болар едім. Егер қандай да бір кемшіліктері болса, айтып жіберсеңіз, түзетемін. Алдын ала рақмет! [[Қатысушы:Айтуған Жеткбаев|Айтуған Жеткбаев]] ([[Қатысушы талқылауы:Айтуған Жеткбаев|талқылау]]) 00:25, 2026 ж. шілденің 10 (+05) == Ар Джей Митт == Сәлеметсіз бе! Қазақша ресми бекітілген термин — актер, актёр емес. қазақша адам аты алдымен нөмір, сосын аты жазылатынын ереже бар ма? [[Қатысушы:Marksscheider|Marksscheider]] ([[Қатысушы талқылауы:Marksscheider|талқылау]]) 15:52, 2026 ж. қазанның 21 (+05) :Орыс тілінен келген басқа да кірме сөздердей, актёр өз жазылуын да, айтылуын да сақтайды. Өміріңізде "актЙЕр" деп айтып көрдіңіз ба? Пернетақта себебінен, орыстың ё әрпін жаза қоймағанынан қазақтілді сайттың біразы әріпті жаза қоймайды, бірақ оның Е емес, Ё екені бәріге анық. :Чарльз Үшінші демей, Үшінші Чарльз ([[III Чарльз]]) дейміз. Бұны [https://akorda.kz/kz/kazakstan-prezidentinin-atyna-respublika-kunine-oray-kuttyktau-zhedelhattary-kelip-tusti-2591539 Президент сайтынан] да байқасақ болады. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 16:01, 2026 ж. қазанның 21 (+05) ::Актер — ресми бекітілген термин, бұған орыс тілі мен пернетақтаның не қатысы бар? Ережеге сәйкес біз беделді дереккөздерді басшылыққа алуымыз керек. Барлық қазақтілді қағаз энциклопедияларда басқаша жазылған. Нөмірлеу монархтарға қатысты және, менің білуімше, бұл түрік дәстүрінің әсері. [[Қатысушы:Marksscheider|Marksscheider]] ([[Қатысушы талқылауы:Marksscheider|талқылау]]) 16:11, 2026 ж. қазанның 21 (+05) :::Дереккөзіңізді және актЕр деп айтатын адамды көрсетіп жіберіңізші. + Монарх па, басқа адам ба, сан деген сан болып қала бермей ма? [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 16:21, 2026 ж. қазанның 21 (+05) ::::Актер — [https://termincom.kz/search/?termin=%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80&cid=0&field=all&approved_first=1 termincom.kz] Нөмірлеуге келетін болсақ мен сізге ешнәрсе міндетті емеспін. Оның үстіне қандай да бір адамдарды мысалға келтірудің қажеті жоқ. Қазақ тіліндегі кез келген беделді энциклопедияны ашып қарасаңыз, бәрін өз көзіңізбен көресіз. [[Қатысушы:Marksscheider|Marksscheider]] ([[Қатысушы талқылауы:Marksscheider|талқылау]]) 16:29, 2026 ж. қазанның 21 (+05) d0azpplq9fs1qeutyno4qs44qacg882 0 664745 3684141 3661020 2026-10-20T14:01:27Z Wikuiser 172895 3684141 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Калвин Филлипс |сурет = Kalvin_Phillips_Leeds_United.jpg |сурет ені = 220px |туған күні = 02.12.1995 |туған жері = [[Лидс]], [[Англия]] |азаматтығы = {{байрақ|Англия}} |бойы = 178 [[сантиметр|см]] |позиция = [[жартылай қорғаушы]] |қазіргі клуб = {{ту|Англия}} [[Манчестер Сити]] |номері = 4 |жастар клубы = {{футбол карьерасы |2003—2010|{{ту|Англия}} Уэртли Джуниорс| |2010—2014|{{ту|Англия}} [[Лидс Юнайтед]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |2014—2022|{{ту|Англия}} [[Лидс Юнайтед]]|214 (13) |2022—|{{ту|Англия}} [[Манчестер Сити]]|0 (0)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2020—|{{футбол|Англия}}|23 (0)}} |медальдары = {{турнир|[[Футболдан Еуропа чемпионаты|Еуропа чемпионаты]]}} {{медаль|Күміс|[[Футболдан 2020 жылғы Еуропа біріншілігі|ЕУРО-2020]]}} |Commons = Kalvin Phillips }} '''Калвин Марк Филлипс''' ({{lang-en|Kalvin Mark Phillips}}; [[2 желтоқсан]] [[1995 жыл]]<ref>[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/351749 Тransfermarkt.com]</ref>, [[Лидс]]) — англиялық футболшы, "[[Манчестер Сити]]" клубы мен [[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Англия құрамасының]] жартылай қорғаушысы. [[Футболдан 2020 жылғы Еуропа біріншілігі|2020 жылғы Еуропа чемпионатына]] қатысқан. 2016 жылы Англия чемпионшипінде үздік жас футболшы атанды. 2020 жылы 8 қыркүйекте [[Хорватия Ұлттық футбол құрамасы|Хорватияға]] қарсы [[УЕФА Ұлттар Лигасы 2020/21|УЕФА Ұлттар лигасы]] матчында тұңғыш Англия құрамасы сапында алаңға шықты. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://www.mancity.com/players/kalvin-phillips Манчестер Сити ФК ресми сайтындағы профилі] {{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-en}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Манчестер Сити ФК құрамы}} [[Санат:Англия футболшылары]] [[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Лидс Юнайтед ФК ойыншылары]] [[Санат:Манчестер Сити ФК ойыншылары]] {{England-footy-bio-stub}} px8ohcaimif3max0h68p4ic6pzrmjny 3 664930 3684345 2887883 2026-10-21T09:20:29Z Squasher 90338 Squasher [[Қатысушы талқылауы:King Muli 12]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Renamed user a5e0f266d6b82db09f3e70084efc2780]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/King Muli 12|King Muli 12]]" to "[[Special:CentralAuth/Renamed user a5e0f266d6b82db09f3e70084efc2780|Renamed user a5e0f266d6b82db09f3e70084efc2780]]" 2887883 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=King Muli 12}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 17:18, 2021 ж. шілденің 12 (+06) ge1pe8tgblp5zeob2i0q9udcoh90jsq 0 672482 3684265 3037610 2026-10-20T21:39:54Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3684265 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы | атауы = Кентербери Юнайтед'' | құрылған = 2002 | стадионы = «Инглиш Парк» <br /> [[Крайстчерч]], <br /> [[Жаңа Зеландия]] | сыйымдылығы = 3000 | сайты = www.twfc.co.nz | жарыс = Премьер-лига АСБ | маусым = 2016/17 | орын = '''6''' <!-- ФОРМА --> | pattern_la1 = _blackborder | pattern_b1 = _red_stripes_red_sholders | pattern_ra1 = _blackborder | pattern_sh1 = _white stripes | pattern_so1 = | leftarm1 = FF0000 | body1 = 000000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF }} '''«Кентербери Юнайтед»''' — [[Жаңа Зеландия|Жаңа Зеландияның]] Крайстерч қаласындағы футбол клубы, 2002 жылы құрылған. Өз алаңындағы ойындарын "Инглиш Парк" стадионында өткізеді, сыйымдылығы 3000 адам. == Бапкерлері == * Дэнни Халлиган (2006 – 2008) * Коруч Монсеф (2008 – 2009) * Кейт Брайтуайт (2009 – 2014) * Син Девин (2014 – 2015) * Вилли Гердсен (2015 – н) == Сілтемелер == * http://footballfacts.ru/players/2361012 {{Deadlink|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Бастама}} [[Санат:Жаңа Зеландия футбол клубтары]] 0sc7k39xb26m98y46lzfg31todziuqd 4 675116 3684124 3683628 2026-10-20T13:07:20Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3684124 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107914||25626||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8215||1157||3||152||7079||147||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7806||945||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7384||84||695||187||814||2149||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3123||114||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2769||42||0||61||33||609||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2647||103||14||201||108||0||57||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2182||97||3||165||0||106||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1939||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||141||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Орел Карл}}||1420||329||1||337||90||24||0||2||0 |- |11||{{u|Yerzhankyzy}}||1392||35||2||0||0||0||0||0||0 |- |12||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0 |- |13||{{u|Alamgir}}||1358||105||4||2||410||8||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1342||156||5||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78 |- |16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |17||{{u|Gulzat246}}||1274||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1191||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1164||50||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||220||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||628||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Nurkhan}}||999||105||14||345||4||26||0||1||0 |- |24||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |25||{{u|AlefZet}}||994||459||57||1269||261||95||1||49||25 |- |26||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |27||{{u|Aghia7}}||956||116||0||0||0||1||0||0||0 |- |28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||97||0||0||0 |- |29||{{u|G55}}||917||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |30||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |31||{{u|82.200.154.115}}||876||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |32||{{u|Kaiyr}}||870||308||43||21||72||7||25||3||3 |- |33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||475||173||223||346||0||3 |- |37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |39||{{u|Merey}}||736||51||0||0||0||237||0||0||0 |- |40||{{u|1nter pares}}||728||358||1||10||1543||3||0||0||4 |- |41||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |42||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |43||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |44||{{u|Nurken}}||577||559||3||665||5052||32||15||3||4 |- |45||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |46||{{u|Sagzhan}}||555||92||2||23||224||30||0||0||0 |- |47||{{u|Casserium}}||548||188||72||76||337||50||0||7||0 |- |48||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||547||1628||168||18||7583||188||0||1||11 |- |49||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |50||{{u|Dauren}}||528||34||1||0||0||14||0||0||0 |- |51||{{u|Zhaksilik}}||518||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |52||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |53||{{u|GulzhanOmarova}}||508||10||8||0||0||1||0||0||0 |- |54||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |55||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |56||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||250||0||0||0 |- |57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |62||{{u|TheNomadEditor}}||427||37||0||0||1600||3||0||0||0 |- |63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||33||3||0||0||90||0||0||0 |- |65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |66||{{u|Ashina}}||390||181||3||56||22||38||31||0||21 |- |67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |71||{{u|Амзе Магжан}}||360||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |76||{{u|TalgatSnow}}||343||161||4||109||381||70||0||15||0 |- |77||{{u|Erboldilyara}}||337||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0 |- |80||{{u|Olkikz}}||306||19||1||0||0||14||0||0||0 |- |81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |83||{{u|Alphy Haydar}}||303||197||4||7||17||1||0||0||0 |- |84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |85||{{u|AnelK NIS}}||279||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |86||{{u|ShadZ01}}||275||30||0||70||82||72||0||2||0 |- |87||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |88||{{u|Нақып Нұрғали}}||272||12||1||0||0||0||0||0||0 |- |89||{{u|Esetok}}||271||499||32||72||128||2||33||2||4 |- |90||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |91||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |92||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |93||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |96||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |97||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0 |- |98||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||318||4||873||101||121||176||24||49 |- |99||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |100||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |101||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |102||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |103||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |104||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |105||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |106||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|KoishymanovaG}}||216||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |109||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |110||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Coffee86}}||206||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |112||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |113||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |114||{{u|Aimanber}}||202||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |115||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |116||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |117||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |118||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |119||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |120||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |121||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||15||3||1||49 |- |122||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |123||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Qarakesek}}||179||159||3||12||13||71||0||0||21 |- |127||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |128||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |129||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |136||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||157||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |140||{{u|Daniyar}}||153||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |141||{{u|Ali.otkelbayev}}||152||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |142||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||151||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |143||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |145||{{u|Arystanbek}}||147||242||7||555||261||206||110||363||309 |- |146||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |147||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |148||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |149||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |150||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |151||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |152||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0 |- |153||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |154||{{u|Marksscheider}}||141||208||0||5||92||0||0||0||0 |- |155||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |156||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |158||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |159||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |160||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |167||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |168||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |169||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |172||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |173||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |174||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |178||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||193||59||1||5||2 |- |179||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |180||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |182||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |183||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |184||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |195||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |196||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |197||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |200||{{u|Абылай}}||106||44||3||103||98||26||17||0||8 |- |201||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |205||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |206||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0 |- |207||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |208||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Aizhok}}||99||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |215||{{u|NIS Semey Moldir}}||98||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |216||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |217||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |218||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |219||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |220||{{u|MuratbekErkebulan}}||96||21||0||70||83||0||11||0||0 |- |221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Araika11nis}}||95||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|NIS Zhuldyz}}||95||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |225||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |227||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |230||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |232||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |238||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |239||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |240||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |241||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |242||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||10||0||0||0||36||0||0||0 |- |243||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |244||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |246||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |247||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |248||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |250||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |251||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0 |- |252||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |253||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Madi Dos}}||84||22||0||55||30||40||6||0||3 |- |255||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |256||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |257||{{u|Zamantay}}||83||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |258||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |259||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |260||{{u|Aliba}}||82||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |261||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |262||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||82||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |263||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |265||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |266||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |268||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |269||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2 |- |270||{{u|Ainur}}||80||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |271||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |272||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |273||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |274||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |275||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |276||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |277||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |278||{{u|RaiymbekZh}}||78||44||5||1||11||2||0||0||1 |- |279||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||78||0||1||1||0||0||0||0||0 |- |280||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0 |- |281||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |282||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |283||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |284||{{u|Amiyeva}}||75||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |285||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |286||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |287||{{u|Kasymov}}||74||667||7||2979||521||93||0||38||4 |- |288||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |289||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |290||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |291||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3 |- |292||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |293||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |297||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |298||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |299||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |300||{{u|А.С.Кизиров}}||68||27||0||0||1||1||9||0||0 |- |301||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |302||{{u|AlibekKS}}||67||211||12||7||350||3||4||0||3 |- |303||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |304||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |306||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |307||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |308||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |309||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |310||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |311||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |312||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |313||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |314||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |315||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |316||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |317||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |318||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |319||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |320||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |321||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |322||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |323||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |324||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |325||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |326||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |330||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |331||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |332||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |333||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |334||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |335||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |336||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0 |- |337||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |338||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |340||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |341||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |342||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |343||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |344||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |345||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |346||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |347||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |348||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Yessentaikyzy}}||50||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |351||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |352||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |353||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72 |- |355||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |356||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |357||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |358||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |359||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |360||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |361||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |362||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |363||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |364||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |366||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |369||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |370||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |371||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |372||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |373||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |374||{{u|Balaburgem}}||45||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |375||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |378||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |379||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|Kairatulyzharas}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |382||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |383||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |384||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |385||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |386||{{u|Dostoevskykz}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |387||{{u|Mheidegger}}||41||19||0||1||0||2||0||0||0 |- |388||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |392||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |393||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |394||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |395||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |396||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |397||{{u|Tarikh Dias}}||40||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |398||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |399||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |400||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |401||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |402||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |403||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |404||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |405||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |406||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |407||{{u|Syrlybek}}||38||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |408||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |409||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |410||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |411||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |412||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |413||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |414||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |415||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |416||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||37||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |417||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |418||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |419||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |420||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |421||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |422||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |423||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |424||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |425||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |428||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |431||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |432||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |433||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |434||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |435||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |436||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |437||{{u|Aidanka}}||31||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |438||{{u|Andir}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |439||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |440||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |441||{{u|PushkinVko}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |442||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |443||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |444||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |445||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |446||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |449||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |450||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |451||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |453||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |454||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||20||0||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |460||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |461||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |462||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |463||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |464||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |465||{{u|Unknown Alash}}||27||28||0||0||0||0||0||0||0 |- |466||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |467||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |468||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |469||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |470||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |471||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |474||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |475||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |476||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |477||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |478||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |479||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |480||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |481||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |482||{{u|Rasulbek Adil}}||25||5||0||121||5||0||1||0||0 |- |483||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |484||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |485||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |486||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1 |- |487||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |488||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |489||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |490||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |491||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |492||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |493||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |494||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |495||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |496||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1 |- |497||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |498||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |499||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |500||{{u|Qanattan}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |501||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |502||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |503||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |504||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |505||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |506||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |507||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |508||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |509||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |510||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |511||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |512||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |513||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |516||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |517||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |518||{{u|Вилюс М}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |519||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |520||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |521||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |522||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |527||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |528||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |529||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |530||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |531||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |532||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |533||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0 |- |534||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |535||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |539||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |540||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |541||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |542||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |543||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |544||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |545||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |546||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |547||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |548||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |549||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |550||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |551||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |552||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |553||{{u|Tuttiorchestra687}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |554||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |555||{{u|Жанна Ж}}||18||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |556||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |557||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |558||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |559||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |560||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |561||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |562||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |563||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |564||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |565||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |566||{{u|Бекемгүл}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |568||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |569||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |570||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |571||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |572||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |573||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |574||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |575||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |576||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0 |- |577||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |578||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |579||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |580||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |581||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |582||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |583||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |584||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |585||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |586||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |587||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |588||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |589||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |590||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |591||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |592||{{u|Muzeologist}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |593||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |594||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |595||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |596||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |597||{{u|Зилола Садирханова}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |598||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |599||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |600||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |601||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |602||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |603||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |604||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |605||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |606||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |607||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |608||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |609||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |610||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |611||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |612||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |613||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |614||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|Aldogarov}}||13||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |616||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |617||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |618||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |619||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |624||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |625||{{u|Амина Жанаковна}}||13||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |627||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |628||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |629||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |630||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |632||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |633||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |634||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |635||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |637||{{u|Ayazhan10}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |638||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |639||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |640||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |641||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |642||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |643||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |644||{{u|Жадыра Абибуллаевна}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |645||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |646||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |647||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |648||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |649||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |650||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |651||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |652||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |653||{{u|Daur s}}||11||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |654||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||30||0||0||0||0 |- |655||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |656||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |657||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |658||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |659||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |660||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |661||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |662||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |664||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |665||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |666||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |667||{{u|Abatova saltanat}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |668||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |669||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |670||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |671||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |672||{{u|Kazprose}}||10||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |673||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |674||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |675||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |676||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |677||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |678||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |681||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |682||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |683||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |684||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |685||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |686||{{u|Aigerim Tlepova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |687||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |688||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |689||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |690||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |691||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |692||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |693||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |694||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |695||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |696||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |697||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |698||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |699||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |700||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |701||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |702||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |703||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |705||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |706||{{u|Жанар Чушекова}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |707||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |709||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |710||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |711||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |712||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |713||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |714||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |715||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |716||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |717||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |718||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |719||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |720||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |721||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |722||{{u|Aseke16}}||8||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |723||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |724||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |725||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |726||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |727||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |728||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |729||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |730||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |731||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |732||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |733||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |734||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |735||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |736||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |738||{{u|Акмарал Абдрашидовна}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |739||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |740||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |741||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |742||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |743||{{u|Канат Алимбаев}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |744||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |745||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |746||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |747||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |748||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |749||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |750||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |751||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |752||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |753||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |754||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |755||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |756||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |757||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |758||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |759||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |760||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |761||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |763||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |764||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |765||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |766||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |767||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |768||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |769||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |770||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |771||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |773||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |776||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |777||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |778||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |779||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |780||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |781||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |782||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |783||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |784||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |785||{{u|Wikuiser}}||7||11||2||54||31||0||0||24||0 |- |786||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |787||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |788||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |789||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |790||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |791||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |792||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |793||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |794||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |795||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |796||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |797||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |798||{{u|Михайлов Игорь}}||7||1||0||0||0||11||0||0||0 |- |799||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |800||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |801||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |802||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |803||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |804||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |805||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |806||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|19642206g}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |809||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |810||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |811||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |812||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |814||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|92.47.205.125}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |816||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |817||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |818||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |819||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |820||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |822||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |823||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |824||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |825||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |826||{{u|AmanbekAyauly}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |827||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |828||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |829||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |830||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |831||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |832||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |833||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |834||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0 |- |835||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |836||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |837||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |838||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |839||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |840||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |841||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |842||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |843||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |844||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |845||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |846||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |847||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |848||{{u|KAigerim}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |849||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |850||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |851||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |852||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |853||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |854||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |855||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |856||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |857||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |858||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |859||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |860||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |861||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |862||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |863||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |864||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |865||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |866||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |867||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |868||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |869||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |870||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |871||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |873||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |874||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |875||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |876||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |877||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |878||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |879||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |880||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |881||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |882||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |883||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |884||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |885||{{u|Садықова Ақгүл}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |886||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |887||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |888||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |889||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |890||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |891||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |892||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |893||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |894||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |895||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |896||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |897||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |898||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |899||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |900||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |901||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |902||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |903||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |904||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |905||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |906||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |907||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |908||{{u|Aglamkhanm29}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |909||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |910||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |911||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |912||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |913||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |914||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |915||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |916||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |917||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |918||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |919||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |920||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |921||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |922||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |923||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |924||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |925||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |926||{{u|Gaukhar1980}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |927||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |928||{{u|Janugyl}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |929||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |930||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |931||{{u|Lucky2704}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |932||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |933||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |934||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |935||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |936||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |937||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |938||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |939||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |940||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |941||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |942||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |943||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |945||{{u|Semsk-Karaga}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |946||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |947||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |948||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |949||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |950||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |951||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |952||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |953||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |954||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |955||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |956||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |957||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |958||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |959||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |960||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |961||{{u|Гулжайна Усен}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |962||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |963||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |964||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |965||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |966||{{u|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |967||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |968||{{u|Назгүл Қуантқан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |970||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |971||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |972||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|Талшын Ауел}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |976||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |977||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |978||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |979||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |980||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |982||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |983||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |984||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |985||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |986||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |987||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |988||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |989||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |990||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |991||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |992||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |993||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |994||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |995||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |996||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |997||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |998||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |999||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1000||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1001||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1002||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1003||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1004||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |1005||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |1006||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |1007||{{u|Ahan Zere}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1008||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1009||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1010||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1011||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1012||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1013||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1014||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1015||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1016||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1017||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1018||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1019||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1020||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1021||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1022||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1023||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1024||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1025||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1026||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1027||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1028||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1029||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1030||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1031||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1032||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1033||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1035||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1036||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1037||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1038||{{u|Kvazimodo}}||4||1||0||0||8||0||0||0||0 |- |1039||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1040||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1041||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1042||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1043||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1044||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1045||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1046||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1047||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1048||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1049||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1050||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1051||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1052||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1053||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1054||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1055||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1056||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1057||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1058||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1059||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1060||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1061||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1062||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1063||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1064||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1065||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1066||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1067||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1068||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1069||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1071||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1073||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1074||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1075||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1076||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1077||{{u|Даулет1278}}||4||1||0||0||0||0||3||0||0 |- |1078||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1079||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1080||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1081||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1082||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1083||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1084||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1085||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1086||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1087||{{u|Көперхан Анаргүл}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1088||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1089||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1090||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1091||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1092||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1093||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1094||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1095||{{u|Тохтарқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1096||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1097||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1098||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1099||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1100||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1101||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1102||{{u|Құралай Мұратқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1103||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1104||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1105||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1106||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1107||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1108||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1109||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1110||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1111||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1112||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1113||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1114||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1115||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1116||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1117||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1118||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1119||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1120||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1121||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1122||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1123||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1124||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1125||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1126||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1127||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1128||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1129||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1130||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1131||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1132||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1133||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1134||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1135||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1136||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1137||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1138||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1139||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1140||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1141||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1142||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1143||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1144||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1145||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1146||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1147||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1148||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1149||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1150||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1151||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1152||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1153||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1155||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1157||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1158||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1159||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1160||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1162||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1163||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1164||{{u|Aq.Sholpan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1165||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1166||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1167||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1168||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1169||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1170||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1171||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1172||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1173||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1174||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1175||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1176||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1177||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1178||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1179||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1180||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1181||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1182||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1183||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1184||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1185||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1186||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1187||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1188||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1189||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1190||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1191||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1192||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1193||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1194||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1195||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1196||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1197||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1198||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1199||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1200||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1201||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1202||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1203||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1204||{{u|Jako2588}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1205||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1206||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1207||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1208||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1209||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1210||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1211||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1212||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1213||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1214||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1215||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1216||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1217||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1218||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1219||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1220||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1221||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1222||{{u|Omarova. ayagul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1223||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1224||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1225||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1226||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1227||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1228||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1229||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1230||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1231||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1233||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1234||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1236||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1237||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1238||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1239||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1240||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1241||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1245||{{u|Tilaqtobe}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1247||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1248||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1249||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1250||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1251||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1252||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1253||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1254||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1255||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1256||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1257||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1258||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Zhibek2003}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1260||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1264||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1265||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1266||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1267||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1269||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1273||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1274||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1275||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1276||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1277||{{u|Гулмира Исатай}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1278||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1279||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1280||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1281||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1282||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1283||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1284||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1285||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1286||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1287||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1288||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1289||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1290||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1291||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1292||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|Мүсірманқұлқызы Қаракөз}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1294||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1295||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1296||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1297||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1298||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1299||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1300||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1301||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1302||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1303||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1304||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1305||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1306||{{u|Шынар Бахытбекқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1307||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1308||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1309||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1310||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1311||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1313||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1314||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1315||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1316||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1317||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1318||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1319||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1320||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1321||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1323||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1324||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1326||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1327||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1328||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1329||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1330||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1331||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1332||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1333||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1334||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1335||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1342||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1345||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1348||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1349||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1350||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1352||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1354||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1355||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1356||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1357||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1359||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1360||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1364||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1365||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1367||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1370||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1373||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1374||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1375||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1376||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1378||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1379||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1380||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1381||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1382||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1383||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1385||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1386||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1388||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1389||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1390||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1391||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1392||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1393||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1394||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1395||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1397||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1398||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1399||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1400||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1401||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1402||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1403||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1404||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1405||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1406||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1407||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1408||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1409||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1410||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1411||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1412||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1413||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1415||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1416||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1417||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1418||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1419||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1420||{{u|AlexKoval}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1421||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1422||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1423||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1424||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1425||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1426||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1427||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1428||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1429||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1430||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1431||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1432||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1433||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1434||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1435||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1436||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1437||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1438||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1439||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1440||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1441||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1442||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1443||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1444||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1445||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1446||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1447||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1448||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1449||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1450||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1451||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1452||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1453||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1454||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1455||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1456||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1457||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1458||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1459||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1460||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1461||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1462||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1463||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1464||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1465||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1466||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1467||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1468||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1469||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1470||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1471||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1472||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1475||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1476||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1478||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1479||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1480||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1481||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1482||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1483||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1484||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1485||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1486||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1487||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1489||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1491||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1492||{{u|HaNsadu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1497||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1498||{{u|Ibrayevan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1499||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1502||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1503||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1504||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1505||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1507||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1508||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1509||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1510||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1511||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1513||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1514||{{u|L.sarkytbekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1515||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1516||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1517||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1519||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1520||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1521||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1522||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1524||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1526||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1527||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1528||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1529||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1530||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1532||{{u|Mtdi20}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1533||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1534||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1535||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1536||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1537||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1538||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1539||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1540||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1541||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1542||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1543||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1544||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1545||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1546||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1547||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1548||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |1549||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1550||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1551||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1552||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1553||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1554||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1555||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1556||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1557||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1558||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1559||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1560||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1562||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1563||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1564||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1565||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1567||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1568||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1569||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1570||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1571||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1572||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1573||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1574||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1575||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1576||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1577||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1578||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1579||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1580||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1581||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1583||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1584||{{u|Uzsport}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1585||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1586||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|Абзал Алия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1640||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1654||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1655||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1659||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1660||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1661||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1663||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1664||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|Зиедбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1672||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1673||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1674||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|Кенесары хан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1676||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1677||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1678||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1679||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1681||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1682||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1683||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1684||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1686||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1687||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1689||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1690||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1691||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1692||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1693||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1694||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1695||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1696||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1697||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1698||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1699||{{u|Садыкова Улболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1700||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1701||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1702||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1703||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1704||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1705||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1706||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1707||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1708||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1709||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1710||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1711||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1712||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1713||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1714||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1715||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1716||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1717||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1718||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1719||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1720||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1721||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1722||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1723||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1724||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1725||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1726||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1727||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1728||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1729||{{u|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1730||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1731||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1732||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1733||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1734||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1735||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1736||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1737||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1738||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1739||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1740||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1741||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||373||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] b7f2k1bii9f0tg8lup0cba9ojby4ec2 0 676105 3684389 3684049 2026-10-21T11:33:28Z Casserium 68287 3684389 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Суреті=Asqar Omarov (cropped).jpg |Атауы=Омаров, 2022 жыл |Титулы= «Орталық коммуникациялар қызметінің» директоры |Басқара бастады= 2 қыркүйек 2022 |Басқаруын аяқтады= 20 қазан 2026 |Президент= [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |Ту= Flag of the President of Kazakhstan.svg |Ту2= Flag of Kazakhstan.svg |Ізашары=[[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] |Ізбасары=[[Қанат Амангелдіұлы Құлшыманов|Қанат Құлшыманов]] |Титулы_2= Ақпарат және қоғамдық даму министрі |Басқара бастады_2= 11 қаңтар |Басқаруын аяқтады_2= 2 қыркүйек 2022 |Президент_2= [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев| Қасым-Жомарт Тоқаев]] |Премьер_2= [[Әлихан Асханұлы Смайылов| Әлихан Смайылов]] |Ту_2= Emblem of Kazakhstan latin.svg |Ту2_2= Flag of Kazakhstan.svg |Ізашары_2=[[Аида Ғалымқызы Балаева| Аида Балаева]] |Ізбасары_2=[[Дархан Қуандықұлы Қыдырәлі| Дархан Қыдырәлі]] |Титулы_3 = Ақпарат және қоғамдық даму министрінің орынбасары |Басқара бастады_3 = тамыз 2021 |Басқаруын аяқтады_3 = 11 қаңтар 2022 |Президент_3= [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев| Қасым-Жомарт Тоқаев]] |Премьер_3= [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин| Асқар Мамин]]<br> [[Әлихан Асханұлы Смайылов| Әлихан Смайылов]] |Ту_3= Emblem of Kazakhstan latin.svg |Ту2_3= Flag of Kazakhstan.svg |Ізашары_3= |Ізбасары_3= |Титулы_4 = [[ҚазАқпарат|«ҚазАқпарат»]] Басқарма Төрағасы |Басқара бастады_4 = сәуір 2017 |Басқаруын аяқтады_4 = тамыз 2021 |Президент_4= [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев| Нұрсұлтан Назарбаев]]<br> [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев| Қасым-Жомарт Тоқаев]] |Премьер_4= [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев| Бақытжан Сағынтаев]]<br> [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин| Асқар Мамин]] |Ту_4= Kazinform logo (2023).png |Ту2_4= Flag of Kazakhstan.svg |Ізашары_4=Әсел Дулатқызы Төлегенова |Ізбасары_4=Елдос Бигелдіұлы Нәшірәлі | Туған күні = 30.6.1976 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Туған кездегі есімі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Партиясы = | Білімі = [[Тұран (университет)|Тұран университеті]] }} '''Асқар Қуанышұлы Омаров''' ([[30 маусым]] [[1976 жыл]], [[Алматы]]) — қазақстандық саясаткер, 2026 жылдан бастап [[Қазақстан халық кеңесі]] төрағасының кеңесшісі. [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] жанындағы «Орталық коммуникациялар қызметінің» директоры (2022–2026), [[Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі|Ақпарат және қоғамдық даму министрі]] (2022). == Өмірбаяны == [[Арғын]] тайпасы [[Атығай]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Сәдуақас, Тортай|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ел мен Жер. Көкшетау - Қызылжар - Омбы - Құсмұрын - Ұлытау - Астана аймағы (тарихи-танымдық жинақ)|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы |баспасы= Дайк-Пресс|жыл= |томы= 2003|беттері= |барлық беті= 565|сериясы= |isbn= 9965-699-06-2|тиражы= 1500}}</ref> 1976 жылы Алматыда туған. Тұран университетін бітірген. Мамандығы бойынша біліктілігі: халықаралық экономикалық қатынастар. * Еңбек жолын 1996 жылы жекеменшік компанияда туристерді жөнелту бөлімінің көмекшісі болып бастады. * 1997 ж. — «Мәдениет мәселелері жөніндегі республикалық ғылыми орталықтың» әлеуметтік-экономикалық мәселелер бөлімінің жетекші маманы. * 1998-1999 жж. — «БИКО» баспа үйі мен «Қазақстанның шағын бизнесі» журналында маркетинг жөніндегі маман. * 1999-2000 жж. — «Асар» жастар газеті бас редакторының орынбасары. * 2001-2004 жж. — «Новости недели» РГ» ЖШС, кейін «Московские новости-Новости недели» тілшісі, шолушысы, саясат бөлімінің меңгерушісі. * 2004-2006 жж. — «Қазақстан» РТРК АҚ Ақпараттық-талдау бағдарламалары дирекциясының шеф-редакторы, директорының орынбасары. * 2007 ж. — «ҚазМұнайГаз» АҚ баспасөз хатшысы. * 2007-2008 жж. — «Infinity Communication» ЖШС креативті директоры. * 2008-2010 жж. — «Нұр Media» ЖШС бас директорының бірінші орынбасары * 2011-2013 жж. — «Түркі академиясы» КЕАҚ вице-президенті. * 2014 ж. — «Астана ЭКСПО-2017» ҰК» АҚ басқарушы директоры. * 2014-2017 жж. — «КазБизнесМедиа» қоғамдық қорының президенті. * 2017-2021 жж. — «ҚазАқпарат» ХАА ЖШС бас директоры. * 2021–2022 жж. — Ақпарат және қоғамдық даму вице-министрі. * 2022 ж. — Ақпарат және қоғамдық даму министрі. * 2022–2026 жж. — Президент жанындағы «Орталық коммуникациялар қызметінің» директоры.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-okimimen-askar-kuanyshuly-omarov-kazakstan-respublikasynyn-prezidenti-zhanyndagy-ortalyk-kommunikaciyalar-kyzmetinin-direktory-lauazymynan-bosatyldy-2095330 Мемлекет басшысының өкімімен Асқар Қуанышұлы Омаров Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы Орталық коммуникациялар қызметінің директоры лауазымынан босатылды]</ref> * 2026 жылдан бастап — Қазақстан Халық Кеңесі төрағасының кеңесшісі.<ref>[https://egemen.kz/news/asqar-omarov-zhana-qyzmetke-tagayyndaldy Асқар Омаров жаңа қызметке тағайындалды]</ref> == Сілтемелер == * [https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/askar-omarov-akparat-jane-kogamdyik-damu-ministr-bolyip-332162/ Асқар Омаров ақпарат және қоғамдық даму министрі болып тағайындалды] {{Әлихан Смайыловтың министрлер кабинеті}} [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан ақпарат министрлері]] 2768hbbuxm6enq5eth1bet211mcrmb0 0 678392 3684222 3467912 2026-10-20T19:20:41Z Manager816 171548 /* Жеңімпаздары және жүлдегерлері */ + 3684222 wikitext text/x-wiki {{Infobox Sports league | title = Волейболдан Еуропа чемпионаты | current = [[Волейболдан Еуропа чемпионаты 2023]] | logo = | pixels = | sport = Волейбол | chairman = | ceotag = | ceo = | founded = 1948 | teams = 24 | champion = {{POL}} (3-ші рет) | most_champs = {{URS}} (12 рет) | countries = [[Еуропа]] ([[CEV]]) | TV = | website = [https://cev.eu/ http://cev.eu] }} '''Волейболдан Еуропа Чемпионаты''' ({{Lang-en|CEV Europe Men's Volleyball Championship}}) — ерлер ұлттық құрамалар үшін [[1948 жыл]]дан бастап екі жылда бір рет [[Еуропа волейбол конфедерациясы]]мен ұйымдастырылатын волейболдан халықаралық жарыс. == Жеңімпаздары және жүлдегерлері == {| border=1 style="border-collapse:collapse; font-size:90%; text-align:center" cellpadding=3 cellspacing=0 width=100 % |- bgcolor=#C1D8FF !rowspan=2 width=5 %|Жыл !rowspan=2 width=10 %|Өткізілу орны !width=1 % rowspan=36 bgcolor=ffffff| !colspan=3|Финалдық матч !width=1 % rowspan=36 bgcolor=ffffff| !colspan=3|Қола үшін матч |- bgcolor=#EFEFEF !width=15 %|Алтын !width=8 %|Есеп !width=15 %|Күміс !width=15 %|Қола !width=8 %|Есеп !width=15 %|4-ші орын |- align=center bgcolor=#F5FAFF |[[1948]] |{{ITA}} |'''{{TCH}}''' | |{{FRA}} |{{ITA}} | |{{POR}} |- bgcolor=#D0E7FF |[[1950]] |{{BUL}} |'''{{URS}}''' | |{{TCH}} |{{HUN}} | |{{BUL}} |- bgcolor=#F5FAFF |[[1951]] |{{FRA}} |'''{{URS}}''' | |{{BUL}} |{{FRA}} | |{{ROM}} |- bgcolor=#D0E7FF |[[1955]] |{{ROM}} |'''{{TCH}}''' | |{{ROM}} |{{BUL}} | |{{URS}} |- bgcolor=#F5FAFF |[[1958]] |{{TCH}} |'''{{TCH}}''' | |{{ROM}} |{{URS}} | |{{BUL}} |- bgcolor=#D0E7FF |[[1963]] |{{ROM}} |'''{{ROM}}''' | |{{HUN}} |{{URS}} | |{{BUL}} |- bgcolor=#F5FAFF |[[1967]] |{{TUR}} |'''{{URS}}''' | |{{TCH}} |{{POL}} | |{{DDR}} |- bgcolor=#D0E7FF |[[1971]] |{{ITA}} |'''{{URS}}''' | |{{TCH}} |{{ROM}} | |{{DDR}} |- bgcolor=#F5FAFF |[[1975]] |{{YUG}} |'''{{URS}}''' | |{{POL}} |{{YUG}} | |{{ROM}} |- bgcolor=#D0E7FF |[[1977]] |{{FIN}} |'''{{URS}}''' |'''3:1''' |{{POL}} |{{ROM}} |'''3:0''' |{{HUN}} |- bgcolor=#F5FAFF |[[1979]] |{{FRA}} |'''{{URS}}''' | |{{POL}} |{{YUG}} | |{{FRA}} |- bgcolor=#D0E7FF |[[1981]] |{{BUL}} |'''{{URS}}''' | |{{POL}} |{{BUL}} | |{{TCH}} |- bgcolor=#F5FAFF |[[1983]] |{{DDR}} |'''{{URS}}''' | |{{POL}} |{{BUL}} | |{{ITA}} |- bgcolor=#D0E7FF |[[1985]] |{{NED}} |'''{{URS}}''' | |{{POL}} |{{FRA}} | |{{POL}} |- bgcolor=#F5FAFF |[[1987]] |{{BEL}} |'''{{URS}}''' |'''3:1''' |{{FRA}} |{{GRE}} |'''3:2''' |{{SWE}} |- bgcolor=#D0E7FF |[[1989]] |{{SWE}} |'''{{ITA}}''' |'''3:1''' |{{SWE}} |{{NED}} |'''3:0''' |{{URS}} |- bgcolor=#F5FAFF |[[1991]] |{{GER}} |'''{{URS}}''' |'''3:0''' |{{ITA}} |{{NED}} |'''3:0''' |{{GER}} |- bgcolor=#D0E7FF |[[1993]] |{{FIN}} |'''{{ITA}}''' |'''3:2''' |{{NED}} |{{RUS}} |'''3:1''' |{{GER}} |- bgcolor=#F5FAFF |[[1995]] |{{GRE}} |'''{{ITA}}''' |'''3:2''' |{{NED}} |{{YUG}} |'''3:0''' |{{BUL}} |- bgcolor=#D0E7FF |[[1997]] |{{NED}} |'''{{NED}}''' |'''3:1''' |{{YUG}} |{{ITA}} |'''3:1''' |{{FRA}} |- bgcolor=#F5FAFF |[[1999]] |{{AUT}} |'''{{ITA}}''' |'''3:1''' |{{RUS}} |{{YUG}} |'''3:0''' |{{CZE}} |- bgcolor=#D0E7FF |[[2001]] |{{CZE}} |'''{{YUG}}''' |'''3:0''' |{{ITA}} |{{RUS}} |'''3-2''' |{{CZE}} |- bgcolor=#F5FAFF |[[2003]] |{{GER}} |'''{{ITA}}''' |'''3:2''' |{{FRA}} |{{RUS}} |'''3:1''' |{{SCG}} |- bgcolor=#D0E7FF |[[2005]] |{{ITA}}/{{SCG}} |'''{{ITA}}''' |'''3:2''' |{{RUS}} |{{SCG}} |'''3:0''' |{{ESP}} |- bgcolor=#F5FAFF |[[2007]] |{{RUS}} |'''{{ESP}}''' |'''3:2''' |{{RUS}} |{{SRB}} |'''3:1''' |{{FIN}} |- bgcolor=#D0E7FF |[[2009]] |{{TUR}} |'''{{POL}}''' |'''3:1''' |{{FRA}} |{{BUL}} |'''3:1''' |{{RUS}} |- bgcolor=#F5FAFF |[[2011]] |{{AUT}}/{{CZE}} |'''{{SRB}}''' |'''3:1''' |{{ITA}} |{{POL}} |'''3:1''' |{{RUS}} |- bgcolor=#D0E7FF |[[2013]] |{{DEN}}/{{POL}} |'''{{FRA}}''' |'''3:0''' |{{SVN}} |{{SRB}} |'''3:0''' |{{BUL}} |- bgcolor=#F5FAFF |[[2015]] |{{BUL}}/{{ITA}} |'''{{RUS}}''' |'''3:2''' |{{GER}} |{{ITA}} |'''3:1''' |{{BUL}} |- bgcolor=#D0E7FF |[[2017]] |{{POL}} |'''{{RUS}}''' |'''3:2''' |{{GER}} |{{SRB}} |'''3:2''' |{{BEL}} |- bgcolor=#F5FAFF |[[2019]] |{{FRA}}/{{SVN}}/{{BEL}}/{{NED}} |'''{{SRB}}''' |'''3:1''' |{{SVN}} |{{POL}} |'''3:0''' |{{FRA}} |- bgcolor=#D0E7FF |[[2021]] |{{POL}}/{{CZE}}/{{EST}}/{{FIN}} |'''{{ITA}}''' |'''3:2''' |{{SVN}} |{{POL}} |'''3:0''' |{{SRB}} |- bgcolor=#F5FAFF |[[2023]] |{{ITA}}/{{BUL}}/{{MKD}}/{{ISR}} |'''{{POL}}''' |'''3:0''' |{{ITA}} |{{SVN}} |'''3:2''' |{{FRA}} |- bgcolor=#D0E7FF |[[2026]] |{{BUL}}/{{FIN}}/{{ITA}}{{ROM}} |'''{{POL}}''' |'''3:1''' |{{FRA}} |{{FIN}} |'''3:0''' |{{SVN}} |} == Жалпы медальдар саны == {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable}} |- |- align=center |'''1'''||align=left|{{URS}} |12||0||2||'''14''' |- align=center |'''2'''||align="left"| {{ITA}} |7||5||3||'''15''' |- |'''3'''||align="left"|{{POL}} |3||5||4||'''12''' |- |'''4'''||align=left|{{TCH}} |3||4||0||'''7''' |- |'''5'''||align="left"|{{RUS}} |2||3||3||'''8''' |- |'''6'''||align="left"|{{SRB}} |2||0||3||'''5''' |- |'''7'''||align="left"|{{FRA}} |1||5||2||'''8''' |- |rowspan=2|'''8'''||align="left"|{{NED}} |1||2||2||'''5''' |- |align="left"|{{ROM}} |1||2||2||'''5''' |- |'''10'''||align="left"|{{YUG}} |1||1||3||'''5''' |- |'''11'''||align="left"|{{ESP}} |1||0||0||'''1''' |} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.cev.eu/ Еуропа Волейбол Конфедерацияның ресми сайты] [[Санат:Еуропа біріншіліктері]] [[Санат:Волейбол]] 2pfbmbpnks95szlxf38yii0505vugnv 0 681979 3684347 3613360 2026-10-21T09:28:03Z Айакеш 187089 3684347 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Hungarianpumi.JPG|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}} '''Пуми''' ( венгр тілінде , көпше түрі pumik ) — Венгриядан шыққан орта-ұсақ қой ит тұқымы. Олар малды жинауға, жүргізуге және бақылауда ұстауға бірдей шебер жан-жақты иттер. Олардың жартылай тік құлақтары бар ұзын басы, қаларлық өрнек және артқы жағында шеңбер жасайтын құйрығы бар. Пальто (қара, ақ, сұр немесе қоңыр) бүкіл денеде бұйраларды қалыптастыратын толқынды және бұйра шаштың үйлесімі. Пуми венгрлік Пулиді 17 ғасырдан бастап француз және неміс бақташы иттерімен будандастыру нәтижесінде пайда болған деп саналады. Халықаралық тұқым стандарты 1935 жылы бекітілді. Пуми АҚШ-та 2011 жылы және Ұлыбританияда 2015 жылы ресми түрде танылған тұқым болды. Венгрияда 2000-нан астам пуми тіркелген, Финляндия мен Швецияда белгілі популяциясы бар және аз, бірақ өсіп келе жатқан саны бар. АҚШ, Ұлыбритания және Германиядағы тіркеулер. Кейбіреулер Пумиді «Венгр малшы терьері» деп атайды, өйткені оның жылдам қозғалысы, сергек темпераменті және квадраттық, арық және бұлшықет түрі сияқты терьерге ұқсас атрибуттары бар. ==Сыртқы түрі== Пуми сұр, ақ немесе қоңыр түстің әртүрлі реңктерінде болуы мүмкін (Венгрияда «фако» деп аталады). Сұр пумилер ең көп таралған, қара түсті және ересек жаста дерлік қарадан ашық сұрға дейін өзгереді. Күшіктер әдетте алтыдан сегіз аптаға дейін сұрлана бастайды және көлеңке біртіндеп жеңілдейді. Соңғы реңк ата-ананың түсі бойынша болжанады. Басқа қабылданған түстер - қара, ақ және кілегейден қызылға дейін қоюырақ маскасы бар, бұл маскасы бар қоңыр деп аталады. 2009 жылы Дебрецен университеті жүргізген 1023 пуми күшіктеріне жасалған талдау 56% қара сұр, 14% қара, 13% ақ, 11% сұр және 4% сұр түсті болып туылғанын көрсетті. Қоңыр, ала немесе көгілдір түсті күшіктер анда-санда туады. Қалың пальто бұйра және орташа ұзындығы шамамен 4–7 см (1,5–3 дюйм) [ және жақсы оқшаулауды қамтамасыз ететін және итке ауа-райының қиындығына шыдауға мүмкіндік беретін қатты үстіңгі және жұмсақ астарлы жабыннан тұрады. Пальто бірнеше апта сайын тарау арқылы және екі-төрт ай сайын қырқу арқылы сақталады. Пальто үнемі өседі ( пудельдікіне ұқсас ) және егер күтім сақталмаса, ол кілемшелене бастауы мүмкін. Тұқым аз немесе мүлде жоқ. Пуми өзінің сергек және сергек құлақтарымен танымал, олар биік орнатылған және жартылай тік және денесінен ұзын шаштары бар. Пуми - ұзын, тар басы бар қалың пальтосына байланысты біршама үлкенірек көрінетін төртбұрышты, жеңіл денелі ит. Тұмсық бастың ұзындығының 45% құрайды, оның ұзындығы мойынға тең. Тоқтау әрең байқалады, бүйірден қарағанда бас сүйегі тегіс. Көздері кішкентай, қараңғы, сәл қиғаш. Пумидің өзі сияқты қозғалыстар жанды және жігерлі. Еркек пумистердің биіктігі 41-47 см (16-19 дюйм) және салмағы 10-15 кг (22-33 фунт); Қаншықтардың ұзындығы 38-44 см (15-17 дюйм) және салмағы 8-13 кг (18-29 фунт). [[Санат:Ит тұқымдары]] i3qa3r18nw0gd1h8viy6ozhai4bhi5q 0 682426 3684137 3031848 2026-10-20T13:42:56Z Wikuiser 172895 /* Дереккөздер */ 3684137 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | есімі = Джеймс Тавернье | сурет= SM-Rangers18 (20).jpg | туған күні = 31.10.1991 | азаматтығы = {{байрақ|Англия}} | бойы = 182 | позиция = қорғаушы | қазіргі клуб = {{ту|Шотландия}} [[Рейнджерс (футбол клубы)|Рейнджерс]] | номері = 2 | клубтары = {{футбол карьерасы |2009—2014|{{ту|Англия}} [[Ньюкасл Юнайтед]]|2 (0) |2011|{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Гейтсхед]]|13 (0) |2011|{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Карлайл Юнайтед]]|16 (0) |2011-2012|{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Шеффилд Уэнсдей]]|6 (0) |2012|{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Милтон Кинс Донс]]|7 (0) |2013|{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Шрусбери Таун ]]|1 (0) |2013-2014|{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Ротерем Юнайтед ]]|27 (5) |2014—2015|{{ту|Англия}} [[Уиган Атлетик]]|11 (0) |2015|{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Бристоль Сити]]|12 (3) |2015—|{{ту|Шотландия}} [[Рейнджерс (футбол клубы)|Рейнджерс]]|214 (51) }} }} '''Джеймс Генри Тавернье''' ({{lang-en|James Henry Tavernier}}; 31 қазан 1991<ref>[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/62094 Тransfermarkt.com]</ref>, [[Брэдфорд|Брадфорд]], [[Батыс Йоркшир]]) — англиялық футболшы, "[[Рейнджерс (футбол клубы)|Рейнджерс]]" клубының қорғаушысы. == Жүлделері == === Командалық === ; Ротерем Юнайтед * Football League One play-offs: 2014 Бристоль Сити * Football League Trophy: 2014-15 * Football League One: 2014-15 Рейнджерс * Scottish Championship: 2015-16 * Scottish Challenge Cup: 2015-16 * Шотландия чемпионы: 2020/2021 === Жеке === * PFA Scotland Team of the Year: 2015-16 Scottish Championship * Scottish Championship Player of the Month: August 2015 * Scottish Professional Football League Goal of the season: 2015-16 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Англия футболшылары]] [[Санат:Ньюкасл Юнайтед ФК ойыншылары]] [[Санат:Уиган Атлетик ФК ойыншылары]] [[Санат:Рейнджерс ФК ойыншылары]] [[Санат:Бристоль Сити ФК ойыншылары]] {{England-footy-bio-stub}} ktkkdm98lle0vm84iwecri10disxzwc 0 682512 3684344 3603581 2026-10-21T09:20:08Z Айакеш 187089 3684344 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}} {{Мемлекеттік қайраткер|түс=|Қазақша есімі=|Шынайы есімі={{lang-ar|عبد الله سراج}}|Суреті=Abdullah Siraj.jpg|Атауы=|Сурет ені=200|Елтаңба=|Елтаңба атауы=|Елтаңба ені=|Титулы=|Лақап аты=|Ту=|Ту2=|Басқара бастады=|Басқаруын аяқтады=|Басқарған кезеңі=[[XX ғасыр]]|Ізашары=|Ізбасары=|Тәж кигізу жорасы=|Биліктен бас тартуы=|Мұрагері=|Бірігіп басқарушы1=|Бірігіп басқарушы1Басқара бастады=|Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады=|регент1=|регент1Басқара бастады=|регент1Басқаруын аяқтады=|регент2=|регент2Басқара бастады=|регент2Басқаруын аяқтады=|Премьер=|Вице-президент=|Президент=|Монарх=|Губернатор=|Вице-губернатор=|Титулы_2=|Ту_2=|Ту2_2=|Реті_2=|Басқара бастады_2=|Басқаруын аяқтады_2=|Ізашары_2=|Ізбасары_2=|Титулы_3=|Ту_3=|Ту2_3=|Реті_3=|Басқара бастады_3=|Басқаруын аяқтады_3=|Ізашары_3=|Ізбасары_3=|Титулы_4=|Ту_4=|Ту2_4=|Реті_4=|Басқара бастады_4=|Басқаруын аяқтады_4=|Ізашары_4=|Ізбасары_4=|Түсініктемелер=|Діні=|Азаматтығы=|Туған күні=1863 жыл|Туған жері=Мекке|Қайтыс болған күні=1948|Қайтыс болған жері=Иордания|Жерленді=|Династия=|Туған кездегі есімі=|Әкесі=|Анасы=|Жұбайы=|Балалары=|Қызмет еткен жылдары=|Құрамында болды=|Әскер түрі=|Атағы=|Басқарды=|Шайқасы=|Ғылыми аясы=|Жұмыс істеген орны=|Партиясы=|Қызметі=|Мамандығы=|Білімі=Madrasah as-Sawlatiya|Ғылыми дәрежесі=|Марапаттары=|Қолтаңбасы=|Монограммасы=|Сайты=|Commons=|Есімі=Абдалла Саррадж}} '''Абдулла ибн Абдур-Рахман''' ({{Lang-ar|عبد الله سراج}}) — араб саясаткері және исламтанушы, Хиджаз Корольдігінде, кейінірек Трансиордания Әмірлігінде, соның ішінде екі елдің премьер-министрлерінің кеңсесінде әртүрлі лауазымдарды атқарған. 1931 жылдың 22 ақпанынан 1933 жылдың 18 қазанына дейін Трансиорданияның [[Премьер-министр|премьер-министрі]]. Ол партиясыз және [[шейх]] атағын алған. == Өмірбаяны == Абдулла ибн Абд ар-Рахман Саррадж 1875 жылы [[Мекке|Мекке әл-Мукаррамада]] дүниеге келген. Әл-Соултия мектебінде білім алып, кейін Әл-Азһарға қосылды. == Сілтемелер == * http://www.kinghussein.gov.jo/government2_list.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091208082701/http://www.kinghussein.gov.jo/government2_list.html |date=2009-12-08 }} * http://jormulti.blogspot.ru/2012/03/blog-post_7887.html [[Санат:1948 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Меккеде туғандар]] [[Санат:1863 жылы туғандар]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] 31aavzpksedwe1njywuo7llwbw51n4n 0 691224 3684324 3609723 2026-10-21T07:21:35Z Nurken 111493 3684324 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Қазақша есімі = Нұрланбек Тұрғынбекұлы |Шынайы есімі = {{lang-ky|Нурланбек Тургунбек уулу}} |түс = Үкімет басшысы |Суреті = Nurlanbek Şakiyev (2023-06-27).jpg |Атауы = Нұрланбек, 2023 жыл |Титулы = [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жоғарғы Кеңес]]тің төрағасы |Ту = Logo of the Supreme Council of Kyrgyzstan.gif |Ту2 = Emblem of Kyrgyzstan.svg |Басқара бастады = 5 қазан 2022 |Басқаруын аяқтады = 12 ақпан 2026 |Президент = [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |Ізашары = [[Талант Тұрдымаматұлы Мамытов|Талант Мамытов]] |Ізбасары = [[Марлен Әбдірахманұлы Маматәлиев|Марлен Маматәлиев]] |Титулы_2 = [[Қырғызстан Министрлер Кабинеті#Құрамы|Мәдениет және ақпарат министрі]] |Ту_2 = Flag of Kyrgyzstan.svg |Ту2_2 = Emblem of Kyrgyzstan.svg |Басқара бастады_2 = 20 желтоқсан 2010 |Басқаруын аяқтады_2 = 23 желтоқсан 2011 |Титулы_3 = [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жоғарғы кеңес]]тің VII шақырылымының депутаты |Ту_3 = Emblem of Kyrgyzstan.svg |Ту2_3 = Logo of the Supreme Council of Kyrgyzstan.gif |Басқара бастады_3 = желтоқсан 2021 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_3 = |Партиясы = [[Біртұтас Қырғызстан]] (2010)<br>[[Ата-Жұрт Қырғызстан]] (2022 бастап) |Білімі = К.И. Скрябин атындағы Қырғыз аграрлық академиясының экономика және агробизнес факультеті |Туған жері = Қара-Ағаш ауылы, [[Ақсы ауданы]], [[Жалалабат облысы]], [[Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасы|Қырғыз КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Туған күні = 13.5.1977 |Туған кездегі есімі = Нұрланбек Тұрғынбекұлы Шәкиев |Мамандығы = [[агроном]] }} '''Нұрланбек Тұрғынбекұлы''' ({{Lang-ky|Нурланбек Тургунбек уулу}}, {{тумысында|'''Шәкиев'''}}, {{lang-ky|Шакиев}}; [[13 мамыр]] [[1977 жыл|1977]], [[Ақсы ауданы]], [[Жалалабат облысы]]) — [[қырғызстан]]дық саясаткер, [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жоғарғы Кеңестің]] VII шықырылымының депутаты және 2022 жылдан бастап [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Қырғыз Республикасы Жоғарғы Кеңесінің]] төрағасы. Шәкиев 2010–2011 жылдары аралығында [[Қырғызстан Министрлер Кабинеті#Құрамы|Қырғызстан мәдениет және ақпарат министрі]] болған. ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Тұрғынбекұлы, Нұрланбек}} [[Санат:Қырғызстан саясаткерлері]] [[Санат:Қырғызстан министрлері]] [[Санат:Жогорку кеңеш төрағалары]] tt2f99rfilzct6dr6xuv2feco13ul6v 0 691931 3684298 3642041 2026-10-21T05:07:06Z Жанат Балтақызы 187102 3684298 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Жасұлан Құдайбергенұлы Шаймарданов''' (28.03.1955) — биология ғылымының докторы, [[профессор]]. == Өмірбаяны == * 2015 — [[Шығыс Қазақстан]] мемлекеттік техникалық университетінің ректоры Д.Серікбаева * 2014-2015 жылдары - Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Жоғары, жоғары оқу орнынан кейінгі білім және халықаралық ынтымақтастық департаментінің директоры. * 2012-2014 жылдары - Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Білім және ғылым саласындағы бақылау комитетінің Павлодар облысы бойынша білім беру саласындағы бақылау департаментінің директоры. * 2011-2012 жылдары - Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім департаментінің директоры. * 2007-2011 жылдары [[Ы. Алтынсарин]] атындағы Арқалық мемлекеттік педагогикалық институтының ректоры. * 2004-2007 жылдары - [[Павлодар]] мемлекеттік педагогикалық институтының ректоры. * 1996-2007, 2012 жылдары - Павлодар мемлекеттік университетінің гуманитарлық-педагогикалық білім беру, ғылыми жұмыстар және халықаралық байланыстар жөніндегі проректоры, бірінші проректоры. Торайғырова С * 1991-1996 жылдары - Павлодар педагогикалық институтының қашықтықтан оқыту, оқу жұмысы, әлеуметтік-экономикалық мәселелер жөніндегі проректоры. * 1979-1991 жылдары - Павлодар педагогикалық институтының оқытушысы, кафедрасының доценті. * 1977-1979 жылдары - Кеңес Армиясы қатарында қызмет еткен. == Білімі == * 1993-1996 Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының Зоология институтында докторантура (Алматы), Қара Теңіз техникалық университеті, Түркия (Трабзон, Түркия) * Биология ғылымдарының докторы (1997) * Профессор (2004) * 1981-1985 Қазақ КСР ҒА Зоология институтының аспирантурасы (Алма-Ата қ.) * биология ғылымдарының кандидаты (ВАК КСРО, 1985) доцент (ВАК КСРО, 1991) * 1972-1977 Павлодар педагогикалық институты == Марапаттары == * 2011 ж. – «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі * 2011 жыл — Қазақстан Республикасы Президентінің Алғысы * 2005 ж. – «Құрмет» ордені * 2005 ж. – «Конституцияға 10 жыл» медалі * 2005 жыл – Қазақстан Республикасы Президентінің Алғысы * 2001 ж. – «Қазақстан Республикасы білім беру ісінің құрметті қызметкері» төсбелгісі. * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамоталары tkcq76u50cyn75s1pn4oavqptcf4ofg 3684300 3684298 2026-10-21T05:08:42Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Жанат Балтақызы|Жанат Балтақызы]] ([[User talk:Жанат Балтақызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Иса Мусинов|Иса Мусинов]] соңғы нұсқасына қайтарды 3642041 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Жасұлан Құдайбергенұлы Шаймарданов''' (28.03.1955) — биология ғылымының докторы, [[профессор]]. == Өмірбаяны == * 2015 — [[Шығыс Қазақстан]] мемлекеттік техникалық университетінің ректоры Д.Серікбаева * 2014-2015 жылдары - Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Жоғары, жоғары оқу орнынан кейінгі білім және халықаралық ынтымақтастық департаментінің директоры. * 2012-2014 жылдары - Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Білім және ғылым саласындағы бақылау комитетінің Павлодар облысы бойынша білім беру саласындағы бақылау департаментінің директоры. * 2011-2012 жылдары - Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім департаментінің директоры. * 2007-2011 жылдары [[Ы. Алтынсарин]] атындағы Арқалық мемлекеттік педагогикалық институтының ректоры. * 2004-2007 жылдары - [[Павлодар]] мемлекеттік педагогикалық институтының ректоры. * 1996-2007, 2012 жылдары - Павлодар мемлекеттік университетінің гуманитарлық-педагогикалық білім беру, ғылыми жұмыстар және халықаралық байланыстар жөніндегі проректоры, бірінші проректоры. Торайғырова С * 1991-1996 жылдары - Павлодар педагогикалық институтының қашықтықтан оқыту, оқу жұмысы, әлеуметтік-экономикалық мәселелер жөніндегі проректоры. * 1979-1991 жылдары - Павлодар педагогикалық институтының оқытушысы, кафедрасының доценті. * 1977-1979 жылдары - Кеңес Армиясы қатарында қызмет еткен. == Білімі == * 1993-1996 Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының Зоология институтында докторантура (Алматы), Қара Теңіз техникалық университеті, Түркия (Трабзон, Түркия) * Биология ғылымдарының докторы (1997) * Профессор (2004) * 1981-1985 Қазақ КСР ҒА Зоология институтының аспирантурасы (Алма-Ата қ.) * биология ғылымдарының кандидаты (ВАК КСРО, 1985) доцент (ВАК КСРО, 1991) * 1972-1977 Павлодар педагогикалық институты == Марапаттары == * 2011 ж. – «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі * 2011 жыл — Қазақстан Республикасы Президентінің Алғысы * 2005 ж. – «Құрмет» ордені * 2005 ж. – «Конституцияға 10 жыл» медалі * 2005 жыл – Қазақстан Республикасы Президентінің Алғысы * 2001 ж. – «Қазақстан Республикасы білім беру ісінің құрметті қызметкері» төсбелгісі. * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамоталары prxc3k6r3g36ofe794a262acmjrc2v4 0 701356 3684270 3554641 2026-10-20T22:56:47Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3684270 wikitext text/x-wiki {{Арал |Атауы = Кихну |Шынайы атауы = et/Kihnu |Сурет = Kihnu mererand.jpg |Сурет тақырыбы = |Ауданы = 16,4 |Ең биік нүктесі = 8 |Халқы = 604 |Санақ жылы = 2007 |Координаттары = 58/07/N/23/58/E |CoordScale = |Елдер = Эстония |Аймақ =Пярнумаа |Аудан = Кихну |Архипелаг = |Архипелаг 1 = |Акватория = Рига шығанағы |Акватория 1 = |Позициялық карта = |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = Kihnu }} '''Кихну''' ({{lang-et|Kihnu}}) — [[Балтық теңізі]]ндегі, [[Рига шығанағы]]ндағы ең үлкен арал және [[Эстония]]дағы жетінші үлкен арал. == Тарихы == Кихну аралы туралы жазба деректерде алғаш рет 1386 жылы айтылған. Мұнда өмір сүрген адамдар туралы алғаш рет 1518 жылы жазылған. Дегенмен, археологиялық қазбалар аралдағы алғашқы қоныстардың кем дегенде 3000 жыл бұрын пайда болғанын көрсетеді. Мұнда тұратын адамдардың негізгі кәсібі балық аулау мен аңшылық болды. Мұнда ежелгі тұрғындар итбалық аулаған деген болжам бар. Кихну аралының аумағында төрт шағын ауыл бар: Лемси, Линакула, Роотсикула және Сяаре. Ұлттық халықтық дәстүрлер сақталған. Эстонияның басқа бұрыштарынан айырмашылығы, Кихнуда бүгінде дәстүрді сақтайтын жарқын Ұлттық киім киген әйелдерді кездестіруге болады. Әйелдер мұндай киімдерді күйеулері теңізге және балық аулауға барған кезде көптеген жылдар бойы күнделікті өмірде киіп келген.<ref>Кихну https://triptoestonia.com/ostrova/kihnu/</ref> == Сипаттама == Ауданы 16,4 км² (6,3 шаршы м). Аралдың ұзындығы - 7 км (4,3 миль) және ені 3,3 км (2,1 миль), ең жоғары нүкте теңіз деңгейінен 8,9 метр (29,2 фут) биіктікте. Арал Эстонияның Пярну округіне жатады. Көршілес аралдармен бірге ол 16,8 км² (6,5 шаршы миль) аумағы бар елдегі ең кішкентай муниципалитеттердің бірі Кихну округін құрайды.2007 жылғы ақпарат бойынша Кихну аралында 604 адам тұрады, олардың 69-ы бастауыш сынып оқушылары. Кихнудың тұрғынының басым көпшілігі әйелдер. Оны кейде "әйелдер аралы"деп те атайды.<ref>Кихну, Эстония https://ermakvagus.com/Europe/Estonia/kixnu-rus.html</ref> == Арал тұрғындары == Аралдың ер адамдары ұзақ уақытқа балық аулау үшін теңізге кеткендіктен, әйелдер аралды басқарып, қолөнер, би, ойындар мен музыканы қамтитын аралдың мәдени мұрасының қамқоршысы болды. Музыка аралдың дәстүрлерінің ерекше маңызды бөлігі болып табылады және қолөнермен, діни фестивальдармен және басқа да мерекелермен бірге жүреді. Ою-өрнектермен және ашық түстермен безендірілген дәстүрлі киімдер сақталған. Кихну тұрғындары [[эстон тілі]]нің диалектісінде сөйлейді, ол кейде жеке тіл болып саналады және швед тілінен көптеген элементтерді қамтиды. 2003 жылы 7 қарашада ЮНЕСКО Кихну мәдени кеңістігі мен дәстүрлерін адамзаттың ауызша және материалдық емес мұрасының аса көрнекті туындысы деп жариялады.<ref>Женское царство — остров Кихну в Эстонии https://bigpicture.ru/zhenskoe-czarstvo-ostrov-kihnu-v-esto/</ref><ref>Эстонские амазонки: остров Кихну, где правят женщины Источник: https://travelask.ru/blog/posts/13112-estonskie-amazonki-ostrov-kihnu-gde-pravyat-zhenschiny {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230528131442/https://travelask.ru/blog/posts/13112-estonskie-amazonki-ostrov-kihnu-gde-pravyat-zhenschiny |date=2023-05-28 }}</ref> == Кихнудың көрікті жерлері == Кихну аралында туристер үшін барлық жағдайлар бар - мұнда туристерді қабылдайтын кемпингтер, қонақ үй т.б. орналасқан. '''Кихну тарихи-өлкетану мұражайы.''' Мұражайда Кихну аралының халқының көне дәуірдегі тарихын, көптеген фотосуреттер, Кихну тұрғындарының тұрмыстық заттары мен құралдары, ұлттық киімдер мен жиһаздарын көруге болады. '''Ауыл мәдениеті орталығы.''' Бұл орталықта аралда билік ететін дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар туралы айтылады. Кихну үйлену тойының бейнесін көру өте қызықты. '''Әулие Николайдың Кихну шіркеуі.''' 1784 жылы салынған Кихну шіркеуі бірнеше православие шіркеулерінің бірі болып табылады. 1846-47 ж. Кихнустар толығымен дерлік православие дінін қабылдады, Николай I патшаның бұйрығымен лютерандық шіркеудің ғимараты православие шіркеуіне берілді. '''Кихну шамшырағы.''' Кихну шамшарағы аралдың ең оңтүстік шыңында, Питкян мүйісінде орналасқан. Маяк 1864 жылы Англиядан бөлшектеліп, сол жерде қайта құрастырылып әкелінді. Маяк ақ түсті, пішіні конустық және фонар бөлмесі мен балконы бар. Жарықтың теңіз деңгейінен биіктігі 31 метр, жер деңгейінен 21 метр.<ref>Зацелованные эстонским солнцем. Часть вторая. Остров Кихну. http://www.tourblogger.ru/blog/zatselovannye-estonskim-solntsem-chast-vtoraya-ostrov-kikhnu.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230528150254/http://www.tourblogger.ru/blog/zatselovannye-estonskim-solntsem-chast-vtoraya-ostrov-kikhnu.html |date=2023-05-28 }}</ref> == Галерея == {| class="wikitable" |+ Кихну аралы |- ! Кихну жағалауы !! Арал жағалауы !! Кихну шамшырағы !! Кихну мұражайы және шіркеуі !! Ескі деревня |- | [[Сурет: Kihnu mererand.jpg|орта|200px|]] || [[Сурет:Seashore of Kihnu.jpg |орта|230px|]] || [[Сурет:Kihnu lighthouse2.jpg |орта|230px|]] || [[Сурет:Kihnu muuseum ja Kihnu kirik.JPG |орта|230px|]] || [[Сурет:Kihnu-PERINNETALO.jpg |орта|220px|]] |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Эстония аралдары]] [[Санат:Балтық теңізі аралдары]] slxhvptzpnzwjj4g7sqhu2ryy8qah7c 0 702518 3684219 3170060 2026-10-20T18:33:03Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3684219 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |имя = Карам Сұлтанов |туған күні = 15.4.1996 |туған жері = {{туғанжері|Шымкент|Шымкентте}}, |азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}} |бойы = 190 |салмағы = 83 |позиция = қорғаушы |қазіргі клуб = {{ту|Қазақстан}} [[Тұран (футбол клубы, Түркістан)|Тұран]] |номер = 4 |клубтары = {{футбол карьерасы |2013—2016|{{ту|Қазақстан}} [[Ордабасы]]|0 (0) |2014|{{аренда}}{{ту|Қазақстан}} [[Бәйтерек (футбол клубы)|Байтерек]]|22 (0) |2016|{{аренда}}{{ту|Қазақстан}} [[Қызылжар (футбол клубы)|Қызылжар]]|18 (2) |2017—2019|{{ту|Қазақстан}} [[Қызылжар (футбол клубы)|Қызылжар]]|49 (1) |2020|{{ту|Қазақстан}} [[Каспий (футбол клубы)|Каспий]]|0 (0) |2020|{{ту|Әзірбайжан}} [[Сумгаит (футбол клубы)|Сумгаит]]|7 (0) |2021|{{ту|Қазақстан}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтёр]]|11 (0) |2021—2022|{{ту|Қазақстан}} [[Ордабасы (футбол клубы)|Ордабасы]]|28 (5) |2023—|{{ту|Қазақстан}} [[Тұран (футбол клубы, Түркістан)|Тұран]]|0 (0) }} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2014|{{ту|Қазақстан}} Қазақстан-19|3 (0) |2017—2018|{{ту|Қазақстан}} Қазақстан-21|2 (0) }} }} '''Карам Бәдірханұлы Сұлтанов''' (15 сәуір 1996<ref>[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/292370 Тransfermarkt.com]</ref>, [[Шымкент]]) — қазақстандық футболшы, қорғаушы, Қазақстан жастар құрамасында ойнаған. == Жүлделері == === Командалық === ; «Қызылжар» * 1 лига жеңімпазы: 2019 * 1 лигада 2-орын: 2017 * 1 лигада 3-орын: 2016 ; «Ордабасы» * Қазақстан Кубогы: 2022 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20230622112842/https://footballfacts.ru/person/198322 Профилі] {{бастама}} {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Қазақстан футболшылары]] [[Санат:Ордабасы ФК ойыншылары]] [[Санат:Бәйтерек ФК ойыншылары]] [[Санат:Қызылжар ФК ойыншылары]] [[Санат:Каспий ФК ойыншылары]] [[Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары]] [[Санат:Тұран Түркістан ФК ойыншылары]] g0dvzpkxyer00mufiwt5px5con8r1q6 0 720426 3684138 3240886 2026-10-20T13:49:20Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3684138 wikitext text/x-wiki '''Ирина Викторовна Ерофеева''' (22.07.1953, Өскемен – 21.11.2020, Алматы) — тарих ғылымдарының кандидаты, қазақ тарихшысы. == Өмірбаяны == Әкесі Ерофеев Виктор Степанович, геолог, геология-минералогия ғылымдарының докторы, профессор, көптеген ғылыми еңбектердің авторы. Анасы Ерофеева Галина Арсеньевна, кітапханашы, Өскемен қаласындағы облыстық балалар кітапханасының бірінші және көп жылдық директоры. Отбасының ата-бабалары Қазақстанда 18 ғасырдан бері өмір сүрген, және өздерінің туған жерлерінің тарихына бұрыннан қызығушылық танытқан. 1971 жылы орта мектепті бітіргеннен кейін Ирина Өскемен педагогикалық институтының тарих факультетіне оқуға түсіп, оны 1976 жылы бітірді.Студент кезінде ол 18 ғасырдағы әскери инженердің қызметі туралы мақала жазды. И.Г. Андреев және оның қазақтар тарихына арналған еңбектері. Студенттердің Бүкілодақтық ғылыми жұмыстары байқауында И.Ерофеева 1-дәрежелі диплом иегері атанды, бұл оны Ғылым академиясының Ш.Уәлиханов атындағы Тарих, этнография және археология институтының аспирантурасына ұсынуға негіз болды. 1976 жылы Қазақ КСР-ге оқуға түсті. 1980 жылы «18 ғасырдың екінші жартысы – 19 ғасырдың бірінші ширегіндегі Қазақстан. орыс ғалымдары мен саяхатшыларының еңбектерінде» (ғылыми жетекшісі – тарих ғылымдарының докторы Б. Сүлейменов). Қорғағаннан кейін сол институтқа (қазіргі Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Ш. Ч. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институты) қабылданып, бірінен соң бірі кіші, аға, жетекші болып қызмет атқарды. зерттеуші. 2006–2011 жж – Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі Көшпенділердің мәдени мұрасы мәселелері жөніндегі Қазақ ғылыми-зерттеу институтының директоры. 2011 жылдан бастап зейнеткерлікке шыққан ол ғылыми жобаларды жалғастырды. Ғылыми зерттеулердің негізгі бағыты И.В. Ерофева Қазақстанның соңғы орта ғасырлардағы және жаңа дәуірдегі қоғамдық-саяси тарихына айналды. Арнайы тарихи еңбектерден басқа, деректану, тарихи география, шежіре, дінтану, Орталық Азия аймағының мәдениет тарихы бойынша еңбектер жасады. Ерофееваның соңғы монографиясы буддология бойынша жазылған (бірлескен авторлық). Ерофеева әзірлеген басқа тақырыптардың ішінде орыс/қазақ немістерінің тарихы маңызды орын алды. Ирина Викторовна 1980 жылдары қиындықтарға қарамастан неміс тақырыптарын бірінші болып зерттеген ғалымдардың бірі болды. Оның жетекшілігімен 1991 жылы Қазақстанда немістердің тарихы бойынша алғашқы кандидаттық диссертациялардың бірі Виктор Кригердің «Қазақстанның неміс қонтайшы ауылының әлеуметтік-экономикалық дамуы (революцияға дейінгі кезең)» еңбегі дайындалып, қорғалды. қазір орыс немістерінің тарихындағы жалпыға танымал маман. Ерофеева алғашқы, қазір аты аңызға айналған Анапа конференцияларында жаңашыл баяндамалар жасады және орыс немістерінің тарихы мен мәдениетін зерттеу бойынша ғылыми қоғамдастықтың қалыптасуының бастауында болды. 1995 жылы Ресей немістерінің тарихы мен мәдениетін зерттеушілердің халықаралық қауымдастығына (MAIKRN) алғашқылардың бірі болып кірді. 1990 жылдары. Ерофееваның ең маңызды мақалалары Қазақстан немістері туралы жазылған. Бұл еңбектердің негізгі ережелері кейінгі қазақ немістерінің тарихын зерттеушілер үшін нұсқаулық болды, олар әлі де өзектілігін жойған жоқ және әлі де сұранысқа ие. Ерофеева Қазақстан немістері арасындағы конфессиялық үдерістер, неміс диаспорасының этноәлеуметтік құрамы, неміс халқының көші-қон түрлері, неміс ғалымдары мен Орталық Азия саяхатшыларының өмірбаяндары, немістердің аймақтағы мәдени мұрасы, неміс халқының мәдени мұрасы, неміс халқының мәдени мұрасы сияқты маңызды аспектілерді қарастырды. т.б. Ерофеева Орта Азиядағы неміс зерттеушілерінің сирек еңбектерін тауып, басып шығаруға, қайта басып шығаруға көп күш жұмсады. Әртүрлі мұрағаттарда ол Г.Ф. қолжазбаларын жинап, зерттеді. Қазақ даласы туралы құнды материалдардан тұратын гендер. 2011 жылы Г.Ф. тарихи очеркін баспаға дайындады. Генс 1830-1840 жылдар тоғысында жазылған «Орынборлық қырғыздардың қысқаша шолуынан». Соңғы онжылдықтарға қарамастан, Ирина Викторовна 17-19 ғасырлардағы Қазақстандағы немістер туралы жазған іс жүзінде жалғыз тарихшы болып қала берді. Неміс тақырыптары бойынша тікелей зерттеуден алшақтап, қазақ немістері туралы консультациялар жүргізіп, ғылыми еңбектерді редакциялады. Ерофеева Қазақстан немістерінің тарихы мен мәдениеті бойынша бірнеше конференцияларды дайындауға және ұйымдастыруға қатысты. == Марапаттары == *«Кузбасс сыйлығының лауреаты» құрметті атағы И.В. Ерофеева РФ Кемерово облысы әкімшілігі алқасының шешімімен «1675–1821 жж. Қазақ билеуші ​​элитасының эпистолярлық мұрасы» іргелі еңбегі үшін. Екі томдық тарихи құжаттар жинағы» (2015 ж.). *«Мәдениет пен өнерді дамытқаны үшін» төсбелгісі ТМД Парламентаралық Ассамблеясының Кеңесімен (2016 ж.) берілді. * Қожа Ахмет Яссауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің құрметті профессоры. == Эсселер == Қазақстан халықтарының мәдени-тарихи дамуындағы неміс факторы // «Немістер тұратын жерлердегі мәдени қызметтің қазіргі жағдайы мен болашағы» атты халықаралық семинар материалдары. Алматы, 1996. 46–51 б.; Революцияға дейінгі кезеңдегі немістердің Қазақстанға қоныс аударуының түрлері // Орыс немістері арасындағы миграциялық процестер: тарихи аспект: Интернационалдық материалдар. ғылыми конф. Анапа, 26-30 қыркүйек 1997 М., 1998. Б. 159–169; 18 ғасырдың екінші жартысы – 20 ғасырдың басындағы Қазақстандағы неміс халқының арасындағы конфессиялық процестер. // Орталық Азия немістерінің тарихы: Интернационал материалдары. конф. Алматы, 10 қазан. 1997 Алматы, 1998. 52–65 б.; Адольф Шлагинтвейттің ізденісінде (ХІХ ғасырдағы халықаралық ғылыми байланыстар тарихынан // Қазақстан немістерінің мәдениеті: тарих және қазіргі заман: Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. Алматы, 9–11 қазан 1998 ж., Алматы, 1999. 29–42 б.(В.А.Моисеевпен авторлас);Қазақстан тарихы: халықтар мен мәдениеттер: оқулық.Алматы: Дайк-пресс, 2000. 608б.(авторлардың бірі). неміс диаспорасы];Г.Ф.Генстің қолжазба мұрасы // Қазақстан тарихы құжаттар мен материалдарда: альманах. 1-том. Алматы: Лем, 2011. 75–87 б. [мақала және бастапқы мәтін]; Ол нөмірге қатысты. «Орыс армиясының ең ағартушы офицерлері» // Орталық Азиядағы немістердің мәдени мұрасы: ғылыми зерттеу мақалалар жинағы. Алматы, 2012. 80–95 б. [Г.Ф.Гасфорт туралы] [орыс, неміс]; дипломат, , саяхатшы, зерттеуші // Сол жерде, 96–111 б.[О.К.Миллер] [орыс, неміс];Шығыс халықтарының аса ірі білгірі // Сол жерде, 112–119 б.[Г.Ф. Gense] [орыс, неміс]. == Әдебиет == * Байкенов Т.Батыр Ирина URL: https://time.kz/news/archive/2011/08/04/batyr-irina; * Сүгірбаева М. Ирина Ерофеева «Қазақтардың тарихы оқылмаған роман» URL: http://www.exclusive.kz/expertiza/obshhestvo/122040/; * Ирина Ерофеева Амангелді Төлееваның атынан сыйлық алды URL: https://zonakz.net/2015/10/08/irina-erofeeva-poluchila-premiju-ot-amangeldy-tuleeva/; Тарихшы Ирина Ерофееваны еске алу [Некролог] URL: https://web.archive.org/web/20210921201452/https://rusdeutsch.ru/Nachrichten/12980 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тарихшылар]] [[Санат:Қазақстан тарихшылары]] 3p3iu3nsn9z52g0rca3fcpag0k6v3v4 2 725520 3684246 3683854 2026-10-20T20:40:23Z 1nter pares 146705 /* Тізім */ 3684246 wikitext text/x-wiki == Тізім == * [[SpaceXAI]], [[GPT-6 Astra]], [[Жалпы жасанды интеллект]], [[Әлсіз жасанды интеллект]], [[Күшті ЖИ (айрық)]], [[Суперинтеллект]], [[Әлеуметтік медиа]] – [[Threads (әлеуметтік желі)]] – [[Facebook Messenger]] – [[Meta Platforms]] – [[Пайдаланушы профилі]] – [[Discord]] – [[Медианы басып алу]] – [[Тәуелсіз медиа]] – [[Anthropic]] – [[Palantir]] – [[Muse (ЖИ агенті)]] * [[Алекс Карп]] – [[Стивен Коэн (кәсіпкер)]] – [[Джо Лонсдейл]] – [[Нейтан Геттингс]] * [[Миллиардер]] – [[Триллионер]] – [[Таза байлық]] * [[Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов]] * [[Орынбор генерал-губернаторлығы]] * [[Франциядағы наразылықтар (2026)]] === Білім === * [[Иллинойс университеті жүйесі]] – [[Урбана-Шампейндегі Иллинойс университеті]] – [[Чикагодағы Иллинойс университеті]] – [[Спрингфилдтегі Иллинойс университеті]] – [[Батыс Иллинойс университеті]] – [[Эдвардсвиллдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Карбондейлдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік-шығыс Иллинойс университеті]] – [[Иллинойс мемлекеттік университеті]] – [[Шығыс Иллинойс университеті]] – [[Чикаго мемлекеттік университеті]] – [[Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Браун университеті]] – [[Дартмут колледжі]] * [[Иллинойстағы академиялық және ғылыми кітапханалар консорциумы]] – [[Discovery Partners Institute]] – [[Зерттеу университеті]] – [[Мемлекеттік университет]] – [[Жекеменшік университет]] – [[Отарлық колледждер]] – [[Автодидактика]] – [[Дидактизм]] === АҚШ тарихы === * [[Он үш отар]] – [[Жаңа Англия отарлары]] – [[Нью-Гэмпшир провинциясы]] – [[Массачусетс-Бэй провинциясы]] – [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]] – [[Коннектикут отары]] – [[Орталық отарлар]] – [[Нью-Йорк провинциясы]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 6y0jd3fimxz4z6vl0idzm8edlwy7pvu 3684350 3684246 2026-10-21T10:03:43Z 1nter pares 146705 /* Тізім */ 3684350 wikitext text/x-wiki == Тізім == * [[SpaceXAI]], [[GPT-6 Astra]], [[Жалпы жасанды интеллект]], [[Әлсіз жасанды интеллект]], [[Күшті ЖИ (айрық)]] – [[Суперинтеллект]] – [[Әлеуметтік медиа]] – [[Threads (әлеуметтік желі)]] – [[Facebook Messenger]] – [[Meta Platforms]] – [[Пайдаланушы профилі]] – [[Discord]] – [[Медианы басып алу]] – [[Тәуелсіз медиа]] – [[Anthropic]] – [[Palantir]] – [[Muse (ЖИ агенті)]] * [[Алекс Карп]] – [[Стивен Коэн (кәсіпкер)]] – [[Джо Лонсдейл]] – [[Нейтан Геттингс]] * [[Миллиардер]] – [[Триллионер]] – [[Таза байлық]] * [[Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов]] * [[Орынбор генерал-губернаторлығы]] * [[Франциядағы наразылықтар (2026)]] === Білім === * [[Иллинойс университеті жүйесі]] – [[Урбана-Шампейндегі Иллинойс университеті]] – [[Чикагодағы Иллинойс университеті]] – [[Спрингфилдтегі Иллинойс университеті]] – [[Батыс Иллинойс университеті]] – [[Эдвардсвиллдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Карбондейлдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік-шығыс Иллинойс университеті]] – [[Иллинойс мемлекеттік университеті]] – [[Шығыс Иллинойс университеті]] – [[Чикаго мемлекеттік университеті]] – [[Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Браун университеті]] – [[Дартмут колледжі]] – [[Молдова техникалық университеті]] * [[Иллинойстағы академиялық және ғылыми кітапханалар консорциумы]] – [[Discovery Partners Institute]] – [[Зерттеу университеті]] – [[Мемлекеттік университет]] – [[Жекеменшік университет]] – [[Отарлық колледждер]] – [[Автодидактика]] – [[Дидактизм]] === АҚШ тарихы === * [[Он үш отар]] – [[Жаңа Англия отарлары]] – [[Нью-Гэмпшир провинциясы]] – [[Массачусетс-Бэй провинциясы]] – [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]] – [[Коннектикут отары]] – [[Орталық отарлар]] – [[Нью-Йорк провинциясы]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 s60d5lsq4wqiz7zbbhbxnt6f01qyltg 0 730445 3684343 3678256 2026-10-21T09:18:14Z Артем Загребельный 159332 /* Әйелдер */ 3684343 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2024}} [[Сурет:Michael Phelps Ryan Lochte Laszlo Cseh medals 2008 Olympics.jpg|350px|thumb|right|[[Майкл Фелпс]] (ортада) карерасында 39 рекорд жаңартты]] '''Жүзудегі әлемдік рекордтар''' - бұл жүзушілердің ережелермен келісілген салыстырмалы және қайталанатын жағдайларда жүзуде көрсеткен ең жоғары нәтижелер. == Ережесі == Рекордтар Халықаралық жүзу Федерациясы (ФИНА) ратификациялайды. Рекордтарды "ұзын суға" (50 метрлік бассейн) немесе "қысқа суға" (25 метрлік бассейн) қоюға болады. ФИНА ерлер мен әйелдер үшін бекітілген пәндер тізіміне сәйкес әлемдік рекордтарды мойындайды: * [[Кроль|Еркін]]: 50 м, 100 м, 200 м, 400 м, 800 м, 1500 м * Арқамен: 50 м 20, 100 м,0 м * [[Брасс]]: 50 м, 100 м, 200 м * [[Баттерфляй]]: 50 м, 100 м, 200 м * Комбинация: 100 м (қысқа су), 200 м, 400 м * Эстафета: 4×50 м [[плавание вольным стилем|еркін]] (қысқа су), 4×100 м [[плавание вольным стилем|еркін]], 4×200 м [[плавание вольным стилем|еркін]], 4×50 м [[комплексное плавание|комбинация]] (қысқа су), 4×100 м [[комплексное плавание|комбинация]]; * Микст: 4×50 м [[плавание вольным стилем|еркін]] (қысқа су), 4×50 м [[комплексное плавание|комбинация]] (қысқа су), 4×100 м [[плавание вольным стилем|еркін]] (ұзын су), 4×100 м [[комплексное плавание|комбинация]] (ұзын су)<ref name="fina1">[http://www.fina.org/project/index.php?option=com_content&task=view&id=45&Itemid=119 FINA rules] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726002347/http://www.fina.org/project/index.php?option=com_content&task=view&id=45&Itemid=119 |date=2013-07-26 }} {{v|3|8|2012}}</ref>. == 50-метролік бассейн == === Ерлер === {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 98%;" |- ! Ұзындық !! Уақыт !! !! Жүзуші !! Ел !! width="110px" | Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}} |- | ‎50 м еркін || 20.88 | | [[Кэмерон Макэвой]] || {{Байрақ|Австралия}} | 20 наурыз 2026 || [[Қытай|Қытай Ашық Чемпионаты]] || {{Ту|Қытай}} [[Шэньчжэнь]] |[https://www.youtube.com/watch?v=81i-TH1Tyz4&t=3s &#8203;] |- | 100 м еркін || 46,40 | | [[Пан Чжанле]] || {{Байрақ|Қытай}} |31 шілде 2024 || [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары]] || {{Ту|Франция}} [[Париж]] | [https://vk.com/video/playlist/142497057_-4?z=video142497057_456239296%2Fpl_142497057_-4 &#8203;] |- | ‎200 м еркін || 1.42,00 | кос | [[Бидерман, Пауль|Пауль Бидерман]] || {{Байрақ|Германия}} | 28 шілде 2009 || [[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — 200 метров вольным стилем (мужчины)|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Италия}} [[Рим]] | [https://www.youtube.com/watch?v=MeOw35fsltE &#8203; ​] |- | 400 м еркін | 3.40,07 | кос |[[Бидерман, Пауль|Пауль Бидерман]] |{{Байрақ|Германия}} |26 шілде 2009 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — 400 метров вольным стилем (мужчины)|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Италия}} [[Рим]] |[https://www.youtube.com/watch?v=D9IJpZgKCd0 &#8203; ​] |- |800 м еркін |7.32,12 | кос |[[Чжан Линь (пловец)|Чжан Линь]] |{{Байрақ|Қытай}} |29 шілде 2009 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — 800 метров вольным стилем (мужчины)|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Италия}} [[Рим]] |<ref>{{cite news|first=Craig|last=Lord|title=WR: Zhang Zips Up For 7:32.12 800 Free|url=http://www.swimnews.com/news/view/7134|work=swimnews.com|date=2009-07-29|accessdate=2011-11-16|archivedate=2009-07-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090731013653/http://www.swimnews.com/News/view/7134}}</ref> |- |1500 м еркін |14:26.79 | |[[Йоханнес Либманн]] |{{Байрақ|Германия}} |15 тамыз 2026 |Еуропа чемпионаты |{{Ту|Франция}} [[Париж]] |[https://www.facebook.com/reel/2187627801796815 &#8203;] |- | 50 м арқамен || 23,55 | жф | [[Колесников, Климент Андреевич|Климент Колесников]]|| {{Байрақ|Ресей}} | 27 шілде 2023 | Ресей кубогы | {{Ту|Ресей}} [[Казань]] |<ref>{{cite web|title=Men's 50m Backstroke Semifinals Results|url=https://new.russwimming.ru/upload/live/ruscup2023_kazan/ResultList_217S.pdf|publisher=russwimming.ru|date=27 July 2023|accessdate=9 January 2025}}</ref> |- | 100 м арқамен | 51,60 | | Томас Чеккон|| {{Байрақ|Италия}} | 20 маусым 2022 | [[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2022|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=ЧМ-2022 Мужчины, 100 м н/с, финал|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700000102EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=[[Omega SA|Omega Timing]]|date=2022-06-20|access-date=2022-06-21|archive-date=2022-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220620171449/https://www.omegatiming.com/File/00011700000102EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}</ref> [https://aquatics.eurovisionsports.tv/player/vod/62b0a9f48f088790ed04b458?lastWatchedIndex=0&isFromTabLayout=false ​]{{Deadlink|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |200 м арқамен |1.51,92 | кос |[[Пирсол, Аарон|Аарон Пирсол]] |{{Байрақ|АҚШ}} |31 шілде 2009 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — Мужчины, 200 м, на спине|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Италия}} [[Рим]] |[https://www.youtube.com/watch?v=DRjmB4LOCWo &#8203; ​] |- |50 м [[брасс]] |25.95 | жф | [[Пити, Адам|Адам Пити]] | {{Байрақ|Ұлыбритания}} |31 қаңтар 2024 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — Мужчины, 200 м, на спине|Әлем чемпионаты]] | | |- | 100 м [[брасс]] || 56,88 | жф | [[Пити, Адам|Адам Пити]] || {{Байрақ|Ұлыбритания}} |21 шілде 2019 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2019|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Корея Республикасы}} [[Кванджу]] |[https://www.youtube.com/watch?v=r5lVUne7yRI &#8203; ​] |- | 200 м [[брасс]] || 2:04,83 | | [[Шин Охаши]] || {{Байрақ|Жапония}} | 24 қыркүйек 2026 |[[Жазғы Азия ойындары 2026|Азия ойындары]] |{{Ту|Жапония}} [[Токио]] | [https://www.youtube.com/watch?v=A21BOkJhIsQ&t=14s &#8203;] |- |50 м [[баттерфляй]] |22.27 | |[[Говоров, Андрей Андреевич|Андрей Говоров]] |{{Байрақ|Украина}} |1 шілде 2018 |Sette Colli Trophy |{{Ту|Италия}} [[Рим]] |[https://www.youtube.com/watch?v=GW4fAh8pTCE &#8203; ​] |- | 100 м [[баттерфляй]] || 49,45 | | [[Дрессел, Калеб|Калеб Дрессел]] || {{Байрақ|АҚШ}} | 31 шілде 2021 || [[Плавание на летних Олимпийских играх 2020 — 100 метров баттерфляем (мужчины)|Олимпиада ойындары]] || {{Ту|Жапония}} [[Токио]] |[https://www.youtube.com/watch?v=GF2bfzaCVfQ ​]<ref>{{Cite web |url=http://www.fina.org/competition-detailed-results/154896/27250 |title=Results {{!}} fina.org — Official FINA website<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-07-26 |archive-date=2019-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190822140441/https://www.fina.org/competition-detailed-results/154896/27250 |deadlink=no }}</ref> |- | 200 м [[баттерфляй]] || 1.50,34 | | [[Милак, Криштоф|Криштоф Милак]] || {{Байрақ|Венгрия}} | 21 маусым 2022 || [[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2022|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=ЧМ-2022 Мужчины, 200м баттерфляй, финал, результаты.|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700000104EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=[[Omega SA|Omega Timing]]|date=2022-06-21|access-date=2022-06-22|archive-date=2022-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220621170927/https://www.omegatiming.com/File/00011700000104EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}</ref> [https://aquatics.eurovisionsports.tv/player/vod/62b1fb5de4b02f46e1eb748c?lastWatchedIndex=0&isFromTabLayout=false ​] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220622010724/https://aquatics.eurovisionsports.tv/player/vod/62b1fb5de4b02f46e1eb748c?lastWatchedIndex=0&isFromTabLayout=false |date=2022-06-22 }} |- |200 м комплекс |1.52,69 |пф |Леон Маршан |{{Байрақ|Франция}} |30 шілде 2025 |[[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Сингапур}} [[Сингапур]] | <ref>{{cite web|title=Ерлер арасындағы 200 метрлік комплексті жүзу жартылай финалының нәтижелері|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900010105EE0102FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=30 July 2025|access-date=31 July 2025}}</ref> |- |400 м комплекс |4:02.50 | |Леон Маршан |{{Байрақ|Франция}} |23 шілде 2023 |[[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты 2023|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Жапония}} [[Фукуока]] |​[https://www.facebook.com/zagrebelny.artem/videos/1147680679734909 &#8203; ​] |- |Эстафета 4×100 м<br>еркін |3.08,24 | кос |[[Фелпс, Майкл|Майкл Фелпс]] (47,51)<br>[[Уэбер-Гейл, Гарретт|Гарретт Уэбер-Гейл]] (47,02)<br>[[Джонс, Каллен|Каллен Джонс]] (47,65)<br>[[Лезак, Джейсон|Джейсон Лезак]] (46,06) |{{Байрақ|АҚШ}} |11 тамыз 2008 |[[Плавание на летних Олимпийских играх 2008 — эстафета 4×100 метров вольным стилем (мужчины)|Олимпиада ойындары]] |{{Ту|Қытай}} [[Пекин]] |[https://www.youtube.com/watch?v=IIm32eEVW98 &#8203; ​] |- |Эстафета 4×200 м<br>еркін |6.58,55 | кос |[[Фелпс, Майкл|Майкл Фелпс]] (1.44,49)<br>[[Рики Беренс]] (1.44,13)<br>[[Дэвид Уолтерс]] (1.45,47)<br>[[Лохте, Райан|Райан Лохте]] (1.44,46) |{{Байрақ|АҚШ}} |31 шілде 2009 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Италия}} [[Рим]] |<ref>{{cite news|first=Craig |last=Lord |title=WR: USA Takes 4×200m In 6:58.55 |url=http://www.swimnews.com/news/view/7164 |work=swimnews.com |date=2009-07-31 |accessdate=2011-11-17 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090803092140/http://www.swimnews.com/News/view/7164 |archivedate=2009-08-03 |df= }}</ref> |- |Эстафета 4×100 м<br>комбинация |3.26,78 | |[[Мёрфи, Райан (пловец)|Райан Мерфи]] (52,31)<br>[[Эндрю, Майкл|Майкл Эндрю]] (58,49)<br>[[Дрессел, Калеб|Калеб Дрессел]] (49,03)<br> [[Эппл, Зак|Зак Эппл]] (46,96) |{{Байрақ|АҚШ}} |1 тамыз 2021 |[[Плавание на летних Олимпийских играх 2020|Олимпиада ойындары]] |{{Ту|Жапония}} [[Токио]] |<ref>{{cite news |first=Craig |last=Lord |title=Плавание на летних Олимпийских играх 2020, Мужчины, эстафета 4 * 100 комбинированная, финал, результаты |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/swimming/results-men-s-4-x-100m-medley-relay-fnl-000100-.htm |publisher=olimpics.com |date=2021-08-01 |accessdate=2021-08-01 |archivedate=2021-08-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210802212218/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/swimming/results-men-s-4-x-100m-medley-relay-fnl-000100-.htm }}</ref> |} Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу; кос — жүзу костюмінде рекорды орнатылды. === Әйелдер === {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 98%;" |- ! Ұзындық !! Уақыт !! !!Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}} |- | 50 м еркін || 23.19 | | |[[Кейт Дугласс]] || {{Байрақ|АҚШ}} | 15 тамыз 2026 || Пан Тынық мұхиты чемпионаты || {{Ту|АҚШ}} [[Ирвин]] | [https://vk.ru/artemzagrebelny?z=clip142497057_456239398 &#8203;] |- | 100 м еркін || 51.68 | | [[Маррит Стинберген]] || {{Байрақ|Нидерланд}} | 27 маусым 2026 || Sette Colli Trophy || {{Ту|Италия}} [[Рим]] |<ref>{{cite web|title=Маррит Стинберген 100 м еркін стильмен жүзуден әлем рекордын жаңартты|url=https://www.nbcsports.com/olympics/news/marrit-steenbergen-world-record-100-meter-freestyle |publisher=nbcsports.com|date=27 Juny 2026|access-date=28 Juny 2026}}</ref> |- | 200 м еркін || 1.52,23 | | [[Титмус, Ариарне|Ариарне Титмус]] || {{Байрақ|Аустралия}} | 12 маусым 2024 ||Aвстралиялық олимпиадалық сынақтар || {{Ту|Австралия}} [[Брисбен]] | <ref>{{cite web|title=Women's 200m Freestyle Final Results|url=https://liveresults.swimming.org.au/sal/2024Trials/240610F010.htm|publisher=swimming.org.au|date=10 June 2024|accessdate=13 January 2025}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-27087137_456244189?ref_domain=yastatic.net &#x200B;] |- | 400 м еркін || 3.54,18 | | [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]] || {{Байрақ|Канада}} | 7 маусым 2025 | Ұлттық іріктеу туры | {{Ту|Канада}} [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]] |<ref>{{cite web|title=Women's 400m Freestyle Final Results|url=https://results.swimming.ca/2025_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_5F.pdf|publisher=swimming.ca|date=8 May 2025|accessdate=16 May 2025}}</ref><ref>{{cite web|title= Video - Summer McIntosh demolishes world record in 400m freestyle at Canadian swimming trials|url=https://www.youtube.com/watch?v=dptNMofhiNs|publisher= CBC Sports|date=8 May 2025|accessdate=16 May 2025}}</ref> |- |800 м еркін |8.04,12 | |[[Ледеки, Кэти|Кэти Ледеки]] |{{Байрақ|АҚШ}} |3 мамыр 2025 | TYR Pro Swim Series |{{Ту|АҚШ}} [[Форт-Лодердейл]] |<ref>{{cite web|title=Әйелдер арасындағы 800 метрге еркін стильмен жүзу нәтижелері|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900030201F10104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=omegatiming.com|date=3 May 2025|accessdate=10 May 2025}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=UHRbHxeEexM&t=515s &#8203;] |- |1500 м еркін |15.20,48 | | [[Ледеки, Кэти|Кэти Ледеки]] || {{Байрақ|АҚШ}} | 16 мамыр 2018 || TYR Pro Swim Series || {{Ту|АҚШ}} [[Индианаполис]] |[https://www.youtube.com/watch?v=v0_uvorHBA4 ​] |- |50 м арқамен |26.56 | |[[Сара Кертис]] |{{Байрақ|Италия}} |13 тамыз 2026 |Еуропа чемпионаты |{{Ту|Франция}} [[Париж]] |[https://www.youtube.com/watch?v=gNzJPSyCfCQ &#8203;] |- |100 м арқамен |57,13 | | [[Реган Смит]] || {{Байрақ|АҚШ}} |18 маусым 2024 ||АҚШ Олимпиадалық сынақтары || {{Ту|АҚШ}} [[Индианаполис]] |[https://www.youtube.com/watch?v=38Lk9nM3B_g &#8203;] |- |200 м арқамен |2.03,14 | |[[Маккиоун, Кейли|Кейли Маккиоун]] |{{Байрақ|Аустралия}} |10 наурыз 2023 |NSW State Championships |{{Ту|Аустралия}} [[Сидней]] | <ref>{{cite magazine|title=KAYLEE MCKEOWN CRUSHES 2:03.14 200 BACKSTROKE WORLD RECORD|url=https://swimswam.com/kaylee-mckeown-crushes-203-14-200backstroke-world-record/|magazine=SwimSwam|author=Retta Race|date=10 March 2023|access-date=15 January 2025}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=LPcVzdZ-_Fg &#8203;] |- |50 м [[брасс]] |29,16 | |[[Мейлутите, Рута|Рута Мейлутите]] |{{Байрақ|Литва}} |30 шілде 2023 |[[Чемпионат мира по водным видам спорта 2023|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Жапония}} [[Фукуока]] |<ref>{{cite web|title= Результаты.|url=http://budapest2020.microplustiming.com/indexBudapest2021_web.php?s=Q2hlY2tKc29uVG9Mb2FkKCdBU0YnLCAnMDE2JywgJzAwMycsICcwMDEnLCAnJywgJycsICdXb21lbsKgLcKgNTAgbSBSYW5hIC0gU2VtaS1GaW5hbCcsICdXb21lbsKgLcKgNTBtIEJyZWFzdHN0cm9rZSAtIFNlbWktRmluYWwnLCAnV29tZW7CoC3CoDUwIG0gQnJhc3NlIC0gU2VtaS1GaW5hbCcpOw==&cat=&page=&spec=&bat=&td=CAL_CIS_DAY&hg=&descIT=&descEN=&descFR=&curCatSel_M_F=18:57&sport=Swimming|date=2021-05-22|accessdate=2021-05-23|publisher=budapest2020.microplustiming.com|archive-date=2021-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210522174658/http://budapest2020.microplustiming.com/indexBudapest2021_web.php?s=Q2hlY2tKc29uVG9Mb2FkKCdBU0YnLCAnMDE2JywgJzAwMycsICcwMDEnLCAnJywgJycsICdXb21lbsKgLcKgNTAgbSBSYW5hIC0gU2VtaS1GaW5hbCcsICdXb21lbsKgLcKgNTBtIEJyZWFzdHN0cm9rZSAtIFNlbWktRmluYWwnLCAnV29tZW7CoC3CoDUwIG0gQnJhc3NlIC0gU2VtaS1GaW5hbCcpOw==&cat=&page=&spec=&bat=&td=CAL_CIS_DAY&hg=&descIT=&descEN=&descFR=&curCatSel_M_F=18:57&sport=Swimming|deadlink=no}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Yl0eN1UsW7Q ​] |- |100 м [[брасс]] |1.04,13 | |[[Кинг, Лилли|Лилли Кинг]] |{{Байрақ|АҚШ}} |25 шілде 2017 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2017|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |[https://www.youtube.com/watch?v=bWDfTYfgUBc ​] |- |200 м [[брасс]] |2.17,55 | |[[Чикунова, Евгения Игоревна|Евгения Чикунова]] |{{Байрақ|Ресей}} |21 апреля 2023 |Россия чемпионаты |{{Ту|Ресей}} [[Казань]] |<ref>{{cite web|title=Женщины 200 м брасс Финал Итоговый протокол.|url=https://new.russwimming.ru/upload/live/4R_LC_2023/ResultList_137F.pdf|publisher=russwimming.ru|date=2023-04-21|access-date=2023-04-21|archive-date=2023-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230421165846/https://new.russwimming.ru/upload/live/4R_LC_2023/ResultList_137F.pdf|deadlink=no}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=hw5VVmptlDg ​] |- |50 м [[баттерфляй]] |24,43 | |[[Шёстрём, Сара|Сара Шёстрём]] |{{Байрақ|Швеция}} |5 шілде 2014 |Швеция чемпионаты |{{Ту|Швеция}} [[Бурос]] |[https://www.youtube.com/watch?v=AXbWtW5al2o ​] |-55,18 сф Гретчен Уолш Америка Құрама Штаттары ж. АҚШ Олимпиадалық сынақтары Индианаполис, Біріккен |100 м [[баттерфляй]] |54,33 | |[[Гретчен Уолш]] |{{Байрақ|АҚШ}} |3 мамыр 2026 | TYR Pro Swim Series |{{Ту|АҚШ}} [[Форт-Лодердейл]] |<ref>{{cite web|title=Women's 100m Butterfly Final Results|url=https://www.theguardian.com/sport/2026/may/03/gretchen-walsh-sets-100m-butterfly-world-record-for-third-time-in-12-months|publisher=theguardian.com|date=3 May 2026|accessdate=4 May 2026}}</ref><ref>{{cite web|title=Video -Gretchen Walsh BROKE the world record in the 100-meter butterfly! |url=https://www.youtube.com/watch?v=koUeGqq7mro&t=1s|publisher=Social Kick • Swim Culture & Stories|date=3 May 2026|accessdate=4 May 2026}}</ref> |- |200 м [[баттерфляй]] |2.01,65 | | [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]] || {{Байрақ|Канада}} | 5 шілде 2026 | Ұлттық іріктеу туры | {{Ту|Канада}} [[Монреаль]] |<ref>{{cite web|title=Women's 200m Butterfly Final Results|url=https://results.swimming.ca/2026_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_5F.pdf|publisher=swimming.ca|date=5 July 2026|accessdate=9 July 2026}}</ref> |- |200 м комплекс |2.05,70 | | [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]] || {{Байрақ|Канада}} | 9 маусым 2025 | Ұлттық іріктеу туры | {{Ту|Канада}} [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]] |<ref>{{cite web|title=Women's 200m IM Final Results|url=https://results.swimming.ca/2025_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_17F.pdf|publisher=swimming.ca|date=9 June 2025|accessdate=10 June 2025}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=zOWS_GBJue0 &#8203;] |- |400 м комплекс |4.23,65 | | [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]] || {{Байрақ|Канада}} | 11 маусым 2025 | Ұлттық іріктеу туры | {{Ту|Канада}} [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]] | <ref>{{cite web|title=Women's 400m IM Final Results|url=https://results.swimming.ca/2025_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_25F.pdf|publisher=swimming.ca|date=11 June 2025|accessdate=17 June 2025}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=IMpq_B4d24M &#8203;] |- |Эстафета 4×100 м<br>еркін |3:27.96 | |[[О’Каллаган, Молли|Молли О’Каллаган]] (52.04) <br> [[Джек, Шейна|Шейна Джек]] (51,69)<br>[[Харрис, Мег|Мег Харрис]] (52,29)<br>[[Маккеон, Эмма|Эмма Маккеон]] (51,90) |{{Байрақ|Аустралия}} |23 шілде 2023 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2023|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Жапония}} [[Фукуока]] |<ref>{{cite web|title=Женщины 4*100 м в/с Финал Итоговый протокол|url=https://www.omegatiming.com/File/00011600010201F70104FFFFFFFFFF01.pdf|date=2023-07-23|accessdate=2023-07-26|archive-date=2023-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230723114504/https://www.omegatiming.com/File/00011600010201EF0104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}</ref> [https://www.facebook.com/zagrebelny.artem/videos/1147680679734909 ​] |- |Эстафета 4×200 м<br>еркін |7:37,50 | | [[О’Каллаган, Молли|Молли О’Каллаган]] (1:53.66) <br> [[Джек, Шейна|Шейна Джек]] (1:55.63) <br> [[Тросселл, Брайанна|Брайанна Тросселл]] (1:55.80) <br> [[Титмус, Ариарне|Ариарне Титмус]] (1:52.41) |{{Байрақ|Аустралия}} |27 шілде 2023 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2023|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Жапония}} [[Фукуока]] |<ref>{{cite web|title=Женщины 4*200 м в/с Финал Итоговый протокол|url=https://www.omegatiming.com/File/00011600010201F80104FFFFFFFFFF01.pdf|date=2023-07-27|accessdate=2023-07-29|archive-date=2023-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230723114504/https://www.omegatiming.com/File/00011600010201F80104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}</ref> [https://www.youtube.com/watch?v=QI8_90Rv5Ac ​] |- |Эстафета 4×100 м<br>комбинация |3:49,34 | |(57,57) [[Смит, Реган|Реган Смит]] <br> (1:04.27) [[Дугласс, Кейт|Кейт Дугласс]] <br> (54.98) [[Уолш, Гретчен|Гретхен Уолш]] <br> (52,52) [[Хаск, Торри|Торри Хаск]] |{{Байрақ|АҚШ}} | [[3 тамыз]] [[2025]] || [[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Сингапур}} [[Сингапур]] | <ref>{{cite web |title=Women's 4x100m Medley Relay |url=https://www.omegatiming.com/File/00011900010205F70104FFFFFFFFFF01.pdf |website=Omega Timing |access-date=7 August 2025 }}</ref>[https://vkvideo.ru/video142497057_456239364 &#8203;] |} Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу; кос — жүзу костюмінде рекорды орнатылды. === Микст === {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 98%;" |- ! Ұзындық !! Уақыт !! !! Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! Видео |- |4×100 м<br>еркін | 3:18,48 | | (46.91) [[Алекси, Джек|Джек Алекси]] <br> (46.70) [[Сэммон, Патрик|Патрик Сэммон]] <br> (52.43) [[Дугласс, Кейт|Кейт Дугласс]] <br> (52.44) [[Хаск, Торри|Торри Хаск]] | {{Байрақ|АҚШ}} | [[2 тамыз]] [[ 2025]] || [[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Сингапур}} [[Сингапур]] | <ref>{{cite web|title=Mixed 4x100m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900010301F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=2 August 2025|access-date=6 August 2025}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239363%2F67478b06282824ff4b &#8203;] |- |4×100 м<br> комбинация |3:36.70 | |(53.40) [[Уилл Модглин]]<br> (57.30) [[Ван Матиас]]<br> (54.99) [[Уолш, Гретчен|Гретхен Уолш]] <br> (51.01) [[Дугласс, Кейт| Кейт Дугласс]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 12 тамыз 2026 || Пан Тынық мұхиты чемпионаты || {{Ту|АҚШ}} [[Ирвин]] |<ref>{{cite web|title=Mixed 4x100m Medley Relay Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011A00030305F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=12 August 2026|access-date=30 August 2026}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=R4gs3a73eU8 &#8203;] |} Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу. == 25-метролік бассейн == === Ерлер === {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 98%;" |- ! Ұзындық !! Уақыт !! !! Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}} |- | [[Мировые рекорды на дистанции 50 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|50 м еркін]] ||19.90 |пф | [[Джордан Крукс]] || {{Байрақ|Кайман аралдары}} | 14 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Men's 50m Freestyle Semifinals Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101EB0102FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=14 December 2024|accessdate=20 December 2024}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239337%2F835e28de64f6558bb1 &#8203;] |- |[[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м еркін]] |44,84 | |[[Чалмерс, Кайл|Кайл Чалмерс]] |{{Байрақ|Аустралия}} |29 қазан 2021 |[[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]] |{{Ту|Ресей}} [[Қазан (қала)|Казань]] |<ref>{{cite web|title=Видео. Кубок Мира 100 м в/с, мужчины|url=https://www.facebook.com/100007661022977/videos/pcb.2941252422806763/247053300805707|publisher=Royal swimming club|date=2021-10-29|accessdate=2021-10-29|archive-date=2021-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029173033/https://www.facebook.com/100007661022977/videos/pcb.2941252422806763/247053300805707|deadlink=no}}</ref> |- |[[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м еркін]] |44,84 |= |[[Егор Корнев]] |{{Байрақ|Ресей}} |2 қазан 2026 |[[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]] |{{Ту|Әзірбайжан}} [[Баку]] |[https://vkvideo.ru/video142497057_456239402?t=2s &#x200B;] |- |[[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м еркін]] | 1.38,61 | | [[Люк Хобсон]] || {{Байрақ|АҚШ}} | 15 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Men's 200m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15 December 2024|accessdate=23 December 2024}}</ref>[https://vk.com/im/convo/839726003?entrypoint=list_all&tab=all&z=video142497057_456239341%2F42ba318c8c52791d9b &#8203;] |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 400 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|400 м еркін]] | 3.32,25 | | [[Аньель, Янник|Янник Аньель]] | {{Байрақ|Франция}} | 15 қараша 2012 | Франция чемпионаты | {{Ту|Франция}} [[Анже]] | [https://www.youtube.com/watch?v=q_WOH0X9JKU ​] |- |[[Прогресс мировых рекордов на дистанции 800 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|800 м еркін]] | 7.20,46 | | Даниэль Виффен | {{Байрақ|Ирландия}} | 10 желтоқсан 2023 | [[Европа чемпионаты по плаванию|Европа чемпионаты]] | {{Ту|Румыния}} [[Отопени]] | [https://www.youtube.com/watch?v=582caZZSaHs ​] |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 1500 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|1500 еркін]] | 14.06,88 | | [[Велльброк, Флориан|Флориан Велльброк]] | {{Байрақ|Германия}} | 21 желтоқсан 2021 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|БАӘ}} [[Абу-Даби]] |<ref>{{cite news|title=Мужчины, 1500 м в/с, финал, результаты|url=https://www.fina.org/competitions/2/15th-fina-world-swimming-championships-25m-2021/results?discipline=&event=f4e7f9ec-2330-45ea-be14-3ad507bd0911&unit=finals|date=2021-12-21|accessdate=2021-12-21|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211221145739/https://www.fina.org/competitions/2/15th-fina-world-swimming-championships-25m-2021/results?discipline=&event=f4e7f9ec-2330-45ea-be14-3ad507bd0911&unit=finals|archivedate=2021-12-21|df=dmy-all}}</ref> |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 50 метров в плавании на спине у мужчин в 25-метровом бассейне|50 м арқамен]] | 22.09 | | [[Pieter Coetze]] | {{Байрақ|Оңтүстік Африка Республикасы}} |9 қазан 2026 |Әлем кубогы | {{Ту|Өзбекстан}} [[Ташкент]] | [https://vk.ru/artemzagrebelny?w=wall142497057_1668&z=video142497057_456239404%2Fa2d65688bc068938f9 &#8203;] |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 метров в плавании на спине у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м арқамен]] | 48.16 | | Хуберт Кос|| {{Байрақ|Венгрия}} | 25 қазан 2025 ||Әлем чемпионаты || {{Ту|Канада}} [[Торонто]] |<ref>{{cite web|title=Men's 100m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080102EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=25 October 2025|access-date=28 October 2025}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239375%2Fc373d19b61295d17d1%2Fpl_wall_142497057 &#8203;] |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров в плавании на спине у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м арқамен]] | 1.45,12 | | Хуберт Кос|| {{Байрақ|Венгрия}} | 23 қазан 2025 ||Әлем чемпионаты || {{Ту|Канада}} [[Торонто]] | <ref>{{cite web|title=Men's 200m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080102EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=23 October 2025|access-date=30 October 2025}}</ref> |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 50 метров в плавании брассом у мужчин в 25-метровом бассейне|50 м брасс]] || 24,95 | | [[Сакчи, Хусейн Эмре|Эмре Сакчи]] || {{Байрақ|Түркия}} | 27 желтоқсан 2021 || Түркия чемпионаты || {{Ту|Түркия}} [[Газиантеп]] | |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 метров в плавании брассом у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м брасс]] | 55,28 | | [[Шиманович, Илья Сергеевич|Илья Шиманович]] | {{Байрақ|Беларусь}} | 26 қараша 2021 || [[Международная плавательная лига|ISL]] || {{Ту|Нидерланд}} [[Эйндховен]] | |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров в плавании брассом у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м брасс]] || 1:59.52 | | [[Каспар Корбо ]] || {{Байрақ|Нидерланд}} | 25 қазан 2025 ||Әлем чемпионаты || {{Ту|Канада}} [[Торонто]] |<ref>{{cite web|title=Men's 200m Breaststroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080103EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date= 2025-10-25|access-date=2025-10-29|}}</ref> |- | [[Мировые рекорды на дистанции 50 метров в плавании баттерфляем у мужчин в 25-метровом бассейне|50 м баттерфляй]] | 21,28 | |[[Егор Корнев]] |{{Байрақ|Ресей}} |2 қазан 2026 |[[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]]|| {{Ту|Өзбекстан}} [[Ташкент]] |[https://vk.ru/artemzagrebelny?z=video142497057_456239405%2Fca173ed8d878da49bb &#x200B;] |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 метров в плавании баттерфляем у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м баттерфляй]] | 47,68 | | [[Джошуа Лиендо]] || {{Байрақ|Канада}} | 23 қазан 2025 ||Әлем чемпионаты || {{Ту|Канада}} [[Торонто]] |<ref>{{cite web|title=Men's 100m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080104EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=2025-10-23 |access-date= 2025-10-31}}</ref> |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров в плавании баттерфляем у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м баттерфляй]] | 1.48,24 | | [[Сэто, Дайя|Дайа Сэто]] | {{Байрақ|Жапония}} | 11 желтоқсан 2018 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2018|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Қытай}} [[Ханчжоу]] |[https://www.youtube.com/watch?v=pr6gEIOaf40&t ​] |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров в плавании баттерфляем у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м баттерфляй]] | 1.46,85 |# | [[Хонда, Томору|Томору Хонда]] | {{Байрақ|Жапония}} | 22 қазан 2022 | Жапония чемпионаты | {{Ту|Жапония}} [[Токио]] |[https://www.facebook.com/100007561117363/videos/1151467825795134 ​​] |- |[[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 м комплексным плаванием у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м комплекс]] |49,28 | | [[Дрессел, Калеб|Калеб Дрессел]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 22 қараша 2020 | [[Международная плавательная лига|ISL]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |​[https://www.youtube.com/watch?v=w2rObyVD16E ​] |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров комплексным плаванием у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м комплекс]] | 1:48,88 | | [[Леон Маршан ]] | {{Байрақ|Франция}} | 1 қараша 2024 | Әлем кубогы | {{Ту|Сингапур }} [[Сингапур]] |<ref>{{cite web|title=Men's 200m IM Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800070105EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=omegatiming.com|date=1 November 2024|accessdate=11 November 2024}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Fc-i1YbvAHU &#8203;] |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 400 метров комплексным плаванием у мужчин в 25-метровом бассейне|400 м комплекс]] | 3:54,33 | | [[Томоюки Мацушита]] | {{Байрақ|Жапония}} | 11 қазан 2026 | Жапонияның чемпионаты | {{Ту|Жапония}} [[Сага префектурасы]] | <ref>{{en}}{{cite web|title=Tomoyuki Matsushita Fires Off World Record in 400 IM; Breaks Daiya Seto Standard.|url=https://www.swimmingworldmagazine.com/news/tomoyuki-matsushita-fires-off-world-record-in-400-im-breaks-daiya-seto-standard/|date = 2026-10-11|access-date = 2026-10-14}}</ref>[https://vk.ru/artemzagrebelny?z=video142497057_456239409%2F6c169bc23b1dfde8c4%2Fpl_post_142497057_1674 &#8203;] |- |Эстафета 4 × 50 м<br>еркін |1:21.80 | | [[Дрессел, Калеб|Келеб Дрессел]] (20.43)<br> [[Хелд, Райан|Райан Хелд]] (20.25)<br>[[Конгер, Джек|Джек Конгер]] (20.59)<br> [[Чедвик, Майкл|Майкл Чедвик]] (20.53) |{{Байрақ|АҚШ}} |14 желтоқсан 2018 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2018|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Қытай}} [[Ханчжоу]] |<ref>{{cite web|title=Официальный протокол.|url=https://www.omegatiming.com/File/Download?id=000112010C0101F604FFFFFFFFFFFF01|publisher=omegatiming.com|date=2018-12-14|access-date=2021-05-09|archive-date=2019-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214040237/https://www.omegatiming.com/File/Download?id=000112010C0101F604FFFFFFFFFFFF01|deadlink=no}}{{lang-en|английский текст}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=IP_1BCdENHA ​] |- | Эстафета 4 × 50 м<br>еркін |1:20.77 | # |[[Бернар, Ален|Ален Бернар]] (20.64)<br>[[Жило, Фабьен|Фабьен Жило]] (20.33)<br> [[Лево, Амори|Амори Лево]](19.93)<br>[[Буске, Фредерик|Фредерик Буске]] (19.87) |{{Байрақ|Франция}} |14 желтоқсан 2008 | [[Европа чемпионаты по плаванию на короткой воде 2008|Европа чемпионаты]] |{{Ту|Хорватия}} [[Риека]] | [https://www.youtube.com/watch?v=1tPqAQHfYJg ​] |- | Эстафета 4 × 100 м<br>еркін | 3:01.66 | | [[Джек Алекси]](45,05)<br> [[Хобсон, Люк|Люк Хобсон]](45,18)<br> [[Смит, Киран|Киран Смит ]](46,01) <br>[[Крис Гильяно]] (45,42) | {{Байрақ|АҚШ}} | 10 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Men's 4x100m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10 December 2024|accessdate=10 December 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239037 &#8203;] |- | Эстафета 4х200 м<br>еркін | 6:40.51 | | [[Хобсон, Люк|Люк Хобсон]] (1:38.91)<br>[[Карсон Фостер]] (1:40.77)<br>[[Шейн Касас]] (1:40.34)<br>[[Смит, Киран|Киран Смит ]] (1:40.49) | {{Байрақ|АҚШ}} | 13 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Men's 4x200m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101F80104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=13 December 2024|accessdate=2 January 2025}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239345%2F53a5485a3b1e5a4c21%2Fpl_post_142497057_1511 &#8203;] |- |Эстафета 4х50 м<br>комбинация |1:29.72 | | [[Лоренцо Мора]] (22.65) <br>[[Мартиненги, Николо|Николо Мартиненги]] (24.95) <br>[[Маттео Риволта]] (21.60) <br>[[Леонардо Деплано]] (20.52) | {{Байрақ|Италия}} | 17 желтоқсан 2022 || [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Аустралия }} [[Мельбурн]] |<ref>{{cite web|title= Комбинированная эстафета 4х50 м. Результаты.|url= https://www.omegatiming.com/File/00011700030105F60104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher= copenhagen2017.microplustiming.com|date= 2022-12-17|access-date= 2022-12-31|archive-date= 2022-12-21|archive-url= https://web.archive.org/web/20221221095731/https://www.omegatiming.com/File/00011700030105F60104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink= no}}</ref> [https://vk.com/video/@artemzagrebelny?z=video142497057_456239191%2Fpl_142497057_-2 ​] |- | Эстафета 4×100 м<br>комбинация | 3:18.68 | |[[Лифинцев, Мирон Александрович|Мирон Лифинцев]] (49.31)<br>[[Пригода, Кирилл Геннадьевич|Кирилл Пригода]] (55.15)<br>[[Минаков, Андрей Дмитриевич|Андрей Минаков]] (48.80)<br>[[Егор Корнев]] (45.42) | {{Байрақ|Ресей}} | 15 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Men's 4x100m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080105F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15 December 2024|accessdate=29 December 2024}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239344%2F8f5d17d54d3cf9e655 &#8203;] |} Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу. === Әйелдер === {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 98%;" |- ! Ұзындық !! Уақыт !! !! Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}} |- | 50 м еркін | 22,75 | | [[Гретчен Уолш ]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 16 қазан 2026 | UVA Pro Elite SCM Worlds Prep Meet | {{Ту|АҚШ}} [[Шарлоттсвилл]] |<ref>{{cite web|title=Gretchen Walsh Clocks 22.75 To Break Own 50 SCM Free World Record At UVA Pro Elite SCM Worlds Prep Meet.|url=https://swimswam.com/gretchen-walsh-clocks-22-75-to-break-own-50-scm-free-world-record-at-uva-pro-elite-scm-worlds-prep-meet/|publisher=Omega Timing|date=16 October 2025|accessdate=21 October 2025}</ref> |- | 100 м еркін | 49.93 | | [[Дуглас, Кейт|Кейт Дуглас]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 25 қазан 2025 | Әлем чемпионаты | {{Ту|Канада}} [[Торонто]] | <ref>{{cite web|title=Women's 100m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080103EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=25 October 2025|access-date=27 October 2025}}</ref> |- | 200 м еркін | 1:49.36 | | [[Молли О'Каллаган]] | {{Байрақ|Австралия}} | 24 қазан 2025 | Әлем чемпионаты | {{Ту|Канада}} [[Торонто]] |<ref>{{cite web|title=Women's 200m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080201EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=24 October 2025|access-date=26 October 2025}}</ref> |- | 400 м еркін | 3:50.25 | | [[Summer McIntosh]] | {{Байрақ|Канада}} | 10 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] | <ref>{{cite web|title=Women's 400m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080201EF0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10 December 2024|accessdate=10 December 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239021 &#8203;] |- | 800 м еркін | 7.54,00 | |[[Лани Паллистер ]] | {{Байрақ|Австралия}} | 25 қазан 2025 | Әлем чемпионаты | {{Ту|Канада}} [[Торонто]] |<ref>{{cite web|title=Women's 800m Freestyle Results|url= https://www.omegatiming.com/File/00011900080201F10104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=2025-10-25 |access-date=2025-10-31}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5BDTgaQiMv4&t=4s &#8203;] |- |1500 м еркін |15:08.24 | |[[Кэти Ледеки]] |{{Байрақ|АҚШ}} |29 қазан 2022 |[[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]] |{{Ту|Канада}} [[Торонто]] |[https://www.youtube.com/watch?v=p20kZqUAd0k ​]<ref>{{cite web|title=Кэти Ледеки улучшила прежний мировой рекорд на 1500 в,с более, чем на 10 сек.|url=https://swimswam.com/katie-ledecky-breaks-1500-free-world-record-by-10-seconds-gets-800-ar-en-route/|publisher=swimswam.com|date=2022-10-29|access-date=2022-10-30|archive-date=2022-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20221030002650/https://swimswam.com/katie-ledecky-breaks-1500-free-world-record-by-10-seconds-gets-800-ar-en-route/|deadlink=no}}{{lang-en|}}</ref> |- | 50 м арқамен | 25.23 | |[[Реган Смит ]] |{{Байрақ|АҚШ }} | 13 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 50m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080202EB0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=13 December 2024|accessdate=18 December 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239026 &#8203;] |- |100 м арқамен | 54,02 | э |[[Реган Смит ]] |{{Байрақ|АҚШ }} | 15 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 4x100m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080205F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15 December 2024|accessdate=26 December 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239034 &#8203;] |- |100 м арқамен | 54,02 | = |[[Реган Смит ]] |{{Байрақ|АҚШ }} | 18 қазан 2025 | Әлем чемпионаты | {{Ту|АҚШ}} Вестмонт |<ref>{{cite web|title=Women's 200m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900070202EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=19 October 2025|access-date=24 October 2025}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239372%2F95216bcdf9baad493b%2Fpl_post_142497057_1589 &#8203;] |- | 200 м арқамен | 1:57.33 | |[[Кейли Маккеун ]] | {{Байрақ|Австралия}} | 24 қазан 2025 | Әлем чемпионаты | {{Ту|Канада}} [[Торонто]] | <ref>{{cite web|title=Women's 200m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080202EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=2025-10-25|access-date= 2025-11-07}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=irLveoaAuNA&t=3s &#8203;] |- | 50 м [[брасс]] | 28,37 |жф | [[Мейлутите, Рута|Рута Мейлутите]] | {{Байрақ|Литва}} | 17 желтоқсан 2022 | [[Чемпионат мира по плаванию|Әлем кубогы]] | {{Ту|Аустралия}} [[Мельбурн]] |<ref>{{cite web|title=Women's 50m Breaststroke Semifinals Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700030203EB0102FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=2022-12-17|accessdate=2022-12-17|archive-date=2022-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20221219235209/https://www.omegatiming.com/File/00011700030203EB0102FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}</ref> [https://www.facebook.com/zagrebelny.artem/videos/529222178935246/?notif_id=1671320917357622&notif_t=video_processed&ref=notif ​] |- | 100 м [[брасс]] | 1.02,36 | = | [[Мейлутите, Рута|Рута Мейлутите]] | {{Байрақ|Литва}} | 12 қазан 2013 | [[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]] | {{Ту|Ресей}} [[Москва]] |[https://www.youtube.com/watch?v=BXIf7VLV0-w ​]<ref>{{cite web|title=Women's 100m Breaststroke Result|url=http://www.omegatiming.com/File/Download?id=00010D020701021E02FFFFFFFFFFFF02|publisher=Omega Timing|date=2013-10-12|accessdate=2013-10-12|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924134859/http://www.omegatiming.com/File/Download?id=00010D020701021E02FFFFFFFFFFFF02|deadlink=no}}</ref> |- | 100 м [[брасс]] | 1.02,36 | = | [[Алия Аткинсон]] | {{Байрақ|Ямайка}} | 6 желтоқсан 2014 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2014|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Катар}} [[Доха]] |<ref>{{cite web|title=Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2014. Официальный протокол.|url=https://www.omegatiming.com/File/00010E010D01021E02FFFFFFFFFFFF02.pdf|publisher=omegatiming.com|date=2014-12-06|accessdate=2021-05-14|archive-date=2021-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514050019/https://www.omegatiming.com/File/00010E010D01021E02FFFFFFFFFFFF02.pdf|deadlink=no}}</ref> |- | 100 м [[брасс]] | 1.02,36 | = | [[Алия Аткинсон]] | {{Байрақ|Ямайка}} | 26 тамыз 2016 | [[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]] | {{Ту|Франция}} [[Шартр]] |<ref>{{cite web|title=Alia Atkinson Ties World Record in 100 Breaststroke in Chartres|url=https://swimswam.com/alia-atkinson-ties-world-record-100-breaststroke-chartres/|publisher=Swimswam|date=2016-08-26|accessdate=2016-08-26|archive-date=2019-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190514122156/https://swimswam.com/alia-atkinson-ties-world-record-100-breaststroke-chartres/|deadlink=no}}</ref> |- | 200 м [[брасс]] | 2.12,50 | | [[Кейт Дуглас ]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 13 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 200m Breaststroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080203EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=13 December 2024|accessdate=19 December 2024}}</ref> [https://vkvideo.ru/video-228643357_456239027 &#8203;] |- | 50 м [[баттерфляй]] | 23,72 | | [[Гретчен Уолш ]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 11 қазан 2025 |Әлем чемпионаты | {{Ту|АҚШ}} Кармель | <ref>{{cite web|title=Women's 50m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900060204EB0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=11 October 2025|access-date=15 October 2025}}</ref> |- | 100 м [[баттерфляй]] |52.71 | | [[Гретчен Уолш ]] |{{Байрақ|АҚШ}} | 14 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 100m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080204EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=14 December 2024|accessdate=22 December 2024}}</ref>[https://vk.com/club228643357?z=video-228643357_456239030%2Fvideos-228643357%2Fpl_-228643357_-2 &#8203;] |- | 200 м [[баттерфляй]] | 1.59,32 | | [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]] | {{Байрақ|Канада }} | 12 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2024|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 200m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080204EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=12 December 2024|accessdate=12 December 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239025 &#8203;] |- | 100 м комплексное плавание | 55,98 | | [[Гретчен Уолш ]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 18 қазан 2024 | Virginia vs Florida Dual Meet | {{Ту|Германия}} [[Берлин]] | <ref>{{cite web|title=Women's 100m IM TT WR|url= https://storage.googleapis.com/virginiasports-com/2024/10/UVA-vs-Florida-Full-Results.pdf|publisher= virginiasports-com|date=18 October 2024|access-date=12 Nobember 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239022 &#8203;] |- | 200 м комплексное плавание | 2.01,63 | | [[Кейт Даглас]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 10 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2024|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] | <ref>{{cite web|title=Women's 200m IM Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080205EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10 December 2024|accessdate=28-01-2025}}</ref><ref>{{cite web|title=Video - Women's 200m IM Final |url= https://vkvideo.ru/video-228643357_456239023|publisher= |date=10 December 2024|accessdate=28-01-2025}}</ref> |- | 400 м комплексное плавание | 4:15,48 | | [[Summer McIntosh]] | {{Байрақ|Канада}} | 14 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239031 &#8203;] |- | Эстафета 4×50 м<br>еркін |1:32.50 | у |[[Кромовидьойо, Раноми|Раноми Кромовидьойо]] (23.05)<br> Майке де Вард (23.16)<br>Ким Буш (23.47)<br>[[Хемскерк, Фемке|Фемке Хемскерк]] (22.82) | {{Байрақ|Нидерланд}} | 12 желтоқсан 2020 |Wouda Cup | {{Ту|Нидерланд}} [[Эйндховен]] |[https://www.youtube.com/watch?v=rMdKoDyBAZE&feature=emb_logo ​]<ref>{{cite web|title=Женщины, Эстафета 4×50 в/с, результаты |url=http://www.fina.org/fina-rankings/results?top=1&gender=Women&year=All&poolConfiguration=SCM&distance=All&style=All&timesMode=AllTimes&continentId=All&countryId=All&type=overall-rankings&selectedGroup=All&selectedGender=Women&selectedDistance=All|publisher=fina.org|date=2020-12-12 |accessdate=2021-12-17}}</ref> |- | Эстафета 4×100 м<br>еркін | 3:25.01 | | [[Дугласс, Кейт|Кейт Дугласс]] (50.95)<br>[[Беркофф, Кэтрин|Кэтрин Беркофф]](51.38)<br>[[Алекс Шакелл]] (52.01)<br>[[Уолш, Гретчен|Гретхен Уолш]] (50.67) | {{Байрақ|АҚШ}} | 10 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 4x100m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080201F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10 December 2024|accessdate=1 January 2025}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239039 &#8203;] |- | 4×200 м эстафета<br>еркін | 7.30.13 | |[[Уолш, Александра|Алекс Уолш ]] (1:53.25)<br>[[Пейдж Мэдден ]] (1:53.18)<br>[[Граймс, Кэти|Кэти Граймс ]] (1:53.39)<br>[[Вайнштейн, Клэр|Клэр Вайнштейн]] (1:50.31) | {{Байрақ|АҚШ}} | 15 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 4x200m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080201F80104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=12 December 2024|accessdate=1 January 2025}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239038 &#8203;] |- | Эстафета 4×50 м<br>комбинация | 1:42.35 | | [[О'Каллахан, Молли|Молли О'Каллахан]] (25.49)<br>[[Ходжес, Челси|Челси Ходжес]] (29.11)<br>[[Маккион, Эмма|Эмма Маккион]] (24.43)<br>[[Вильсон, Мэдисон|Мэдисон Вильсон]] (23.32) | {{Байрақ|Аустралия}} | 17 желтоқсан 2022 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2022|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Аустралия}} [[Мельбурн]] | <ref>{{cite web|title=Women's 4 × 50 m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700030205F60104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=17 December 2022|accessdate=30-01-2025}}</ref> |- | Эстафета 4×100 м<br>комбинация | 3:40.41 | | [[Смит, Реган|Реган Смит]] (54.02)<br>[[Кинг, Лили|Лили Кинг]] (1:03.02)<br>[[Уолш, Гретчен|Гретхен Уолш]] (52.84) <br>[[Дугласс,Кейт |Кейт Дугласс]] (50.53) | {{Байрақ|АҚШ}} | 15 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 4x100m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080205F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15 December 2024|accessdate=4 January 2025}}</ref> [https://vkvideo.ru/video-228643357_456239040 &#8203;] |} Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу. === Микст === {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 98%;" |- ! Ұзындық !! Уақыт !! !!Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}} |- |Эстафета 4×50 м<br> еркін |1.27.26 | |[[Леонардо Деплано ]] (20.97) <br />[[Лоренцо Зацзери ]] (20.51)<br />[[Сильвия Ди Пьетро ]] (23.07) <br />[[Сара Кертис ]](22.71) |{{Байрақ|Италия}} |4 желтоқсан 2022 |[[Чемпионат Европы по плаванию на короткой воде|Еуропа чемпионаттары]] |{{Ту|Польша}} [[Люблин]] |<ref>{{cite web|title=Mixed 4×50m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/000119000A0301F60104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=4 December 2025|access-date=6 December 2025}}</ref> |- |Эстафета 4×50 м<br> комбинация |1:35.15 | | [[Мерфи, Райан (пловец)|Райан Мерфи]] (22.37) <br> [[Финк, Ник|Ник Финк]] (24.96)<br>[[Дуглас, Кейт|Кейт Дугласс]] (24.09)<br> [[Хаски, Торри|Торри Хаске]] (23.73) |{{Байрақ|АҚШ}} |14 желтоқсан 2022 |Әлем чемпионаты қысқа суда |{{Ту|Аустралия}} [[Мельбурн]] |<ref>{{cite web|title=Mixed 4x50m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700030305F60104FFFFFFFFFF01.pdf|date=2022-12-14|accessdate=2022-12-14|archive-date=2022-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20221221014415/https://www.omegatiming.com/File/00011700030305F60104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}</ref> [https://www.youtube.com/watch?v=ul7oas7Zcy4 ​] |- |Эстафета 4×100 м<br> комбинация |3:30,47 | |[[Мирон Лифинцев]] (48,90)<br> [[Кирилл Пригода]] (54,86)<br> [[Арина Суркова]] (55,63)<br> [[Дарья Клепикова]] (51.08) |{{Байрақ|Ресей}} |14 желтоқсан 2024 |Әлем чемпионаты қысқа суда |{{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Mixed 4 × 100 m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080305F70104FFFFFFFFFF01.pdf|date=14 December 2024|accessdate=28 December 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239036 &#8203;] |} Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу. == Рекордшылар рейтингі == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" width:100%;" |- !rowspan="2"|Елдер !rowspan="2"|Рекорд<br>саны !style="width:3em"|ҰС !style="width:3em"|ҚС !style="width:4em"|Барлығы !style="width:3em"|ҰС !style="width:3em"|ҚС !style="width:4em"|Барлығы !style="width:3em"|ҰС !style="width:3em"|ҚС !style="width:4em"|Барлығы |- class="unsortable" !colspan="3"|Ерлер !colspan="3"|Әйелдер !colspan="3"|Микст |- |align=left|{{Байрақ|АҚШ}} || 22 || 6 || 7 || 13 || 4 || 4 || 8 || || 1 || 1 |- |align=left|{{Байрақ|Аустралия}} || 17 || || 3 || 3 || 7 || 6 || 13 || 1 || || 1 |- |align=left|{{Байрақ|Қытай}} || 6 || 4 || || 4 || 1 || 1 || 2 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Венгрия}} || 5 || 1 || 1 || 2 || 1 || 2 || 3 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Швеция}} || 5 || || || || 4 || 1 || 5 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Франция}} || 4 || 1 || 2 || 3 || || || || || 1 || 1 |- |align=left|{{Байрақ|Германия}} || 4 || 2 || 2 || 4 || || || || || || |- |align=left|{{Байрақ|Ресей}} || 4 || 1 || 2 || 3 || 1 || || 1 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Канада}} || 3 || || || || 1 || 2 || 3 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Ұлыбритания}} || 3 || 2 || || 2 || || || || 1 || || 1 |- |align=left|{{Байрақ|Италия}} || 3 || 1 || 2 || 3 || || || || || || |- |align=left|{{Байрақ|Литва }} || 3 || || || || 1 || 2 || 3 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Бразилия }} || 2 || 1 || 1 || 2 || || || || || || |- |align=left|{{Байрақ|Жапония}} || 2 || || 2 || 2 || || || || || || |- |align=left|{{Байрақ|Нидерланд }} || 2 || || || || || 2 || 2 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Испания}} || 2 || || || || || 2 || 2 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Беларусь}} || 1 || || 1 || 1 || || || || || || |- |align=left|{{Байрақ|Гонконг}} || 1 || || || || || 1 || 1 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Ирландия}} || 1 || || 1 || 1 || || || || || || |- |align=left|{{Байрақ|Ямайка}} || 1 || || || || || 1 || 1 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Түркия}} || 1 || || 1 || 1 || || || || || || |- |align=left|{{Байрақ|Украина}} || 1 || 1 || || 1 || || || || || || |- class=sortbottom | '''Барлығы''' || '''93''' || '''20''' || '''25''' || '''45''' || '''21''' || '''24''' || '''44''' || '''2''' || '''2''' || '''4''' |} {{col-begin}} {{col-break|width=50%}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} b5ging9y9puau1oyousg1x4rq94pybq 0 732705 3684212 3439987 2026-10-20T17:02:58Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3684212 wikitext text/x-wiki '''Кеңес Одағы Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің пленумы, КОКП ОК пленумы''' ({{lang-la|plenum}} «толық»; {{lang-ru|Пленум Центрального комитета Коммунистической партии Советского Союза, Пленум ЦК КПСС}}) — КСРО жоғары партия органы [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Кеңес Одағы Коммунистік партиясы]] [[КОКП орталық комитеті|Орталық Комитетінің]] мүшелері мен мүшелігіне кандидаттардың, КОКП съездері аралығында өтетін пленарлық отырыс. Пленумда ішкі партиялық жұмыстың маңызды мәселелері, саяси және экономикалық мәселелер талқыланды. 1971 жылы [[КОКП-ның XXIV съезі]] бекіткен КОКП Жарғысына сәйкес Орталық Комитет жарты жылда кемінде бір пленарлық отырыс өткізіп тұруы керек еді. Партияның кезекті съезінен кейінгі Орталық Комитеттің бірінші пленумында [[КОКП ОК бас хатшысы]], [[КОКП ОК саяси бюросы]] және [[КОКП ОК хатшылығы]] сайлауы өтті. == КОКП ОК негізгі пленумдары == КСРО тарихында елеулі із қалдырған КОКП oрталық комитетінің пленумдары: * 1919 жылғы 25 наурыздағы пленум — ОК бірінші пленумы === 1920-жылдары === * 1922 жылғы 3 сәуір пленумы — [[Иосиф Виссарионович Сталин|И.В.Сталин]] орталық комитеттің бас хатшысы болып сайланды. === 1930-жылдары === * 1930 жылы 13 шілдеде БК(б)П ОК шілде Пленумы ОК саяси бюросының, ОК ұйымбюросының және ОК хатшылығының құрамын сайлады. * 1934 жылы 10 ақпанда БК(б)П ОК ақпан Пленумы ОК саяси бюросының, ОК ұйымбюросының және ОК хатшылығының құрамын сайлады. * 1934 жылы 26 қарашада БК(б)П ОК қараша Пленумы «Нан және кейбір басқа да өнімдеріне қатысты карточка жүйесін жою туралы» қарар қабылдады. * 1937 жылғы ақпан-наурыз Пленумы (23.02.1937 — 03.05.1937) [[Роберт Индрикович Эйхе|Р.И.Эйхенің]] [[КОКП ОК саяси бюросы|КОКП ОК саяси бюросына]] жазған хатынан кейін «Үлкен террордың» басталғанын жариялады. * 1939 жылы 22 наурызда БК(б)П ОК наурыз Пленумы ОК саяси бюросының, ОК ұйымбюросының және ОК хатшылығының құрамын сайлады. === 1940-жылдары === * БК(б)П ОК 1941 жылғы 5 мамырдағы Пленумы ОК саяси бюросының [[Иосиф Виссарионович Сталин|И.В.Сталинді]] КСРО халық комиссарлары кеңесінің төрағасы етіп, [[Вячеслав Михайлович Молотов|В.М.Молотовты]] КСРО ХКК төрағасының орынбасары етіп және [[Андрей Александрович Жданов|А. А. Ждановты]] — И.В.Сталиннің ОК хатшылығы жөніндегі орынбасары етіп тағайындау туралы қаулысын бекітті. * 1944 жылы 27 қаңтарда БК(б)П ОК қаңтар Пленумы КСРО-ның жаңа мемлекеттік әнұранын енгізуді мақұлдады. * 1946 жылы 18 наурызда БК(б)П ОК наурыз Пленумы ОК ұйымбюросының жаңа құрамын сайлады. === 1950-жылдары === * 1952 жылы 16 қазанда КОКП ОК қазан Пленумы КОКП ОК төралқасын, КОКП ОК төралқасы бюросын, КОКП ОК хатшылығын құрып, олардың құрамын таңдады<ref>'' Ефремов Л. Н.'' Дорогами борьбы и труда. Ставрополь, 1998. Б. 12-16</ref><ref>Известия ЦК КПСС, 1990, № 7, Б. 76</ref><ref>''Симонов К''. Глазами человека моего поколения: Размышления о И. В. Сталине. М., ISBN 5-212-00176-5, Издательство «Книга», 1989</ref>. * 1953 жылғы (5 наурыз) наурыз Пленумы әл үстіндегі И.В.Сталиннің соңғы күні ел мен партияның жаңа басшылығын құрады<ref>{{Cite web |url=http://cyberleninka.ru/article/n/5-marta-1953-goda-pyatdesyat-let-spustya.pdf |title=''Пихоя Р.''. 5 МАРТА 1953 ГОДА. ПЯТЬДЕСЯТ ЛЕТ СПУСТЯ |access-date=2019-05-22 |archive-date=2020-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030173138/https://cyberleninka.ru/article/n/5-marta-1953-goda-pyatdesyat-let-spustya.pdf |deadlink=no }}</ref>. * 1953 жылғы (2-7 шілде) шілде Пленумы «[[Лаврентий Павлович Берия|Л.П.Берияның]] қылмыстық партияға және мемлекетке қарсы әрекеттері туралы» қаулы қабылдады. * 1953 жылғы (3-7 қыркүйек) қыркүйек Пленумы «КСРО ауыл шаруашылығын одан әрі дамыту шаралары туралы» баяндаманы тыңдады. Н.С.Хрущев ОК бірінші хатшысы болып сайланды. * 1954 жылы 26 ақпан-2 наурызда КОКП ОК ақпан-наурыз Пленумы «Елдегі астық өндірісін одан әрі арттыру және тың мен тыңайған жерлерді игеру туралы» (тың игерудің басталуы) қаулы қабылдады. * 1955 жылғы қаңтар Пленумы [[Георгий Максимилианович Маленков|Г.М. Маленковты]] сынға алып, ауыл шаруашылығын дамытудың алдағы шараларын алға тартты. * 1955 жылғы шілде Пленумы кеңес өнеркәсібін дамыту мәселелерін талқылап, КСРО мен Югославия арасындағы қарым-қатынастарды қалыпқа келтіруді қолдады. * 1956 жылы 27 ақпанда КОКП ОК ақпан Пленумы ОК төралқасының және ОК хатшылығының құрамын сайлады. * 1957 жылғы маусым Пленумы (22-29 маусым) Орталық Комитет пен ОК төралқасы құрамынан [[Вячеслав Михайлович Молотов|В.М.Молотовты]], [[Лазар Моисеевич Каганович|Л.М.Кагановичті]] және [[Георгий Максимилианович Маленков|Г.М.Маленковты]], Төралқа мүшелігіне кандидаттар тізімінен — [[Дмитрий Трофимович Шепилов|Д.Т.Шепиловты]] (партияға қарсы топ) шығарды. * 1957 жылғы (28-29 қазан) қазан Пленумы [[Георгий Константинович Жуков|Г.К.Жуковты]] қызметтерінен алып тастады. * 1958 жылғы мамыр Пленумы КСРО-да химия өнеркәсібін жедел дамытудың бағдарламасын жасады. === 1960-жылдары === * 1961 жылы 31 қазанда ОК қазан Пленумы ОК төралқасы мен ОК хатшылығының құрамын сайлады. * 1962 жылғы (19-23 қараша) қараша Пленумы «КСРО экономикасын дамыту және халық шаруашылығына партиялық басшылықты қайта құру туралы» шешім қабылдады, онда барлық партия ұйымдарын өнеркәсіптік және ауылдық деп бөлу қарастырылды. 1964 жылы 16 қарашада ОК кезекті Пленумы оларды қайта біріктіру туралы қаулы қабылдады. * 1964 жылғы (14 қазан) қазан Пленумы [[Никита Сергеевич Хрущёв|Н.С.Хрущевті]] КОКП ОК бірінші хатшысы және КСРО министрлер кеңесінің төрағасы міндеттерінен босатып, болашақта бұл екі қызметті біріктіру орынсыз деп танылды. ОК бірінші хатшысы болып [[Леонид Ильич Брежнев|Л.И.Брежнев]] сайланды, КСРО министрлер кеңесінің төрағалығына [[Алексей Николаевич Косыгин|А.Н.Косыгин]] ұсынылды (кейінірек тағайындалды). * 1965 жылғы наурыз Пленумы аграрлық саясатта жаңа бағыттының қажеттілігін «Ауыл шаруашылығын одан әрі дамыту жөніндегі шұғыл шаралар туралы» қаулысында негіздеді. * 1965 жылғы (29 қыркүйек) қыркүйек Пленумы КСРО-дағы экономикалық реформаның жоспарын қабылдады. * 1966 жылы 8 сәуірде КОКП ОК сәуір Пленумы ОК саяси бюросының және ОК хатшылығының құрамын сайлады. * 1966 жылы 25-27 мамырда өткен мамыр Пленумы КСРО-да кең ауқымды мелиоративтік құрылысқа әкелген жерді жаңарту бағдарламасын қабылдады. === 1970-жылдары === * 1971 жылы 9 сәуірде КОКП ОК сәуір Пленумы ОК саяси бюросының және ОК хатшылығының құрамын сайлады. * 1976 жылы 5 наурызда КОКП ОК наурыз Пленумы ОК саяси бюросының және ОК хатшылығының құрамын сайлады. * 1977 жылы 24 мамырда КОКП ОК мамыр Пленумы «[[1977 жылғы КСРО Конституциясы|КСРО Конституциясының]] жобасы» және оны бүкілхалықтық талқылауы туралы және «Кеңес Одағының Мемлекеттік әнұраны туралы» қаулылар қабылдады. Л.И.Брежнев КСРО жоғарғы кеңесі төралқасының төрағасы болып бекітілді. * 1977 жылы 3 қазанда КОКП ОК қазан Пленумы «КСРО Конституциясының (Негізгі Заңының) жобасы және оны бүкілхалықтық талқылауының қорытындылары туралы» қаулы қабылдады. === 1980-жылдары === * 1981 жылы 3 наурызда КОКП ОК наурыз Пленумы ОК саяси бюросының және ОК хатшылығының құрамын сайлады. * 1982 жылғы (24 мамыр) мамыр Пленумы [[КСРО азық-түлік бағдарламасы|КСРО азық-түлік бағдарламасын]] қабылдап, [[Юрий Владимирович Андропов|Ю. В. Андроповты]] КОКП ОК идеология жөніндегі хатшысы етіп сайлады. * 1982 жылғы (12 қараша) қараша Пленумы [[Юрий Владимирович Андропов|Ю. В. Андроповты]] ОК бас хатшысы етіп сайлады. * 1984 жылғы (13 ақпан) ақпан Пленумы [[Константин Устинович Черненко|К.У.Черненконы]] ОК бас хатшысы етіп сайлады. * 1985 жылғы (13 наурыз) наурыз Пленумы [[Михаил Сергеевич Горбачёв|М.С.Горбачевты]] ОК бас хатшысы етіп сайлады. * 1985 жылғы (23 сәуір) сәуір Пленумы — КОКП ОК хатшылары Е.К.Лигачев пен Н. И. Рыжков, сондай-ақ, КСРО МҚК төрағасы В. М. Чебриков КОКП ОК саяси бюросының толық мүшесі болды, қорғаныс министрі С. Л. Соколов пен КОКП ОК аграрлық мәселелер жөніндегі хатшысы В.П.Никонов — саяси бюро мүшелігіне кандидат болды; Горбачев «елдің әлеуметтік-экономикалық дамуын жеделдету» деп аталатын қоғамды жан-жақты жаңартуға бағытталған сан алуан ауқымды реформалар жоспарын жариялады. * 1986 жылы 6 наурызда КОКП ОК наурыз Пленумы ОК саяси бюросы мен ОК хатшылығының құрамын, сондай-ақ ОК бас хатшысын (М. С. Горбачев) және ОК қарамағындағы партиялық бақылау комитеті төрағасын ([[Михаил Сергеевич Соломенцев|М. С. Соломенцев]]) сайлады. * 1987 жылғы (27-28 қаңтар) қаңтар Пленумы – «Қайта құру және партияның кадр саясаты туралы» қаулы қабылданғаннан кейін КСРО-да [[Қайта құру кезеңі|қоғамның барлық салаларында ауқымды реформалар]] басталды. * 1987 жылы 25-26 маусымда өткен «Экономиканы басқаруды түбегейлі қайта құру» міндеттерін нақтылап, [[Виктор Петрович Никонов|В. П. Никоновты]], [[Николай Никитович Слюньков|Н. Н. Слюньковты]], [[Александр Николаевич Яковлев|А. Н. Яковлевты]] саяси бюроның мүшесі етіп тағайындады. * 1987 жылғы (21 қазан) қазан Пленумы — [[Борис Николаевич Ельцин|Б. Н. Ельциннің]] Қайта құрудың баяу қарқынын сынаған сөзі және М.С.Горбачевтің «тұлғасына табынудың» пайда болуы туралы мәлімдемесі. * 1988 жылғы (17-18 ақпан) ақпан Пленумы кеңестік білім беруді демократиялық негізде реформалаудың бастамасы болды. * 1988 жылғы (28 қараша) қараша Пленумы – КСРО-дағы саяси реформа және баламалы негізде КСРО халық депутаттарын сайлау туралы қаулылар қабылдады. * 1989 жылғы (25 сәуір) сәуір Пленумы — басшылықтағы үлкен кадрлық өзгерістер: Орталық комитеттегі 74 мүшесінің, ОК мүшелігіне кандидаттың 24-уі және Орталық тексеру комиссиясындағы 12 мүшесінің қызметінен кетті (жасына байланысты) және Орталық Комитет мүшелігіне кандидаттардан 24 адам ауысты. * 1989 жылғы (20 қыркүйек) қыркүйек Пленумы — басшылықтағы үлкен кадрлық өзгерістер: саяси бюроның мүшелері [[Виктор Петрович Никонов|В. П. Никонов]], [[Виктор Михайлович Чебриков|В. М. Чебриков]], [[Владимир Васильевич Щербицкий|В. В. Щербицкий]], ОК мүшелігіне кандидаттар [[Юрий Филиппович Соловьев|Ю. Ф. Соловьев]] пен [[Николай Владимирович Талызин|Н. В. Талызин]], ОК хатшылары [[Александра Павловна Бирюкова|А.П.Бирюкова]], [[Анатолий Федорович Добрынин|А.Ф.Добрынин]], [[Владимир Иванович Долгих|В.И.Долгих]] және [[Анатолий Иванович Лукьянов|А.И.Лукьянов]] өз міндеттерінен босатылды. МҚК төрағасы [[Владимир Александрович Крючков|В.А.Крючков]] және КСРО министрлер кеңесі төрағасының 1-орынбасары Ю.Д.Маслюков ОК саяси бюросының мүшелері болды, Е.М.Примаков және ІІМ басшысы Б.К. Пуго — Саяси Бюро мүшелігіне кандидаттар болды. ОК хатшылары болып Е.С.Строев, Ю.А.Манаенков, Г.И.Усманов, А.Н.Гиренко сайланды. === 1990-жылдары === * 1990 жылғы (11, 14, 16 наурыз) наурыз Пленумы — КСРО халық депутаттарының съезінде КСРО президенттігіне кандидат етіп сайлау үшін М.С.Горбачевты ұсынды және КОКП соңғы, XXVIII съезін шақыру мерзімін қарастырды. * 1990 ж. шілде Пленумы (13-14 шілде) — КОКП XXVIII съезінің соңындағы ұйымдастыру пленумы. Құрамында 24 адамнан тұратын жаңа Саяси бюро сайланды, оның ішінде КСРО одақтық республикалар коммунистік партияларының барлық басшылары, ОК хатшылығы, ОК бас хатшысы (М. С. Горбачев) және ОК бас хатшысының орынбасары [[Владимир Антонович Ивашко|В.А. Ивашко]] болды. М. С. Горбачев және В.А.Ивашконы санамағанда, бұрынғы мүшелерінің ешқайсысы Саяси бюроның құрамына кірмеді. * 1991 жылғы (25-26 шілде) шілде Пленумы — КОКП ОК соңғы Пленумы болды. КОКП жаңа Бағдарламасының жобасы және 1991 жылы қарашада КОКП-ның кезектен тыс XXIX съезін шақыру туралы шешім қабылданды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП ОК пленумдары]] 4d9jmnfwcn6356cmx5fphsa69ha4b24 0 743721 3684134 3368754 2026-10-20T13:36:33Z Wikuiser 172895 /* Дереккөздер */ 3684134 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |сурет = Ben Godfrey 2019-05-06 1.jpg |туған күні = 15.1.1998 |туған жері = [[Норт-Йоркшир]], [[Англия]] |азаматтығы = {{ту|Англия}} [[Англия]] |бойы = 183 |позиция = қорғаушы |қазіргі клуб = {{ту|Италия}} [[Аталанта (футбол клубы)|Аталанта]] |клубтары = {{футбол карьерасы |2014—2016|{{ту|Англия}} [[Йорк Сити]]|12 (1) |2016—2020|{{ту|Англия}} [[Норвич Сити]]|66 (4) |2017—2018|{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Шрусбери Таун]]|40 (1) |2020—2024|{{ту|Англия}} [[Эвертон (футбол клубы)|Эвертон]]|82 (0) |2024—|{{ту|Италия}} [[Аталанта (футбол клубы)|Аталанта]]|0 (0) }} |ұлттық құрамы= {{футбол карьерасы |2021|{{футбол|Англия}} |2 (0) }} }} '''Бенджамин Мэттью Годфри''' ({{lang-en|Benjamin Matthew Godfrey}}; [[15 қаңтар]] [[1998 жыл]], [[Йорк]], [[Норт-Йоркшир]], [[Англия]]) — англиялық футболшы, "Аталанта" клубының қорғаушысы. == Жетістіктері == === Командалық === ; «Шрусбери Таун» * Лига кубогының финалисі: 2017/18 ; «Норвич Сити» * Чемпионшип жеңімпазы: 2018/19 == Сілтемелер == * [https://www.evertonfc.com/teams/Men/bengodfrey Профилі]{{ref-en}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Англия футболшылары]] [[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Йорк Сити ФК ойыншылары]] [[Санат:Норвич Сити ФК ойыншылары]] [[Санат:Шрусбери Таун ФК ойыншылары]] [[Санат:Эвертон ФК ойыншылары]] [[Санат:Аталанта ФК ойыншылары]] {{England-footy-bio-stub}} 363y2wblgcgj64brua3jx2xg7wx6sfe 0 743996 3684116 3370381 2026-10-20T12:32:49Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3684116 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Игорь Чесноков |туған күні = 3.2.1972 |туған жері = [[Өскемен]] |азаматтығы = {{ту|Қазақстан}} [[Қазақстан]] |бойы = 171 [[сантиметр|см]] |салмағы = 69 [[килограмм|кг]] |позиция = қорғаушы |қазіргі клуб = карьерасын аяқтады |клубтары = {{футбол карьерасы |1989—2006|{{ту|Қазақстан}} [[Восток (футбол клубы, Өскемен)|Восток]]|310 (7) }} }} '''Игорь Юрьевич Чесноков''' ({{Туғанкүні|3|2|1972}}, [[Өскемен]]) — қазақстандық футболшы, қорғаушы, бүкіл карьерасын "[[Восток (футбол клубы, Өскемен)|Восток]]" клубында өткізді. 2008 жылдан бастап төрешілікпен айналысты<ref>https://www.sports.ru/tribuna/blogs/kzstories/2895541.html</ref>. 2019 жылғы Қазақстанның үздік төрешісі. == Жетістіктері == === Командалық === *Қазақстан кубогы: 1994 * [[Футболдан Қазақстан Кубогы|Қазақстан кубогының финалисті]] (2): 1997, 1999 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * https://web.archive.org/web/20240830105713/https://footballfacts.ru/person/123685-chesnokovigoryurevich {{бастама}} [[Санат:Қазақстан футболшылары]] [[Санат:Восток ФК ойыншылары]] [[Санат:Футбол төрешілері]] [[Санат:Қазақстан футбол төрешілері]] 44d4hmqyajxxkpy9px1oagsoex5ka1x 0 743998 3684112 3370391 2026-10-20T12:24:30Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3684112 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Игорь Киселев |туған күні = 14.3.1970 |туған жері = |азаматтығы = {{ту|Қазақстан}} [[Қазақстан]] |қайтыс болған күні = 2022 |қайтыс болған жері = |бойы = 175 [[сантиметр|см]] |салмағы = 72 [[килограмм|кг]] |позиция = қорғаушы |клубтары = {{футбол карьерасы |1994—2000|{{ту|Қазақстан}} [[Восток (футбол клубы, Өскемен)|Восток]]|156 (7) }} }} '''Игорь Киселев''' ({{Туғанкүні|14|3|1970}} — {{Қайтысболғанкүні|3=2022}}) — қазақстандық футболшы, қорғаушы. == Жетістіктері == === Командалық === * Қазақстан кубогы: 1994 * [[Футболдан Қазақстан Кубогы|Қазақстан кубогының финалисті]] (2): 1997, 1999 == Сілтемелер == * https://web.archive.org/web/20240830111445/https://footballfacts.ru/person/122835-kiselevigor {{Бастама}} [[Санат:Қазақстан футболшылары]] [[Санат:Восток ФК ойыншылары]] 2u1osnu188dfx88quauap7dooeoknwo 0 744913 3684339 3678244 2026-10-21T08:51:18Z RuslanTemp02 186933 1. "білім" бөліміндегі жалғыз абзац жоғарыдағы "Өмірбаян" бөліміне көтерілді. Себебі "білім" бөлімінде парақтың орыс тіліндегі нұсқасынан ресми ақпарат болады 2. орыс нұсқасынан "білім" бөліміне ақпарат қосты. Барлық беделді дереккөздер де орыс нұсқасындағыдай көрсетілген 3684339 wikitext text/x-wiki {{Кәсіпкер |Есімі = Ғалымжан Шахмарданұлы Есенов |Шынайы есімі = |Сурет = Galimzhan Yessenov.jpg |Ені = |Сурет тақырыбы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 10.03.1982 |Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{Байрақ|Қазақстан}} |Компания 1 = [[Jusan Bank]] |Лауазымы 1 = директорлар кеңесінің төрағасы<br> (2023-2024)<ref> https://kapital.kz/naznacheniya/129713/galimzhan-yesenov-pokinul-post-predsedatelya-soveta-direktorov-jusan-bank.html</ref> |Компания 2 = [[АТФ Банк]] |Лауазымы 2 = директорлар кеңесінің төрағасы<br> (2013-2020) |Компания 3 = Дельта Банк |Лауазымы 3 = директорлар кеңесінің төрағасы<br> (2007-2011) |Компания 4 = |Лауазымы 4 = |Білімі = 1. «Еуразиялық нарық институты» Экономика және басқару академиясы<br>2. [[Қазақ гуманитарлық заң университеті]]<br>3. [[Чикаго университетінің Бут бизнес мектебі]] |Марапаттары = |Commons = |Жұбайы= }} '''Ғалымжан Шахмарданұлы Есенов''' ([[10 наурыз]] [[1982 жыл|1982]], [[Алматы|Алматы,]] [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — Қазақстандық бизнесмен, филантроп. <ref>https://galimzhanyessenov.kz/ru/</ref> [[Shakhmardan Yessenov Foundation|Шахмардан Есенов атындағы ғылыми білім беру қоры]]ның негізін қалаушы.<ref>https://old.enu.kz/info/zhanalyktar/51610/{{Deadlink|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Еуразиялық инновациялық экономика және менеджмент академиясын “экономика және менеджмент”, [[Қазақ гуманитарлық заң университеті]]н “құқықтану” мамандығы бойынша, [[Чикаго университеті]]нің [[Чикаго университетінің Бут бизнес мектебі|Бут бизнес мектебі]]н аяқтаған. == Еңбек жолы == * 1999—2002 — «Алтын дән» агроөнеркәсіп кешенінің жабдықтарды пайдалану және жанар-жағармаймен қамтамасыз ету бөлімінің менеджері; * 1999—2002 — Golden Grain директорының орынбасары; * 2003—2007 — Seimar инвестициялық тобының жоба менеджері; * 2007—2011 — Delta Bank директорлар кеңесінің төрағасы; * 2011—2013 — «KNG Finance» ЖШС бас директоры; * 2015—2020 — Қазақстан шахмат федерациясының президенті; * 2017 — «Бірінші болу батылдық» корпоративтік қорының қамқоршылық кеңесінің төрағасы; * 2017—2022 — Алматы триатлон федерациясының басшысы, вице-президенті; * 2019—2020 — “ММА бойынша Қазақстан Біріккен Федерациялары Ассоциациясының”, “Қазақстан аралас жекпе-жек ММА федерациясының” президенті; * 2019—2022 — Орталық Азия триатлон қауымдастығының президенті; * 2013—2020 — [[АТФ Банк]] директорлар кеңесінің төрағасы; * 2018—2021 — [[Қазфосфат]] бақылау кеңесінің төрағасы; * 2023—2024 — [[Jusan Bank]] директорлар кеңесінің төрағасы. == Білімі == 2013 жылдың ақпан айында Галимжан Есенов академик Шахмардан Есенов атындағы ғылыми білім беру қорын құрды.<ref>https://yessenovfoundation.org/en/about-us/the-board-of-trustees/</ref> Қор студенттер мен ғалымдарға арналған шәкіртақы бағдарламаларын жүзеге асырады, ғылыми тағылымдамалар ұйымдастырады, студенттер мен оқытушыларға ағылшын тілін үйретіп, IELTS халықаралық шақырылған сарапшылар мен ғалымдардың дәрістерін өткізеді.<ref>https://yessenovfoundation.org/en/about-us/programs/</ref> Қордың басты мақсаты — Қазақстандағы жоғары білім, ғылым және инновация салаларының дамуына ықпал ету. 2020 жылға дейін қор еліміздің мектептерінде шахматты кеңінен насихаттау ісімен де белсенді айналысты.<ref>https://lib.yessenovfoundation.org/cat/118-shahmaty-v-shkole-2-klass.html</ref> Осы бастама аясында мұғалімдерге арнайы оқу курстары өткізіліп, шахмат оқулықтары жарық көрді.<ref>https://total.kz/ru/news/sport/chto_izvestno_o_nauchnom_fonde_osnovannom_galimzhanom_esenovim_date_2022_07_04_21_37_03</ref> Бұл оқулықтарды бүгінде қордың ресми сайтынан тегін жүктеп алуға болады.<ref>https://lib.yessenovfoundation.org/cat/120-mektepteg-shahmat-3-synyp.html</ref><ref>https://lib.yessenovfoundation.org/cat/132-mektepteg-shahmat-4-synyp.html</ref> 2013 жылы құрылғаннан бері Шахмардан Есенов атындағы қордың гранттық бағдарламалары аясында Қазақстанның 2,7 мыңнан астам дарынды студенті мен ғалымына қолдау көрсетілді. Олардың бірқатары АҚШ, Ұлыбритания, Канада және Швейцарияның жетекші ғылыми зертханаларында зерттеу тағылымдамаларынан өтуге, сондай-ақ Кремний алқабындағы IT-стартаптарда кәсіби тәжірибе жинақтауға мүмкіндік алды.<ref>https://total.kz/ru/news/sport/chto_izvestno_o_nauchnom_fonde_osnovannom_galimzhanom_esenovim_date_2022_07_04_21_37_03</ref> 2026 жылы Шахмардан Есенов атындағы қор әлеуметтік жағдайы төмен отбасылардан шыққан алтты талапкерге білім грантын тағайындады.<ref>https://tengrinews.kz/news/fond-imeni-esenova-vyidelyaet-10-grantov-maloobespechennyim-471726/</ref> Сол жылы Қазақстанның жоғары оқу сайын өткізетін Есенов шәкіртақысы байқауының жеңімпазы атанды.<ref>https://yessenovfoundation.org/19-kazahstanczev-poluchili-stipendiyu-esenova/</ref> Жалпы, қордың 13 жылдық қызметі барысында аталған стипендияға 216 студент ие болды.<ref>https://yessenovfoundation.org/en/19-kazahstanczev-poluchili-stipendiyu-esenova/</ref> * [[Құрмет ордені]] (2018). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері]] [[Санат:Қазақстан кәсіпкерлері]] 3vatiov6b6fhx2ack1dg8ohrosgiyng 0 749706 3684266 3608559 2026-10-20T21:42:32Z 05Julio 187332 3684266 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс|қақтығыс=Венесуэла-Гайана дағдарысы|сурет=Guyana Venezuela Locator.png|сурет атауы=Оңтүстік Американың солтүстігіндегі картада Венесуэла (қызғылт сары), Гайана (жасыл) және даулы Гуаяна-Эсекиба (ашық жасыл) аумақтары|дата=2023 жыл 1 қараша — 2024 жыл 3 сәуір|орын=[[Гуаяна-Эсекиба]]|қарсылас1={{VEN}}<br>'''Саяси қолдау:'''<br>{{IRI}}<ref>[https://dialogo-americas.com/articles/irans-stealthy-steps-in-the-region-latin-america-under-threat/ Iran’s Stealthy Steps in the Region: Latin America under Threat – PART I - Diálogo Américas<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><br> {{ту|Никарагуа}} [[Никарагуа]]<ref>{{cite web |date=2023-12-04|title=Nicaragua felicitó a Venezuela tras referendo consultivo |url=https://www.prensa-latina.cu/2023/12/04/nicaragua-felicito-a-venezuela-tras-referendo-consultivo |website=[[Prensa Latina]] |access-date=2023-12-11 |archive-date=2023-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20231205024309/https://www.prensa-latina.cu/2023/12/04/nicaragua-felicito-a-venezuela-tras-referendo-consultivo |url-status=live }}</ref>|қарсылас2={{GUY}}<br>'''Саяси қолдау:'''<br> {{BRA}}<br> {{UK}}<ref>{{cite web|date=2023-12-07|title=UK express es support guyanas|url=https://www.reuters.com/world/americas/uk-minister-visits-guyana-amid-border-dispute-with-venezuela-2023-12-18/|access-date=2023-12-21|archive-date=2023-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20231219215735/https://www.reuters.com/world/americas/uk-minister-visits-guyana-amid-border-dispute-with-venezuela-2023-12-18/|url-status=live}}</ref><br> {{USA}}<ref>{{cite web|date=2023-12-07|title=USA express es support guyanas|url=https://www.reuters.com/world/americas/us-expresses-support-guyanas-sovereignty-amid-border-tensions-with-venezuela-2023-12-07/|access-date=2023-12-21|archive-date=2023-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209033318/https://www.reuters.com/world/americas/us-expresses-support-guyanas-sovereignty-amid-border-tensions-with-venezuela-2023-12-07/|url-status=live}}</ref>|командир1={{ту|Венесуэла}} [[Николас Мадуро]]<br>{{ту|Венесуэла}} [[Делси Родригес]]<br>{{ту|Венесуэла}} [[Диосдадо Кабелло]]<br>{{ту|Венесуэла}} [[Владимир Падрино Лопес]]<br>{{ту|Венесуэла}} [[Иван Хиль]]|командир2={{ту|Гайана}} [[Ирфаан Али]]<br>{{ту|Гайана}} [[Марк Филлипс]]<br>{{ту|Гайана}} [[Омар Хан]]<br>{{ту|Гайана}} [[Роберт Персауд]]<br>{{ту|Гайана}} [[Хью Тодд]]<br>{{ту|Бразилия}} [[Луис Инасиу Лула да Силва|Лула да Силва]]<br>{{ту|Ұлыбритания}} [[Риши Сунак]]<br>{{ту|Ұлыбритания}} [[Кир Стармер]]<BR>{{ту|АҚШ}} [[Джо Байден]]|шығындар1=жоқ|шығындар2=Bell 412 тікұшағы<ref>{{Cite web |url=https://aviation-safety.net/wikibase/348662 |title=Incident Bell 412EP 8R-AYA<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2023-12-07 |archive-date=2023-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206234324/https://aviation-safety.net/wikibase/348662 |url-status=live }}</ref> <br>5 өлді, 2 жараланды}} '''Венесуэла-Гайана дағдарысы''' ({{Lang-es|Crisis de la Guayana Esequiba (2023-presente)}}; {{Lang-en|Guyana–Venezuela crisis (2023–present)}}) — [[Венесуэла]] мен [[Гайана]] арасындағы Гуаяна-Эсекибадағы аумақтық дауға байланысты және 2023 жылы шиеленіскен дипломатиялық дағдарыс.<ref>{{cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/news/endi-ontustik-amerikada-zhana-sogys-orti-tutangaly-tur|title=Енді Оңтүстік Америкада жаңа соғыс өрті тұтанғалы тұр|author=Жанат Ардақ|date=2023-12-11|work=|publisher=Inbusiness.kz|accessdate=2025-04-07|lang=kk}}</ref> == Тарихы == [[Испан империясы]] Венесуэланың генерал-капитандығын құрды, оның ішінде қазіргі уақытта даулы Гуаяна-Эсекиба территориясы Венесуэла революциялық соғыс аяқталғаннан кейін босатылды. Көп ұзамай [[Британ империясы]] Гайананы оның батыс шекарасын анықтамайтын шарттармен [[Нидерланд|Нидерландымен]] сауда келісімі арқылы отарлады, содан кейін Британ империясы 1840 жылы аумақты талап етті және 1886 жылы одан да үлкен аумақты талап етіп, 1841 жылы басып алды.<ref name=":0">{{Cite web|date=2023-11-24|title=Esequibo: qué riquezas hay en el territorio que se disputan Guyana y Venezuela desde hace casi dos siglos|url=https://www.bbc.com/mundo/articles/cpwp4lyp902o}}</ref> [[Монро доктринасы|Монро доктринасына]] сәйкес АҚШ шекараның «жұмбақ түрде» кеңейтілгенін айыптап, жанжалды халықаралық арбитраж арқылы шешуді ұсынды. 1899 жылы Париж конференциясында 1895 жылғы дағдарысқа қатысты дипломатиялық шешім қабылданғаннан кейін аумақтардың көпшілігі Британдық Гвианаға берілді.<ref name=":1">{{Cite web |last=Taglioni |first=Augusto |title=Lula quiere evitar una guerra entre Venezuela y Guyana y manda a un hombre de confianza a mediar |url=https://www.lapoliticaonline.com/internacionales/lula-quiere-evitar-una-escalada-entre-venezuela-y-guyana-y-manda-a-un-hombre-de-confianza-a-mediar/ |website=[[La Política Online]] |access-date=2023-11-30 |archive-date=2023-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129050447/https://www.lapoliticaonline.com/internacionales/lula-quiere-evitar-una-escalada-entre-venezuela-y-guyana-y-manda-a-un-hombre-de-confianza-a-mediar/ |url-status=live }}</ref> 1949 жылы Париж арбитражында Венесуэланы қорғауға қатысқан американдық заңгер Северо Маллет-Превоттың меморандумы жария болды және Британдық Гвиананың пайдасына шешкендіктен бейтарап емес судьяларды айыптады. === Гайана мұнай кен орындарын ашады === [[Сурет:Arbv GC23.jpg|нобай|2021 жылдың қаңтарында Гайана кемелерін басып алған комендант ''Уго Чавеске'' ұқсас Венесуэлалық Гуайкамакуто класындағы патрульдік қайық]] Венесуэла президенті [[Николас Мадуро]] билігі кезінде Венесуэла Гайанаға агрессивті болды. Венесуэла Әскери-теңіз күштері 2013 жылдың 10 қазанында Гайана үкіметі атынан теңіз түбін зерттеу жүргізіп жатқан мұнай барлау кемесін ұстады, кеме мен оның экипажы сотқа тартылу үшін Венесуэланың Маргарита аралына жеткізілді.<ref>{{cite news |date=12 October 2013 |title=Gov't protests after Venezuela holds oil research boat |newspaper=Stabroek News |url=http://www.stabroeknews.com/2013/news/stories/10/12/govt-protests-after-venezuela-holds-oil-research-boat/ |access-date=3 December 2023 |archive-date=6 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406032234/http://www.stabroeknews.com/2013/news/stories/10/12/govt-protests-after-venezuela-holds-oil-research-boat/ |url-status=live }}</ref> Гайана Сыртқы істер министрлігі кеменің Гайана суларында болғанын айтты, бірақ оның венесуэлалық әріптесі Гайанаға дипломатиялық нота жолдап, кеменің Венесуэла суларында елдің рұқсатынсыз мұнай зерттеулерін жүргізіп жатқанын айтып, түсініктеме талап етті. Мадуро Гайанаға барып, дауды талқылады. Джорджтаун қаласында Мадуро Женева келісіміне «ескі Acción Democrática үкіметі мен ескі Британ империясы» «псиоп, менсінбеушілік пен нәсілшілдік арқылы Гайанаға басып кірудің» бөлігі ретінде қол қойғанын растады.<ref name=":8">{{Cite web |last=Suñer |first=Marc |date=2023-12-01 |title=How Chávez Softened Down on the Esequibo |url=https://www.caracaschronicles.com/2023/12/01/how-chavez-softened-down-on-the-esequibo/ |access-date=2023-12-06 |website=Caracas Chronicles |language=en-US |archive-date=5 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231205071237/https://www.caracaschronicles.com/2023/12/01/how-chavez-softened-down-on-the-esequibo/ |url-status=live }}</ref> [[Сурет:Exxon Mobil Logo.svg|нобай|Гайана эксклюзивті экономикалық аймағында ExxonMobil трансұлттық мұнай корпорациясына концессия берді.]] Гайана 2014 жылы ExxonMobil компаниясына жаңа мұнай концессияларын берді, оның венесуэлалық активтері Чавес жеті жыл бұрын ұлттандырылған болатын.<ref>{{Cite web |title=Venezuela-Guyana: fricciones por el Esequibo – DW – 31/12/2014 |url=https://www.dw.com/es/venezuela-guyana-fricciones-por-el-esequibo/a-18164117 |access-date=2023-12-06 |website=dw.com |language=es |archive-date=12 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812153852/https://www.dw.com/es/venezuela-guyana-fricciones-por-el-esequibo/a-18164117 |url-status=live }}</ref> 2015 жылы Венесуэла ExxonMobil компаниясын Гайанадағы мұнайды бұрғылау кезінде халықаралық құқықты бұзды деп айыптады және кішігірім дағдарыс басталды, онда Гайана билігі Гайананың аумақтық суларында Венесуэла «Якуана» кемесін басып алды, екі бөлік екіншісіне түсініктеме беруді талап етті; олар кейінірек бір-бірінің аумақтық суларын делимитациялауды жақсарту үшін кездесуге келісті.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2015-04-13 |title=Venezuela accuses ExxonMobil of breaching international laws over Guyana drilling |url=https://www.stabroeknews.com/2015/04/13/news/guyana/venezuela-accuses-exxonmobil-of-breaching-international-laws-over-guyana-drilling/ |access-date=2023-12-06 |website=Stabroek News |language=en-us |archive-date=7 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207080728/https://www.stabroeknews.com/2015/04/13/news/guyana/venezuela-accuses-exxonmobil-of-breaching-international-laws-over-guyana-drilling/ |url-status=live }}</ref> Мадуро 2015 жылы дауды [[БҰҰ-ның халықаралық соты|Халықаралық Сотқа]] жіберетінін мәлімдеді және 2018 жылы Гайана 1899 жылғы Париж сыйлығының жарамдылығын шешу үшін Венесуэлаға қарсы арбитраждық процесті бастады. 2015 және 2021 жылдар аралығында Стратегиялық және халықаралық зерттеулер орталығы Гайанада шамамен 8 миллиард баррель мұнай қоры табылғанын, Гайана дәлелденген мұнай қоры бойынша жетекші жиырма елдің қатарына кіргенін жазды. 2023 жылға қарай BBC News Гайана 11 миллиард баррель мұнай қорын ашты деп хабарлады.<ref>{{Cite news |title=Guyana scrambles to make the most of oil wealth |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-66715777 |access-date=2023-12-03 |website=[[BBC News]] |date=10 September 2023 |archive-date=1 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231201132411/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-66715777 |url-status=live }}</ref> Гайананың табиғи ресурстар министрі Рафаэль Тротман ExxonMobil сол кездегі президент Дэвид Гренжердің айтуынша, ExxonMobil төлеген «жарияланбайтын қол қою бонусынан» басқа, Гайанаға құқықтық даулар үшін қаржылық қолдау көрсеткенін мойындады.<ref>{{Cite web |date=2023-07-09 |title=Former oil minister explains circumstances behind controversial Exxon 'signing bonus' {{!}} OilNOW |url=https://oilnow.gy/featured/former-oil-minister-explains-circumstances-behind-controversial-exxon-signing-bonus/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207080709/https://oilnow.gy/featured/former-oil-minister-explains-circumstances-behind-controversial-exxon-signing-bonus/ |archive-date=7 December 2023 |access-date=2023-12-07 |website=OilNOW |language=en-US}}</ref> ExxonMobil елдегі менеджері Род Хенсон төлемдер мұнай келісімдері үшін әдеттегі және әдеттегідей екенін айтты. Гайандық сарапшылар үкіметтің қоршаған ортаны қорғау мәселелеріне мән бермегенін және ExxonMobil компаниясының бақылауы болмағанын және оның басшыларының жоғарғы шенеуніктермен жиі кездесетінін, ExxonMobil қоғаммен байланыс және реттеуді басып алу науқанын бастағанын атап өтті. [[Сурет:Venezuelan Air Force Sukhoi SU-30MK2 AADPR.jpg|нобай|2021 жылдың наурыз айында Гайана әуе кеңістігіне енген екі жойғыш ұшағына ұқсас Венесуэла Сухой Су-30]] 2021 жылдың 7 қаңтарында Президент Мадуро №4415 жарлық шығарды, онда Ориноко атырауынан Венесуэла үшін 200 [[Теңіз милясы|теңіз миліясын]] теңіз түбін талап етіп, Гайана мұнай ашқан жерлерге дейін созылды. Бірнеше күннен кейін 21 қаңтарда ''Guaicamacuto'' класындағы патрульдік қайық ''Commandante Hugo Chavez GC 24'' Гайананың ЕЭА аумағында екі Гайана балық аулау қайықтарын басып алды. Бірнеше айдан кейін 2021 жылдың 2 наурызында Венесуэла Әскери-әуе күштерінің екі Су-30 жойғыш ұшағы Гайананың Этерингбанг қаласының үстінен 1500 фут (460 м) биіктікте төмен өту жасады. Гайана Сыртқы істер министрі Хью Тодд оқиғаға бір күннен кейін жауап беріп, «Венесуэланың екі жойғыш ұшағы біздің аумаққа басып кіруі Венесуэла үкіметінің заңмен орындалмайтын нәрсені жүзеге асыру үшін агрессия мен қорқытуды қолдануға дайын екендігінің айқын көрсеткіші» деп мәлімдеді. дегенді білдіреді: Гайананың өз мұрасынан бас тартуы». 2023 жылдың сәуірінде ICJ даулы аумақты қай елдің бақылайтынын анықтау үшін Гайананың 2018 жылы берген сот ісі бойынша даудың юрисдикциясы бар деп шешті.<ref>{{Cite news |last1=Berg |first1=Stephanie van den |last2=Buitrago |first2=Deisy |last3=Buitrago |first3=Deisy |date=2023-04-06 |title=World Court says it can rule on Guyana-Venezuela border dispute |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/americas/world-court-says-it-can-rule-guyana-venezuela-border-dispute-2023-04-06/ |access-date=2023-11-30 |archive-date=28 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128023225/https://www.reuters.com/world/americas/world-court-says-it-can-rule-guyana-venezuela-border-dispute-2023-04-06/ |url-status=live }}</ref> Мұнай және газ кен орындарының одан әрі ашылуынан кейін 2023 жылдың 19 қыркүйегінде Гайана алты шетелдік мұнай компаниясына,<ref name=":4">{{Cite web |date=14 November 2023 |title=Venezuela y Guyana se enfrentan en La Haya por el Esequibo |url=https://www.dw.com/es/venezuela-y-guyana-se-enfrentan-en-la-haya-por-el-esequibo/a-67401460 |website=[[Deutsche Welle]] |access-date=29 November 2023 |archive-date=1 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231201183949/https://www.dw.com/es/venezuela-y-guyana-se-enfrentan-en-la-haya-por-el-esequibo/a-67401460 |url-status=live }}</ref> соның ішінде ExxonMobil компаниясына Венесуэла талап еткен суларда бұрғылауға рұқсат берді.<ref name=":3">{{Cite web |date=2023-11-24 |title=Guyana se planta en zona reclamada por Venezuela y estudia presencia militar extranjera |url=https://www.swissinfo.ch/spa/afp/guyana-se-planta-en-zona-reclamada-por-venezuela-y-estudia-presencia-militar-extranjera/49005318 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231125015716/https://www.swissinfo.ch/spa/afp/guyana-se-planta-en-zona-reclamada-por-venezuela-y-estudia-presencia-militar-extranjera/49005318 |archive-date=25 November 2023 |access-date=29 November 2023 |website=[[Swissinfo]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Veiga |first=Gustavo |date=2023-11-12 |title=Venezuela, Guyana y el conflicto del Esequibo {{!}} El 3 de diciembre los venezolanos votan un referéndum sobre la región en disputa |url=https://www.pagina12.com.ar/615827-venezuela-guyana-y-el-conflicto-del-esequibo |website=[[Página 12]] |access-date=29 November 2023 |archive-date=25 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231125054351/https://www.pagina12.com.ar/615827-venezuela-guyana-y-el-conflicto-del-esequibo |url-status=live }}</ref> Қазан айында ExxonMobil Guyana Limited (EMGL) президенті Алистер Роутледж журналистерге "біз Венесуэладан қорықпадық... сондықтан біз Гайанада әлі де жұмыс істеп жатырмыз. Сондықтан біз оны алдағы онжылдықтарда жалғастырамыз деп күтеміз" деді.<ref>{{Cite web |last=Dey |first=Shikema |date=2023-10-18 |title="We have not been scared away by Venezuela" says head of Exxon's Guyana operations {{!}} OilNOW |url=https://oilnow.gy/featured/we-have-not-been-scared-away-by-venezuela-routledge/ |access-date=2023-12-06 |language=en-US |archive-date=7 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207080708/https://oilnow.gy/featured/we-have-not-been-scared-away-by-venezuela-routledge/ |url-status=live }}</ref> Гайана сонымен қатар Венесуэланы оның орнына тікелей келіссөздер жүргізу туралы ұсынысын қабылдамаған соң, ХҚЖ-ның бұл мәселе бойынша шешім қабылдау құқығын қабылдамағаны үшін сынға алды.<ref>{{Cite web |date=2023-09-27 |title=Guyana rejects Venezuela's attempt to sideline World Court in favour of direct talks {{!}} OilNOW |url=https://oilnow.gy/featured/guyana-rejects-venezuelas-attempt-to-sideline-world-court-in-favour-of-direct-talks/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231205052420/https://oilnow.gy/featured/guyana-rejects-venezuelas-attempt-to-sideline-world-court-in-favour-of-direct-talks/ |archive-date=5 December 2023 |access-date=2023-12-06 |website=OilNOW |language=en-US}}</ref> == Хронологиясы == === Венесуэла референдум жариялады === [[Сурет:Nicolás Maduro in 2023.jpg|нобай|260x260 нүкте|Николас Мадуро, 2023 жылғы Венесуэла референдумының негізгі жақтаушысы]] 2023 жылғы 23 қазанда Ұлттық сайлау кеңесі бірнеше мәселені мақұлдады, Жоғарғы Соттың Конституциялық кеңесі оны 2023 жылғы 1 қарашада ресми түрде растады.<ref>{{Cite web |url=https://demerarawaves.com/2023/10/23/venezuelan-electoral-council-approves-five-questions-for-referendum-on-essequibo/ |title=Venezuelan electoral council approves five questions for referendum on Essequibo |date=23 October 2023 |access-date=19 December 2023 |archive-date=3 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231103082209/https://demerarawaves.com/2023/10/23/venezuelan-electoral-council-approves-five-questions-for-referendum-on-essequibo/ |url-status=live }}</ref> Николас Мадуро үкіметі Венесуэлада 2023 жылдың 3 желтоқсанында консультативтік референдум өткізуді қолдады. азаматтарға бес сұрақ қойылды, олардың арасында «заңға сәйкес барлық жолмен қарсы тұруға Гайананың заңсыз және халықаралық құқықты бұза отырып, делимитацияны күтіп тұрған теңізге біржақты тәртіппен иелік ету туралы талабы »және олар Эссекибоның 125 000 тұрғынына Венесуэла азаматтығын беруді жақтайды ма.<ref>{{Cite news |date=20 October 2023 |title=Venezuela fija para 3 de diciembre referendo sobre territorio en disputa con Guyana |agency=[[Reuters]] |url=https://www.vozdeamerica.com/a/venezuela-fija-diciembre-referendo-disputa-guyana-/7319868.html |access-date=29 November 2023 |archive-date=15 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231115130937/https://www.vozdeamerica.com/a/venezuela-fija-diciembre-referendo-disputa-guyana-/7319868.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|date=2023-11-17|title=Peligro de conflicto armado entre Venezuela y Guyana es "grande y real" advierten expertos|url=https://www.vozdeamerica.com/a/peligro-conflicto-armado-entre-venezuela-guyana-es-grande-real-advierten-expertos/7357626.html|website=[[Voice of America]]|access-date=29 November 2023|archive-date=22 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231122193823/https://www.vozdeamerica.com/a/peligro-conflicto-armado-entre-venezuela-guyana-es-grande-real-advierten-expertos/7357626.html|url-status=live}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=2023-11-24 |title=Guyana se planta en zona reclamada por Venezuela y estudia presencia militar extranjera |url=https://www.france24.com/es/minuto-a-minuto/20231124-guyana-plantea-bases-militares-con-apoyo-extranjero-en-una-zona-reclamada-por-venezuela |website=[[France 24]] |access-date=29 November 2023 |archive-date=27 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127053523/https://www.france24.com/es/minuto-a-minuto/20231124-guyana-plantea-bases-militares-con-apoyo-extranjero-en-una-zona-reclamada-por-venezuela |url-status=live }}</ref> Үкімет Венесуэла патриотизміне үндейтін БАҚ науқанын жүргізіп, «ExxonMobil» мен Америка Құрама Штаттарының Оңтүстік қолбасшылығын сынады.<ref name=":3"/><ref name=":2"/><ref>{{Cite web|date=2023-11-21|title=Venezuela recurre a reguetón patriótico y videos para avivar disputa territorial con Guyana|url=https://apnews.com/world-news/general-news-f222185e01dfd9cc8339ccece5d579f9|website=[[Associated Press]]|access-date=29 November 2023|archive-date=27 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231127232427/https://apnews.com/world-news/general-news-f222185e01dfd9cc8339ccece5d579f9|url-status=live}}</ref> Оппозиция жетекшілері референдумға әртүрлі жауап берді. Оппозициялық саяси коалицияның президенттікке кандидаты Мария Корина Мачадо егемендік туралы кеңес берілмейді, керісінше жүзеге асырылады деп сендірді және ХҚКО-ға шағым беру мақсатында ұлттық команда құру үшін референдумды тоқтатуды сұрады,<ref>{{Cite web |date=2023-11-22 |title=Venezuela: María Corina Machado dice que el referendo por el Esequibo es un "error" y considera que "debe suspenderse" |url=https://www.vozdeamerica.com/a/venezuela-maria-corina-machado-dice-que-el-referendo-por-el-esequibo-es-un-error-y-considera-que-debe-suspenderse-/7365933.html |website=[[Voice of America]] |access-date=29 November 2023 |archive-date=25 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231125015641/https://www.vozdeamerica.com/a/venezuela-maria-corina-machado-dice-que-el-referendo-por-el-esequibo-es-un-error-y-considera-que-debe-suspenderse-/7365933.html |url-status=live }}</ref> Мануэль Розалес пен Анрике Каприлес, бұрынғы оппозициялық президенттікке кандидаттардың екеуі де қолдады. Розалес венесуэлалықтарды референдумға дауыс беруге шақырды, Каприлес референдумға қатысатынын хабарлады. Референдум екі ел арасында дипломатиялық дағдарыс тудырды.<ref>{{Cite web |last=Sourtech |title=Sube la tensión entre Venezuela y Guyana |url=https://eleconomista.com.ar/internacional/sube-tension-venezuela-guyana-n68741 |website=[[El Economista (Argentina)|El Economista]] |access-date=29 November 2023 |archive-date=30 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231130203532/https://eleconomista.com.ar/internacional/sube-tension-venezuela-guyana-n68741 |url-status=live }}</ref> === Әскери күштердің күшеюі туралы хабарлауы === 2023 жылдың қазан айында Венесуэла әскерилері аймақты «дамыту» үшін Гайананың Эссекибо шекарасына жақын жерде [[Ұшу-қону жолағы|ұшу-қону жолағын]] салып жатқаны хабарланды. Гайана президенті Ирфаан Али ел аймақтың «бір дюймінен» де бас тартпайды деп жауап берді.<ref>{{Cite web |date=20 October 2023 |title=Venezuela construye pista de aterrizaje cerca del Esequibo |url=https://www.dw.com/es/venezuela-construye-pista-de-aterrizaje-cerca-del-esequibo/a-67246404 |access-date=2023-11-04 |website=[[Deutsche Welle]] |language=es |archive-date=14 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231114195605/https://www.dw.com/es/venezuela-construye-pista-de-aterrizaje-cerca-del-esequibo/a-67246404 |url-status=live }}</ref> Гайана Венесуэладан шекарада әскерлерін жинауды түсіндіруді сұрады, ал Венесуэла елшісі Карлос Амадор Перес Силва әскерлер аймақтағы заңсыз кен өндіруді тоқтату үшін жұмылдырылғанын айтты.<ref>{{Cite web |last=Chabrol |first=Denis |date=2023-10-18 |title=Guyana asks Venezuela to explain troop buildup; informs international, regional partners |url=https://demerarawaves.com/2023/10/18/guyana-asks-venezuela-to-explain-troop-buildup-informs-international-regional-partners/ |access-date=2023-12-06 |website=Demerara Waves Online News- Guyana |language=en-US |archive-date=29 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029092954/http://demerarawaves.com/2023/10/18/guyana-asks-venezuela-to-explain-troop-buildup-informs-international-regional-partners/ |url-status=live }}</ref> Екі ел арасындағы шиеленістің күшеюі аясында Гайананың негізгі оппозициялық партиясы «Өзгеріс үшін альянс» 4 қарашада Гайана азаматтығы бар венесуэлалықтардың сайлауға қатысуына тыйым салуға, сондай-ақ көрші елден көбірек адамдарға азаматтық бермеуге шақырды.<ref>{{cite web|access-date=2023-12-03|date=2023-11-04|title=Oposición guyanesa pide prohibir votar a los venezolanos y no otorgarles más la ciudadanía|url=https://www.swissinfo.ch/spa/guyana-venezuela_oposici%C3%B3n-guyanesa-pide-prohibir-votar-a-los-venezolanos-y-no-otorgarles-m%C3%A1s-la-ciudadan%C3%ADa/48952726|website=[[Swissinfo]]|archive-date=5 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231205173644/https://www.swissinfo.ch/spa/guyana-venezuela_oposici%C3%B3n-guyanesa-pide-prohibir-votar-a-los-venezolanos-y-no-otorgarles-m%C3%A1s-la-ciudadan%C3%ADa/48952726|url-status=live}}<!-- auto-translated by Module:CS1 translator --></ref><ref>{{cite news|access-date=3 December 2023|date=4 November 2023|periodical=[[El Nacional (Venezuela)|El Nacional]]|title=Oposición de Guyana pide prohibir votar a los venezolanos y no otorgarles más la ciudadanía|url=https://www.elnacional.com/mundo/oposicion-de-guyana-pide-prohibir-votar-a-los-venezolanos-y-no-otorgarles-mas-la-ciudadania/|archive-date=7 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231107051321/https://www.elnacional.com/mundo/oposicion-de-guyana-pide-prohibir-votar-a-los-venezolanos-y-no-otorgarles-mas-la-ciudadania/|url-status=live}}<!-- auto-translated by Module:CS1 translator --></ref> Венесуэланың да, Гайананың да өкілдері 2023 жылдың қараша айының ортасында [[БҰҰ-ның халықаралық соты|Халықаралық Сотта]] өткен тыңдауда Сот олардың Эссекибодағы егемендігін мойындауды сұрады. Гайана сондай-ақ Венесуэла бұл аумақты аннексиялауға ниетті деп мәлімдеп, референдумның күшін жоюды сұрады, Венесуэла үкіметі бұл өтінішті қабылдамады. Гайана премьер-министрі Марк Энтони Филлипс істі Америка мемлекеттері ұйымына (OAS) апарды, онда Венесуэланы Эссекибо шекарасына жақын жерде әскери жинақтауды айыптады және оның Гайананың егемендігі үшін салдары туралы ескертті. [[Америка мемлекеттері ұйымы|АМҰ]] Бас хатшысы Луис Альмагро, Кариб қауымдастығы (CARICOM) және Америка Құрама Штаттары үкіметі Гайанаға қолдау білдірді.<ref>{{Cite web |last=Ferreira |first=Gonzalo |date=2023-11-01 |title=Guyana acusó a Venezuela ante la OEA de haber "aumentado considerablemente sus fuerzas militares" en la frontera |url=https://www.infobae.com/america/america-latina/2023/11/01/guyana-acuso-a-venezuela-ante-la-oea-de-haber-aumentado-considerablemente-sus-fuerzas-militares-en-la-frontera/ |access-date=2023-11-04 |website=[[Infobae]] |language=es-ES |archive-date=6 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106074618/https://www.infobae.com/america/america-latina/2023/11/01/guyana-acuso-a-venezuela-ante-la-oea-de-haber-aumentado-considerablemente-sus-fuerzas-militares-en-la-frontera/ |url-status=live }}</ref> 23 қарашада Гайана қорғаныс күштері мен Бразилия қарулы күштерінің жоғары лауазымды офицерлері әскери алмасу үшін кездесті. Бразилия шекара дауында Гайананы қатты жақтады. Қазіргі уақытта Бразилия қарулы қақтығысты болдырмау үшін екі ел арасында келіссөздер орнатуға тырысуда. Қараша айының соңында Гайанаға АҚШ-тың Қорғаныс министрлігінің екі командасы барады деп жоспарланған болатын. Гайана өз елінде шетелдік әскери базалар құруды ұсынды. Бразилия армиясы Венесуэланың ықтимал басып кіруін болжап, екі елдің шекарасына жұмылды.<ref>{{Cite web |date=2023-11-29 |title=El Ejército de Brasil se moviliza por una posible invasión de Venezuela a Guyana |url=https://www.escenariomundial.com/2023/11/29/el-ejercito-de-brasil-se-dispone-en-alerta-maxima-por-una-posible-invasion-de-venezuela-a-guyana/ |website=Escenario Mundial |access-date=29 November 2023 |archive-date=30 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231130061414/https://www.escenariomundial.com/2023/11/29/el-ejercito-de-brasil-se-dispone-en-alerta-maxima-por-una-posible-invasion-de-venezuela-a-guyana/ |url-status=live }}</ref> Желтоқсан айының басындағы Бразилия барлауының есептері Венесуэла армиясының жақын күндері Гайанаға қарсы әскери әрекетін болжады, бұл Оңтүстік Америкадағы аймақтық тұрақтылық пен аумақтық дауларға қатысты алаңдаушылық туғызды.<ref>{{Cite web |title=Venezuela prepares for possible invasion into Guyana |url=https://defence-blog.com/venezuela-prepares-for-invasion-into-guyana/ |access-date=3 December 2023 |website=Defense Blog |archive-date=2 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202035337/https://defence-blog.com/venezuela-prepares-for-invasion-into-guyana/ |url-status=live }}</ref> Бразилияның сыртқы істер министрлігі ''Итамараты'' 22 қарашада Оңтүстік Америка елдерінің сыртқы істер және қорғаныс министрлері арасында саммит өткізді, онда Венесуэла сыртқы істер министрі Феликс Осорио Венесуэланы «халық шара қолдануға мәжбүр етуі мүмкін» деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=2023-11-27 |title=Autoridades da Venezuela fizeram discurso de ameaça contra Guiana no Itamaraty |url=https://www1.folha.uol.com.br/mundo/2023/11/autoridades-da-venezuela-fizeram-discurso-de-ameaca-contra-guiana-no-itamaraty.shtml |access-date=2023-12-06 |website=Folha de S.Paulo |language=pt-BR |archive-date=3 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203031515/https://www1.folha.uol.com.br/mundo/2023/11/autoridades-da-venezuela-fizeram-discurso-de-ameaca-contra-guiana-no-itamaraty.shtml |url-status=live }}</ref> Селсо Аморим Каракасқа келді, онда Мадуромен тікелей сөйлесті, оған соғыс болмайтынын айтты, бірақ Бразилия үкіметі алаңдаушылық танытты, Аморим жағдай «бақылаудан шығып кетуі мүмкін» деп ескертті.<ref>{{Cite web |last=Landim |first=Raquel |date=4 December 2023 |title=Amorim alerta Maduro que situação com a Guiana pode sair de controle, dizem interlocutores |url=https://www.cnnbrasil.com.br/politica/amorim-alerta-maduro-que-situacao-com-a-guiana-pode-sair-de-controle-dizem-interlocutores/ |access-date=2023-12-06 |website=CNN Brasil |archive-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206024552/https://www.cnnbrasil.com.br/politica/amorim-alerta-maduro-que-situacao-com-a-guiana-pode-sair-de-controle-dizem-interlocutores/ |url-status=live }}</ref> Аморим Бразилия «бейбіт емес кез келген шешімді қабылдамайды» деп мәлімдеді. 30 қарашада Бразилияның Қорғаныс министрі Хосе Мусио Бразилия армиясы Венесуэламен шекаралық өткелдегі қауіпсіздікті күшейту үшін [[Пакарайма|Пакараймаға]] 60 әскер жіберіп, Венесуэланың Бразилия аумағынан Гайанаға әлеуетті өтуіне кедергі келтіретінін хабарлады.<ref name="g1">{{cite web |last1=Mosquéra |first1=Júlio |last2=Barreto |first2=Kellen |date=30 November 2023 |title=Exército reforça fronteira com Venezuela e Guiana para evitar uso do território brasileiro em disputa por petróleo, diz Múcio |url=https://g1.globo.com/politica/noticia/2023/11/30/exercito-envia-reforcos-a-fronteira-com-venezuela-e-guiana-para-evitar-uso-do-territorio-brasileiro-em-disputa-por-petroleo-diz-mucio.ghtml |access-date=1 December 2023 |publisher=[[G1 (website)|G1]] |language=pt |archive-date=1 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231201162942/https://g1.globo.com/politica/noticia/2023/11/30/exercito-envia-reforcos-a-fronteira-com-venezuela-e-guiana-para-evitar-uso-do-territorio-brasileiro-em-disputa-por-petroleo-diz-mucio.ghtml |url-status=live }}</ref> 1 желтоқсанда [[БҰҰ-ның халықаралық соты|Халықаралық сот]] Венесуэланы Гайанамен шекарадағы даудағы статус-квоны өзгерту үшін әрекет етуден бас тартуды бұйырды. «Сот қазіргі уақытта даулы аумақта қалыптасқан жағдай Гайананың сол аумақты басқарып, бақылауды жүзеге асырып жатқанын байқайды», — деді төрағалық етуші судья Джоан Доногью. «Венесуэла бұл жағдайды өзгертетін кез келген әрекеттен бас тартуы керек», — деп қосты.<ref>{{Cite web |last1=Berg |first1=Stephanie van den |last2=Sequera |first2=Vivian |last3=Sequera |first3=Vivian |date=1 December 2023 |title=World Court orders Venezuela to refrain from action in border dispute with Guyana |url=https://www.reuters.com/world/americas/world-court-orders-venezuela-refrain-action-border-dispute-with-guyana-2023-12-01/ |website=[[Reuters]] |via= |access-date=2 December 2023 |archive-date=2 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202042521/https://www.reuters.com/world/americas/world-court-orders-venezuela-refrain-action-border-dispute-with-guyana-2023-12-01/ |url-status=live }}</ref> 4 желтоқсанда бразилиялық Defesa Net қорғаныс порталы Гайана офицерінің анонимді дереккөзінің мәлімдеуінше, 200-ге жуық Венесуэла арнайы жасақтары диверсия және басқа да дайындық операцияларын жүргізу үшін Гайана аумағына бейбіт тұрғындардың киімін киіп кіргені туралы мақала жариялады.<ref>{{Cite web |last= |date=2023-12-04 |title=Exclusivo – Venezuela inicia operações com Forças Especiais junto à fronteira com o Brasil e Guiana |url=https://www.defesanet.com.br/ghl/exclusivo-venezuela-inicia-operacoes-com-forcas-especiais-junto-a-fronteira-com-o-brasil-e-guiana/ |access-date=2023-12-06 |website=DefesaNet |language=pt-BR |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204130110/https://www.defesanet.com.br/ghl/exclusivo-venezuela-inicia-operacoes-com-forcas-especiais-junto-a-fronteira-com-o-brasil-e-guiana/ |url-status=live }}</ref> 6 желтоқсанда Венесуэла Сыртқы істер министрі Иван Хиль мен Гайананың Сыртқы істер және халықаралық ынтымақтастық министрі Хью Тодд Гайананың өтініші бойынша телефон арқылы сөйлесті және Венесуэла үкіметінің айтуынша, елдер «байланыс арналарын ашық ұстауға» келісті.<ref>{{Cite web |last=Presse |first=AFP-Agence France |title=Venezuela, Guyana Ministers Talk Amid Border Region Tensions: Statement |url=https://www.barrons.com/news/venezuela-guyana-ministers-talk-amid-border-region-tensions-statement-8b4c6a04 |access-date=2023-12-07 |website=barrons.com |language=en-US |archive-date=11 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211224827/https://www.barrons.com/news/venezuela-guyana-ministers-talk-amid-border-region-tensions-statement-8b4c6a04 |url-status=live }}</ref> === Гайана және Венесуэла жалауларын көтеру === 2023 жылдың қараша айының соңында [[Гайана президенттерінің тізімі|Гайана президенті]] Ирфаан Али екі елдің шекарасын күзететін сарбаздармен кездесті. Үкімет жариялаған бейнеде Али Венесуэланың Боливар штатының жанындағы Эссекибодағы Пакарампа тауындағы іс-шарада Гайана туын көтерді, онда ұлттық адалдық туралы ант берді. Осы әрекеттерден кейін Венесуэланың қорғаныс министрі Владимир Падрино Лопес Венесуэла Қарулы Күштері «аумақтық тұтастыққа қауіп төндіретін кез келген әрекетке» «тұрақты қырағы» болатынын мәлімдеп, халықты референдумда дауыс беруге шақырды және қосты.<ref>{{Cite web |date=24 November 2023 |title="Por ahora, no es guerra": Ministro de Defensa de Venezuela |url=https://urgente24.com/mundo/por-ahora-no-es-guerra-ministro-defensa-venezuela-n564263 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129112444/https://urgente24.com/mundo/por-ahora-no-es-guerra-ministro-defensa-venezuela-n564263 |archive-date=29 November 2023 |access-date=29 November 2023 |website=Urgente24}}</ref> Зулия губернаторы Мануэль Росалес Гайананың әрекеттерінің 1966 жылғы Женева келісімін бұзғанын алға тартып, «Гаяна Эсекиба — жүз пайыз Венесуэла территориясы» деп мәлімдеп, БҰҰ мен [[Америка мемлекеттері ұйымы|АМҰ]]-тың бұл мәселеге қатысты үн қатпағанын сынады.<ref>{{Cite web |date=28 November 2023 |title=Gobernador venezolano cuestiona silencio de ONU y OEA tras presunta provocación de Guyana |url=https://www.veintitres.com.ar/internacionales/Gobernador-venezolano-cuestiona-silencio-de-ONU-y-OEA-tras-presunta-provocacion-de-Guyana-20231128-0012.html |website=[[Veintitrés]]}}</ref> Артынша Венесуэла үкіметінің шенеуніктері жергілікті байырғы халық Гайана туын Венесуэла туына айырбастағаны туралы бейнежазба жариялады.<ref>{{cite web |date=2023-12-04 |title=Presidente de Guyana negó que fuera izada la bandera de Venezuela en el Esequibo |url=https://talcualdigital.com/presidente-de-guyana-nego-que-fuera-izada-la-bandera-de-venezuela-en-el-monte-roraima/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231212154827/https://talcualdigital.com/presidente-de-guyana-nego-que-fuera-izada-la-bandera-de-venezuela-en-el-monte-roraima/ |archive-date=12 December 2023 |access-date=19 December 2023 |website=TalCual}}<!-- auto-translated by Module:CS1 translator --></ref> Президент Ирфаан Али мұндай ауыстыру орын алмағанына сендірді. Желтоқсан айында геолокация арқылы Bellingcat журналистік зерттеу тобы бейненің бастапқыда мәлімделгендей Эссекибо аумағында емес, Гайана өз туын көтерген жерден 185 шақырым жерде, Боливар штатындағы Санта Елена-де-Уайрен маңында түсірілгенін анықтады.<ref>{{cite web|access-date=2023-12-19|date=2023-12-13|first=Miguel|language=en-GB|last=Ramalho|title=A War of Flags Between Guyana and Venezuela|url=https://www.bellingcat.com/news/2023/12/13/a-war-of-flags-between-guyana-and-venezuela/|website=bellingcat|archive-date=19 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231219102627/https://www.bellingcat.com/news/2023/12/13/a-war-of-flags-between-guyana-and-venezuela/|url-status=live}}<!-- auto-translated by Module:CS1 translator --></ref> Венесуэлалық ''Cazadores de Fake News'' факт-тексеру тобы өз тергеуінде осындай қорытындыға келіп, аймақтағы төрт дереккөзбен видеоның даулы аймақта жазылмағанын растады.<ref>{{cite web|access-date=2023-12-19|date=2023-12-13|title=Engañoso: ¿Reemplazo de la bandera guyanesa por la venezolana ocurrió en el estado Guayana Esequiba?|url=https://www.cazadoresdefakenews.info/enganoso-reemplazo-de-la-bandera-guyanesa-por-la-venezolana-ocurrio-en-el-estado-guayana-esequiba/|website=[[Cazadores de Fake News]]|archive-date=19 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231219102628/https://www.cazadoresdefakenews.info/enganoso-reemplazo-de-la-bandera-guyanesa-por-la-venezolana-ocurrio-en-el-estado-guayana-esequiba/|url-status=live}}<!-- auto-translated by Module:CS1 translator --></ref> === Референдум === 3 желтоқсанда Венесуэла үкіметі даудағы өз ұстанымын қолдауды сұрап референдум ұйымдастырды. Ұлттық сайлау кеңесі бастапқыда венесуэлалықтардың бюллетендегі бес сұрақтың әрқайсысына уақыттың 95% астамы «иә» деп дауыс бергенін хабарлады.<ref>{{Cite web |last=Shortell |first=David |date=2023-12-04 |title=Venezuelans approve takeover of oil-rich region of Guyana in referendum |url=https://www.cnn.com/2023/12/04/americas/venezuelans-approve-takeover-of-oil-rich-region-of-guyana-in-referendum/index.html |access-date=2023-12-04 |website=CNN |language=en |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204043413/https://www.cnn.com/2023/12/04/americas/venezuelans-approve-takeover-of-oil-rich-region-of-guyana-in-referendum/index.html |url-status=live }}</ref><ref name=":42">{{Cite web |last=Shortell |first=David |date=2023-12-04 |title=Venezuelans approve takeover of oil-rich region of Guyana in referendum |url=https://www.cnn.com/2023/12/04/americas/venezuelans-approve-takeover-of-oil-rich-region-of-guyana-in-referendum/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204043413/https://www.cnn.com/2023/12/04/americas/venezuelans-approve-takeover-of-oil-rich-region-of-guyana-in-referendum/index.html |archive-date=4 December 2023 |access-date=2023-12-04 |website=CNN |language=en |quote=In a news conference announcing preliminary results from the first tranche of counted votes, the Venezuelan National Electoral Council said voters chose “yes” more than 95% of the time on each of five questions on the ballot.}}</ref> Халықаралық сарапшылар мен БАҚ сайлауға қатысудың айтарлықтай төмен болғанын және Венесуэла үкіметінің нәтижелерді бұрмалағанын хабарлады.<ref name=":83">{{citation |last=Taylor |first=Luke |title=Maduro vote to claim Guyana's territory backfires as Venezuelans stay home |date=4 December 2023 |newspaper=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2023/dec/04/maduro-venezuela-guyana-essequibo-referendum-vote-turnout |access-date=5 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231205053546/https://www.theguardian.com/world/2023/dec/04/maduro-venezuela-guyana-essequibo-referendum-vote-turnout |archive-date=5 December 2023 |url-status=live}}</ref> Сарапшылар сондай-ақ үкімет референдумды халықтың қолдауын жұмылдыру және оппозицияның праймериздегі табысын бейтараптандыру үшін пайдалана алатынын, сондай-ақ оның кандидаты Мария Корина Мачадоның танымалдылығының артатынын атап өтті.<ref>{{Cite web |last=Fergusson |first=Alex |date=2023-12-03 |title=El referéndum sobre el Esequibo en Venezuela: ¿útil para qué? |url=https://www.eldebate.com/internacional/latinoamerica/20231203/referendum-sobre-esequibo-venezuela-util_157720.html |access-date=2023-12-09 |website=El Debate|archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204095513/https://www.eldebate.com/internacional/latinoamerica/20231203/referendum-sobre-esequibo-venezuela-util_157720.html |url-status=live }}</ref> Гайана вице-президенті Бхаррат Джагдео сұхбатында ең нашарға дайындалып жатқанын және үкімет серіктестермен «қорғаныс саласындағы ынтымақтастықты» нығайту үшін жұмыс істеп жатқанын айтты.<ref>{{Cite web |date=2023-12-04 |title=Maduro diz que Venezuela vai conseguir 'recuperar Essequibo'; vice-presidente da Guiana diz que país precisa estar preparado para se defender |url=https://g1.globo.com/mundo/noticia/2023/12/04/vice-presidente-da-guiana-pais-precisa-estar-preparado-para-se-defender-maduro-diz-que-venezuela-vai-conseguir-recuperar-essequibo.ghtml |access-date=2023-12-05 |website=[[G1 (website)|G1]] |language=pt-br |archive-date=5 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231205173551/https://g1.globo.com/mundo/noticia/2023/12/04/vice-presidente-da-guiana-pais-precisa-estar-preparado-para-se-defender-maduro-diz-que-venezuela-vai-conseguir-recuperar-essequibo.ghtml |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/americas/venezuelas-maduro-push-oil-exploration-disputed-territory-2023-12-06/|title=Venezuela's Maduro pledges to permit oil, mines development in disputed territory|publisher=Reuters|access-date=6 December 2023|archive-date=6 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231206101904/https://www.reuters.com/world/americas/venezuelas-maduro-push-oil-exploration-disputed-territory-2023-12-06/|url-status=live}}</ref> Референдум қарсаңында [[Ұлттар достастығы|Ұлттар Достастығыда]] Гайананы «толық қолдайтынын» білдіретін мәлімдеме жасап, «Біріккен Ұлттар Ұйымының барлық мүшелерін» ХСЖ шешімін құрметтеуге шақырды.<ref>{{Cite web |title=Statement by the Commonwealth Secretary-General on the ICJ process regarding the Guyana-Venezuela border dispute |url=https://thecommonwealth.org/news/statement-commonwealth-secretary-general-icj-process-regarding-guyana-venezuela-border-dispute |access-date=2023-12-08 |website=Commonwealth |language=en |archive-date=2 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202093322/https://thecommonwealth.org/news/statement-commonwealth-secretary-general-icj-process-regarding-guyana-venezuela-border-dispute |url-status=live }}</ref> 8 желтоқсанда Мадуро саяси митингіде Эсекибоны біріктіру үшін бірнеше персоналды тағайындағанын және бірнеше жарлыққа қол қойғанын мәлімдеді, бірақ бұл процестің «2030 жылға дейін» мерзімде аяқталатынын мәлімдеді.<ref>{{Cite journal |last=Medeiros |first=Maria Valéria Jacques de |date=2023 |title=Um novo ensino médio para os jovens de Santana do Rio no estado de Esperança/ |journal=Casos de políticas de educação |pages=80–106 |doi=10.4322/978-65-998181-7-2.cas2 |isbn=978-65-998181-7-2 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=Maduro assina decretos para anexar parte da Guiana e transformar região em estado venezuelano - Metro 1 |url=https://www.metro1.com.br/noticias/internacional/144031,maduro-assina-decretos-para-anexar-parte-da-guiana-e-transformar-regiao-em-estado-venezuelano |access-date=2023-12-08 |website=Maduro assina decretos para anexar parte da Guiana e transformar região em estado venezuelano - Metro 1 |language=pt-br |archive-date=9 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209184835/https://www.metro1.com.br/noticias/internacional/144031,maduro-assina-decretos-para-anexar-parte-da-guiana-e-transformar-regiao-em-estado-venezuelano |url-status=live }}</ref> === Бразилия шекарасын милитаризациялау === 5 желтоқсанда Бразилия армиясы 20 Iveco LMV көлігін [[Боа-Виста (Рорайма)|Боа-Вистада]] орналасқан жаңадан іске қосылған 18-ші механикаландырылған атты әскер полкіне қосу үшін жұмылдырды, қаңтар айының басында келеді деп күтілуде.<ref name="guaicuru">{{cite web |last=Gugliano |first=Monica |date=5 December 2023 |title=Exército brasileiro envia 20 blindados para Roraima, em meio às tensões entre Venezuela e Guiana |url=https://www.estadao.com.br/politica/monica-gugliano/exercito-brasileiro-envia-20-blindados-para-roraima-em-meio-as-tensoes-entre-venezuela-e-guiana/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231205173710/https://www.estadao.com.br/politica/monica-gugliano/exercito-brasileiro-envia-20-blindados-para-roraima-em-meio-as-tensoes-entre-venezuela-e-guiana/ |archive-date=5 December 2023 |access-date=5 December 2023 |publisher=[[O Estado de S. Paulo]] |language=pt}}</ref> Бастапқыда 2026 жылы іске қосылуы жоспарланған полк 29 қарашада бұрыннан бар 12-ші механикаландырылған кавалериялық эскадрильядан құрылды.<ref name="18rcm">{{cite web|url=https://www.forte.jor.br/2023/12/02/exercito-brasileiro-ativa-o-18o-regimento-de-cavalaria-mecanizado-em-boa-vista-rr/|title=Exército Brasileiro ativa o 18º Regimento de Cavalaria Mecanizado em Boa Vista (RR)|publisher=Forças Terrestres|language=pt|date=2 December 2023|access-date=5 December 2023|archive-date=5 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231205173624/https://www.forte.jor.br/2023/12/02/exercito-brasileiro-ativa-o-18o-regimento-de-cavalaria-mecanizado-em-boa-vista-rr/|url-status=live}}</ref> Жаңадан құрылған 18-ші атты әскер полкіне қосымша 600 сарбаз қосылып,<ref>{{Cite news |date=5 December 2023 |title=Brazil reinforces border with Venezuela and Guyana over Esequibo tensions |newspaper=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/americas/brazil-reinforces-border-with-venezuela-guyana-over-esequibo-tensions-2023-12-05/?taid=656f6074d6bae000019e7b2e |url-status=live |access-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206063258/https://www.reuters.com/world/americas/brazil-reinforces-border-with-venezuela-guyana-over-esequibo-tensions-2023-12-05/?taid=656f6074d6bae000019e7b2e&utm_campaign=trueAnthem:+Trending+Content&utm_medium=trueAnthem&utm_source=twitter |archive-date=6 December 2023}}</ref> 28 броньды техникадан тұратын броньды жедел топ жиналды.<ref>{{Cite web |date=2023-12-05 |title=Brasil vai enviar 28 blindados para defender a fronteira com a Venezuela; conheça os modelos |url=https://g1.globo.com/politica/blog/julia-duailibi/noticia/2023/12/05/brasil-vai-enviar-28-blindados-para-defender-a-fronteira-com-a-venezuela-conheca-os-modelos.ghtml |access-date=2023-12-06 |website=G1 |language=pt-br |archive-date=5 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231205212129/https://g1.globo.com/politica/blog/julia-duailibi/noticia/2023/12/05/brasil-vai-enviar-28-blindados-para-defender-a-fronteira-com-a-venezuela-conheca-os-modelos.ghtml |url-status=live }}</ref> Бразилияның қорғаныс министрі Хосе Мусио президенттік оған «шекараны оқ өткізбейтін» бұйрық бергенін айтты.<ref>{{Cite web |last=Lima |first=Daniela |date=2023-12-05 |title=Lula deu ordem para blindar fronteiras ante impasse da Venezuela com a Guiana |url=https://g1.globo.com/politica/blog/daniela-lima/post/2023/12/05/lula-deu-ordem-para-blindar-fronteiras-ante-impasse-da-venezuela-com-a-guiana.ghtml |access-date=2023-12-06 |website=G1 |language=pt-br |archive-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206052816/https://g1.globo.com/politica/blog/daniela-lima/post/2023/12/05/lula-deu-ordem-para-blindar-fronteiras-ante-impasse-da-venezuela-com-a-guiana.ghtml |url-status=live }}</ref> Бразилия әскерилері де жағдай аймақта қосымша американдық әскери базалардың құрылуына әкеліп соғады деп алаңдады.<ref>{{Cite web |date=2023-12-06 |title=Tales Faria: Brasil teme nova base militar dos EUA por causa do conflito na Guiana |url=https://noticias.uol.com.br/colunas/tales-faria/2023/12/06/brasil-teme-nova-base-militar-dos-eua-por-causa-do-conflito-na-guiana.htm |access-date=2023-12-06 |website=UOL |language=pt-br |archive-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206234317/https://noticias.uol.com.br/colunas/tales-faria/2023/12/06/brasil-teme-nova-base-militar-dos-eua-por-causa-do-conflito-na-guiana.htm |url-status=live }}</ref> Әскери күштердегі дереккөздер журналистерге Бразилия шекарасында ешқандай күдікті қозғалысты байқамағанын айтты, бұл жерде алдын алу шаралары жұмыс істейді, бірақ олар Венесуэланың теңізден басып кіру ықтималдығы жоғары деп сенеді.<ref>{{Cite web |date=2023-12-06 |title=Cúpula militar brasileira prevê que Maduro invadirá a Guiana pelo mar {{!}} Metrópoles |url=https://www.metropoles.com/colunas/igor-gadelha/militar-maduro-guiana-mar |access-date=2023-12-07 |website=metropoles.com |language=pt-BR |archive-date=7 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207080741/https://www.metropoles.com/colunas/igor-gadelha/militar-maduro-guiana-mar |url-status=live }}</ref> Бразилия шекарадағы әскери қатысуын үш есе ұлғайтады деп күтілуде, көптеген материалдар оңтүстік және орталық-батыс аймақтарынан мыңдаған шақырымға тасымалданады.<ref>{{Cite web |title=Em meio à tensão entre Venezuela e Guiana, Brasil deve triplicar Exército na fronteira com Roraima |url=https://bandnewstv.uol.com.br/conteudo/em-meio-a-tensao-entre-venezuela-e-guiana-brasil-deve-triplicar-exercito-na-fronteira-com-roraima |access-date=2023-12-08 |website=bandnewstv.uol.com.br |language=pt-BR |archive-date=11 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211224827/https://bandnewstv.uol.com.br/conteudo/em-meio-a-tensao-entre-venezuela-e-guiana-brasil-deve-triplicar-exercito-na-fronteira-com-roraima |url-status=live }}</ref> 8 желтоқсанда Бразилия президенті Лула Мадуроны Эссекибоға қатысты Венесуэланың «біржақты шараларына» қарсы ескертті.<ref>{{Cite news |date=2023-12-09 |title=Guyana: Lula warns Maduro against 'unilateral measures' |language=en |work=Le Monde.fr |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2023/12/09/guyana-lula-warns-maduro-against-unilateral-measures_6327464_4.html |access-date=2023-12-09 |archive-date=9 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209194202/https://www.lemonde.fr/en/international/article/2023/12/09/guyana-lula-warns-maduro-against-unilateral-measures_6327464_4.html |url-status=live }}</ref> 11 желтоқсанда Мусио дағдарысты «саяси маневр» деп сипаттады және Бразилия Венесуэла әскерлеріне өз территориясын «кез келген гипотеза бойынша» пайдалануға рұқсат етпейтінін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=2023-12-11 |title=Múcio vê 'manobra política' de Maduro e diz que Brasil não permitirá uso de território para Venezuela invadir Guiana |url=https://g1.globo.com/politica/noticia/2023/12/11/mucio-ve-manobra-politica-de-maduro-e-diz-que-brasil-nao-permitira-uso-de-territorio-para-venezuela-invadir-guiana.ghtml |access-date=2023-12-12 |website=G1 |language=pt-br}}</ref> 18 желтоқсанда Бразилия армиясы Венесуэламен шекараны нығайту үшін жүздеген MSS-1.2 танкке қарсы зымырандар жібергені жарияланды, қару-жарақ жіберу Венесуэла броньды күштерінің ықтимал қаупін болдырмаудың бір жолы болады.<ref>{{Cite web |url=https://www.defesaaereanaval.com.br/geopolitica/exercito-envia-misseis-contra-ameaca-blindada-para-defesa-de-roraima |title=Exército Envia Mísseis Contra Ameaça Blindada para Defesa de Roraima |date=18 December 2023 |access-date=19 December 2023 |archive-date=19 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219031328/https://www.defesaaereanaval.com.br/geopolitica/exercito-envia-misseis-contra-ameaca-blindada-para-defesa-de-roraima |url-status=live }}</ref> === Венесуэла Эссекибодағы дамуға рұқсат береді === [[Сурет:Official map of the Bolivarian Republic of Venezuela after the 2023 referendum.png|нобай|Референдумнан кейін көп ұзамай өз жарлықтарының арасында Мадуро «барлық мектептерде, мемлекеттік мекемелерде, университеттерде және елдегі «барлық үйлерде» Эсекибо аумағын қамтитын жаңа картаны жариялауға бұйрық берді.<ref>{{cite news |title=Así quedaría el "nuevo" mapa de Venezuela con el Esequibo, según Maduro |url=https://www.elheraldo.co/mundo/asi-quedaria-el-nuevo-mapa-de-venezuela-con-el-esequibo-segun-nicolas-maduro-1053355 |access-date=7 December 2023 |agency=El Heraldo |date=5 December 2023 |language=es |archive-date=11 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211224826/https://www.elheraldo.co/mundo/asi-quedaria-el-nuevo-mapa-de-venezuela-con-el-esequibo-segun-nicolas-maduro-1053355 |url-status=live }}</ref>]] 4 желтоқсанда Венесуэланың Ұлттық Боливар Қарулы Күштерінің стратегиялық қолбасшысы Доминго Эрнандес Ларес әлеуметтік желілерде Эсекибо аймағымен «біздің Гайана маршруттары» шекарада жаңа жолдарды, көпірлерді, әуе жолақтарын және басқа инфрақұрылымдарды жөндеу немесе салу бойынша жұмыс істеп жатқан Венесуэла әскерилерінің бірнеше жазбаларын жасады.<ref>{{Cite web |last=Perdigón |first=Ana |date=2023-12-06 |title=Venezuela: FANB Deployed in Territory Bordering Essequibo |url=https://orinocotribune.com/fanb-deployed-in-territory-bordering-essequibo/ |access-date=2023-12-07 |website=Orinoco Tribune - News and opinion pieces about Venezuela and beyond |language=en-US |archive-date=7 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207080716/https://orinocotribune.com/fanb-deployed-in-territory-bordering-essequibo/ |url-status=live }}</ref> 5 желтоқсанда Венесуэла президенті [[Николас Мадуро]] жақын арада Эссекибодағы газ, мұнай және пайдалы қазбалар кен орындары сияқты ресурстарды пайдалануға рұқсат беретінін мәлімдеді. Ол сонымен қатар Венесуэла мемлекеттік PDVSA және CVG компанияларының жергілікті Essequibo еншілес компанияларын жариялады.<ref name=":7">{{Cite news |date=2023-12-06 |title=Venezuela's Maduro pledges to permit oil, mines development in disputed territory |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/americas/venezuelas-maduro-push-oil-exploration-disputed-territory-2023-12-06/ |access-date=2023-12-06 |archive-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206101904/https://www.reuters.com/world/americas/venezuelas-maduro-push-oil-exploration-disputed-territory-2023-12-06/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=2023-12-06 |title=Venezuela orders state companies to exploit oil and gas mines in Guyana territory |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2023/dec/06/venezuela-guyana-takeover-mines-oil-gas-exploit |access-date=2023-12-06 |issn=0261-3077 |archive-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206051751/https://www.theguardian.com/world/2023/dec/06/venezuela-guyana-takeover-mines-oil-gas-exploit |url-status=live }}</ref> Сол күні Бразилия президенті Лула келесі жылы Гайанаға президенттік сапармен баратынын мәлімдеді,<ref>{{Cite web |date=2023-12-05 |title=Lula diz que em 2024 visitará Etiópia e Guiana, país em que território é alvo de disputa com a Venezuela |url=https://g1.globo.com/politica/noticia/2023/12/05/lula-diz-que-em-2024-visitara-etiopia-e-guiana-pais-em-que-territorio-e-alvo-de-disputa-com-a-venezuela.ghtml |access-date=2023-12-06 |website=G1 |language=pt-br |archive-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206042938/https://g1.globo.com/politica/noticia/2023/12/05/lula-diz-que-em-2024-visitara-etiopia-e-guiana-pais-em-que-territorio-e-alvo-de-disputa-com-a-venezuela.ghtml |url-status=live }}</ref> оны сарапшылар Бразилия Венесуэланың әскери әрекетіне шыдамайтынын білдіреді деп түсінді.<ref>{{Cite web |date=2023-12-06 |title=Josias: Lula sinaliza que Brasil não vai apoiar aventuras bélicas de Maduro |url=https://noticias.uol.com.br/internacional/ultimas-noticias/2023/12/06/josias-lula-sinaliza-que-brasil-nao-vai-apoiar-aventuras-belicas-de-maduro.htm |access-date=2023-12-06 |website=UOL |language=pt-br |archive-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206234213/https://noticias.uol.com.br/internacional/ultimas-noticias/2023/12/06/josias-lula-sinaliza-que-brasil-nao-vai-apoiar-aventuras-belicas-de-maduro.htm |url-status=live }}</ref> 6 желтоқсанда Лула арнайы өкіл Селсо Аморим және сыртқы істер министрі Мауро Виейрамен саммит өткізетінін хабарлады.<ref>{{Cite web |date=2023-12-06 |title=Lula discutirá crise entre Guiana e Venezuela em reunião com Amorim e Mauro Vieira |url=https://valor.globo.com/brasil/noticia/2023/12/06/lula-discutir-crise-entre-guiana-e-venezuela-em-reunio-com-amorim-e-mauro-vieira.ghtml |access-date=2023-12-06 |website=Valor Econômico |language=pt-br |archive-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206234318/https://valor.globo.com/brasil/noticia/2023/12/06/lula-discutir-crise-entre-guiana-e-venezuela-em-reunio-com-amorim-e-mauro-vieira.ghtml |url-status=live }}</ref> Бразилия армиясы CNN Brasil арнасына Гайанамен шекарада Венесуэла әскерилерінің көбейгенін байқағанын хабарлады, дегенмен ол жинақтау әлі де жақын арада басып алуды көрсетпейді деп бағалады.<ref name="detecta">{{cite web|url=https://www.cnnbrasil.com.br/politica/exercito-brasileiro-detecta-aumento-de-tropas-venezuelanas-na-fronteira-com-guiana/|title=Exército brasileiro detecta aumento de tropas venezuelanas na fronteira com Guiana|language=pt|publisher=[[CNN Brasil]]|last=Junqueira|first=Caio|date=6 December 2023|access-date=6 December 2023|archive-date=7 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231207001838/https://www.cnnbrasil.com.br/politica/exercito-brasileiro-detecta-aumento-de-tropas-venezuelanas-na-fronteira-com-guiana/|url-status=live}}</ref> Гайана президенті бразилиялық БАҚ-қа президент Лула Бразилияның Гайананы қолдайтынына сендірді және оған Бразилияның «жетілген» ұстанымы үшін алғыс айтты, сонымен бірге Венесуэланы «ойсыз» және «болжауға болмайтын» деп сипаттады. АҚШ-тың Оңтүстік қолбасшылығымен жұмыс істеп жатқанын және алдағы 24 сағат ішінде «күшті мәлімдемелер» жасалатынын айтты.<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=DQhh5ttg1QE |title=Presidente da Guiana: Lula garantiu apoio ao nosso país {{!}} CNN PRIME TIME |date=7 December 2023 |type=Television production |language=en |access-date=8 December 2023 |archive-date=11 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211224907/https://www.youtube.com/watch?v=DQhh5ttg1QE |url-status=live }}</ref> АҚШ-та Гайана күштерімен әскери жаттығулар жариялады.<ref>{{Cite web |date=2023-12-07 |title=US to hold military exercises with Guyana amid border tensions with Venezuela |url=https://www.france24.com/en/americas/20231207-us-to-hold-military-exercises-in-guyana-amid-border-tensions-with-venezuala |access-date=2023-12-08 |website=France 24 |language=en |archive-date=11 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211224828/https://www.france24.com/en/americas/20231207-us-to-hold-military-exercises-in-guyana-amid-border-tensions-with-venezuala |url-status=live }}</ref> === Венесуэлалық қарсыластарын қамауға алу ордері және қамауға алынуы === Сол күні Венесуэла үкіметі оппозиция мүшелеріне, оның ішінде оппозициялық саяси кандидат Мария Корина Мачадо командасының үш мүшесіне қатысты, оларды Exxon Mobil қаржыландырған 3 желтоқсандағы референдумға саботаж жасау жоспарына қатысты деп айыптап, он төрт тұтқындауға ордер берді. Сондай-ақ оларды қаржыландырды деп айыпталған америкалық азамат Савой Янсон Райттың ұсталғанын растады.<ref>{{Cite web |last=Antolínez |first=Héctor |date=2023-12-06 |title=Chavismo incrementa persecución con órdenes de arresto contra equipo de María Corina Machado |trans-title=Chavismo increases persecution with arrest warrants against María Corina Machado's team |url=https://cronica.uno/chavismo-incrementa-persecucion-con-ordenes-de-arresto-contra-equipo-de-maria-corina-machado/ |access-date=2023-12-06 |website=Crónica Uno |archive-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206234341/https://cronica.uno/chavismo-incrementa-persecucion-con-ordenes-de-arresto-contra-equipo-de-maria-corina-machado/ |url-status=live }}</ref> Сол түні оппозициялық президенттік праймеризді ұйымдастыруға көмектескен Венесуэла үкіметтік емес ұйымы Súmate президенті Роберто Абдулды Боливариандық барлау қызметінің қызметкерлері ұстады.<ref name=":10">{{Cite news |date=6 December 2023 |title=Presidente de la ONG Súmate, Roberto Abdul, fue detenido por funcionarios del Sebin |work=[[El Nacional (Venezuela)|El Nacional]] |url=https://www.elnacional.com/venezuela/presidente-de-la-ong-sumate-roberto-abdul-detenido-por-funcionarios-del-sebin/ |access-date=7 December 2023 |archive-date=11 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211224828/https://www.elnacional.com/venezuela/presidente-de-la-ong-sumate-roberto-abdul-detenido-por-funcionarios-del-sebin/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Sarabia |first=Irene |date=2023-12-07 |title=Detienen a presidente de Súmate, Roberto Abdul-Hadi, dice Foro Penal |url=http://efectococuyo.com/politica/detienen-a-presidente-de-sumate-roberto-abdul-hadi-dice-foro-penal/ |access-date=2023-12-07 |website=[[Efecto Cocuyo]] |archive-date=7 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207032656/https://efectococuyo.com/politica/detienen-a-presidente-de-sumate-roberto-abdul-hadi-dice-foro-penal/ |url-status=live |quote = Saab anunció asimismo solicitud de órdenes de aprehensión para un grupo de dirigentes opositores y chavistas disidentes que se encuentran en el exilio: Yon Goicoechea, Juan Guaidó, Julio Borges, Andrés Izarra, David Smolansky, Lester Toledo, Carlos Vecchio, Leopoldo López y Rafael Ramírez. A todos ellos se les imputarán los delitos de traición a la patria, conspiración, legitimación de capitales y asociación para delinquir, por participar en una supuesta conspiración nacional e internacional destinada a boicotear el referendo consultivo por el Esequibo, que se llevó a cabo el domingo.}}</ref> Венесуэла үкіметі сондай-ақ оппозиция жетекшілері мен диссидент Чавистастарға, соның ішінде Йон Гойкочеа, Хуан Гуайдо, Хулио Борхес, Андрес Изарра, Давид Смолански, Лестер Толедо, Карлос Веккио, Леопольдо Лопес және Рафаэль Рамиреске қарсы бұйрықтар шығарып, оларды балаларды қудалады және референдумға саботаж жасау деп айыптады.<ref name=":10"/> === Гайана тікұшағының апатқа ұшырауы === 6 желтоқсанда Гайана қорғаныс күштерінің (ГҚК) Bell 412 тікұшағы Джорджтаун-Кэмп Аянганнадан Арауға бара жатып, Эссекибодағы Венесуэла шекарасының бойында тікелей Араудан шығысқа қарай 30 миль (48 км) төмен түсіп келе жатқанда құлады. Онда үш экипаж мүшесі мен төрт жолаушы болды және ГҚК подполковнигі Майкл Чарльз басқарды.<ref name="AP">{{Cite web |date=7 December 2023 |title=Guyana military helicopter crash kills 5 officers and leaves 2 survivors |url=https://apnews.com/article/guyana-helicopter-crash-venezuela-afd2363adeae3f5afaf8f0650a77de67 |access-date=7 December 2023 |website=AP News |language=en |archive-date=7 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207221602/https://apnews.com/article/guyana-helicopter-crash-venezuela-afd2363adeae3f5afaf8f0650a77de67 |url-status=live }}</ref> Гайандық әскерилер штабының басшысы Омар Ханның айтуынша, ұшақтың аспаннан атып түсірілгені туралы ешқандай белгі жоқ. Билік бұл аймақта «ауа-райы қолайсыз» деп мәлімдеді.<ref>{{cite web |last=Wilkinson |first=Bert |title=Helicopter carrying 5 senior Guyana military officials is missing near tense border with Venezuela |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/helicopter-5-senior-military-officials-guyana-missing-border-105444028 |website=ABC News |publisher=[[ABC News (United States)|ABC News]] |access-date=7 December 2023 |language=en |date=7 December 2023 |url-status=live |archive-date=7 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207081208/https://abcnews.go.com/International/wireStory/helicopter-5-senior-military-officials-guyana-missing-border-105444028 }}</ref> Бес ГҚК сарбазы қаза тапты: * Бригадир (зейнеткер) Гари Битон * Полковник Майкл Шаход * Подполковник Майкл Чарльз * Подполковник Шон қош келдіңіз * Штаб-сержант Джейсон Хан Подполковник Андио Майкл Кроуфорд пен ефрейтор Дуэйн Джексон аман қалды. === АҚШ-тың әскери қатысуы === АҚШ-тың Оңтүстік қолбасшылығы 7 желтоқсанда оның күштері қауіпсіздік шараларымен ынтымақтастықты жақсарту мақсатында Гайана қорғаныс күштерімен (ГҚК) бірге бірлескен операцияларға қатысатынын мәлімдеді. АҚШ мәлімдемелері сондай-ақ Құрама Штаттардың «апатқа дайындық, әуе және теңіз қауіпсіздігі және трансұлттық қылмыстық ұйымдарға қарсы тұру салаларында ГҚК-пен ынтымақтастығын жалғастыратыны» және Солтүстік Американың «Гайананың сенімді қауіпсіздік серіктесі ретіндегі міндеттемесін жалғастыратыны» айтылған. және аймақтық ынтымақтастық пен өзара әрекеттестікке жәрдемдесу».<ref>{{cite web |date=7 December 2023 |title=US conducts flight operations in Guyana after Venezuela's referendum on the Essequibo region |url=https://english.elpais.com/international/2023-12-07/us-conducts-flight-operations-in-guyana-after-venezuelas-referendum-on-the-essequibo-region.html |website=[[El País]] |access-date=8 December 2023 |archive-date=11 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211225355/https://english.elpais.com/international/2023-12-07/us-conducts-flight-operations-in-guyana-after-venezuelas-referendum-on-the-essequibo-region.html |url-status=live }}</ref> Венесуэла қорғаныс министрі Владимир Падрино Лопес АҚШ-тың әрекетін «арандатушылық» деп сипаттап, Венесуэланың «Эссекибоны қалпына келтіру жөніндегі болашақ әрекеттерімізден тайдырмайтынын» айтты.<ref>{{Cite web |date=2023-12-07 |title=US to hold military exercises with Guyana amid border tensions with Venezuela |url=https://www.france24.com/en/americas/20231207-us-to-hold-military-exercises-in-guyana-amid-border-tensions-with-venezuala |access-date=2023-12-08 |website=[[France 24]] |language=en |archive-date=11 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211224828/https://www.france24.com/en/americas/20231207-us-to-hold-military-exercises-in-guyana-amid-border-tensions-with-venezuala |url-status=live }}</ref> === Дипломатиялық талқылаулар === [[Сент-Винсент және Гренадиндер|Сент-Винсент және Гренадиндердің]] премьер-министрі Ральф Гонсалвес 9 желтоқсанда президенттер Али мен Мадуроға хат жолдап, оның елінің президент Лула мен БҰҰ Бас хатшысы Гутерришпен бірге қақтығысты талқылауды өткізетінін айтып, «Барлығымыз осы тарихи оқиғаны жасауға бел буайық» деп жазды және табысты жинау біздің Кариб теңізі мен Латын Америкасы өркениетіне қауіп төндіреді». Талқылауларға Кариб қауымдастығы (CARICOM) және Латын Америкасы және Кариб бассейні мемлекеттері қауымдастығы (CELAC) делдал болатыны жарияланды.<ref>{{Cite web |title=Leaders of Venezuela and Guyana to meet amid border dispute |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/12/10/leaders-of-venezuela-and-guyana-to-meet-amid-border-dispute |access-date=2023-12-10 |website=[[Al Jazeera English]] |language=en |archive-date=10 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210191109/https://www.aljazeera.com/news/2023/12/10/leaders-of-venezuela-and-guyana-to-meet-amid-border-dispute |url-status=live }}</ref> Али мен Мадуро келіссөзге келісті, ұсынылған күн 14 желтоқсанда жарияланды. Луламен телефон арқылы сөйлескеннен кейін президент Мадуро «бейбітшілік пен түсіністік» іздейтінін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |date=2023-12-09 |title=Após falar com Lula, Maduro diz que Guiana terá que "sentar e conversar" sobre Essequibo |url=https://exame.com/mundo/maduro-admite-dialogo-com-guiana-mas-depois-volta-a-elevar-o-tom/ |access-date=2023-12-10 |website=Exame |language=pt-br |archive-date=10 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210175406/https://exame.com/mundo/maduro-admite-dialogo-com-guiana-mas-depois-volta-a-elevar-o-tom/ |url-status=live }}</ref> Екі елдің өкілдері дауға қатысты өз сенімдерін қуаттады; Венесуэла Эсекиба аймағына егемендік туралы талаптарын жалғастырды, ал Гайана [[БҰҰ-ның халықаралық соты|БХС]] шешімін қабылдау керек деп мәлімдеді. 14 желтоқсанда Венесуэла мен Гайананың жоғары өкілдері (соның ішінде президенттері) Сент-Винсент және Гренадиндерде кездесіп, ешқандай күш қолданбауға және Эсекибаға қатысты шиеленісті күшейтпеуге келісті. Бірлескен мәлімдемеде Венесуэланың ICJ юрисдикциясын мойындамайтынын қосқанына қарамастан, екі ел де дауды халықаралық құқыққа сәйкес реттейтіні айтылған. Кездесуге CARICOM, Бразилия, Колумбия, Біріккен Ұлттар Ұйымы және CELAC ресми өкілдері де қатысты. Одан кейінгі келіссөздер кездесуден кейін үш ай ішінде Бразилияда өтеді деп жоспарланған.<ref>{{Cite news |last=Wilburg; Sequera; Symmes Cobb |first=Kiana; Vivian; Julia |date= |title=Guyana, Venezuela Agree to Not Use Force or Escalate Tensions in Esequibo Dispute |work=US News |url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2023-12-14/venezuela-guyana-presidents-to-meet-amid-territorial-dispute}}</ref> 15 желтоқсанда Бразилияның Қорғаныс министрі Хосе Мусио Бразилияның аумақтық тұтастығына кепілдік беру үшін «қажет болса, көбірек жігерлі шаралар қабылдауға» дайын екенін айтты. ''O Estado de S. Paulo'' хабарлағандай, [[Боа-Виста (Рорайма)|Боа Вистада]] орналасқан 1-Джунгли жаяу әскер бригадасы бразилиялық MSS-1.2 [[Басқарылатын танкке қарсы ракеталар|басқарылатын танкке қарсы ракеталардың]] ондаған бірлігін алған.<ref name="atgm">{{cite web |last=Godoy |first=Marcelo |date=18 December 2023 |title=Exército manda dezenas de mísseis para defesa de Roraima contra ameaça blindada |url=https://www.estadao.com.br/politica/marcelo-godoy/exercito-manda-dezenas-de-misseis-para-defesa-de-roraima-para-enfrentar-ameacas/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231218160501/https://www.estadao.com.br/politica/marcelo-godoy/exercito-manda-dezenas-de-misseis-para-defesa-de-roraima-para-enfrentar-ameacas/ |archive-date=18 December 2023 |access-date=18 December 2023 |publisher=[[O Estado de S. Paulo]] |language=pt}}</ref> ATGM-ді ертерек қабылдау, әлі де бағалау сатысында, шекара дағдарысы кезінде Бразилия армиясында арнайы танкке қарсы мүмкіндіктердің жетіспеушілігін шешуге тырысады.<ref name="pega">{{cite web |last=Godoy |first=Marcelo |date=11 December 2023 |title=Crise entre Maduro e Guiana pega o Brasil sem caça-tanques, estoques de munições e aposentando navio |url=https://www.estadao.com.br/politica/marcelo-godoy/crise-entre-maduro-e-guiana-pega-o-brasil-sem-caca-tanques-estoques-de-municoes-e-aposentando-navio/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215022244/https://www.estadao.com.br/politica/marcelo-godoy/crise-entre-maduro-e-guiana-pega-o-brasil-sem-caca-tanques-estoques-de-municoes-e-aposentando-navio/ |archive-date=15 December 2023 |access-date=18 December 2023 |publisher=[[O Estado de S. Paulo]] |language=pt}}</ref> === Ұлыбританияның әскери қатысуы === [[Сурет:HMS Trent (P224) entered Portsmouth for the first time - 1.jpg|нобай|Желтоқсан айының соңында Біріккен Корольдік Гайанаға HMS ''Trent'' (P224) ұшағын орналастыратынын жариялады.]] 17 желтоқсанда Біріккен Корольдіктің Америка және Кариб бассейні бойынша министрі Дэвид Рутли Гайанаға барып, «Мен Гайанадамын... Ұлыбританияның Гайаналық достарымызға сөзсіз қолдау көрсетуін ұсыну үшін» деді. Рутли сонымен қатар АҚШ, Франция, Канада және Еуропалық Одақтың елшілерімен кездесіп, Гайанаға халықаралық қолдау көрсету туралы сөйлесті.<ref>{{Cite news |last=Smout |first=Alistair |date=2023-12-17 |title=UK minister visits Guyana amid border dispute with Venezuela |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/americas/uk-minister-visits-guyana-amid-border-dispute-with-venezuela-2023-12-18/ |access-date=2023-12-24 |archive-date=19 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219215735/https://www.reuters.com/world/americas/uk-minister-visits-guyana-amid-border-dispute-with-venezuela-2023-12-18/ |url-status=live }}</ref> Ұлыбритания 24 желтоқсанда Венесуэланы айтпастан Гайана жағалауына бір әскери кемені (HMS ''Trent'') жіберетінін жариялады. Венесуэла Қорғаныс министрі Владимир Падрино әлеуметтік желіде Венесуэла «Кариб теңізі мен Американың тыныштығы мен тұрақтылығына қауіп төндіретін арандатушылықтардан кейін сақ болатындығын» айтты.<ref>{{Cite news |last=Ravikumar; Sequera |first=Sachin; Vivian |date=2023-12-24 |title=UK to send naval ship to Guyana amid Venezuela border dispute |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/americas/uk-send-naval-ship-guyana-amid-venezuela-border-dispute-2023-12-24/ |access-date=2023-12-24}}</ref> 28 желтоқсанда Венесуэла президенті Николас Мадуро 5600-ден астам венесуэлалық әскери қызметкерге Гайанаға HMS ''Trent''-ті орналастыруға жауап ретінде «қорғаныс» әскери жаттығуларын өткізуге бұйрық берді.<ref>{{Cite web |date=2023-12-28 |title=Venezuela holds military exercise after UK sends warship to waters off Guyana |url=https://www.france24.com/en/americas/20231228-venezuela-holds-military-exercise-after-uk-sends-warship-to-waters-off-guyana |access-date=2023-12-28 |website=France 24 |language=en |archive-date=28 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228214607/https://www.france24.com/en/americas/20231228-venezuela-holds-military-exercise-after-uk-sends-warship-to-waters-off-guyana |url-status=live }}</ref> === 2024 Венесуэла әскерінің жасақталуы === Венесуэла әскерінің күшеюіне жауап ретінде Бразилия 2024 жылдың 2 ақпанында Боа-Вистадағы гарнизонын 600 адам және 20 брондалған техникамен нығайтты.<ref>{{cite web |last1=Kelly |first1=Bruno |title=Brazil's military reinforces border with Venezuela and Guyana due to Esequibo |url=https://www.reuters.com/world/americas/brazils-military-reinforces-border-with-venezuela-guyana-due-esequibo-2024-02-02/ |website=[[Reuters]] |access-date=23 February 2024}}</ref> 9 ақпанда Стратегиялық және халықаралық зерттеулер орталығы Венесуэла мен Анкара аралындағы Венесуэла аралындағы шекарадағы Венесуэла әскери базасында құрылыс жұмыстары мен әскерді жинақтау туралы хабарлады. Венесуэланың әскери әлеуметтік медиа аккаунттарынан алынған бейнелер және 25 қаңтардағы Бразилиядағы кездесуге дейінгі апталардағы Максар спутниктік суреттері жаңа джунгли танк базасының құрылысы жүріп жатқанын, сондай-ақ IAI Arava және Ми-17 ұшағы сияқты бірнеше активтердің болуын көрсетті; EE-11 Urutu, Scorpion 90 және Cadillac Gage Commando AFV; және Mabey Compact 200 көпірі. CSIS қызметкері Кристофер Эрнандес-Рой Венесуэла әскерлерінің көбеюін Мадуроның «екі жақты саясат жүргізіп жатқанын» көрсетеді деп атады.<ref name="csis">{{Cite web|author=Christopher Hernandez-Roy, Henry Ziemer, Rubi Bledsoe, Joseph S. Bermudez Jr., Jennifer Jun|date=9 February 2024|title=Miscalculation and Escalation over the Essequibo: New Insights into the Risks of Venezuela's Compellence Strategy|publisher=[[Center for Strategic and International Studies]]|url=https://www.csis.org/analysis/miscalculation-and-escalation-over-essequibo-new-insights-risks-venezuelas-compellence|access-date=11 February 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240210035630/https://www.csis.org/analysis/miscalculation-and-escalation-over-essequibo-new-insights-risks-venezuelas-compellence|archive-date=10 February 2024}}</ref><ref name="buildup1">{{Cite web|author=Luke Taylor|date=9 February 2024|title=Venezuela building up troops on Guyana border, satellite images show|work=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2024/feb/09/venezuela-troops-guyana-border-essequibo-satellite-images|access-date=11 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240210025905/https://www.theguardian.com/world/2024/feb/09/venezuela-troops-guyana-border-essequibo-satellite-images|archive-date=10 February 2024|url-status=live}}</ref> Венесуэлалық генерал Доминго Эрнандес Ларес,<ref name="csis"/> Ұлттық Боливариан Қарулы Күштерінің стратегиялық операциялық науқанының қолбасшысы CSIS есебіндегі спутниктік суреттерді «Солтүстік Американың империялық тыңшылық [...] өз сепойларына қызмет ету» деп атады.<ref>{{Cite tweet |user=dhernandezlarez |number=1756469975861133406 |author=Domingo Hernández Lárez |title=La espía imperial norte americana en acción ! Trabajando en su laboratorio para los guyaneses, poniendo su tecnología al servicio de sus cipayos. Aquí observamos en el "Center for strategic and international studies" divulgando informaciones soberanas, con su actitud injerencista en pleno territorio nacional soberano de nuestras unidades y medios. Qué pasaría si un satélite venezolano toma fotos sobre una base Norteaméricana ????#JuntosVencemosLosRetos |language=es |trans-title=The North American imperial espionage in action! Working in her laboratory for the Guyanese, putting her technology at the service of her sepoys. Here we observe the “Center for strategic and international studies” disseminating sovereign information, with its interventionist attitude in sovereign national territory of our units and means. What would happen if a Venezuelan satellite takes photos over a North American base????#TogetherWeBeatTheChallenges |date=10 February 2024}}</ref> == Әскери қабілеттілікті талдау және бағалау == Сарапшылар Мадуро әкімшілігінің референдум тағайындау туралы шешімін экономиканың әлсіздігі мен үкіметтегі жемқорлықтың жоғары деңгейі сияқты Венесуэланың ішкі мәселелерін назарды аудару әрекеті болуы мүмкін екенін атап өтті.<ref>{{Cite web |date=2023-12-04 |title=Venezuelans back government's claim over oil-rich region of Guyana in referendum |url=https://news.yahoo.com/venezuelans-back-government-claim-over-114504707.html |access-date=2023-12-04 |website=Yahoo News |language=en-US |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204153758/https://news.yahoo.com/venezuelans-back-government-claim-over-114504707.html |url-status=live }}</ref><ref name=":6">{{Cite web |date=2023-12-04 |title=O Mundo Agora - Disputa entre Venezuela e Guiana pelo Essequibo coloca Brasil em situação desconfortável |url=https://www.rfi.fr/br/podcasts/o-mundo-agora/20231204-disputa-entre-venezuela-e-guiana-pelo-essequibo-coloca-brasil-em-situa%C3%A7%C3%A3o-desconfort%C3%A1vel |access-date=2023-12-04 |website=RFI |language=pt-BR |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204153750/https://www.rfi.fr/br/podcasts/o-mundo-agora/20231204-disputa-entre-venezuela-e-guiana-pelo-essequibo-coloca-brasil-em-situa%C3%A7%C3%A3o-desconfort%C3%A1vel |url-status=live }}</ref> Саясаттанушылар референдумды Мадуро үкіметінің 2024 жылғы [[Венесуэладағы президент сайлауы (2024)|Венесуэла президенттік сайлауы]] қарсаңында қолдау көрсетуге бағытталған ұлтшылдық стратегиясы деп санайды.<ref>{{Cite news |date=2023-12-07 |title=Lula Reluctantly Adopts Mediator Role in Venezuela-Guyana Crisis |language=en |work=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-12-07/lula-reluctantly-adopts-mediator-role-in-venezuela-guyana-crisis |access-date=2023-12-07 |archive-date=7 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207040933/https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-12-07/lula-reluctantly-adopts-mediator-role-in-venezuela-guyana-crisis |url-status=live }}</ref> Венесуэланың Эссекибоны аннексиялауға бағытталған әрекеттері [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресейдің Украинаға басып кіруімен]], соның ішінде Қырымды Ресей Федерациясының [[Қырым аннексиясы|аннексиялауының]] алдындағы оқиғалармен және 2014 жылғы Қырым мәртебесі туралы референдуммен салыстырылды.<ref>{{Cite web |last=Cook |first=Ellie |date=2023-12-07 |title=US risks being dragged into third war |url=https://www.newsweek.com/us-military-venezuela-guyana-essequibo-nicolas-maduro-1850475 |access-date=2023-12-20 |website=[[Newsweek]] |language=en |archive-date=20 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231220225541/https://www.newsweek.com/us-military-venezuela-guyana-essequibo-nicolas-maduro-1850475 |url-status=live }}</ref><ref name=":14">{{Cite web |last=Galão |first=Fábio |date=4 December 2023 |title=Referendo na Venezuela traz ameaça de guerra à América do Sul após 28 anos |url=https://www.gazetadopovo.com.br/mundo/referendo-na-venezuela-traz-ameaca-de-guerra-a-america-do-sul-apos-28-anos/ |access-date=2023-12-20 |website=[[Gazeta do Povo]] |language=pt-BR |archive-date=20 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231220225541/https://www.gazetadopovo.com.br/mundo/referendo-na-venezuela-traz-ameaca-de-guerra-a-america-do-sul-apos-28-anos/ |url-status=live }}</ref><ref name=":15">{{Cite web |last=Stavridis |first=James |date=9 December 2023 |title=Venezuela's Threats to Guyana Follow Putin's Ukraine Playbook |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2023-12-09/us-brazil-can-t-let-venezuela-invade-guyana-like-russia-did-ukraine |access-date=2023-12-20 |website=[[Bloomberg.com|Bloomberg]] |archive-date=9 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209153825/http://www.bloomberg.com/opinion/articles/2023-12-09/us-brazil-can-t-let-venezuela-invade-guyana-like-russia-did-ukraine |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Klyszcz |first=Ivan U. |date=2023-12-08 |title=Venezuela's Guyana intentions |url=https://www.ips-journal.eu/topics/foreign-and-security-policy/venezuelas-guyana-intentions-7183/ |access-date=2023-12-20 |website=International Politics and Society |language=en-GB |archive-date=20 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231220225542/https://www.ips-journal.eu/topics/foreign-and-security-policy/venezuelas-guyana-intentions-7183/ |url-status=live }}</ref> [[НАТО]] Еуропадағы одақтас күштерінің бұрынғы Жоғарғы Бас қолбасшысы Джеймс Г. Ставридис Венесуэланың әрекеті, соның ішінде оның референдумы «екі жыл бұрын Путиннің Украинаға басып кіруінің жаңғырығы: әлдеқайда үлкен көрші заңды халықаралық құқықтық негіздерсіз аумақтық талап қойып, аннексиялауға дайындалып, оның табиғи ресурстарын басып алып, жаңа карталарды жасап жатыр» деп мәлімдеді. Chatham House өкілі Игорь Македо де Лусена: "Путин Қырымдағы Ресей әкімшілігіне кіріп, [азаматтар] өз орыстарын тастап кеткен кез келген адамға ашық түрде төлқұжат берді. Мадуро [Эссекибода] нео-венесуэлалықтардың көп халқы бар деп айта алады және Гайана үкіметінің шабуылынан оларды қорғау үшін барады. Сарапшылар Америкада жаңа қақтығыс Ресейге пайда әкелетінін, өйткені бұл АҚШ-тың назарын аластауы мүмкін екенін айтты. Ресейдің қатысуы Мадуроға әскери техника сатумен ғана шектелмейді, өйткені Венесуэла аумағында ресейлік екі әскери база, сондай-ақ Венесуэла элиталық әскерлерін оқытумен,<ref>{{Cite web |last= |date=2022-01-18 |title=Venezuela - Ex-chefe de espionagem de Maduro denuncia bases russas na Venezuela |url=https://www.defesanet.com.br/armas/venezuela-ex-chefe-de-espionagem-de-maduro-denuncia-bases-russas-na-venezuela/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209020748/https://www.defesanet.com.br/armas/venezuela-ex-chefe-de-espionagem-de-maduro-denuncia-bases-russas-na-venezuela/ |archive-date=9 December 2023 |access-date=2023-12-08 |website=DefesaNet |language=pt-BR}}</ref> Мадуроның жеке қауіпсіздігін қамтамасыз етумен айналысатын «[[Вагнер ЖӘК|Вагнер ЖӘК]]» жеке әскери компаниясының отряды бар деп хабарлайды.<ref>{{Cite web |title=Russia's Wagner Group: Where is it active? – DW – 06/25/2023 |url=https://www.dw.com/en/russias-wagner-group-where-is-it-active/a-66027220 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231126023153/https://www.dw.com/en/russias-wagner-group-where-is-it-active/a-66027220 |archive-date=26 November 2023 |access-date=2023-12-08 |website=dw.com |language=en}}</ref> Бразилиялық сарапшы Тиаго де Араганоның айтуынша, Венесуэланың әскери мүмкіндіктері Гайанаға қарағанда әлдеқайда жоғары, бұл елде 3000-ға жуық әскери жеңіл жауынгерлік көліктер бар. Венесуэлада бірнеше полктерге бөлінген 123 000 құрлық әскері, сондай-ақ AMX-30 және T-72B1 сияқты 173 негізгі ұрыс танктері, барлау машиналары, жаяу әскерлер мен [[Бронетранспортер|бронетранспортерлер]], сондай-ақ 3 миллионнан астам әскерилендірілген жасақ бар. Гайана жағындағы таңбалы әуе күштерімен салыстырғанда айтарлықтай әуе және теңіз күштеріне ие. Дегенмен, Гайанаға қарсы кез келген агрессия Бразилия немесе Америка Құрама Штаттары сияқты аймақтық державалардың араласуын тудыруы мүмкін.<ref name=":6"/> [[Лондон Корольдік колледжі|Лондондағы Корольдік колледждің]] профессоры Аугусто Тейшейраның айтуынша, Эссекибо аймағы негізінен таулар мен қалың тропикалық ормандардан тұрады, жолдар аз немесе мүлдем жоқ. Венесуэла үшін жалғыз мүмкін болатын нұсқа өз әскерлерін Бразилия жерінде, Рорайма штатында жылжыту болады. Рорайма арқылы әскери қозғалыстарға аймақтық география айтарлықтай аз кедергі келтіреді, өйткені Рапоса-Серра-ду-Сол аймағы негізінен серрадо рельефінен тұрады, ал қалған орманды аумақтар негізінен ормансыздандырылған. Алайда Бразилия Венесуэлаға өз аумағынан кез келген басып кіруге рұқсат бермеді. Венесуэла әскері Каракас төңірегінде және Кариб теңізі жағалауындағы Гайанамен солтүстік шекарада шоғырланған.<ref>{{Cite web |last=Braun |first=Julia |date=2023-12-06 |title=Essequibo: qual seria o papel do Brasil em uma eventual invasão da Guiana pela Venezuela |url=https://www.bbc.com/portuguese/articles/c0v23grxq93o |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206234204/https://www.bbc.com/portuguese/articles/c0v23grxq93o |archive-date=6 December 2023 |access-date=2023-12-06 |website=BBC News Brasil |language=pt-br}}</ref> Гайана аумағының шамамен 70% тұратын Эсекибо аумағына қарамастан, онда Гайананың 790 000 аз ғана халқының 125 000-ы ғана тұрады.<ref>{{Cite web |title=Venezuela vai anexar parte da Guiana? O que significa a vitória do sim no plebiscito sobre Essequibo |url=https://www.estadao.com.br/internacional/venezuela-vai-anexar-parte-da-guiana-o-que-significa-a-vitoria-do-sim-no-plebiscito-sobre-essequibo/ |access-date=2023-12-08 |website=Estadão |language=pt-br |archive-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206180008/https://www.estadao.com.br/internacional/venezuela-vai-anexar-parte-da-guiana-o-que-significa-a-vitoria-do-sim-no-plebiscito-sobre-essequibo/ |url-status=live }}</ref> == Реакциялар == === Үкіметтік === * {{ту|Бразилия}} Бразилия президенті [[Луис Инасиу Лула да Силва]] дағдарысқа алаңдаушылық білдіріп, «Біз Оңтүстік Америкада соғысты қаламаймыз және қажет емеспіз» деді.<ref name=":04">{{Cite news |date=2023-12-07 |title=U.S. to conduct flight operations in Guyana as concerns mount over border spat |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/americas/us-conduct-flight-operations-guyana-concerns-mount-over-border-spat-2023-12-07/ |access-date=2023-12-08}}</ref> * {{ту|Үндістан}} Үндістанның Сыртқы істер министрлігі бейбіт жолмен шешуге және шиеленісті болдырмауға шақырды, әрі ел Эсекибодағы «шекара мәселесін мұқият қадағалап отыр» деп мәлімдеді.<ref>{{cite news |title=La India se pone al margen en la disputa Guyana-Venezuela con sus intereses de fondo |trans-title=India stands aside in the Guyana-Venezuela dispute with underlying interests |url=https://www.swissinfo.ch/spa/venezuela-guyana-india_la-india-se-pone-al-margen-en-la-disputa-guyana-venezuela-con-sus-intereses-de-fondo/49052226 |access-date=12 December 2023 |agency=SwissInfo |date=12 December 2023 |language=es |archive-date=14 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231214092409/https://www.swissinfo.ch/spa/venezuela-guyana-india_la-india-se-pone-al-margen-en-la-disputa-guyana-venezuela-con-sus-intereses-de-fondo/49052226 |url-status=live }}</ref> * {{ту|Ямайка}} Ямайка Сыртқы істер және сыртқы сауда министрі Камина Джонсон-Смит Гайанаға қолдау білдірді және «Гайана өзінің егемендік құқықтары мен аумақтық тұтастығын қорғауда Кариб қауымдастығы ұстанымын Ямайканың қолдауына сенуді жалғастыра алады» деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Brown |first=Oswald T. |date=2023-12-06 |title=Guyana Can Count on Jamaican Support in Border Dispute With Venezuela |url=http://www.washingtoninformer.com/jamaica-guyana-venezuela-icj-ruling/ |access-date=2023-12-09 |website=The Washington Informer |language=en-US |archive-date=9 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209022147/https://www.washingtoninformer.com/jamaica-guyana-venezuela-icj-ruling/ |url-status=live }}</ref> * {{ту|Никарагуа}} Никарагуа президенті Даниэль Ортега Венесуэланы өткен референдуммен құттықтап, бұл Венесуэланың «әлем халықтарының бауырластығындағы бейбітшілік пен болашаққа адалдығын» көрсеткенін айтты.<ref>{{Cite web |date=4 December 2023 |title=Nicaragua felicitó a Venezuela tras referendo consultivo - Prensa Latina |url=https://www.prensa-latina.cu/2023/12/04/nicaragua-felicito-a-venezuela-tras-referendo-consultivo |accessdate=10 December 2023 |archive-date=5 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231205024309/https://www.prensa-latina.cu/2023/12/04/nicaragua-felicito-a-venezuela-tras-referendo-consultivo |url-status=live }}</ref> * {{ту|Суринам}} Суринам Сыртқы істер министрі Альберт Рамдин Тигр аймағына байланысты Суринамның Гайанамен келіспеушілігіне қарамастан «Гайананың аумақтық тұтастығын қолдайтынын» айтып, Суринамның «аймақтағы бейбітшілікті жақтайтынын және қарулы қақтығысты қаламайтынын» баса айтты.<ref>{{cite news |title=Surinam apoya a Guyana en su conflicto con Venezuela pese a problema fronterizo bilateral |trans-title=Suriname supports Guyana in its conflict with Venezuela in spite of its own border bilateral problem |url=https://www.infobae.com/america/agencias/2023/12/13/surinam-apoya-a-guyana-en-su-conflicto-con-venezuela-pese-a-problema-fronterizo-bilateral/ |access-date=13 December 2023 |work=[[Infobae]] |date=13 December 2023 |language=es |archive-date=14 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231214092409/https://www.infobae.com/america/agencias/2023/12/13/surinam-apoya-a-guyana-en-su-conflicto-con-venezuela-pese-a-problema-fronterizo-bilateral/ |url-status=live }}</ref> * {{ту|Украина}} Украина Сыртқы істер министрлігі Венесуэланы ХСЖ-ның 1 желтоқсандағы шешімінің беделін құрметтеуге шақырды және Гайана мен Венесуэланың «Халықаралық Соттың уақытша шаралар туралы заңдық күші бар бұйрығын орындауы керек және жағдайды ушықтыруы мүмкін біржақты әрекеттерге бармауы керек» деді.<ref>{{Cite web |date=4 December 2023 |title=Comment of the Ministry of Foreign Affairs of Ukraine regarding the International Court of Justice's Order on provisional measures in the case "Guyana v. Venezuela" |url=https://mfa.gov.ua/en/news/komentar-mzs-ukrayini-u-zvyazku-iz-nakazom-mizhnarodnogo-sudu-oon-pro-zastosuvannya-timchasovih-zahodiv-u-spravi-gayana-proti-venesueli |website=Ministry of Foreign Affairs of Ukraine}}</ref> * {{ту|Ұлыбритания}} Біріккен Корольдік Сыртқы істер, Достастық және даму басқармасы арқылы Венесуэланың әрекеттерін айыптап, оларды «ақталмаған» деп сипаттап, «тоқтату керек» деп мәлімдеді. 2023 жылдың 18 желтоқсанында Америка және Кариб бассейні бойынша Парламенттік Мемлекеттік хатшының орынбасары Дэвид Рутли Гайанаға келіп, Біріккен Корольдік «біздің Гайандық достарымызға сөзсіз қолдау көрсетті» және «шекара мәселесі 120 жылдан астам уақыт бойы реттеліп келеді... эскалация». 24 желтоқсанда Корольдік Әскери-теңіз күштері Гибралтардағы үй портынан Гайанаға HMS ''Trent-ті'' орналастырды. Атлантикалық патрульдік кемесі Джорджтауннан тіреліп, жаттығу жұмыстарын жүргізеді.<ref>{{cite news |last=Rueda |first=Manuel |title=British warship arrives in Guyana as Venezuela holds military exercises in response |url=https://www.pbs.org/newshour/world/british-warship-arrives-in-guyana-as-venezuela-holds-military-exercises-in-response |access-date=1 January 2024 |agency=AP News |date=30 December 2023 |via=PBS.org |archive-date=1 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240101012333/https://www.pbs.org/newshour/world/british-warship-arrives-in-guyana-as-venezuela-holds-military-exercises-in-response |url-status=live }}</ref> * {{ту|АҚШ}} [[АҚШ Мемлекеттік хатшысы|АҚШ-тың Мемлекеттік хатшысы]] Энтони Блинкен 6 желтоқсанда Гайана президенті Мохамед Ирфаан Әлиге телефон арқылы сөйлесіп, Гайана Құрама Штаттардың «сөзсіз қолдауына» ие екеніне сендірді.<ref>{{Cite web |last=Liy |first=Macarena Vidal |date=2023-12-07 |title=US conducts flight operations in Guyana after Venezuela's referendum on the Essequibo region |url=https://english.elpais.com/international/2023-12-07/us-conducts-flight-operations-in-guyana-after-venezuelas-referendum-on-the-essequibo-region.html |access-date=2023-12-09 |website=[[El País]] |language=en-us |archive-date=11 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211225355/https://english.elpais.com/international/2023-12-07/us-conducts-flight-operations-in-guyana-after-venezuelas-referendum-on-the-essequibo-region.html |url-status=live }}</ref> Пентагонның баспасөз хатшысы Джон Кёрби АҚШ 7 желтоқсанда «Гайананың егемендігіне мызғымас қолдауымызды толығымен қолдайтынын» айтты. === Халықаралық ұйымдар === * [[Сурет:Flag of CARICOM.svg|20px]] Кариб теңізі қауымдастығы бірлескен мәлімдемеде CARICOM "Венесуэла аумаққа қатысты осы дау-дамайда өз жолын табу үшін күш немесе әскери құралдарды қолдану перспективасын көтермейді деп шын жүректен үміттенеді. Өйткені, бұл Латын Америкасы мен Кариб бассейні округтерінің, соның ішінде Венесуэланың көптен бері ұстанған ұстанымы біздің аймақ бейбітшілік аймағы болып қалуы керек" деп мәлімдеді.<ref name=CARICOMsup>{{cite web|access-date=9 December 2023|date=26 October 2023|language=en|title=Caricom urges respect for international law|url=https://www.jamaicaobserver.com/news/caricom-urges-respect-for-international-law/|website=Jamaica Observer|archive-date=3 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231103082208/https://www.jamaicaobserver.com/news/caricom-urges-respect-for-international-law/|url-status=live}}<!-- auto-translated by Module:CS1 translator --></ref> Венесуэладағы референдумға қатысты CARICOM «халықаралық құқық бір мемлекеттің үкіметіне басқа мемлекеттің аумағын біржақты түрде басып алуға, аннексиялауға немесе қосуға қатаң тыйым салады. Жоғарыда айтылғандай, мақұлдау дауысы халықаралық құқықтың осы негізгі қағидасын ықтимал аумақты «барлық жолмен» талап етіп, Венесуэла күш қолданады деп болжайды деп бұзуға есік ашады» деп мәлімдеді.<ref name=CARICOMsup/> * [[Сурет:Commonwealth Icon.svg|20px]] Ұлттар Достастығы Венесуэладағы референдумға жауап бере отырып, [[Ұлттар достастығы|Ұлттар Достастығы]] Бас хатшысы Патрисия Скотланд Достастық «Гайананың егемендігі мен аумақтық тұтастығын сақтау мен сақтауды нық және табанды түрде қолдайтынын және оның барлық құқықтарын жүзеге асыруға кедергі келтіретін барлық құқықтарын жүзеге асыруды қуаттайды» деді.<ref name="COMMONsup2">{{Cite web |title=Statement by the Commonwealth Secretary-General on the escalation of the Guyana-Venezuela border dispute |url=https://thecommonwealth.org/news/statement-commonwealth-secretary-general-escalation-guyana-venezuela-border-dispute |accessdate=10 December 2023 |website=Commonwealth |archive-date=3 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231103082209/https://thecommonwealth.org/news/statement-commonwealth-secretary-general-escalation-guyana-venezuela-border-dispute |url-status=live }}</ref> * {{ту|Еуропа одағы}} Жозеп Боррель мәселені бейбіт жолмен шешуге және біржақты әрекеттерден аулақ болуға шақырып, мұндай әрекеттердің «аймақ тұрақтылығына қауіп төндіретінін» баса айтты.<ref>{{cite news |title=La UE instó a encontrar una solución pacífica al conflicto por el Esequibo entre Venezuela y Guyana|trans-title=The EU urged to find a peaceful solution to the conflict over the Esequibo between Venezuela and Guyana|url=https://www.infobae.com/venezuela/2023/12/13/la-ue-insto-a-encontrar-una-solucion-pacifica-al-conflicto-por-el-esequibo-entre-venezuela-y-guyana/ |access-date=13 December 2023 |work=[[Infobae]] |date=13 December 2023|language=es}}</ref> * [[Сурет:Flag of Mercosur Mercosul.svg|20px]] 7 желтоқсанда [[МЕРКОСУР|Меркосур]] сауда блогына мүше мемлекеттер саммит өткізіп, дағдарысты талқылады. Венесуэла қатысқан жоқ, өйткені 2016 жылы блоктың демократиялық баптарын бұзғаны үшін уақытша тоқтатылған болатын.<ref>{{Cite web |last=Porto |first=Douglas |title=Mercosul pede diálogo contra "iniciativas unilaterais" que possam agravar situação entre Venezuela e Guiana |url=https://www.cnnbrasil.com.br/politica/mercosul-pede-dialogo-contra-iniciativas-unilaterais-que-possam-agravar-situacao-entre-venezuela-e-guiana/ |access-date=2023-12-08 |website=CNN Brasil |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208132001/https://www.cnnbrasil.com.br/politica/mercosul-pede-dialogo-contra-iniciativas-unilaterais-que-possam-agravar-situacao-entre-venezuela-e-guiana/ |url-status=live }}</ref> Лула Бразилияның бейбіт шешім іздеп жатқанын айтып, Бразилияға жағдайды реттеуді ұсынды.<ref>{{Cite web |last=Landim |first=Raquel |title=Lula se oferece como mediador da crise com a Guiana para evitar presença dos EUA na região, dizem fontes |url=https://www.cnnbrasil.com.br/politica/lula-se-oferece-como-mediador-da-crise-com-a-guiana-para-evitar-presenca-dos-eua-na-regiao-dizem-fontes/ |access-date=2023-12-08 |website=CNN Brasil |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208132033/https://www.cnnbrasil.com.br/politica/lula-se-oferece-como-mediador-da-crise-com-a-guiana-para-evitar-presenca-dos-eua-na-regiao-dizem-fontes/ |url-status=live }}</ref> Дереккөздер блоктың бірлескен мәлімдемесі дайындалып жатқанын айтады.<ref>{{Cite web |last=Prado |first=Gabriela |title=Mercosul deve divulgar "breve comunicado" sobre crise entre Venezuela e Guiana, dizem fontes |url=https://www.cnnbrasil.com.br/politica/mercosul-deve-divulgar-breve-comunicado-sobre-crise-entre-venezuela-e-guiana-dizem-fontes/ |access-date=2023-12-08 |website=CNN Brasil |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208131959/https://www.cnnbrasil.com.br/politica/mercosul-deve-divulgar-breve-comunicado-sobre-crise-entre-venezuela-e-guiana-dizem-fontes/ |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Венесуэла — Гайана қатынастары]] [[Санат:Саяси дағдарыс]] [[Санат:2023 жылдағы Венесуэла]] [[Санат:2023 жылдағы Гайана]] [[Санат:2023 жылдағы Оңтүстік Америка]] [[Санат:2023 жылдың желтоқсаны]] 6inp8e0f0kxvz50hxwpy1uqqj8phkv5 0 755958 3684332 3682711 2026-10-21T07:50:57Z Nurken 111493 3684332 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх<!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Павел Скоропадский | Шынайы есімі = Павло Скоропадський | Суреті = Pavlo Skoropadsky portrait, colorized by Ruslan Habanets.jpg | Сурет ені = | Атауы = Скоропадский, 1920 жыл | Титулы = [[Бүкіл Украина гетманы]] | Ту = Personal Standard of the Hetman.svg | Ту2 = Flag of the Ukrainian State.svg | Басқара бастады = 29 сәуір 1918 | Басқаруын аяқтады = 14 желтоқсан 1918 | Ізашары = [[Михаил Сергеевич Грушевский|Михаил Грушевский]] (''[[Украина Орталық радасы|Орталық рада]] төрағасы ретінде'') | Ізбасары = [[Владимир Кириллович Винниченко|Владимир Винниченко]] (''[[Украин Халық Республикасының Директориясы|Директория]] басшысы ретінде'') | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Президент_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Президент_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = <!-- | Елтаңба = Coat of arms of Skoropadskyi.jpg --> | Туған күні = 15.5.1873 | Туған жері = {{туғанжері|Висбаден|Висбаденде}}, [[Гессен-Нассау]], [[Пруссия (патшалық)|Пруссия]], [[Герман империясы]] | Қайтыс болған күні = 26.4.1945 | Қайтыс болған жері = [[Меттен]], {{қайтысболғанжері|Бавария|Баварияда}}, [[Нацистік Германия]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Александра Скоропадская | Балалары = 4, соның ішінде [[Даниил Павлович Скоропадский|Даниил]] | Партиясы = {{iw|Украин халық громадасы|Украин халық громадасы|uk|Українська Народна Громада}} | Білімі = | Мамандығы = | Атағы = [[генерал-лейтенант]] | Қызмет еткен жылдары = 1891–1918 | Құрамында болды = {{байрақ|Ресей империясы}} (1891–1917)<br>{{flagicon image|Flag of Ukraine (1917–1921).svg|border}} [[Украин Халық Республикасы]] (1917–1918) | Әскер түрі = | Басқарды = | Шайқасы = [[Орыс-жапон соғысы]]<br>[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]<br>[[Қырым операциясы (1918)]]<br>[[Орталық раданың қуылуы]]<br>[[1981 жылғы Украинадағы антигетман көтерілісі]] | Қолтаңбасы = P.Skoropadskyi Signature.png | Сайты = | Commons = Pavlo Skoropadskyi | Марапаттары = {{Қатар |{{IV дәрежелі Әулие Георгий ордені}} }} {{Қатар |{{Қылышты II дәрежелі Әулие Владимир ордені}} |{{Қылышты III дәрежелі Әулие Владимир ордені}} |{{Қылыштары мен банты бар IV дәрежелі Әулие Владимир ордені}} }} {{Қатар |{{Қылышты I дәрежелі Әулие Анна ордені}} |{{Қылышты II дәрежелі Әулие Анна ордені}} |{{Қылыштары мен банты бар III дәрежелі Әулие Анна ордені}} }} {{Қатар |{{Ерлігі үшін жазуы бар IV дәрежелі Әулие Анна ордені}} }} {{Қатар |{{Қылышты I дәрежелі Әулие Станислав ордені}} |{{Қылышты II дәрежелі Әулие Станислав ордені}} |{{III дәрежелі Әулие Станислав ордені}} }} {{Қатар |{{Император III Александрді еске алу медалі}} |{{Император II Николайдың тәж кигізу жорасын еске алу медалі}} |{{«Орыс-жапон соғысы туралы естелік» медалі}} }} {{Қатар |{{Полтава шайқасының 200 жылдығын еске алу медалі}} |{{1812 жылғы Отан соғысының 100 жылдығын еске алу медалі}} |{{Романовтар әулеті патшалық құруының 300 жылдығын еске алу медалі}} }} {{Қатар |{{«Ерлігі үшін» алтын қаруы (3)}} }} {{Қатар |'''Шетел:''' }} {{Қатар |{{Қызыл қыран ордені|түрі=Үк}} |{{Құтқарушы орденінің командоры}} |{{Әулие Маврикий және Лазарь орденінің офицері}} }} {{Қатар |{{Италия тәжі орденінің офицері}} |{{3 дәрежелі Румыния тәжі ордені}} |{{3 дәрежелі Әскери қызметі үшін орден (Болгария)}} }} {{Қатар |{{Құрмет легионы орденінің иегері}} |{{Франц Иосиф орденінің рыцарі}} }} }} '''Павел Петрович Скоропадский''' ({{lang-uk|Павло Петрович Скоропадський}}; [[15 мамыр]] [[1873 жыл]], [[Висбаден]], [[Пруссия (патшалық)|Пруссия]] – [[26 сәуір]] [[1945 жыл]], [[Меттен]], [[Бавария]]) — [[Украиндар|украиндық]]<ref>{{cite web|url=http://ukrbiblioteka.org/uploads/books/_PDF/za-velych-nacii-skoropadskyj.pdf |title=Book |first=Omeljan |last=Pritsak |author-link=Omeljan Pritsak |location=Львов |date=1938 |language=uk}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20131211180426/http://ukrbiblioteka.org/uploads/books/_PDF/za-velych-nacii-skoropadskyj.pdf |date=2013-12-11}}</ref> ақсүйек, әскери және мемлекеттік қайраткер,<ref>{{cite web|url=https://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/SKOROPADSKI_PAVEL_PETROVICH.html |title=СКОРОПАДСКИЙ, ПАВЕЛ ПЕТРОВИЧ – Энциклопедия Кругосвет |language=ru |work=www.krugosvet.ru}}</ref> 1918 жылғы сәуірдегі [[Орталық раданың қуылуы|төңкеріс]]тен сол жылғы желтоқсанға дейін билікте болған [[Украин державасы]]ның [[Бүкіл Украина гетманы|гетман]]ы. Ақсүйектер отбасында туған Скоропадский [[Паже корпусы]]нда мүше болып, ол жерде офицер болды. [[Орыс-жапон соғысы]]ндағы қызметінен кейін полковник болған ол 1910 жылы 20-Финляндиялық драгундық полк басшысы атанды. 1912 жылы Скоропадский генерал-майор және [[II Николай]]дың [[адьютант]]ы болып тағайындалды. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде ол [[34-армия корпусы (Ресей империясы)|34-армия корпусы]]ның басшылығында болды. [[Украина Орталық радасы|Орталық рада]] құрылуына әкелген [[Ақпан төңкерісі]]нен кейін Скоропадский 34-армия корпусын [[Украинизация|украиндады]] да, корпус [[1-Украин корпусы]] деп аталып кетті. [[Герман империясы]]нан көмек көрген Скоропадский [[Украин Халық Республикасы]]нда төңкеріс жасап, орнына [[Украин державасы]]н құрды. Билігі кезінде ол [[Аустрия империясы|аустрия]]лық және [[Герман империясы|неміс]] күштерінің Украина үстінен ықпалын ұлғайтты,<ref> {{cite book |author=Hunczak, Taras; T. Von der Heide, John |date=1977 |title= The Ukraine, 1917–1921:A Study in Revolution |url=https://books.google.com/books?id=b-JoAAAAMAAJ |publisher=Гарвард университетінің баспасы |pages=71 |isbn=9780674920095}} </ref> [[Орыстар|орыс]] жер иеленушілерінің мүддесі үшін қызмет етті.<ref> {{cite book |author=Hunczak, Taras; T. Von der Heide, John |date=1977 |title= The Ukraine, 1917–1921:A Study in Revolution |url=https://books.google.com/books?id=b-JoAAAAMAAJ |publisher=Гарвард университетінің баспасы |pages=65–66 |isbn=9780674920095}} </ref> Скоропадский үкіметі, оған қоса, украин білім беруін, сыртқы саясатын және армиясының сапасын жақсартты.<ref> {{cite book |author=Hunczak, Taras; T. Von der Heide, John |date=1977 |title= The Ukraine, 1917–1921:A Study in Revolution |url=https://books.google.com/books?id=b-JoAAAAMAAJ |publisher=Гарвард университетінің баспасы |pages=74 |isbn=9780674920095}} </ref> == Шығу тегі == Павел Скоропадский [[Скоропадскийлар]] украиндық әскери және мемлекеттік қайраткерлер әулетінде дүниеге келген. Әулетті XVII ғасырдағы [[Жёлтые Воды жанындағы шайқас]]қа қатысқан Фёдор Скоропадский белгілі қылған. Оның немересі [[Иван Ильич Скоропадский|Иван Скоропадский]] (1646–1722) 1708 жылдан бастап Бүкіл Украина гетманы еді. Скоропадскийлар әулеті оның ағайындысынан тараған. Скоропадскийдің өз үлкен атасы, Михаил Яковлевич Скоропадский, Яков Михайлович Скоропадскийдің ұлы еді. Павел Скоропадскийдің әкесі гвардия полковнигі және [[Кавказ соғысы]]ның ардагері Пётр Скоропадский (1834–1885) еді. Ол кейін өліміне дейін [[Стародуб]] уездік кеңесінің ([[земство]]) спикері ([[маршал]]) (1869–1885) болған. Скоропадскийдің тәтесі [[графиня]] Елизавета Милорадович (туғанында Скоропадская) (1832–1890) украин қоғам активисі еді. Ол тұңғыш украин ғылыми мекемесі, [[Львов]]тағы [[Тарас Шевченко атындағы ғылыми қоғам]]ның құрылуына ақша бөлгендердің бірі еді. Оның күйеуі Лев Милорадовичтың анасы Көшібай (Кочубей) әулетінен шыққан еді. Павел Скоропадскийдің өз атасы Иван Михайлович Скоропадский (30 қаңтар 1804 – 8 ақпан 1887) [[Прилуки]] уезі (1844–1847) және [[Полтава губерниясы]] (1847–1852) кеңестерінің спикері қызметін атқарған. Ол, оған қоса, [[Тростянец (дендрологиялық парк)|Тростянец]] [[екпетоғай]]ын (қазіргі [[Чернигов облысы]]нда) құрғаны үшін белгілі. 1829 жылы ол Елизавета Тарновскаяға үйленді. Павелдың анасы Мария Андреевна Миклашевская Миклашевский және Олсуфьев руларынан шыққан еді. Скоропадскийдің тәрбиеленуі әкесінің [[Тростянец (қала)|Тростянец]]тағы (Прилуки уезі, [[Полтава губерниясы]]) меншігінде өткен. Павел [[Стародуб]]тағы гимназияда білім алып, кейін [[Санкт-Петербург]]тағы беделді [[Паже корпусы]] мектебіне аттанды. Әскери дайындығы оны орыс мәдениеті және дәстүрлеріне жақын қылды және бұл өзгеріс оның кейінгі өміріне де әскер етті.<ref>{{Cite journal |last=Akulov |first=Mikhail |date=2021 |title=The Third Path or An Imperial Roundabout? |url=https://doi.org/10.25162/jgo-2021-0021 |journal=Jahrbücher für Geschichte Osteuropas |volume=69 |issue=4 |pages=593–627 |doi=10.25162/jgo-2021-0021 |issn=0021-4019}}</ref> == Әскери мансабы == === Тұңғыш тапсырмалары және Орыс-жапон соғысы === 1893 жылы Скоропадский Паже корпусындағы оқуын бітірді де, [[корнет]] болып тағайындалып, [[Кавалергард полкы]]ндағы [[эскадрон]] басшылығына қойылды. Екі жылдан кейін ол дәл сол полкта полктық [[адъютант]] болды. 1897 жылғы желтоқсанда ол [[поручик]] атағына көтерілді. 1898 жылы Скоропадский Мәскеу генерал-губернаторы [[Пётр Павлович Дурново]]ның қызы Александра Петровна Дурновоға үйленді. Жұптың бірге 6 баласы болған, олардың бесеуі сәбиліктен аман қалды.<ref>{{Cite web |title=Skoropadsky, Pavlo |url=https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CK%5CSkoropadskyPavlo.htm |accessdate=2025-03-13 |work=encyclopediaofukraine.com}}</ref> Скоропадскийдің қайын әкесі қайтыс болғанда ол одан жеке меншік мұралады да, осылайша аса бай болды. Скоропадскийге берілген тұңғыш ірі тапсырма — [[жүздік]] қолбасшысы болу және [[Орыс-жапон соғысы]] кезінде [[Чита]]дағы [[Забайкалье казактары]]ның 2-Чита казактар полкының басшысы болу еді. Кейін ол орыс генералы [[Николай Петрович Линевич|Николай Линевич]]тің адъютанты болып тағайындалды. Соғыстағы қызметі үшін ол бірнеше марапатқа да ие болды. 1905 жылғы желтоқсанда патша [[II Николай]] оны [[полковник]] қылды. 1910 жылғы 4 қыркүйекте [[флигель-адъютант]] болған полковник Скоропадский, оған қоса, 20-Финляндиялық драгундық полк қолбасшысы қызметіне келді. 1911 жылғы 15 сәуірде ол [[кавалергард полкы]]на жылжытылды. 1912 жылғы 6 желтоқсанда ол [[генерал-майор]] болды. === Бірінші дүниежүзілік соғыс === [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басында Скоропадский [[1-армия (Ресей империясы)|1-армия]]дағы [[1-гвардиялық кавалерия дивизиясы (Ресей империясы)|1-гвардиялық кавалерия дивизиясы]] басшылығына тағайындалды. Бұл кезде 1-армияға [[Павел Карлович Ренненкампф|Павел Ренненкампф]] басшылық еткен болатын. Скоропадский Ренненкампфпен бірге бұрын Орыс-жапон соғысы кезінде [[Забайкалье казактары]]мен бірге жұмыс істеген еді. [[Шығыспруссия операциясы (1914)|Шығыспруссия операциясы]] барысында болған 1914 жылғы 6 тамыздағы [[Ульяново (Калининград облысы)|Краупишкен]] маңындағы шайқас Скоропадский полкы үшін аса жемісті болды. Скоропадский кейін Біріккен Кавалерия Гвардиялық Дивизиясын және [[5-кавалериялық дивизия (Ресей империясы)|5-кавалериялық дивизия]]ны басқаратын болды. 1916 жылғы 2 сәуірде ол [[генерал-лейтенант]] атағына ие болды да, [[1-гвардиялық кавалерия дивизиясы (Ресей империясы)|1-гвардиялық кавалерия дивизиясы]]ның қолбасшысы болды. 1917 жылғы 22 қаңтардан 2 шілдеге дейін ол [[34-армиялық корпус (Ресей империясы)|34-армиялық корпус]]ты басқарды. 1917 жылғы шілдеде 34-армия корпусы таратылды да, [[1-Украин корпусы]] атауымен қайта құрылды. 1917 жылғы қазандағы [[Еркін казактар]] тұңғыш құрылтайында Скоропадскийге құрметті [[атаман]] атағы берілді. 1917 жылғы қазаннан қарашаға дейін оның 60 000 адам армия корпусы [[Подолье (Нове-Место-над-Вагом районы)|Подолье]]ден [[Полесье]]ге жүретін темір жолды қорғай алды. == Украинадағы саяси мансабы == [[Сурет:Saint Sophia Cathedral in Kyiv bell tower P1030751-1.jpg|нобай|оңға|Әулие София соборы, [[Киев]]]] {{Тағы қараңыз|Украин державасы|Орталық раданың қуылуы}} [[УХР-мен Брест бейбіті|Брест-Литовск бітімшарты]] бойынша 1918 жылғы сәуірде неміс әскері социалистік [[Украин Халық Республикасы]]на қарсы төңкеріс орнатады да, Скоропадскийді [[Бүкіл Украина гетманы]] қылады. [[Питер Кенез]] сөзінше «неміс әскері Украинаны тағамы және шикізаты үшін оккупациялады, алайда әскер аздығынан Ресей[дің өзіне] басып кіруден аулақ болды».<ref name=pk/>^:135 Епископ [[Никодим (Кротков)|Никодим]] Скоропадскийге [[София соборы (Киев)|София соборы]]нда [[Қасиетті май жағу|қасиетті май жақты]]. Кейбір украин ұлтшылдар Скоропадскийді немістер коллаборационисі дейді де, бай жер иеленушілер оны қолдап жүр деген айып тағады. Басқа украиндар оны тым ресейшіл, не [[диктатор]]лық деп те көреді. Скоропадский, оған қоса, Министрлер Кабинетін орыстілділер, [[самодержавие]]шілер, [[Славяншылдық|славяншылдар]]ға толы қылады. Бұған қоса ол Украинаның қайта құрылмақ [[Ресей империясы]]мен бірге бір федерацияда болғанын көздеді. Бұл сынға қарамастан, бастапқы [[Орталық рада]]дан айыратыны, Скоропадский үкіметі нәтижелі әкімшілік құрылымы, түрлі елдермен дипломатиясы, [[РКФСР|Кеңестік Ресей]]мен бітімшарты және түрлі мектеп-университеттерді, соның ішінде [[Украина ұлттық ғылымдар академиясы]]н құрғаны үшін жоғары бағаланады. 1918 жылғы 11 қарашада Германия Антантамен [[Уақытша бейбітшілік]]ке келеді; бұл гетман әскері мен халықаралық қолдауы жағдайын анық емес қылды. Сол айда елде [[1981 жылғы Украинадағы антигетман көтерілісі|көтеріліс]] басталды да, билікке социал-демократ [[Симон Васильевич Петлюра|Симон Петлюра]] келді. Көтеріліс нәтижесінде [[Украин Халық Республикасы]] қайта құрылды, алайда оның билігі 5 директордан тұратын<ref name="pk">{{cite book |last=Kenez |first=Peter |title=Red Attack, White Resistance; Civil War in South Russia 1918 |date=2004 |publisher=New Academia Publishing |location=Washington, DC |isbn=9780974493442 |pages=272–274}}</ref> [[Украин Халық Республикасының Директориясы|Директория]]ға берілді. Директорияны [[Владимир Кириллович Винниченко|Владимир Винниченко]] басқарды. 1918 жылғы 14 желтоқсанда Скоропадский берілді. == Қуғындағы өмірі == [[Сурет:Skoropadsky LOC 1.jpg|нобай|оңға|Сол жақтан екіншісі: Павел Скоропадский]] Киевте жасырын жүрген Скоропадский кейін неміс күштерімен бірге Украинадан қашты. 1919 жылдан бастап ол [[Берлин]]де тұратын болды.<ref> {{cite book|author=Danylo Husar Struk|year=1993|chapter=Skoropadsky|title=Encyclopedia of Ukraine|url=https://books.google.com/books?id=kkgOAQAAMAAJ|volume=4: Ph – Sr|publisher=University of Toronto Press|page=732|isbn=9780802030092|accessdate=2022-11-06|quote=For most of the interwar years Skoropadsky lived in Wannsee, near Berlin, and received German financial support.}}</ref> [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тың соңғы апталарында Скоропадский неміс әскерімен бірге Германияның өзге аймақтарына қашты. 1945 жылғы 16 сәуірде ол бомбалардан жарақат алды да, 26 сәуірде [[Меттен]], [[Бавария]]да көз жұмды. Скоропадский [[Оберстдорф]]та жерленген. Скоропадскийдің қызы Елена Скоропадская-Отт (2014 жылы қайтыс болды) [[Швейцария]]да тұратын, Украинаға бірнеше сапар жасап, тарихи еңбектері үшін Отанында құрмет көрді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Скоропадский, Павел Петрович}} [[Санат:Баварияда жерленгендер]] [[Санат:Паже корпусы түлектері]] [[Санат:Генерал-лейтенанттар (Ресей империясы)]] [[Санат:Скоропадскийлар]] [[Санат:Кавалергардтар]] [[Санат:Орыс-жапон соғысы қатысушылары (Ресей)]] [[Санат:Флигель-адъютанттар (Ресей империясы)]] [[Санат:Бірінші дүниежүзілік соғыс атты әскерлері (Ресей)]] [[Санат:УХР генералдары]] [[Санат:Украина билеушілері]] [[Санат:Украин державасы саяси қайраткерлері (1918)]] [[Санат:Украин державасы армиясының әскерилері]] [[Санат:Украина қолбасшылары]] [[Санат:Орыс эмигранттарының Германияға алғашқы толқыны]] [[Санат:Эмигрант саясаткерлер]] [[Санат:Украина мемуаршылары]] n10pvgo0gwiydogdysloudmtzbx60jx 0 761605 3684117 3484801 2026-10-20T12:38:49Z Makenzis 71333 3684117 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{Ту|Англия}} Колчестер Юнайтед |ағымдағы маусым = |логотипі = Colchester_United_FC_crest.svg |толық атауы = Colchester United Football Club |лақап аты = |құрылған = 1937 |таратылды = |стадионы = [[Колчестер Коммьюнити]], [[Колчестер]] |сыйымдылығы = 10 105<ref name="capacity">{{cite web |url=http://www.football-league.co.uk/clubs/20100801/colchester-united_2293500_691564 |title=Colchester United |work=The Football League |date=1 August 2010 |access-date=30 June 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140924044017/http://www.football-league.co.uk/clubs/20100801/colchester-united_2293500_691564 |archive-date=24 September 2014 |df=dmy-all }}</ref> |иесі = |президенті = Robbie Cowling |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{Ту|Англия}} Danny Cowley |капитаны = |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = Лига 2 (EFL League Two) |маусым = 2025/2026 |орын = 12 орын | сайты=https://www.cu-fc.com/ | pattern_la1 = _whiteborder | pattern_b1 = _macronpropuseco24rbw | pattern_ra1 = _whiteborder | pattern_sh1 = _macronskara2223wrb | pattern_so1 = | leftarm1 = 0000FF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = 0000FF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _macronalioth22bdg | pattern_b2 = _macronalioth22bdg | pattern_ra2 = _macronalioth22bdg | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 | pattern_la3 = _macrongede22r | pattern_b3 = _macrongede22r | pattern_ra3 = _macrongede22r | pattern_sh3 = _macronskara22br | pattern_so3 = | leftarm3 = FF0000 | body3 = FF0000 | rightarm3 = FF0000 | shorts3 = 000000 | socks3 = FF0000 |}} '''«Колчестер Юнайтед»''' ({{lang-en|Colchester United Football Club}};) — [[Англия]]ның [[Эссекс]] графтығындағы [[Колчестер]] қаласында орналасқан кәсіби футбол клубы. Команда Англия футбол лигасы жүйесінің төртінші деңгейі — EFL League Two лигасында ойнайды. Клуб 1937 жылы құрылған және алғашқы жылдары Southern Football League лигасында ойнады. 1950 жылы олар Футбол лигасына қабылданып, 1950–1990 жылдар аралығында негізінен үшінші және төртінші дивизиондарда ойнады. Осы кезеңдегі ең есте қаларлық нәтижелерінің бірі — 1971 жылы [[Футболдан Англия кубогы| Англия Кубогының]] бесінші кезеңінде Дон Ревидің [[Лидс Юнайтед]]ін 3:2 есебімен жеңуі. Клуб 1980-жылдардың соңында құлдырауға ұшырап, 1990 жылы Футбол конференциясына (бесінші деңгейге) түсіп қалды. Алайда 1992 жылы конференция чемпионы атанып, бірден Футбол лигасына қайта оралды. 1998 жылы плей-офф финалында [[Торки Юнайтед]] клубын 1:0 есебімен жеңіп, екінші дивизионға көтерілді. Ал 2006 жылы Лига 1 (үшінші деңгей) турнирінде екінші орын алып, [[Англия футбол лигасының Чемпионшипы|Чемпионшипке]] шықты. Келесі маусымда, яғни 2006–07, клуб өзінің тарихындағы ең жоғары жетістікке қол жеткізді. Чемпионшипте 10-орын алды. Алайда 2008 жылы Чемпионшиптен қайта түсіп қалды, ал 2016 жылы соңғы 18 жылдағы алғашқы рет төртінші дивизионға оралды. Колчестер Юнайтед өз ойындарын [[Колчестер Коммьюнити]] стадионында өткізеді. Бұл стадионға олар 2008 жылы көшті, бұған дейін 71 жыл бойы бұрынғы алаңы — Layer Road стадионында ойнаған болатын. == Тарихы == 1937 жылға дейін [[Колчестер Таун]] клубы [[Колчестер]] қаласының негізгі командасы болды және Layer Road стадионының бастапқы иелері еді. 1935 жылы Колчестер Таун Eastern Counties League лигасына қосылды, алайда олардың нашар ойын нәтижелері жанкүйерлерді клубты кәсібилендіруге итермеледі, бұл тұрғыда көршілес [[Ипсвич Таун]] клубы үлгі болды. Бірақ клуб басшылығы кәсібиленуге қарсы болғандықтан, 1937 жылдың наурызында жаңа кәсіби клуб Колчестер Юнайтед құрылды, ол да Layer Road алаңында ойнай бастады. Юнайтед клубы Southern Football League лигасына қосылды, өйткені Таун клубының ойындарына келетін көрермен саны азая бастады. 1937 жылдың желтоқсанында Колчестер Юнайтед резервтік командасын құрды және Таун ойыншыларының көбін өздеріне тартты, сол кезде Колчестер Таун клубы жабылды<ref name="MB">{{cite book |last1=Blakeman |first1=M |title=The Official History of the Eastern Counties Football League 1935–2010 |volume=2 |year=2010 |isbn=978-1-908037-02-2 }}</ref>. Колчестер Юнайтед 1939 жылы [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]қа дейін Southern League чемпиондары атанды<ref name="club hons">{{cite web |url=https://www.coludata.co.uk/content.php?pg=honourclub&pd=1007 |title=Honours |work=Coludata.co.uk |access-date=30 June 2025|lang=en }}</ref>. Соғыстан кейін, 1947–48 жылғы маусымда, клуб [[Футболдан Англия кубогы|Англия Кубогында]] лигадан тыс командалар арасындағы ең керемет нәтижелердің бірін көрсетті. Алдымен [[Банбери Юнайтед|Банбери Спенсер]] командасын жеңіп, кейін Футбол Лигасының клубтары [[Рексем (футбол клубы)|Рексем]], [[Хаддерсфилд Таун]] және [[Брэдфорд Парк Авеню]] клубтарын қатарынан ұтты. Тек бесінші кезеңде ғана [[Блэкпул (футбол клубы)|Блэкпул]] клубынан ұтылып, жарысты аяқтады. Колчестер Юнайтед 1950 жылы Футбол Лигасына қабылданды. Бұл олардың Southern League Кубогын екінші мәрте жеңіп алғаннан кейін және 1949–50 маусымында [[Мертир-Тидвил (футбол клубы)|Мертир-Тидвил]] клубынан тек гол айырмашылығымен қалып, екінші орын алуының арқасында мүмкін болды<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tablese/engsouthernleaghist.html |title=England&nbsp;– Southern League Final Tables |work=RSSSF |access-date=30 June 2025 |lang=en|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100127102700/http://www.rsssf.com/tablese/engsouthernleaghist.html |archive-date=27 January 2010 |df=dmy }}</ref>. Олар үшінші дивизионның оңтүстік аймағында және Лига қайта құрылымдағаннан кейін жалпы үшінші дивизионда он бір жыл ойнады. Ең үздік нәтижесі — 1957 жылы үшінші орын<ref>{{cite web |url=https://www.fchd.info/COLCHESU.HTM |title=COLCHESTER UNITED |work=Football Club History Database |access-date=30 June 2025 |lang=en }}</ref>. 1961 жылы клуб үшінші дивизионда 23 орын алып, өз тарихындағы алғашқы рет төменгі дивизионға түсіп кетті, бірақ төртінші дивизионда бар болғаны бір маусым өткізіп, келесі жылы [[Миллуолл (футбол клубы)|Миллуолл]] клубынан бір ұпай кем алып, екінші орынмен қайтадан жоғарғы дивизионға көтерілді<ref>{{cite web |url=http://www.statto.com/football/teams/colchester-united/1961-1962 |title=Colchester United 1961–1962 |work=Statto |access-date=30 June 2025 |lang=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140704060643/http://www.statto.com/football/teams/colchester-united/1961-1962 |archive-date=4 July 2014 |df=dmy-all }}</ref>. Келесі жиырма жылда бұл үрдіс жалғасты, клуб төмендеп, қайтадан көтерілді. Осы уақытта клуб Англия Кубогында ерекше жетістікке жетті: 1970–71 маусымында жаттықтырушы Дик Грэм басқарған команда төртінші кезеңге дейін жетті. Олар [[ Рингмер (футбол клубы)|Рингмер]], [[Кембридж Юнайтед]], [[Барнет (футбол клубы)|Барнет]] және [[Рочдейл (футбол клубы)|Рочдейл]] командаларын жеңіп шықты. Рочдейл командасын 5:0 есебімен жеңіп, бірінші дивизиондағы [[Лидс Юнайтед]] командасымен кездесуге шықты. Layer Road стадионында 16 000 жанкүйер алдында Рэй Кроуфорд (2 гол) және Дейв Симмонс (1 гол) голдарымен 3:0 есебімен алға шыққан Колчестер Юнайтед 3:2 есебімен сенсациялық жеңіске жетті<ref name="Porter">{{cite web|last1=|first1=|title=Colchester United 3–2 Leeds United|url=http://www.mightyleeds.co.uk/matches/19710213.htm|website=www.mightyleeds.co.uk|access-date=30 June 2025|lang=en}}</ref>. Алайда ширек финалда олар [[Эвертон (футбол клубы)|Эвертон]] командасынан 5:0 есебімен жеңілді. 1980-жылдардың ортасында қаржылық қиындықтар мен басқармадағы өзгерістер клубты құлдыратты. Көрермен саны да азайды. Колчестер Юнайтед алғаш рет Футбол Лигасынан түсіп қалды. [[Сурет:Roy McDonough.jpg|thumb|200px|left|1992 жылы клубты Конференция лигасының чемпионы еткен бұрынғы «Колчестер Юнайтед» менеджері Рой Макдоноу.]] Төменгі дивизионға түсіп қалғанына қарамастан, Колчестер Юнайтед клубы толық кәсіби деңгейде жұмысын жалғастырды. Олар қаржылық қарыздарын жабу үшін Layer Road стадионын Колчестер қалалық кеңесіне сатып жіберді. Футбол Лигасынан тыс алғашқы маусымында клуб Барнеттен кейін екінші орын алып, келесі маусымда ойыншы-бапкер Рой Макдоноудың жетекшілігімен лиганы жеңіп алды. Олар голдар айырмашылығы бойынша негізгі қарсыластары [[Уиком Уондерерс]] клубын артта қалдырды<ref>{{cite web |url=https://www.statto.com/football/teams/colchester-united/1991-1992/ |title=Colchester United 1991–1992 |work=Statto |access-date=30 June 2025|lang=en }}</ref> . Бұған қоса, клуб 1992 жылы Футбол ассоциациясының трофейін де жеңіп алды. 1995–96 жылғы маусымда клуб сәтті өнер көрсетіп, Футбол Лигасының плей-офф кезеңіне өтті, алайда жартылай финалда [[Плимут Аргайл]] клубынан жеңілді. 1996–97 маусымда плей-оффқа сәл ғана жете алмады, бірақ Футбол Лигасының Трофей финалына дейін жетіп, [[Карлайл Юнайтед]]пен 0:0 есебімен тең ойнап, пенальти сериясында 4:3 есебімен жеңілді<ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/sport/football-happy-ending-for-carlisle-1268389.html |title=Football:Happy ending for Carlisle |newspaper=Independent |location=London |last=Haylett |first=Trevor |date=21 April 1997 |access-date=30 June 2025|lang=en}}</ref>. Алайда келесі маусымда Колчестер Юнайтед Төртінші дивизионның плей-офф финалында Торки Юнайтедті [[Уэмбли]] стадионында 1:0 есебімен жеңіп, жоғары лигаға жолдама алды<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sport/football/99176.stm |title=Colchester promoted |work=BBC News |date=22 May 1998 |access-date=30 June 2025|lang=en}}</ref>. Колчестер бірнеше маусым бойы Англия футболының үшінші деңгейінде тұрақтап, 2005–06 маусымда клуб тарихындағы ең жоғары нәтиже — екінші орынды иеленді, тек Эссекстегі қарсыласы [[Саутенд Юнайтед]] клубына жол берді. Фил Паркинсонның жетекшілігімен Колчестер Юнайтед алғаш рет екінші дивизионға ([[Англия футбол лигасының Чемпионшипы|Чемпионшип]]) көтерілді. Алайда Паркинсон [[Халл Сити]] клубына кеткен соң, оның көмекшісі Герайнт Уильямс клубты Чемпионшиптегі алғашқы маусымына дайындау міндетін алды. Ол команданы 10-орынға дейін жеткізіп, Шығыс Англиядағы қарсыластар — Ипсвич Таун, [[Норвич Сити]] және Саутенд Юнайтедтен жоғары орналастырып, клуб тарихында алғаш рет «Pride of Anglia» атағына ие болды<ref>{{cite web |url=https://www.statto.com/football/teams/colchester-united/2006-2007/|title=Colchester United 2006–2007 |work=Statto |access-date=30 June 2025|lang=en}}</ref>. Бірақ келесі маусымда бұл серпін сақталмады, команда Чемпионшипте соңғы орынды алып, қайтадан Бірінші лигаға түсіп қалды. 2008 жылы жазда клуб жаңа арена [[Колчестер Коммьюнити]] стадионына көшіп, үшінші дивизионға қайта оралды. Чемпионшипке қайта шығуға үміт болғанымен, 2008–09 маусымының басы сәтсіз басталды, клуб турнир кестесінде соңғы орындарда болды, нәтижесінде менеджер Герайнт Уильямс қызметінен босатылды<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/football/2008/sep/22/colchester.leagueonefootball |title=Geraint Williams leaves struggling Colchester United |newspaper=The Guardian |location=London |last=Widdicombe |first=Josh|date=22 September 2008 |access-date=30 June 2025|lang=en}}</ref>. Оның орнына Пол Ламберт келіп, команданы маусым соңында 12-ші орынға алып шықты. 2009–10 маусымында Колчестер 8-орынға жайғасты<ref>{{cite web |url=https://www.statto.com/football/teams/colchester-united/2009-2010/|title=Colchester United 2009–2010 |work=Statto |access-date=30 June 2025|lang=en}}</ref>. Келесі екі маусымда — 2010–11<ref>{{cite web |url=https://www.statto.com/football/teams/colchester-united/2010-2011/ |title=Colchester United 2010–2011 |work=Statto |access-date=30 June 2025|lang=en}}</ref> және 2011–12<ref>{{cite web |url=https://www.statto.com/football/teams/colchester-united/2011-2012/ |title=Colchester United 2011–2012 |work=Statto |access-date=30 June 2025|lang=en}}</ref> жылдары 10-орыннан жоғары көтеріле алмады. 2013–14 маусымын Колчестер 16-орында аяқтады<ref>{{cite web |url=https://www.statto.com/football/teams/colchester-united/2013-2014/|title=Colchester United 2013–2014 |work=Statto |access-date=30 June 2025|lang=en}}</ref>. 2015–16 маусымында Колчестер Юнайтед 23-орында қалып, соңғы 18 жылда алғаш рет Лига 2-ге түсіп қалды<ref>{{cite web |url=https://www.statto.com/football/teams/colchester-united/2015-2016/|title=Colchester United 2015–2016 |work=Statto |access-date=30 June 2025|lang=en}}</ref>. 2019–20 жылғы Англия Кубогында Колчестер Юнайтед [[Тоттенхэм Хотспур]] клубын пенальти сериясында жеңіп, ширек финалға өтті<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/49723453 |title=Colchester United 0–0 Tottenham Hotspur (4–3 on pens) |author=John Stanton |publisher=BBC Sport |date=24 September 2019 |access-date=30 June 2025|lang=en}}</ref>. Бірақ ширек финалда [[Манчестер Юнайтед]]ке [[Олд Траффорд]] стадионында 0:3 есебімен жеңіліп, турнирден шығып қалды<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/50738364 |title=Manchester United 3–0 Colchester United |author=Shamoon Hafez |publisher=BBC Sport |date=18 December 2019 |access-date=30 June 2025|lang=en}}</ref>. == Жетістіктері == '''Лига''' *Лига 1 (3 деңгей) **Күміс медаль: 2005–06 *Football League Fourth Division / Football League Third Division (4 деңгей) **Күміс медаль: 1961–62 **Жоғарылады: 1965–66, 1973–74, 1976–77 **Плей-офф жеңімпазы: 1998 *National League|Conference (5 деңгей) **Чемпион: 1991–92 **Күміс медаль: 1990–91 *Southern Football League **Чемпион: 1938–39 **Күміс медаль: 1949–50 '''Кубок''' *Football League Trophy **Күміс медаль: 1996–97 *FA Trophy **Жеңімпаз: 1991–92 *Southern League Cup **Жеңімпаз: 1937–38, 1949–50 *Watney Cup **Жеңімпаз: 1971 *Essex Senior Cup **Жеңімпаз: 2009–10 == Сілтемелер == [[Санат:Англия футбол клубтары]] rxnf9awnkh22b3rkpe5abfy6wuwqdiu 0 762743 3684136 3491805 2026-10-20T13:42:55Z Makenzis 71333 3684136 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{Ту|Англия}} Честерфилд |ағымдағы маусым = EFL League Two |логотипі = Chesterfield_FC_crest.svg |толық атауы = Chesterfield Football Club |лақап аты = |құрылған = 1867 |таратылды = |стадионы = SMH Group Stadium, [[Честерфилд (Англия)|Честерфилд]] |сыйымдылығы = 10 600 |иесі = Phil Kirk and Ashley Kirk<ref>{{cite web|url=https://chesterfield-fc.co.uk/supporters-club|title=Club Ownership|publisher=Chesterfield FC|access-date=28 July 2025|lang=en}}</ref> |президенті = |директоры = Майк Гудвин |бас директоры = |жаттықтырушы = {{Ту|Англия}} Пол Кук |капитаны = |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = Лига 2 (EFL League Two) |маусым = 2025/2026 |орын = 6 орын | сайты={{URL|https://chesterfield-fc.co.uk/}} | pattern_la1 = _chesterfield2425h | pattern_b1 = _chesterfield2425h | pattern_ra1 = _chesterfield2425h | pattern_sh1 = | pattern_so1 = _chesterfield2425hl | leftarm1 = 0042FF | body1 = 0042FF | rightarm1 = 0042FF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 0042FF | pattern_la2 = _chesterfield2425a | pattern_b2 = _chesterfield2425a | pattern_ra2 = _chesterfield2425a | pattern_sh2 = _chesterfield2425a | pattern_so2 = _chesterfield2425al | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 | pattern_la3 = | pattern_b3 = | pattern_ra3 = | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = | body3 = | rightarm3 = | shorts3 = | socks3 = |}} '''«Честерфилд»''' ({{lang-en|Chesterfield Football Club}};) — [[Англия]]ның [[Честерфилд (Англия)|Честерфилд]] қаласында орналасқан кәсіби футбол клубы. Команда Англия футбол лигасы жүйесінің төртінші деңгейі — EFL League Two лигасында ойнайды. == Тарихы == [[Сурет:Chesterfield FC old.svg|thumb|left|Честерфилд футбол клубының бұрынғы елтаңбасы клубтың 1866 жылы құрылғанын көрсетеді. Бұл дизайн алғаш рет 1997 жылы қолданылып, 2009 жылы ауыстырылған.]] Әртүрлі кезеңдерде кем дегенде бес немесе одан да көп команда "Честерфилд Футбол Клубы" деп аталған болуы мүмкін. 1864 жылдың 2 қаңтарындағы Derbyshire Times газетінде Честерфилд пен Нортон футбол клубтары арасындағы матч жоспарланғаны жазылған. Бұл 1863 жылдан бастап Честерфилд клубы ресми немесе бейресми түрде жұмыс істегенін көрсетеді<ref>{{cite web|url=http://www.cfchistory.com/apps/blog/show/18880920-formation-cogitation-1|work=Sky is Blue|title=Formation cogitation 1|access-date=28 July 2025|archive-date=20 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020034350/http://www.cfchistory.com/apps/blog/show/18880920-formation-cogitation-1|url-status=dead}}</ref>. 1867 жылы қазан айында Честерфилд Крикет Клубының тармағы ретінде екінші Честерфилд футбол клубы ресми түрде құрылды. 1871 жылы [[Крикет|крикет]] пен футбол клубтары бөлек ұйымдарға айналып, Салтергейттегі Recreation Ground-қа көшті. Алайда, екі клуб арасындағы қарым-қатынастың бұзылуына байланысты футбол клубы 1881 жылы жабылып қалды. Көптеген ойыншылар басқа жергілікті командаларға өтті, әсіресе Салтергейт алаңын пайдаланған Честерфилд Ливингстон мен Англия Кубогының алғашқы жылдарында бақ сынаған Честерфилд Спитал командасына. 1884 жылы үшінші Честерфилд клубы құрылып, тағы да Салтергейт алаңын үйі ретінде таңдады<ref name="four clubs">{{cite web|url=http://www.chesterfield-fc.co.uk/page/History/0,,10435~897585,00.html|title=Four clubs for Chesterfield|last=Basson|first=Stuart|publisher=Chesterfield F.C.|date=6 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120329032257/http://www.chesterfield-fc.co.uk/page/History/0%2C%2C10435~897585%2C00.html|archive-date=29 March 2012|url-status=dead|quote=Although there is a widely-held belief that the first Chesterfield club was formed in 1866, no contemporary documentary evidence has been found to substantiate a claim for formation earlier than October 19th., 1867... The Chesterfield Town FC (1899) Ltd was put into voluntary liquidation in 1915... Chesterfield Borough Council formed of the Chesterfield Municipal FC on April 24th, 1919... That Chesterfield FC is the one that we watch today...|access-date=28 July 2025|df=dmy-all}}</ref>. Ол алдыңғы клуб пен Честерфилд Ливингстон және Спитал ойыншыларын өз қатарына жинады, дегенмен Спитал 1888 жылға дейін бөлек клуб ретінде жалғастырған. Кейін клуб атауын Честерфилд Таун деп өзгертіп, 1891 жылы кәсіби командаға айналды. Алғаш рет [[Футболдан Англия кубогы|Англия Кубогына]] 1892 жылы қатысты. 1892–93 маусымында команда ерекше киім үлгісін киді — қара көк жейде және кеудеде Union Jack туы бейнеленген<ref>{{cite web|title=Strange Hues&nbsp;– Exotic Early Football Kits|url=https://www.historicalkits.co.uk/Chesterfield/images/chesterfield_1892-1893-a.gif|work=Historical Football Kits|access-date=28 July 2025}}</ref>. 1896 жылы Мидленд Лигасына қосылып, 1899–1900 маусымынан бастап Екінші Дивизионда ойнады, алғашқы маусымда жетінші орынды иеленді. Үш маусым қатарынан соңғы орында қалып, 1909 жылы Футбол Лигасынан шығып қалды да, Мидленд Лигасына қайта оралды<ref name="Rough Guide">{{cite book|last=Goldstein|first=Dan|title=The Rough Guide to English Football: A fans' handbook 1999–2000|year=1999|publisher=Rough Guides Ltd|pages=154–158|isbn=1-85828-455-4}}</ref>. 1915 жылы Честерфилд Таун өз еркімен таратылып, соғыс кезінде жергілікті ойыншылармен команда құру үшін жергілікті мейрамхана иесі жаңа клуб құрды. Бұл клуб екі жылдан кейін жабылды, себебі заңсыз төлемдер үшін басшылық пен ойыншылар шеттетілді<ref name="four clubs" /><ref name="potted history">{{cite web |url=http://www.chesterfield-fc.co.uk/page/History/0,,10435~1053686,00.html |title=Chesterfield FC: a potted history |last=Basson |first=Stuart |publisher=Chesterfield F.C. |date=13 June 2010 |access-date=28 July 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100413200325/http://www.chesterfield-fc.co.uk/page/History/0%2C%2C10435~1053686%2C00.html |archive-date=13 April 2010|lang=en}}</ref>. Қазіргі Честерфилд клуб 1919 жылы 24 сәуірде Честерфилд қалалық кеңесінің бастамасымен құрылды, қалалық демалыс инфрақұрылымын жақсартуға бағытталған әрекет ретінде. Бастапқыда Честерфилд Муниципал деп аталған команда бір маусымда-ақ Мидленд Лигасын жеңіп шықты. Алайда, Футбол Ассоциациясы мен Футбол Лигасы муниципалдық меншікке қарсы болып, клуб тәуелсіз болуға мәжбүр болды. 1920 жылы атауы ресми түрде Честерфилд футбол клубы болып өзгертілді<ref name="four clubs" /><ref name="potted history" /><ref name="history basics">{{cite web|url=http://www.chesterfield-fc.co.uk/news/article/history-the-basics-195679.aspx|title=Chesterfield History: The Basics|last=Basson|first=Stuart|publisher=Chesterfield F.C.|date=1 May 2012|access-date=28 July 2025|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130319115634/http://www.chesterfield-fc.co.uk/news/article/history-the-basics-195679.aspx|archive-date=19 March 2013|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|last=Basson|first=Stuart|publisher=Chesterfield F.C.|date=8 June 2011|url=http://www.chesterfield-fc.co.uk/page/History/0,,10435~2373653,00.html|title=Seasons of Plenty 3|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120413210530/http://www.chesterfield-fc.co.uk/page/History/0%2C%2C10435~2373653%2C00.html|archive-date=13 April 2012}}</ref>. 1921–22 маусымында клуб үшінші дивизион Солтүстік бөлімінің негізін қалаушылардың бірі болды. 1926 жылы жаңа жаттықтырушы Тед Дэвисон мен 1928 жылы төраға Гарольд Шенталл келіп, 1930–31 маусымында 8–1 есебімен [[Гейтсхед (футбол клубы)|Гейтсхедті]] жеңіп, дивизион чемпионатын ұтып, Екінші Дивизионға көтерілді. 1933 жылы қайта төмен түсіп, 1936 жылы тағы да чемпион атанды. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін, 1946–47 маусымында клуб тарихындағы ең үздік нәтиже көрсетіп, Екінші Дивизионда төртінші орын алды. Бірақ келесі маусымда негізгі ойыншылардың сатылуына байланысты 1950–51 маусымында төмен түсті. 1958–59 маусымында құрылған жаңа Үшінші Дивизионға енгізілді. Сол маусымда болашақ Англия құрамасының қақпашысы Гордон Бэнкс кәсіби мансабын бастады, бірақ маусым соңында [[Лестер Сити]]ге 7000 фунтқа сатылды. 1961 жылы клуб Төртінші Дивизионға алғаш рет түсіп қалды. 1969–70 маусымында менеджер Джимми Макгуиганның басқаруымен Төртінші Дивизион чемпионы атанып, жоғарылады. 1981 жылы [[Англо-Шотланд Кубогы]]н жеңді. 1983–84 маусымында қайта төмендеді, бірақ келесі маусымда бірден чемпион атанды. Қаржылық қиындықтарға байланысты клубтың жаттығу базасы сатылды және кеңестің көмегіне жүгінді. 1988–89 маусымында тағы да төмендеді. 1994–95 маусымында плей-офф арқылы қайта жоғарылап, 1996–97 маусымында алты клубты жеңіп, соның ішінде Премьер-Лигадағы [[Ноттингем Форест]] клубын де ұтып, Англия Кубогының жартылай финалына дейін жетті. [[Мидлсбро (футбол клубы)|Мидлсброға]] қарсы жартылай финалдық алғашқы ойын 3–3 есебімен аяқталды (қосымша уақытта), ал қайталау матчында 3–0 есебімен жеңілді<ref>{{cite web|url=http://www.football-england.com/Chesterfield_Football_Club_CFC_Spireites_FC.html|title=Chesterfield Football Club&nbsp;– The Spireites|publisher=football-england.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927181215/http://www.football-england.com/Chesterfield_Football_Club_CFC_Spireites_FC.html|archive-date=27 September 2011}}</ref>. 2000 жылы 21 матчтық жеңіліссіз сериядан кейін клуб қайтадан төмен түсті. Сол жылы төраға Нортон Лиа орнына Даррен Браун келді. Бірақ Браунның заңсыз әрекеттеріне байланысты 2001 жылы клуб 9 ұпайдан айырылып, әкімшілік бақылауға өтіп, жанкүйерлер ұйымдастырған қоғам иелік етті. Браун кейіннен жалған есеп беру, алаяқтық және ұрлық үшін 4 жылға сотталды. 2006–07 маусымының соңында Лига Екіге төмендеді. 2009–10 маусымының соңында тарихи Салтергейт алаңын тастап, жаңа B2net стадионына көшті. 2010–11 маусымында Лига Екі чемпионы атанып, қайта жоғарылады<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/13247192.stm|title=Chesterfield 3&nbsp;– 1 Gillingham|publisher=BBC Sport|date=2 May 2011}}</ref>. 2012 жылы Суиндон Таун клубын 2-0 есебімен тізе бүктіріп,алғашқы рет Футбол Лигасы Кубогын жеңіп алды<ref>{{cite news|title=Chesterfield 2–0 Swindon|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/17419742|publisher=BBC Sport|access-date=28 July 2025}}</ref>. Алайда сол жылдың көктемінде қайтадан төмен түсті<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/sport/football/17796281 |title=Yeovil Town 3–2 Chesterfield |publisher=BBC Sport |date=28 April 2012 |access-date=28 July 2025}}</ref>. 2013–14 маусымының соңында қайтадан Лига Екі чемпионы атанып, төртінші мәрте Лига Бірге көтерілді. 2014–15 маусымында алтыншы орын алып, плей-оффта [[Престон Норт Энд]] клубына 4–0 есебімен жеңілді<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/sport/football/32575855 |title=Preston North End 3–0 Chesterfield (4–0 agg.) |author=Nathan Middleton |publisher=BBC Sport |date=10 May 2015 |access-date=28 July 2025}}</ref>. Менеджер Пол Кук маусым соңында клубтан кетті. 2016 жылы қарашада төраға Дэйв Аллен отставкаға кетті<ref>{{Cite web|url=http://www.skysports.com/football/news/11746/10657909/chesterfield-chairman-and-director-dave-allen-leaves-roles|title=Chesterfield chairman and director Dave Allen leaves roles|date=14 November 2016|website=Sky Sports News|access-date=28 July 2025}}</ref>. Клуб қаржылық қиындыққа тап болып, әкімшілік бақылауға жақын қалды. 2016–17 маусымының соңында Лига Бірден түсіп қалды. 2017–18 маусымынан кейін Футбол Лигасынан шығып қалды. 2020 жылы клубты Chesterfield FC Community Trust қайырымдылық ұйымы сатып алды<ref>{{cite web|url=https://www.chesterfield.co.uk/2020/08/chesterfield-fc-sold-to-community-trust/|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918014026/https://www.chesterfield.co.uk/2020/08/chesterfield-fc-sold-to-community-trust/|archive-date=18 September 2020|title=Chesterfield FC sold to Community Trust|date=7 August 2020}}</ref>. Джон Пембертон тұрақты менеджер атанды<ref>{{Cite web |url=https://www.derbyshiretimes.co.uk/sport/football/give-us-chance-new-chesterfield-fc-chairman-appointing-john-pemberton-hopes-more-financial-support-and-his-message-spireites-fans-2936145 |title="Give us a chance" - New Spireites chairman on appointing Pemberton, more financial support and his message to fans |last=Norcliffe |first=Liam |date=8 August 2020 |access-date=28 July 2025}}</ref>. 2022 жылы Англия Кубогының үшінші кезеңінде Премьер-Лига клубы [[Челси (футбол клубы)|Челсиге]] 5–1 есебімен жеңілді<ref>{{cite web|url=https://chesterfield-fc.co.uk/club-news/that-time-we-took-on-the-champions-of-europe |title=That time we took on the champions of Europe |date=9 January 2022 |work=Chesterfield FC|lang=en}}</ref>. 2023 жылы плей-офф финалында [[Ноттс Каунти]]ге пенальтиде ұтылып қалды<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/65521672 |title=Chesterfield 2–2 Notts County (3–4 on penalties) |first=Andrew |last=Aloia |publisher=BBC Sport |date=13 May 2023 |access-date=28 July 2025|lang=en}}</ref>. Бірақ келесі маусымда Ұлттық Лига чемпионы атанып, алты жылдық үзілістен кейін Футбол Лигасына қайта оралды<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/68583425 |title=Chesterfield 3–0 Boreham Wood |publisher=BBC Sport |date=23 March 2024 |access-date=28 July 2025|lang=en}}</ref>. Осы маусымда клубтың иелігі Фил және Эшли Кирк бауырларға өтті<ref>{{cite news |url=https://www.derbyshiretimes.co.uk/sport/football/like-winning-the-lottery-chesterfield-chairman-excited-for-future-with-new-owners-4610493 |title='Like winning the lottery' - Chesterfield chairman excited for future with new owners |publisher=Derbyshire Times |date=30 April 2024 |access-date=28 July 2025|lang=en}}</ref>. == Жетістіктері == Дереккөз:<ref>{{cite web|url=https://www.11v11.com/teams/chesterfield/tab/honours/ |title=Chesterfield football club honours |publisher=11v11 |access-date=28 July 2025}}</ref> '''Лига''' *Football League Third Division North (3 деңгей) **Чемпион: 1930–31, 1935–36 *Football League Fourth Division / Football League Third Division / EFL League Two (4 деңгей) **Чемпион: 1969–70, 1984–85, 2010–11, 2013–14 **Жоғарылады: 2000–01 **Плей-офф жеңімпазы: 1995 *National League (5 деңгей) **Чемпион: 2023–24 *Midland Football League **Чемпион: 1909–10, 1919–20 '''Кубок''' *EFL Trophy **Жеңімпаз: 2011–12 **Финалист: 2013–14 *[[Англо-Шотланд Кубогы]] **Жеңімпаз: 1980–81 *Derbyshire Senior Cup **Жеңімпаз (7): 1898–99, 1920–21, 1921–22, 1924–25, 1932–33, 1936–37, 2017–18 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Англия футбол клубтары]] te5qcd29e7db6md0zuvkr6i0clp888y 0 762747 3684099 3510182 2026-10-20T12:09:12Z Makenzis 71333 3684099 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{Ту|Англия}} Бристоль Роверс |ағымдағы маусым = EFL League Two |логотипі = Bristol_Rovers_F.C._logo.svg |толық атауы = Bristol Rovers Football Club |лақап аты = |құрылған = 1883 |таратылды = |стадионы = [[Мемориал Стадиум (Бристоль)|Мемориал Стадиум]], [[Бристоль]] |сыйымдылығы = 12 534<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cn38v7y979xo |title=Bristol Rovers consult residents |work=BBC News |date=19 July 2024 |lang=en}}</ref> |иесі = Hussain AlSaeed |президенті = |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{Ту|Англия}} Darrell Clarke |капитаны = |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = Лига 2 (EFL League Two) |маусым = 2025/2026 |орын = 15 орын | сайты = {{URL|https://www.bristolrovers.co.uk|bristolrovers.co.uk}} | pattern_la1 = _blueborder | pattern_b1 = _bluequarters23 | pattern_ra1 = _blueborder | pattern_sh1 = _whitesides | pattern_so1 = _band_white | leftarm1 = FFFFFF | body1 = | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = 0000FF | socks1 = 0000FF | pattern_la2 = _blackborder | pattern_b2 = _blackcollar | pattern_ra2 = _blackborder | pattern_sh2 = _greenshirt | pattern_so2 = _blacktop | leftarm2 = DCDCDC | body2 = DCDCDC | rightarm2 = DCDCDC | shorts2 = 000000 | socks2 = DCDCDC |}} '''«Бристоль Роверс»''' ({{lang-en|Bristol Rovers Football Club}};) — [[Англия]]ның [[Бристоль]] қаласында орналасқан кәсіби футбол клубы. Команда Англия футбол лигасы жүйесінің төртінші деңгейі — EFL League Two лигасында ойнайды. == Тарихы == ===Алғашқы жылдар=== [[Сурет:Black Arabs 1884 team photo.jpg|thumb|left|Black Arabs клубы, 1884 жыл]] Клуб 1883 жылдың қыркүйегінде [[Бристоль]]дегі Eastville мейрамханасында өткен жиналыстан кейін құрылды. Бастапқыда ол Black Arabs F.C. деп аталды. Бұл атау регби ойнайтын Arabs командасының құрметіне және олардың киетін қара түсті формаларына байланысты қойылған. Алайда бұл атау тек 1883–84 маусымында ғана қолданылды. Жергілікті жанкүйерлердің назарын көбірек аудару мақсатында клуб 1884 жылы Eastville Rovers деп қайта аталды<ref name="Byrne & Jay">{{cite book |last=Byrne |first=Stephen |author2=Jay, Mike |title=Bristol Rovers Football Club&nbsp;– The Definitive History 1883–2003 |year=2003 |publisher=Tempus Publishing |location=Stroud, Gloucestershire |isbn=0-7524-2717-2}}</ref>. Клуб алғашында тек жолдастық матчтармен шектеліп отырды, тек 1887–88 маусымында алғаш рет Глостершир Кубогына қатысты. 1892 жылы клуб Бристоль және Аудан Лигасының негізін қалаушылардың бірі болды. Бұл лига үш жылдан кейін Батыс Лигасы деп атала бастады. 1897 жылы Eastville Rovers клубы Бирмингем және Аудан Лигасына қосылды және екі маусым бойы осы лига мен Батыс Лигасында қатар ойнады. 1897–98 маусымының басында клуб кәсіби деңгейге өтіп, атауын Бристоль Иствилл Роверс деп өзгертті<ref name="league">{{cite web |url=http://www.bristolrovers.premiumtv.co.uk/page/IntoTheLeague/0,,10328,00.html |title=Into the league |work=bristolrovers.co.uk |access-date=28 July 2025 |date=6 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916213732/http://www.bristolrovers.premiumtv.co.uk/page/IntoTheLeague/0,,10328,00.html |archive-date=16 September 2008 |url-status=dead}}</ref>, ал 1899 жылдың 17 ақпанында ресми түрде Бристоль Роверс болып аталды<ref>Byrne & Jay (2003), p52</ref>. 1899 жылы клуб жаңа құрылған Оңтүстік Лигасына қосылып, ол жерде 1920 жылға дейін ойнады және 1905 жылы лига чемпионы атанды<ref name="fchd">{{cite web |url=https://www.fchd.info/BRISTOLR.HTM |title=Bristol Rovers |access-date=28 July 2025|work=Football Club History Database |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100420054916/http://www.fchd.info/BRISTOLR.HTM |archive-date=20 April 2010 |lang=en}}</ref>. ===Футбол лигасы=== 1920–21 жылғы маусымда Оңтүстік Лига командалары Футбол Лигасының жаңа үшінші дивизионына (Division Three) ауыстырылды. Келесі маусымда бұл дивизион Division Three (South) деп аталды. Олар осы дивизионда 30 жылдан астам уақыт бойы ойнады, тек 1952–53 жылғы маусымда чемпион атанып, жоғарғы дивизионға көтерілді<ref>Byrne & Jay (2003), p229</ref>. Команда бұдан басқа алты рет жоғарғы дивизионға көтерілді: 1973–74 жылы үшінші дивизионнан екіншіге, 1989–90 жылы үшінші дивизион чемпионы ретінде, 2006–07 жылы Бірінші Лигаға (Football League One), 2014–15 жылы Конференция Премьерінен Екінші Лигаға (League Two), 2015–16 жылы Бірінші Лигаға және 2021–22 маусымында Екінші Лигадан Бірінші Лигаға. Клуб сегіз рет төменгі дивизионға түсіп қалған: 1961–62, 1980–81, 1992–93, 2000–01, 2010–11, 2013–14, 2020–21 және соңғы рет 2024–25 маусымының соңында<ref>{{cite web|url=http://www.chairboys.ndirect.co.uk/onthenet/news/news_may2001.htm#GAS_DOWN |title=Wanderers send the Gas down |work=Chairboys on the Net |date=2 May 2001 |access-date=28 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20061008185931/http://www.chairboys.ndirect.co.uk/onthenet/news/news_may2001.htm |archive-date= 8 October 2006 |url-status=dead }}</ref>. Бристоль Роверс клубының футбол иерархиясындағы ең жоғары жетістігі – екінші деңгейде (Second Tier) алтыншы орынға ие болу. Бұл нәтижеге олар екі рет жеткен: 1955–56 және 1958–59 маусымдарында<ref name="fchd"/>. 1955–56 маусымында олар жоғарғы дивизионға шығуға небәрі төрт ұпай жетпей қалған болатын<ref>Byrne & Jay (2003), p242</ref>. Ал ең төменгі лига позициясы – төртінші дивизионда 24 команданың ішінде 23-орын. Бұл жағдай екі рет болған. 2001–02 маусымында<ref name="fchd"/> команда лигадағы орнын сақтап қалды. Біріншіден, олар түсіп қалу аймағынан бір саты жоғары болды; екіншіден, келесі маусымда түсіп қалатын командалар саны екіге артты. Егер олар сол позицияда бір жыл кейінірек аяқтаса, түсіп қалар еді<ref>{{cite web |url=http://www.thepyramid.info/stats/updown.htm |title=Promotion to/Relegation from the Football League |work=The Pyramid.info |date=9 January 2005 |access-date=28 July 2025|archive-date=29 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081029230822/http://www.thepyramid.info/stats/updown.htm |url-status=live }}</ref>. Бұл жағдай 2013–14 маусымында қайталанып, клуб алғаш рет Конференцияға түсіп қалды<ref name="fchd"/><ref>{{cite news|title=League Two: Bristol Rovers relegated after Wycombe and Northampton win|url=https://www.theguardian.com/football/2014/may/03/league-two-bristol-rovers-wycombe-northampton|access-date=28 July 2025|newspaper=The Guardian|date=3 May 2014|archive-date=29 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140529194855/http://www.theguardian.com/football/2014/may/03/league-two-bristol-rovers-wycombe-northampton|url-status=live}}</ref>. Алайда келесі маусымда [[Гримсби Таун]] командасын пенальти сериясында жеңіп, лигаға қайта оралды<ref>{{cite news|last1=Mitchell|first1=Brendon|title=Bristol Rovers 1–1 Grimsby|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/32679757|access-date=28 July 2025|work=BBC Sport|date=17 May 2015|archive-date=18 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518053854/http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/32679757|url-status=live}}</ref>. 2016 жылдың ақпанында клубтың 92% үлесі Иорданиялық әл-Қади отбасына сатылып, Иордания футбол қауымдастығының мүшесі Уаэль әл-Қади клуб президенті атанды<ref>{{cite news|title=Bristol Rovers: Al-Qadi family complete takeover of League Two club|work=BBC Sport|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/35612200|access-date=28 July 2025|archive-date=21 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160221235113/http://www.bbc.co.uk/sport/football/35612200|url-status=live}}</ref>. 2016 жылдан бастап клубтың иесі – Dwane Sports Ltd (92.6%)<ref name="contact">{{cite web |url=http://www.bristolrovers.co.uk/club/contact_us/ |title=Bristol Rovers FC Club Contacts |publisher=Bristol Rovers Football Club |access-date=28 July 2025|archive-date=14 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314162855/http://www.bristolrovers.co.uk/club/contact_us/ |url-status=live }}</ref>, қалған 7.4% Бристоль Роверс жанкүйерлер клубына тиесілі<ref>{{cite AV media |people=Geoff Twentyman Jr. |date=19 February 2016 |title=Friday Night Sport |medium=Radio broadcast |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p03h9hwm |access-date=28 July 2025 |location=Bristol |publisher=BBC Radio Bristol |archive-date=23 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160223113044/http://www.bbc.co.uk/programmes/p03h9hwm |url-status=live }}</ref>. 2016 жылдың мамырында клуб Екінші Лигада соңғы турда 92-минутта гол соғып, [[Дагенем энд Редбридж]] клубын жеңіп, [[Аккрингтон Стэнли]] жеңіске жете алмай қалуы арқасында үшінші деңгейге (League One) көтерілді<ref>{{Cite news|title=Bristol Rovers won promotion to League One in dramatic fashion|work=BBC Sport|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/36176453|access-date=28 July 2025|archive-date=21 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721112130/https://www.bbc.co.uk/sport/football/36176453|url-status=live}}</ref>. Бұл 2011 жылдан бері алғаш рет Бристоль Роверс командасы үшінші деңгейге жеткен сәт болды<ref name="fchd"/>. 2020 жылдың маусымында Уаэль әл-Қади Dwane Sports Ltd компаниясындағы бақылаушы үлесті сатып алды<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/53109334 |title=Wael Al-Qadi: Bristol Rovers president takes full control of club |website=BBC Sport |date=19 June 2020 |access-date=28 July 2025|lang=en}}</ref>, клуб қарызы капитализацияланып, Almondsbury ауданындағы Hortham Lane мекенжайында жаңа жаттығу базасы салынады деп жарияланды<ref>{{Cite web|title=Work To Begin at Training Ground Site Next Week|url=https://www.bristolrovers.co.uk/news/2020/june/training-ground-statement/|access-date=28 July 2025|website=Bristolrovers.co.uk|language=en-gb|archive-date=27 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200727062326/https://www.bristolrovers.co.uk/news/2020/june/training-ground-statement/|url-status=live}}</ref>. Бұл орын бұрын «The Colony» деп аталып, 2017 жылдан бастап клубтың иелігінде болған. Клуб оны «The Quarters» деп қайта атаған болатын және ол 2020–21 маусымының басына дейін дайын болады деп күтілген<ref>{{cite web|url=https://www.bristolpost.co.uk/sport/football/football-news/bristol-rovers-announce-colony-training-4191788|title=Bristol Rovers announce The Colony training ground will be ready for next season|publisher=Bristol Post|last1=Frost|first1=Sam|date=4 June 2020|access-date=28 July 2025|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111151032/https://www.bristolpost.co.uk/sport/football/football-news/bristol-rovers-announce-colony-training-4191788|url-status=live}}</ref>. 2023 жылдың 3 тамызында [[Кувейт]] кәсіпкері Хуссейн әл-Саид Dwane Sports компаниясындағы бақылаушы 55% үлесті сатып алып, клуб төрағасы атанды<ref> {{cite web|url=https://www.bristolrovers.co.uk/news/2023/august/club-statement-new-ownership/|title=Club Statement: New Ownership|website=www.bristolrovers.co.uk|date=3 August 2023|access-date=28 July 2025|lang=en}}</ref>. 2024 жылдың 22 қарашасында әл-Саид Уаэль мен Самер әл-Қадидің иелігіндегі қалған 45% үлесті 18 ай ішінде сатып алуға келісімге келді<ref>{{cite web|url=https://www.bristolrovers.co.uk/news/club-statement-shareholder-agreement-reached|title=Club Statement {{!}} Shareholder Agreement Reached|website=www.bristolrovers.co.uk|date=22 November 2024|access-date=28 July 2025|lang=en}}</ref>. ==Кубоктық жарыстар== [[Сурет:Bristol Rovers v Tranmere Rovers, Wembley 1990 (344523653).jpg|thumb|Бристоль Роверс 1990 жылы [[Уэмбли]] стадионында [[Транмир Роверс]] командасына қарсы ойнап жатқан сәт.]] Бристоль Роверс клубының жеңіп алған жалғыз ірі кубогы – 1972 жылғы Уотни кубогы. Онда олар финалда [[Шеффилд Юнайтед]] клубын жеңген болатын<ref>{{cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/football_league/article3423204.ece |title=Caught in time: Bristol Rovers win the Watney Cup, 1972 |work=The Times |date=24 February 2008 |access-date=28 July 2025|lang=en |author=Greg Struthers |location=London |archive-date=16 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090516052521/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/football_league/article3423204.ece |url-status=dead }}</ref>. Сондай-ақ, клуб 1934–35 жылғы маусымда Үшінші Дивизион (Оңтүстік) Кубогын жеңіп алған, әрі Глостершир кубогын 32 рет жеңіп алған. Клуб ешқашан Еуропа клубтық чемпионаттарында ойнамаған. [[Футболдан Англия кубогы|Англия Кубогы]] жарысында Бристоль Роверс командасы үш рет ширек финалға шыққан. Бірінші рет 1950–51 маусымында, олар [[Ньюкасл Юнайтед]]пен [[Сент-Джеймс Парк]] стадионында<ref name="cup">{{cite web |url=http://www.bristolrovers.premiumtv.co.uk/page/UpForTheCup/0,,10328,00.html |title=Up for the Cup |work=bristolrovers.co.uk |access-date=28 July 2025 |date=1 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916213853/http://www.bristolrovers.premiumtv.co.uk/page/UpForTheCup/0,,10328,00.html |archive-date=16 September 2008 |url-status=dead}}</ref> 62 787 көрерменнің алдында ойнады. Бұл Бристоль Роверс матчтарындағы ең жоғары көрермен санының рекорды<ref>Byrne & Jay (2003), p221</ref>. Екінші рет - 1957–58 маусымында, онда олар ширек финалда [[Фулхэм (футбол клубы)|Фулхэм]] клубынан жеңіліп қалды<ref name="cup"/>. Соңғы рет осы кезеңге жеткені – 2007–08 маусымында, онда олар [[Вест Бромвич Альбион]]ға қарсы ойнады<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/fa_cup/7249824.stm |title=FA Cup quarter-final draw |work=BBC Sport |date=27 February 2008 |access-date=28 July 2025|archive-date=31 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090131123151/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/fa_cup/7249824.stm |url-status=live }}</ref>. Клуб екі рет Футбол Лигасы трофейінің финалына шықты: 1989–90 және 2006–07 жылдары, бірақ екі жағдайда да финалда жеңіліп қалды<ref name="fchd"/>. == Жетістіктері == '''Лига''' *Football League Third Division South / Football League Third Division (3 деңгей) **Чемпион: 1952–53, 1989–90 **Күміс жүлдегер: 1973–74 *Football League Fourth Division / Football League Two (4 деңгей) **Жоғарылады: 2015–16, 2021–22 **Плей-офф жеңімпазы: 2007 *National League (5 деңгей) **Плей-офф жеңімпазы: 2014–15 *Southern Football League **Чемпион: 1904–05 *Western Football League **Чемпион: 1899–1900 **Күміс жүлдегер: 1902–03 '''Кубок''' *EFL Trophy / Football League Trophy **Финалист: 1989–90, 2006–07 *Football League Third Division South Cup **Жеңімпаз: 1934–35 *Watney Cup **Жеңімпаз: 1972 *Gloucestershire Cup **Жеңімпаз (32): 1888–89, 1902–03, 1904–05, 1913–14, 1924–25, 1927–28, 1934–35, 1935–36, 1937–38, 1947–48, 1948–49, 1950–51, 1953–54, 1954–55, 1955–56, 1958–59, 1962–63, 1963–64, 1964–65, 1965–66, 1967–68, 1973–74, 1974–75, 1981–82, 1982–83, 1983–84, 1984–85, 1988–89, 1989–90, 1992–93, 1993–94, 1994–95 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Англия футбол клубтары]] nikds9cizxiy0gimph63hiuoruveyn2 10 764845 3684220 3683762 2026-10-20T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3684220 json application/json { "articles": 245694, "pages": 673204, "edits": 3680502, "users": 183361, "activeusers": 482, "admins": 15, "files": 8790 } ew7joc90ob1aaclk92m6zes34qc69ea 0 774741 3684268 3553203 2026-10-20T22:26:58Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3684268 wikitext text/x-wiki '''Кеңсе әзілі''' ({{lang-en|office humor}}), сондай-ақ жұмыс орнындағы комедия деп аталады, [[жұмыс орны]]нда, әсіресе [[кеңсе]] ортасында туындайтын [[әзіл]] түрі. Бұл өнеркәсіптік және ұйымдастырушылық [[психология саласы]]ндағы, сондай-ақ еңбек [[социологиясы саласы]]ндағы зерттеушілердің елеулі назарын аударатын тақырып болып табылады, сонымен қатар бұқаралық мәдениетте де көрініс табады. == Академиялық қарастырулар == Әзіл еңбек әлеуметтік ортасының ажырамас бөлігі болып табылады және ол қызметкерлердің қанағаттануын және [[ұйым]]дық нәтижелерді арттырудың ықтимал құралы ретінде қарастырылған. Зерттеулер әзілдің қызметкерлердің [[Ұйымшылдық|ұйымшылдығын]], шығармашылығын, уәжін және қолайсыз жағдайлар кезінде [[Төзімділік|төзімділігін]] арттыра алатынын көрсеткен.<ref name="Wijewardena">Wijewardena, Nilupama, Hartel, Charmine E. J., and Samaratunge, Ramanie. "A laugh a day is sure to keep the blues away: managers' use of humor and the construction and destruction of employees' resilience." In Wilfred J. Zerbe, Charmine E. J. Härtel and Neal M. Ashkanasy, eds., ''Emotions and Organizational Dynamism'' ([[Emerald Group Publishing]], 2010), ISBN 978-0857241771, pp. 259-278. [https://books.google.com/books?id=xMeFWEqdpMUC&dq=%22workplace+humor%22&pg=PA259 Excerpts available] at [[Google Books]].</ref><ref>Stephanie Dolgoff, [https://www.questia.com/read/1G1-287751410 "Funny business: why workplace teams that share laughs do better and more profitable work. (Yup, office yuks have been studied!)."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190113003904/https://www.questia.com/read/1G1-287751410/funny-business-why-workplace-teams-that-share-laughs |date=2019-01-13 }} ''[[SUCCESS (magazine)|SUCCESS]]'', May 1, 2012.</ref><ref>Karen E. Klein, [https://web.archive.org/web/20120711192325/http://www.businessweek.com/stories/2007-11-05/humor-in-the-workplacebusinessweek-business-news-stock-market-and-financial-advice "Humor in the Workplace"], ''[[Bloomberg Businessweek]]'', November 5, 2007.</ref> Екінші жағынан, жұмыс орнындағы әзіл (әсіресе жағымсыз әзіл) сонымен қатар фанатизмді күшейту, азшылықтарды кемсіту, физикалық немесе жыныстық қудалау атмосферасын қалыптастыру немесе басқарушылық билікті нығайтудың басқару құралы ретінде теріс пайдаланылуы мүмкін.<ref name="Wijewardena"/><ref> Ford, T. E., & Fitzgerald, C. M. "Sexist humor in the workplace: A case of subtle harassment." In Jerald Greenberg (Ed.), ''Insidious Workplace Behavior'' ([[Routledge]], 2010), ISBN 978-1848728585, pp. 175-206. [https://books.google.com/books?id=TyrcPvZdbqEC&dq=%22humor+in+the+workplace%22&pg=PA175 Excerpts available] at [[Google Books]].</ref> == Құқықтық қарастырулар == Орынсыз [[жұмыс орны]]ндағы [[әзіл]] «жыныстық қудалау, кемсіту және дұшпандық жұмыс ортасы істерінде дәлел» ретінде бағалануы мүмкін.<ref name="Taylor">T. Shawn Taylor, [https://web.archive.org/web/20160308035725/https://www.highbeam.com/doc/1G1-120416170.html "Political correctness (and lawsuits) make workplace humor serious issue."] ''[[Chicago Tribune]]'', April 26, 2002.</ref> Ол [[Вашингтон]] штатының [[Кинг]] округінің омбудсмені өзінің тұрмысқа шығуға жақын көмекшісіне 1894 жылғы Instruction and Advice for the Young Bride (Жас қалыңдыққа арналған нұсқаулар мен кеңестер) атты кітапшаның көшірмесін жібергені үшін жұмыстан босатылған Krull ісі сияқты жағдайларда елеулі салдарға әкелген,<ref>David Schaefer, [https://archive.seattletimes.com/archive/19961022/2355636/ombudsman-is-fired "Ombudsman Is Fired -- County Council Says Krull Engaged In `Misconduct'"] ''[[Seattle Times]]'', October 22, 1996.</ref> сондай-ақ Chevron Corporation (Шеврон корпорациясы) компаниясының «25 Reasons Why Beer is Better Than Women» (Сыраның әйелдерден жақсы болуының 25 себебі) тақырыбындағы кеңсеішілік [[электрондық хат]] айналымынан кейін төрт қызметкермен жасалған келісім аясында 2 миллион доллардан астам төлеуіне тура келген жағдайында да байқалған.<ref name="Taylor"/> == Әдебиет == * {{cite journal |title=Risky business: When humor increases and decreases status |doi=10.1037/pspi0000079 |author1=T Bradford Bitterly |author2=Alison Wood Brooks |author3=Maurice E Schweitzer |date=10 November 2016 |journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=112 |issue=3 |pages=431–455 |pmid=27831701 |s2cid=3437230 }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әзіл-сықақ]] [[Санат:Жұмыс орны]] [[Санат:Танымал мәдениеттегі кеңсе жұмысы]] [[Санат:Индустриялық және ұйымдық психология]] [[Санат:Экономикалық социология]] ft91gv9ipmrfonr5l2ws8pjhkuvm0d7 0 778146 3684095 3664417 2026-10-20T12:03:59Z Nurken 111493 3684095 wikitext text/x-wiki Төменде 2026 жылы қайтыс болған белгілі тұлғалар тізімі көрсетілген. Есімдер қайтыс болған күні бойынша жіктелген, әліпби ретімен. Тұлға жайлы ақпарат осылай берілсін: *Есімі, жасы, туғанындағы азаматтығы, кейінгі азаматтығы (бар болғанда), не үшін белгілі болғаны, қайтыс болған себебі (белгілі болса), дереккөз. == Қазан == === 9 === * [[Бәкір Яхиянұлы Баяхунов]], 93, кеңестік және қазақстандық сазгер. === 2 === * [[Индира Орынбайқызы Жылқайдарова]], қазақстандық журналист. == Қыркүйек == === 10 === *[[Юрий Михайлович Мизинов]], 76, кеңестік және қазақстандық журналист.<ref>{{Cite web|title=Умер казахстанский журналист Юрий Мизинов |first=Ирина |last=Адамович |url=https://vlast.kz/novosti/70826-umer-kazahstanskij-zurnalist-urij-mizinov.html |work=vlast.kz |date=2026-09-10 |accessdate=2026-09-14 |language=ru}}</ref> == Тамыз == === 28 === *[[V Харальд]], 89, [[Норвегия королі]].<ref>{{Cite web|title=Норвегия королі V Харальд қайтыс болды |first=Динара |last=Жақсыбайқызы |url=https://egemen.kz/news/norvegiya-koroli-v-harald-qaytys-boldy |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28 |language=kk}}</ref> === 27 === *[[Ратко Младич]], 83, сербиялық әскери офицер және қылмыскер.<ref>{{Cite web|title=Ратко Младич. Геноцид үшін сотталған "Босния қасапшысы" Гаага түрмесінде көз жұмды |url=https://www.azattyq.org/a/ratko-mladich-genotsid-ushin-sottalgan-bosniya-qasapshysy-gaaga-turmesinde-koz-zhumdy/33842460.html |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-30 |language=kk}}</ref> === 25 === *[[Тим Карри]], 80, ағылшын актёр және әнші ([[Данышпан бала Джимми Нейтрон]], [[Үйде жалғыз қалғанда 2: Нью-Йоркте жоғалған|Үйде жалғыз қалғанда 2]]).<ref>{{Cite web|title=«Үйде жалғыз қалғанда» фильмінің актері қайтыс болды |first=Әбітай |last=Ақсәуле |url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-08-27/uejde-zhalghyz-qalghanda-filmining-akteri-qajtys-boldy/ |work=kz.kursiv.media |date=2026-08-27 |accessdate=2026-08-28 |language=kk}}</ref> *[[Долли Партон]], 80, америкалық әнші және актриса, он бір мәрте [[Грэмми]] иегері ([[I Will Always Love You]], [[Jolene]]), [[обыр]].<ref>{{Cite web|title=Қош бол, кантри патшайымы: Долли Партонның өміріндегі соңғы күндері қалай өтті? |first=Виолетта |last=Тельманова |url=https://tatlerasia.kz/kk/lifestyle/entertainment/qosh-bol-kantri-patshaiymy-dolli-partonnyng-omirindegi-songghy-kunderi-qalai-otti |publisher=Tatler |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-28 |language=kk}}</ref> === 19 === *[[Юрий Зельманович Беккер]], 67, кеңестік және қазақстандық фототілші.<ref>{{Cite web|title=Желтоқсаншыларды фотоға түсірген тілші Юрий Беккер қайтыс болды |first=Ақниет |last=Төленді |url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-08-19/zheltoqsanshylardy-fotogha-tuesirgen-tilshi-yurij-bekker-qajtys-boldy/ |work=kz.kursiv.media |date=2026-08-19 |accessdate=2026-08-28 |language=kk}}</ref> === 16 === *[[Хейден Панеттьер]], 36, америкалық актриса және әнші.<ref>{{Cite web|title=Хейден Панеттьердің қайтыс болуына жұлдыздар көңіл айтты |first=Мұқаш |last=Жадайхан |url=https://infohub.kz/en/article/heiden-panetter-qaitys-boldy-juldyzdar-konil-aitty |work=infohub.kz |date=2026-08-17 |accessdate=2026-08-30 |language=kk}}</ref> === 15 === *[[Руфат Асадович Рискиев]], 76, кеңестік және өзбекстандық боксшы.<ref>{{Cite web|title=Өзбек боксының аңызы қайтыс болды |first=Әлия |last=Әлиева |url=https://1bol.kz/box/12619-ozbek-boksynyn-anyzy-kaitys-boldy |work=1bol.kz |date=2026-08-15 |accessdate=2026-08-30 |language=kk}}</ref> === 5 === *[[Ардақ Жамансарыұлы Әмірқұлов]], 70, қазақстандық кинорежиссёр және сценарийші ([[Отырардың күйреуі (фильм)|Отырардың күйреуі]], [[Абай (фильм, 1995)|Абай]], [[Қош бол, Гүлсары! (фильм)|Қош бол, Гүлсары!]]).<ref>{{Cite web|title=Қазақ кинорежиссері Ардақ Әмірқұлов дүниеден өтті |url=https://www.azattyq.org/a/qazaq-kinorezhisseri-ardaq-amirqulov-dunieden-otti/33822560.html |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-08-05 |accessdate=2026-08-30 |language=kk}}</ref> === 1 === *[[Винсент Пасторе]], 80, америкалық актёр ([[Сопрано әулеті (телесериал)|Сопрано әулеті]]).<ref>{{Cite web|title=Америкалық актер Винсент Пасторе қайтыс болды |url=https://mail.kz/kz/news/world-news/amerikalyk-akter-vinsent-pastore-kaitys-boldy |work=mail.kz |date=2026-08-02 |accessdate=2026-08-30 |language=kk}}</ref> == Шілде == === 11 === *[[Линдси Грэм]], 71, америкалық саясаткер, [[қолқа диссекциясы]].<ref>{{Cite web|title=Graham Died of Aortic Tear, According to Preliminary Findings |first=Jack |last=Gillum |url=https://www.wsj.com/us-news/law/what-dispatch-audio-tells-us-about-the-emergency-response-at-lindsey-grahams-home-653408a7 |publisher=[[Wall Street Journal]] |id=0099-9660 |date=2026-07-12 |access-date=2026-07-13 |lang=en}}</ref> *[[Судзуми Тонегава]], 86, жапониялық молекулалық биолог.<ref>{{Cite web|url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20260716_07/ |title=Japanese Nobel laureate Tonegawa Susumu dies at 86 |language=en |work=www3.nhk.or.jp |date=2026-07-16 |accessdate=2026-07-30}}</ref> == Маусым == === 26 === *[[Қайрат Қамалұлы Қадыржанов]], 80, қазақстандық ғалым-физик.<ref>{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-26/ghalym-qajrat-qadyrzhanov-oemirden-oetti/ |title=Ғалым Қайрат Қадыржанов өмірден өтті |language=kk |work=kz.kursiv.media |last=Таубай |first=Айгерім |date=2026-06-26 |accessdate=2026-07-07}}</ref> === 14 === *[[Оливер Три]], 32, америкалық әнші, тікұшақ апаты.<ref>{{Cite web|url=https://kznews.kz/article/alemge-tanymal-ansi-aue-apatynan-qaza-tapty-video |title=Әлемге танымал әнші әуе апатынан қаза тапты (ВИДЕО) |language=kk |work=kznews.kz |last=Қайсар |first=Қанат |date=2026-06-15 |accessdate=2026-06-23}}</ref> === 13 === *[[Алмас Баймұқанұлы Ордабаев]], 88, кеңестік және қазақстандық сәулетші.<ref>{{Cite web|url=https://kznews.kz/article/qazaq-ruxaniiaty-qara-zamyldy-elimiznge-belgili-sauletsi-almas-ordabaev-qaitys-boldy |title=Қазақ руханияты қара жамылды: Елімізге белгілі сәулетші Алмас Ордабаев қайтыс болды |language=kk |work=kznews.kz |date=2026-06-14 |accessdate=2026-07-06}}</ref> === 5 === *[[Бернадетт Ширак]], 93, франциялық саясаткер, Франция бірінші ханымы (1995–2007).<ref>{{Cite web|url=https://kznews.kz/article/franciianyn-buryngy-birinsi-xanymy-bernadett-sirak-omirden-otti |title=Францияның бұрынғы бірінші ханымы Бернадетт Ширак өмірден өтті |language=kk |work=kznews.kz |last=Қанат |first=Қайсар |date=2026-06-11 |accessdate=2026-05-28}}</ref> == Мамыр == === 25 === *[[Төленді Әрінқожаұлы Ахметжанов]], 78, кеңестік және қазақстандық волейболшы. *[[Санжар Серікұлы Аспандияров]], 58, қазақстандық ғалым-математик және қаржыгер. === 6 === *[[Тед Тёрнер]], 87, америкалық медиа-магнат пен кәсіпкер ([[CNN]]), {{iw|Леви денешігі бар деменция|Леви денешігі бар деменция|en|Lewy body dementia}}.<ref>{{Cite web|url=https://www.today.com/health/celebrity-health/ted-turner-lewy-body-dementia-rcna343861 |title=What Is Lewy Body Dementia? Late CNN Founder Ted Turner's Illness, Explained |language=en |publisher=Today |last=Pawlowski |first=A. |date=2026-05-07 |accessdate=2026-05-28}}</ref> === 3 === *[[Абдусамат Чаршанбиевич Дурманов]], 60, кеңестік және өзбекстандық футболшы және фубол жаттықтырушысы.<ref>{{Cite web|url=https://www.newsru.co.il/sport/6may2026/abdusamat907.html |title=Умер бывший защитник сборной Узбекистана |lang=ru |work=newsru.co.il |date=2026-05-06 |accessdate=2026-05-11}}</ref> == Сәуір == === 29 === *[[Бақыт Ниязбекқызы Түменова]], 77, қазақстандық дәрігер және саясаткер.<ref>{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-04-29/azamattyq-qoghamnyng-damuyna-engbegi-singgen-baqyt-tuemenova-duenieden-oetti/ |title=Азаматтық қоғамның дамуына еңбегі сіңген Бақыт Түменова дүниеден өтті |lang=ru |first=Талғат |last=Дүйсенбек |work=kz.kursiv.media |date=2026-04-29 |accessdate=2026-05-11}}</ref> === 19 === *[[Мұхтар Шаханов]], 83, кеңестік және қазақстандық ақын және саясаткер.<ref>{{Cite web|url=https://stan.kz/aqyn-dramaturg-muxtar-saxanov-omirden-otti-433320/ |title=Ақын, драматург Мұхтар Шаханов өмірден өтті |lang=kk |work=stan.kz |last=Уән |first=Назархан |date=2026-04-19 |accessdate=2026-04-20}}</ref> === 16 === *[[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев]], 84, кеңестік және қазақстандық актёр, театр қайраткері.<ref>{{Cite web|url=https://qazaqstan.tv/news/226057 |title=Қазақстанның халық әртісі Есмұхан Обаев 85 жасқа қараған шағында өмірден озды |lang=kk |publisher=[[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] |date=2026-04-16 |accessdate=2026-04-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kazakstannyin-halyik-arts-esmuhan-obaev-dunieden-ozdyi-373170/ |title=Қазақстанның халық әртісі Есмұхан Обаев дүниеден озды |lang=kk |publisher=[[tengrinews.kz]] |date=2026-04-16 |accessdate=2026-04-17}}</ref> === 9 === *[[Миродж Абдуллоев]], 77, тәжікстандық саясаткер, [[Тәжікстан Коммунистік партиясы]]ның төрағасы (2017–2026).<ref>{{Cite web|url=https://kprf.ru/kpss/242847.html |title=Ушел из жизни лидер таджикских коммунистов Мироч Санонович Абдуллоев |lang=ru |publisher=[[Ресей Федерациясы Коммунистік партиясы]]ның ресми сайты |date=2026-04-09 |accessdate=2026-04-11}}</ref> *[[Валерий Никитич Рухледев]], 81, ресейлік рэстлер мен әкімші, [[Саңыраулардың халықаралық спорт комитеті|CISS]] төрағасы (2013–2018).<ref>{{Cite web|url=https://stuki-druki.com/2026/umer-sambist-i-dzudoist-valeriy-ruhledev.php |title=Умер самбист и дзюдоист Валерий Рухледев |lang=ru |work=stuki-druki.com |date=2026-04-09 |accessdate=2026-04-11}}</ref> === 8 === * [[Дэвид Кабуа]], 74, [[Маршалл аралдары|маршалл]]дық саясаткер, [[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Маршалл аралдары президенті]] (2020—2024).<ref>https://auxnouvelles.tg/2026/04/09/togo-abass-kaboua-tire-sa-reverence/</ref> === 4 === *[[Зұқай Шәрбақынұлы]], 84, моңғолиялық және қазақстандық ақын мен жазушы.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.inform.kz/news/akin-kogam-kayratker-zukay-sharbakinuli-omrden-ott-667ad0/ |title=Ақын, қоғам қайраткері Зуқай Шәрбақынұлы өмірден өтті |language=kk |work=kaz.inform.kz |last=Оралбаева |first=Эльмира |date=2026-04-04 |accessdate=2026-04-06}}</ref> == Наурыз == === 27 === *[[Раиса Сәлмағамбетқызы Күзденбаева]], 83, кеңестік және қазақстандық фармаколог.<ref>{{Cite web|url=https://turkystan.kz/article/278760-belgili-galym-raisa-kuzdenbaeva-qaitys-boldy |title=Белгілі ғалым Раиса Күзденбаева қайтыс болды |language=kk |work=turkystan.kz |last=Әлихан |first=Інжу |date=2026-03-27 |accessdate=2026-03-29}}</ref> === 26 === *[[Тәуекелбек Жұмабекұлы Жаңақұлов]], 84, кеңестік және қазақстандық ғалым.{{Citation needed}} === 20 === *[[Джон Майкл Бишоп]], 90, америкалық иммунолог пен микробиолог, пневмония.<ref>{{cite news |title=J. Michael Bishop, Nobel Prize Winner for Cancer Research, Dies at 90 |url=https://www.nytimes.com/2026/03/22/obituaries/j-michael-bishop-dead.html |accessdate=2026-03-22 |publisher=[[The New York Times]] |date=2026-03-22 |language=en}}</ref> *[[Филарет (Денисенко)]], 97, украиналық діни қайраткер, ақ өлім.<ref>{{cite news |title=Стала відома причина смерті патріарха Філарета |url=https://www.nta.ua/stala_vidoma_pricina_smerti_patriarxa_filareta_80435 |accessdate=2026-03-22 |work=nta.ua |date=2026-03-20 |language=uk}}</ref> === 19 === *[[Чак Норрис]], 86, америкалық актёр.<ref>{{Cite web|url=https://hollywoodlife.com/feature/chuck-norris-cause-of-death-5507549/ |title=How Did Chuck Norris Die? Updates on the Late Actor’s Cause of Death |accessdate=2026-04-03 |work=hollywoodlife.com |last=McGowan |first=Elisabeth |date=2026-03-28 |language=en}}</ref> === 14 === *[[Людмила Михайловна Аринина]], 99, кеңестік және ресейлік актриса, ақ өлім.<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20260314/arinina-2080700386.html |title=Умерла заслуженная артистка РСФСР Людмила Аринина |language=ru |publisher=[[РИА Новости]] |date=2026-03-14 |accessdate=2026-04-03}}</ref> *[[Юрген Хабермас]], 96, германиялық философ.<ref>{{Cite news |last=Moulson |first=Gier |date=2026-03-14 |title=Jürgen Habermas, influential German philosopher, dies at 96 |url=https://apnews.com/article/juergen-habermas-dead-germany-2b541721af6cb19abfaa923359d091b5 |accessdate=2026-03-14 |work=[[AP News]] |language=en}}</ref> === 8 === *[[Энтони Джеймс Леггетт]], 87, британдық және америкалық физик.<ref>{{cite web|title=Anthony J. Leggett Dies at 87; Won Nobel for Theories on Superfluids |url=https://www.nytimes.com/2026/03/11/science/anthony-james-leggett-dead.html |date=2026-03-11 |last=McClain |first=Dylan Loeb |accessdate=2026-03-11}}</ref> == Ақпан == === 28 === *[[Әли Хаменеи]], 86, ирандық [[аятолла]] мен саясаткер, [[Әли Хаменеи өлтірілуі|әуеден соққы]].<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/ali-hamenei-kim-zhane-nesimen-este-qaldy/33691085.html |title=Әли Хаменеи кім және несімен есте қалды? |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-03-01 |accessdate=2026-04-03}}</ref> === 10 === *[[Есен Тасқынбаев]], 93, кеңестік және қазақстандық мұнайшы мен саясаткер.<ref>{{cite news |date=2026-02-10 |title=Белгілі мұнайшы Есен Тасқынбаев 94 жасында дүние салды |url=https://kaz.orda.kz/belgili-munajshy-esen-taskynbaev-94-zhasynda-dynie-saldy-137420/ |work=Orda.kz |language=kk |accessdate=2026-02-11}}</ref> === 3 === *[[Балтабай Сейітмамытұлы]], 75, кеңестік және қазақстандық актёр мен режиссёр.<ref>{{Cite web|url=https://baq.kz/akter-rezhisser-baltabay-seyitmamytuly-omirden-otti-200030727/ |title=Актер, режиссер Балтабай Сейітмамытұлы өмірден өтті |language=kk |work=baq.kz |last=Оразбаева |first=Шолпан |date=2026-02-03 |accessdate=2026-04-03}}</ref> == Қаңтар == === 19 === *[[Валентино Гаравани]], 93, италиялық дизайнер ([[Valentino]]), ақ өлім.<ref>{{cite news |title=Italian fashion designer Valentino dies aged 93 |url=https://www.bbc.com/news/articles/cdx4rpxxvg7o |last=Mackintosh |first=Thomas |accessdate=2026-04-03 |publisher=[[BBC News]] |date=2026-01-19}}</ref> === 16 === *[[Рәтбек Нысанбайұлы]], 85, қазақстандық діни қайраткер мен [[ҚМДБ]] бас мүфтиі. === 8 === *[[Мұрат Болатұлы Бисенбин]], 53, қазақстандық актёр мен тележүргізуші, ұйқыбезі қатерлі ісігі.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/reketir-filmnn-akter-murat-bisembin-omrden-ott-371000/ |title=“Рэкетир“ фильмінің актері Мұрат Бисембин өмірден өтті |language=kk |work=tengrinews.kz |date=2026-01-08 |accessdate=2026-04-03}}</ref> === 5 === *[[Марат Жалғасұлы Есмұратов]], 64, қазақстандық футболшы мен бапкер.<ref>{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/403347-aty-anhyzgha-aynalghan-futbolshy-ari-bapker-marat-esmuratov-omirden-otti |title=Аты аңызға айналған футболшы әрі бапкер Марат Есмұратов өмірден өтті |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |date=2026-01-05 |accessdate=2026-04-03}}</ref> === 4 === *[[Әсел Нұрғазиева]], 47, қазақстандық құқық қорғаушы мен саяси белсенді.<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/quqyq-qorgaushy-asel-nurgazieva-qaitys-boldy/33639625.html |title=Құқық қорғаушы Әсел Нұрғазиева қайтыс болды |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-01-04 |accessdate=2026-04-03}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Жылдар бойынша қайтыс болғандар тізімдері|2026]] [[Санат:2026 жылы қайтыс болғандар| *]] mqrj6jhvjx7qn0tbk266wlv0uz8h24a 3684097 3684095 2026-10-20T12:07:04Z Nurken 111493 3684097 wikitext text/x-wiki Төменде 2026 жылы қайтыс болған белгілі тұлғалар тізімі көрсетілген. Есімдер қайтыс болған күні бойынша жіктелген, әліпби ретімен. Тұлға жайлы ақпарат осылай берілсін: *Есімі, жасы, туғанындағы азаматтығы, кейінгі азаматтығы (бар болғанда), не үшін белгілі болғаны, қайтыс болған себебі (белгілі болса), дереккөз. == Қазан == === 12 === * [[Ар Джей Митт]], 34, америкалық актёр, [[суицид]]. === 9 === * [[Бәкір Яхиянұлы Баяхунов]], 93, кеңестік және қазақстандық сазгер. === 2 === * [[Индира Орынбайқызы Жылқайдарова]], қазақстандық журналист. == Қыркүйек == === 10 === *[[Юрий Михайлович Мизинов]], 76, кеңестік және қазақстандық журналист.<ref>{{Cite web|title=Умер казахстанский журналист Юрий Мизинов |first=Ирина |last=Адамович |url=https://vlast.kz/novosti/70826-umer-kazahstanskij-zurnalist-urij-mizinov.html |work=vlast.kz |date=2026-09-10 |accessdate=2026-09-14 |language=ru}}</ref> == Тамыз == === 28 === *[[V Харальд]], 89, [[Норвегия королі]].<ref>{{Cite web|title=Норвегия королі V Харальд қайтыс болды |first=Динара |last=Жақсыбайқызы |url=https://egemen.kz/news/norvegiya-koroli-v-harald-qaytys-boldy |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28 |language=kk}}</ref> === 27 === *[[Ратко Младич]], 83, сербиялық әскери офицер және қылмыскер.<ref>{{Cite web|title=Ратко Младич. Геноцид үшін сотталған "Босния қасапшысы" Гаага түрмесінде көз жұмды |url=https://www.azattyq.org/a/ratko-mladich-genotsid-ushin-sottalgan-bosniya-qasapshysy-gaaga-turmesinde-koz-zhumdy/33842460.html |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-30 |language=kk}}</ref> === 25 === *[[Тим Карри]], 80, ағылшын актёр және әнші ([[Данышпан бала Джимми Нейтрон]], [[Үйде жалғыз қалғанда 2: Нью-Йоркте жоғалған|Үйде жалғыз қалғанда 2]]).<ref>{{Cite web|title=«Үйде жалғыз қалғанда» фильмінің актері қайтыс болды |first=Әбітай |last=Ақсәуле |url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-08-27/uejde-zhalghyz-qalghanda-filmining-akteri-qajtys-boldy/ |work=kz.kursiv.media |date=2026-08-27 |accessdate=2026-08-28 |language=kk}}</ref> *[[Долли Партон]], 80, америкалық әнші және актриса, он бір мәрте [[Грэмми]] иегері ([[I Will Always Love You]], [[Jolene]]), [[обыр]].<ref>{{Cite web|title=Қош бол, кантри патшайымы: Долли Партонның өміріндегі соңғы күндері қалай өтті? |first=Виолетта |last=Тельманова |url=https://tatlerasia.kz/kk/lifestyle/entertainment/qosh-bol-kantri-patshaiymy-dolli-partonnyng-omirindegi-songghy-kunderi-qalai-otti |publisher=Tatler |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-28 |language=kk}}</ref> === 19 === *[[Юрий Зельманович Беккер]], 67, кеңестік және қазақстандық фототілші.<ref>{{Cite web|title=Желтоқсаншыларды фотоға түсірген тілші Юрий Беккер қайтыс болды |first=Ақниет |last=Төленді |url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-08-19/zheltoqsanshylardy-fotogha-tuesirgen-tilshi-yurij-bekker-qajtys-boldy/ |work=kz.kursiv.media |date=2026-08-19 |accessdate=2026-08-28 |language=kk}}</ref> === 16 === *[[Хейден Панеттьер]], 36, америкалық актриса және әнші.<ref>{{Cite web|title=Хейден Панеттьердің қайтыс болуына жұлдыздар көңіл айтты |first=Мұқаш |last=Жадайхан |url=https://infohub.kz/en/article/heiden-panetter-qaitys-boldy-juldyzdar-konil-aitty |work=infohub.kz |date=2026-08-17 |accessdate=2026-08-30 |language=kk}}</ref> === 15 === *[[Руфат Асадович Рискиев]], 76, кеңестік және өзбекстандық боксшы.<ref>{{Cite web|title=Өзбек боксының аңызы қайтыс болды |first=Әлия |last=Әлиева |url=https://1bol.kz/box/12619-ozbek-boksynyn-anyzy-kaitys-boldy |work=1bol.kz |date=2026-08-15 |accessdate=2026-08-30 |language=kk}}</ref> === 5 === *[[Ардақ Жамансарыұлы Әмірқұлов]], 70, қазақстандық кинорежиссёр және сценарийші ([[Отырардың күйреуі (фильм)|Отырардың күйреуі]], [[Абай (фильм, 1995)|Абай]], [[Қош бол, Гүлсары! (фильм)|Қош бол, Гүлсары!]]).<ref>{{Cite web|title=Қазақ кинорежиссері Ардақ Әмірқұлов дүниеден өтті |url=https://www.azattyq.org/a/qazaq-kinorezhisseri-ardaq-amirqulov-dunieden-otti/33822560.html |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-08-05 |accessdate=2026-08-30 |language=kk}}</ref> === 1 === *[[Винсент Пасторе]], 80, америкалық актёр ([[Сопрано әулеті (телесериал)|Сопрано әулеті]]).<ref>{{Cite web|title=Америкалық актер Винсент Пасторе қайтыс болды |url=https://mail.kz/kz/news/world-news/amerikalyk-akter-vinsent-pastore-kaitys-boldy |work=mail.kz |date=2026-08-02 |accessdate=2026-08-30 |language=kk}}</ref> == Шілде == === 11 === *[[Линдси Грэм]], 71, америкалық саясаткер, [[қолқа диссекциясы]].<ref>{{Cite web|title=Graham Died of Aortic Tear, According to Preliminary Findings |first=Jack |last=Gillum |url=https://www.wsj.com/us-news/law/what-dispatch-audio-tells-us-about-the-emergency-response-at-lindsey-grahams-home-653408a7 |publisher=[[Wall Street Journal]] |id=0099-9660 |date=2026-07-12 |access-date=2026-07-13 |lang=en}}</ref> *[[Судзуми Тонегава]], 86, жапониялық молекулалық биолог.<ref>{{Cite web|url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20260716_07/ |title=Japanese Nobel laureate Tonegawa Susumu dies at 86 |language=en |work=www3.nhk.or.jp |date=2026-07-16 |accessdate=2026-07-30}}</ref> == Маусым == === 26 === *[[Қайрат Қамалұлы Қадыржанов]], 80, қазақстандық ғалым-физик.<ref>{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-26/ghalym-qajrat-qadyrzhanov-oemirden-oetti/ |title=Ғалым Қайрат Қадыржанов өмірден өтті |language=kk |work=kz.kursiv.media |last=Таубай |first=Айгерім |date=2026-06-26 |accessdate=2026-07-07}}</ref> === 14 === *[[Оливер Три]], 32, америкалық әнші, тікұшақ апаты.<ref>{{Cite web|url=https://kznews.kz/article/alemge-tanymal-ansi-aue-apatynan-qaza-tapty-video |title=Әлемге танымал әнші әуе апатынан қаза тапты (ВИДЕО) |language=kk |work=kznews.kz |last=Қайсар |first=Қанат |date=2026-06-15 |accessdate=2026-06-23}}</ref> === 13 === *[[Алмас Баймұқанұлы Ордабаев]], 88, кеңестік және қазақстандық сәулетші.<ref>{{Cite web|url=https://kznews.kz/article/qazaq-ruxaniiaty-qara-zamyldy-elimiznge-belgili-sauletsi-almas-ordabaev-qaitys-boldy |title=Қазақ руханияты қара жамылды: Елімізге белгілі сәулетші Алмас Ордабаев қайтыс болды |language=kk |work=kznews.kz |date=2026-06-14 |accessdate=2026-07-06}}</ref> === 5 === *[[Бернадетт Ширак]], 93, франциялық саясаткер, Франция бірінші ханымы (1995–2007).<ref>{{Cite web|url=https://kznews.kz/article/franciianyn-buryngy-birinsi-xanymy-bernadett-sirak-omirden-otti |title=Францияның бұрынғы бірінші ханымы Бернадетт Ширак өмірден өтті |language=kk |work=kznews.kz |last=Қанат |first=Қайсар |date=2026-06-11 |accessdate=2026-05-28}}</ref> == Мамыр == === 25 === *[[Төленді Әрінқожаұлы Ахметжанов]], 78, кеңестік және қазақстандық волейболшы. *[[Санжар Серікұлы Аспандияров]], 58, қазақстандық ғалым-математик және қаржыгер. === 6 === *[[Тед Тёрнер]], 87, америкалық медиа-магнат пен кәсіпкер ([[CNN]]), {{iw|Леви денешігі бар деменция|Леви денешігі бар деменция|en|Lewy body dementia}}.<ref>{{Cite web|url=https://www.today.com/health/celebrity-health/ted-turner-lewy-body-dementia-rcna343861 |title=What Is Lewy Body Dementia? Late CNN Founder Ted Turner's Illness, Explained |language=en |publisher=Today |last=Pawlowski |first=A. |date=2026-05-07 |accessdate=2026-05-28}}</ref> === 3 === *[[Абдусамат Чаршанбиевич Дурманов]], 60, кеңестік және өзбекстандық футболшы және фубол жаттықтырушысы.<ref>{{Cite web|url=https://www.newsru.co.il/sport/6may2026/abdusamat907.html |title=Умер бывший защитник сборной Узбекистана |lang=ru |work=newsru.co.il |date=2026-05-06 |accessdate=2026-05-11}}</ref> == Сәуір == === 29 === *[[Бақыт Ниязбекқызы Түменова]], 77, қазақстандық дәрігер және саясаткер.<ref>{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-04-29/azamattyq-qoghamnyng-damuyna-engbegi-singgen-baqyt-tuemenova-duenieden-oetti/ |title=Азаматтық қоғамның дамуына еңбегі сіңген Бақыт Түменова дүниеден өтті |lang=ru |first=Талғат |last=Дүйсенбек |work=kz.kursiv.media |date=2026-04-29 |accessdate=2026-05-11}}</ref> === 19 === *[[Мұхтар Шаханов]], 83, кеңестік және қазақстандық ақын және саясаткер.<ref>{{Cite web|url=https://stan.kz/aqyn-dramaturg-muxtar-saxanov-omirden-otti-433320/ |title=Ақын, драматург Мұхтар Шаханов өмірден өтті |lang=kk |work=stan.kz |last=Уән |first=Назархан |date=2026-04-19 |accessdate=2026-04-20}}</ref> === 16 === *[[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев]], 84, кеңестік және қазақстандық актёр, театр қайраткері.<ref>{{Cite web|url=https://qazaqstan.tv/news/226057 |title=Қазақстанның халық әртісі Есмұхан Обаев 85 жасқа қараған шағында өмірден озды |lang=kk |publisher=[[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] |date=2026-04-16 |accessdate=2026-04-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kazakstannyin-halyik-arts-esmuhan-obaev-dunieden-ozdyi-373170/ |title=Қазақстанның халық әртісі Есмұхан Обаев дүниеден озды |lang=kk |publisher=[[tengrinews.kz]] |date=2026-04-16 |accessdate=2026-04-17}}</ref> === 9 === *[[Миродж Абдуллоев]], 77, тәжікстандық саясаткер, [[Тәжікстан Коммунистік партиясы]]ның төрағасы (2017–2026).<ref>{{Cite web|url=https://kprf.ru/kpss/242847.html |title=Ушел из жизни лидер таджикских коммунистов Мироч Санонович Абдуллоев |lang=ru |publisher=[[Ресей Федерациясы Коммунистік партиясы]]ның ресми сайты |date=2026-04-09 |accessdate=2026-04-11}}</ref> *[[Валерий Никитич Рухледев]], 81, ресейлік рэстлер мен әкімші, [[Саңыраулардың халықаралық спорт комитеті|CISS]] төрағасы (2013–2018).<ref>{{Cite web|url=https://stuki-druki.com/2026/umer-sambist-i-dzudoist-valeriy-ruhledev.php |title=Умер самбист и дзюдоист Валерий Рухледев |lang=ru |work=stuki-druki.com |date=2026-04-09 |accessdate=2026-04-11}}</ref> === 8 === * [[Дэвид Кабуа]], 74, [[Маршалл аралдары|маршалл]]дық саясаткер, [[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Маршалл аралдары президенті]] (2020—2024).<ref>https://auxnouvelles.tg/2026/04/09/togo-abass-kaboua-tire-sa-reverence/</ref> === 4 === *[[Зұқай Шәрбақынұлы]], 84, моңғолиялық және қазақстандық ақын мен жазушы.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.inform.kz/news/akin-kogam-kayratker-zukay-sharbakinuli-omrden-ott-667ad0/ |title=Ақын, қоғам қайраткері Зуқай Шәрбақынұлы өмірден өтті |language=kk |work=kaz.inform.kz |last=Оралбаева |first=Эльмира |date=2026-04-04 |accessdate=2026-04-06}}</ref> == Наурыз == === 27 === *[[Раиса Сәлмағамбетқызы Күзденбаева]], 83, кеңестік және қазақстандық фармаколог.<ref>{{Cite web|url=https://turkystan.kz/article/278760-belgili-galym-raisa-kuzdenbaeva-qaitys-boldy |title=Белгілі ғалым Раиса Күзденбаева қайтыс болды |language=kk |work=turkystan.kz |last=Әлихан |first=Інжу |date=2026-03-27 |accessdate=2026-03-29}}</ref> === 26 === *[[Тәуекелбек Жұмабекұлы Жаңақұлов]], 84, кеңестік және қазақстандық ғалым.{{Citation needed}} === 20 === *[[Джон Майкл Бишоп]], 90, америкалық иммунолог пен микробиолог, пневмония.<ref>{{cite news |title=J. Michael Bishop, Nobel Prize Winner for Cancer Research, Dies at 90 |url=https://www.nytimes.com/2026/03/22/obituaries/j-michael-bishop-dead.html |accessdate=2026-03-22 |publisher=[[The New York Times]] |date=2026-03-22 |language=en}}</ref> *[[Филарет (Денисенко)]], 97, украиналық діни қайраткер, ақ өлім.<ref>{{cite news |title=Стала відома причина смерті патріарха Філарета |url=https://www.nta.ua/stala_vidoma_pricina_smerti_patriarxa_filareta_80435 |accessdate=2026-03-22 |work=nta.ua |date=2026-03-20 |language=uk}}</ref> === 19 === *[[Чак Норрис]], 86, америкалық актёр.<ref>{{Cite web|url=https://hollywoodlife.com/feature/chuck-norris-cause-of-death-5507549/ |title=How Did Chuck Norris Die? Updates on the Late Actor’s Cause of Death |accessdate=2026-04-03 |work=hollywoodlife.com |last=McGowan |first=Elisabeth |date=2026-03-28 |language=en}}</ref> === 14 === *[[Людмила Михайловна Аринина]], 99, кеңестік және ресейлік актриса, ақ өлім.<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20260314/arinina-2080700386.html |title=Умерла заслуженная артистка РСФСР Людмила Аринина |language=ru |publisher=[[РИА Новости]] |date=2026-03-14 |accessdate=2026-04-03}}</ref> *[[Юрген Хабермас]], 96, германиялық философ.<ref>{{Cite news |last=Moulson |first=Gier |date=2026-03-14 |title=Jürgen Habermas, influential German philosopher, dies at 96 |url=https://apnews.com/article/juergen-habermas-dead-germany-2b541721af6cb19abfaa923359d091b5 |accessdate=2026-03-14 |work=[[AP News]] |language=en}}</ref> === 8 === *[[Энтони Джеймс Леггетт]], 87, британдық және америкалық физик.<ref>{{cite web|title=Anthony J. Leggett Dies at 87; Won Nobel for Theories on Superfluids |url=https://www.nytimes.com/2026/03/11/science/anthony-james-leggett-dead.html |date=2026-03-11 |last=McClain |first=Dylan Loeb |accessdate=2026-03-11}}</ref> == Ақпан == === 28 === *[[Әли Хаменеи]], 86, ирандық [[аятолла]] мен саясаткер, [[Әли Хаменеи өлтірілуі|әуеден соққы]].<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/ali-hamenei-kim-zhane-nesimen-este-qaldy/33691085.html |title=Әли Хаменеи кім және несімен есте қалды? |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-03-01 |accessdate=2026-04-03}}</ref> === 10 === *[[Есен Тасқынбаев]], 93, кеңестік және қазақстандық мұнайшы мен саясаткер.<ref>{{cite news |date=2026-02-10 |title=Белгілі мұнайшы Есен Тасқынбаев 94 жасында дүние салды |url=https://kaz.orda.kz/belgili-munajshy-esen-taskynbaev-94-zhasynda-dynie-saldy-137420/ |work=Orda.kz |language=kk |accessdate=2026-02-11}}</ref> === 3 === *[[Балтабай Сейітмамытұлы]], 75, кеңестік және қазақстандық актёр мен режиссёр.<ref>{{Cite web|url=https://baq.kz/akter-rezhisser-baltabay-seyitmamytuly-omirden-otti-200030727/ |title=Актер, режиссер Балтабай Сейітмамытұлы өмірден өтті |language=kk |work=baq.kz |last=Оразбаева |first=Шолпан |date=2026-02-03 |accessdate=2026-04-03}}</ref> == Қаңтар == === 19 === *[[Валентино Гаравани]], 93, италиялық дизайнер ([[Valentino]]), ақ өлім.<ref>{{cite news |title=Italian fashion designer Valentino dies aged 93 |url=https://www.bbc.com/news/articles/cdx4rpxxvg7o |last=Mackintosh |first=Thomas |accessdate=2026-04-03 |publisher=[[BBC News]] |date=2026-01-19}}</ref> === 16 === *[[Рәтбек Нысанбайұлы]], 85, қазақстандық діни қайраткер мен [[ҚМДБ]] бас мүфтиі. === 8 === *[[Мұрат Болатұлы Бисенбин]], 53, қазақстандық актёр мен тележүргізуші, ұйқыбезі қатерлі ісігі.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/reketir-filmnn-akter-murat-bisembin-omrden-ott-371000/ |title=“Рэкетир“ фильмінің актері Мұрат Бисембин өмірден өтті |language=kk |work=tengrinews.kz |date=2026-01-08 |accessdate=2026-04-03}}</ref> === 5 === *[[Марат Жалғасұлы Есмұратов]], 64, қазақстандық футболшы мен бапкер.<ref>{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/403347-aty-anhyzgha-aynalghan-futbolshy-ari-bapker-marat-esmuratov-omirden-otti |title=Аты аңызға айналған футболшы әрі бапкер Марат Есмұратов өмірден өтті |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |date=2026-01-05 |accessdate=2026-04-03}}</ref> === 4 === *[[Әсел Нұрғазиева]], 47, қазақстандық құқық қорғаушы мен саяси белсенді.<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/quqyq-qorgaushy-asel-nurgazieva-qaitys-boldy/33639625.html |title=Құқық қорғаушы Әсел Нұрғазиева қайтыс болды |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-01-04 |accessdate=2026-04-03}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Жылдар бойынша қайтыс болғандар тізімдері|2026]] [[Санат:2026 жылы қайтыс болғандар| *]] 2cslr1rfvcblcnhcaep85uv7xj1cwq2 0 779359 3684325 3627703 2026-10-21T07:22:08Z Nurken 111493 3684325 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Бягуль Нурмырадова | Шынайы есімі = {{lang-tk|Bägül Nurmyradowa}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Түрікменстан Министрлер Кабинеті]]нің мәдениет және БАҚ жөніндегі [[Түрікменстан вице-президенті|төрағасының орынбасары]] | Ту = Flag of Turkmenistan.svg | Ту2 = Emblem of Turkmenistan.svg | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = сәуір 2014 | Президент = [[Құрбанқұлы Мәлікқұлыұлы Бердімұхамедов|Құрбанқұлы Бердімұхамедов]] | Ізашары = [[Майса Язмухаммедова]] | Ізбасары = [[Майса Язмухаммедова]] | Премьер = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = Бягуль Чарыкулиева | Туған күні = 04.09.1971 | Туған жері = {{туғанжері|Аннау|Аннауда}}, [[Рухабат атырабы|Ашхабад ауданы]], [[Түрікмен Кеңестік Социалистік Республикасы|Түрікмен КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = 17.7.2014 | Қайтыс болған жері = [[Түрікменстан]]<ref name="skonch" /> | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Түрікменстан Демократиялық партиясы]] | Білімі = {{ublist |Түрікмен мемлекеттік мәдениет институты |Түркіменстан Президенті жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы }} | Мамандығы = кітапханашы-библиограф | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар |{{2 дәрежелі Алтын Асыр ордені}} |{{3 дәрежелі Алтын Асыр ордені}} |{{Тәуелсіз Түрікменстанға махаббаты үшін ордені}} }} }} '''Бягуль Нурмырадова''' ({{тумысында|'''Чарыкулиева'''}}; {{lang-tk|Bägül Nurmyradowa}}; [[4 қыркүйек]] [[1971 жыл|1971]], [[Аннау]]) — түрікменстандық мемлекеттік қайраткер, Түрікменстан Министрлер Кабинетінің мәдениет және БАҚ жөніндегі бұрынғы орынбасары. == Өмірі және қызметі == Нурмырадова 1971 жылы [[Түрікмен Кеңестік Социалистік Республикасы|Кеңестік Түрікменстан]]ның [[Ашхабад]] маңындағы [[Аннау]] қаласында дүниеге келген. 1994 жылы Түрікменстан мемлекеттік мәдениет институтында кітапханашы-библиограф мамандығы бойынша білім алған. 2011 жылы [[Түрікменстан президенті]] жанындағы Мемлекеттік басқару академиясын бітірген. 2004 жылдан 2010 жылға дейін Нурмырадова «Мирас» телеарнасының директоры қызметін атқарды. Оның [[түрікмен тілі]]н жоғары деңгейде меңгеруі және жақсы жаттықтырылған дауысы ел басшылығының назарын аударды. 2010 жылғы тамыздан бастап Нурмырадова Түрікменстан Мәдениет және телерадио хабарларын тарату министрінің орынбасары қызметін атқарды. 2010 жылғы желтоқсаннан бастап [[Түрікменстан Министрлер Кабинеті]]нің Мәдениет департаментінің меңгерушісі қызметін, 2011 жылдан бастап [[Дашогуз облысы]] әкімінің білім беру, мәдениет, денсаулық сақтау және спорт жөніндегі орынбасары қызметін атқарды. 2012 жылғы ақпанда Түрікменстан Министрлер Кабинетінің Мәдениет және БАҚ жөніндегі [[Түрікменстан вице-президенті|төрағасының орынбасары]] болып тағайындалды, бұл қызметті 2014 жылғы сәуірге дейін атқарды. 2014 жылдан бастап Түрікмен мемлекеттік мәдениет институтында сабақ береді. Мәдениет саласында жұмыс істеген кезінде мыңдаған мектеп оқушылары, студенттер мен мемлекеттік сектор қызметкерлері қатысқан «мерекелік, қоғамдық-саяси және мәдени іс-шаралардың» жалпы саны бірнеше есеге өсті. Нурмырадова басқарған барлық салаларда ол қатаң киім кию талаптарымен есте қалды. Оның басшылығымен ер адамдар ақ жейде мен [[тақия]] киюге міндетті болды, ал БАҚ хабарлауынша, әйелдер кестеленген кеудесі мен балақтары (дәстүрлі әйелдер шалбары) бар ұзын, еденге жететін көйлектер киюге міндетті болды.<ref>{{citeweb|url=https://ru.biographs.org/bagul-nurmyradowa |title=Бягуль Нурмырадова |work=ru.biographs.org |accessdate=2026-04-17 |lang=ru}}</ref><ref name="skonch">{{citeweb|url=https://habartm.org/archives/1108?ysclid=mo2xn2nbjn747223633 |title= В Туркменистане скончалась Бягуль Нурмурадова |accessdate=2026-04-17 |lang=ru}}</ref> Кейбір деректер хабарлауынша Нурмырадова 2014 жылғы шілдеде диабеттен қайтыс болды. Бұл жайлы Түрікменстан ресми БАҚ-ы хабарламады.<ref name="skonch" /> == Марапаттары == *II дәрежелі [[Алтын Ғасыр ордені]] *III дәрежелі Алтын Асыр ордені *[[Тәуелсіз Түрікменстанға махаббаты үшін ордені]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Нурмырадова, Бягуль}} [[Санат:Түрікменстан саясаткерлері]] [[Санат:Түрікменстан Демократиялық партиясы мүшелері]] 650ljqkm4mdy701l9huttj6osfghck5 0 779541 3684127 3641054 2026-10-20T13:26:36Z Tuttiorchestra687 173049 3684127 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Маралжан Мырзақұлова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = non_performing_personnel |Туған кездегі есімі = Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова |Толық аты = |Туған күні = 20.07.1974 |Туған жері = {{туғанжері|Астана|Астанада}} |Қайтыс болған күні = 08.04.2025 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Астана|Астанада}} |Белсенділік жылдары = 2001–2025 |Мемлекет = {{Байрақ|Қазақстан}} |Мамандықтары = [[Дирижер]], домбырашы, оқытушы |Дауыс түрі = |Аспаптары = |Жанрлары = |Лақап аттары = |Ұжымдары = Қаллеки театрының халық аспаптар ансамбльі |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = [[Мәдениет саласының үздігі]] |Сайты = [https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/ Қаллеки театрдың ресми сайты] |Commons = }} '''Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова''' ([[20 шілде]] [[1974 жыл|1974]], [[Астана]] – [[8 сәуір]] [[2025 жыл|2025]], [[Астана]]) — қазақстандық [[Дирижер|дирижёр]], [[домбыра]]шы, [[Қазақ халық аспаптар оркестрі|қазақ халық аспаптар оркестрінің]] негізін қалаушысы, [[оқыту]]шы, халықаралық және республикалық байқаулардың лауреаты, [[Мәдениет саласының үздігі]].<ref name=":0">{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазыбекқызы|url=https://kaztheatre.kz/collective/мырзакулова-маралжан-қазыбекқызы/|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Білімі == 1982–1987 жылдары [[Астана]] қаласы әкімдігінің Роза Бағланова атындағы №2 Балалар музыка мектебінің МКҚК-нің түлегі. Атақты оқытушы, [[домбыра]]шы, «[[Балдәурен оркестрі|Балдәуре]]н<nowiki/>» оркестрінің жетекшісі [[Керейбаева Күляш Орынбекқызы|Керейбаева Күләш Орынбекқызы]]ның төл шәкірті болған.<ref name=":1">{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазыбекқызы - Роза Бағланова атындағы №2 Балалар музыка мектебі|url=https://dmsh2.edu.kz/myrza%D2%9B%D2%B1lova-maralzhan-%D2%9Bazybek%D2%9Byzy/|accessdate=20.04.2026}}</ref> Күләш Орынбекқызы шәкіртіне тек [[Домбыра|домбыра аспабын]] ғана емес, сондай-ақ [[мандолина]], [[домра-прима]], [[шертер]], [[бас домбыра]], [[шаңқобыз]] сынды бірнеше [[Музыкалық аспаптар|музыкалық аспаптарда]] ойнауды үйретті.<ref name=":2">{{Cite web|title=Қаллеки театр ансамбльі|url=https://el.kz/alleke_teatry_ansamblmen_toly-ty_40687/|accessdate=20.04.2026}}</ref> 1992 жылы [[Ақмола|Ақмоладағы]] музыкалық училищеде (қазіргі Біржан сал атындағы музыкалық колледжі) домбырадан [[Айсұлу Бекмағанбетовада]] және дирижёрліктен [[Сазгер|композитор]] [[Мұхаметқали Тінәлин|Мұхаметқали Тінәлиннен]] білім алады.<ref name=":2" /> 1996 жылы [[Алматы]] қаласындағы Құрманғазы атындағы мемлекеттік консерваторияға «Домбыра» мамандығы бойынша профессор [[Біләл Алпанұлы Ысқақов|Біләл Алпанұлы Ысқақовтың]] сыныбында және «Дирижёрлеу» кафедрасында дирижёр [[Анвар Ізбасарұлы Нүсіппаев|Анвар Ізбасарұлы Нүсіппаевтың]] сыныбында оқиды.<ref name=":0" /> 1999 жылы Қазақ ұлттық музыка академиясына (қазіргі [[Қазақ ұлттық өнер университеті|К.Байсейітова атындағы өнер университеті]], [[Қазақ ұлттық өнер университеті|ҚазҰӨУ]]-ға) ауысып, оны 2001 жылы бітірді. «Оркестр әртісі»; «Қазақ халық аспаптар оркестрінің дирижëрі»; «Концерттік орындаушы»; «Оқытушы» деген біліктілерді алды.<ref name=":0" /> == Мансабы және шығармашылық қызметі == * 2001–2025 жылдар аралығында [[Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры|Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ Ұлттық музыкалық драма театрының РМҚК]]-ның бас дирижëрі қызметін атқарды.<ref name=":0" /> * 2001 жылдың қыркүйек айынан бастап Астанадағы Қазақ ұлттық музыка академиясында композиция және оркестрлік дирижëрлеу кафедрасында аға оқытушы болып жұмыс істеді. Сонымен қатар колледждегі қазақ халық аспаптар оркестрінде жетекшілік етті.<ref name=":1" /> * 2021 жылдың 1 ақпанында Маралжан Мырзақұлова театрда халық аспаптар [[Ансамбль|ансамблін]] ұйымдастырып, оның көркемдік жетекшісі және дирижëрі болды және аз уақыт ішінде ансамбль жоғары кәсіби ұжым ретінде қалыптасып, [[театр]] [[Актёр|актëрлерімен]] тығыз шығармашылық байланыс орнатты.<ref name=":0" /> * 2021 жылдың 2 маусымында Қаллеки театрының халық аспаптар ансамбльінің тұсаукесер концерті өтті.<ref name=":1" /> * 2022 жылы қазан айында Қазақстан Республикасы мәдениет және спорт министрлігі жарлығымен Маралжан Мырзақұловаға «[[Мәдениет саласының үздігі|Мәдениет саласын]]<nowiki/>[[Мәдениет саласының үздігі|ың үздігі]]<nowiki/>» төсбелгісі берілді. Маралжан Мырзақұлованың дирижëрлігімен театрда бірнеше ірі қойылымдар жүзеге асырылды, оның ішінде: * [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов|Ғабит Мүсіреповтің]] «[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу (пьеса)|Баян Сұлу – Қозы Көрп]]<nowiki/>[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу (пьеса)|еш]]<nowiki/>» музыкалық драмасы (қоюшы режиссер – [[Гүлназ Балпейісова]], [[Сазгер|композитор]] – [[Олег Синкин]]). 2023 жылы [[Қырғызстан|Қырғызстанның]] [[Бішкек]] астанасында өткен «ART – ORDO – 2023» халықаралық театр фестивальінде Гран-при жүлдесін жеңіп алды.<ref>{{Cite web|title=«Баян сұлу - Қозы көрпеш» спектаклі «АРТ ОРДО – 2023» халықаралық театр фестивалінен гран-при жүлдесімен оралды|url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/baian-sulu-qozy-korpes-spektakli-art-ordo-2023-xalyqaralyq-teatr-festivalinen-gran-pri-zuldesimen-oraldy__24972|accessdate=20.04.2020}}</ref> * [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезовтің]] «[[Айман-Шолпан]]<nowiki/>» музыкалық комедиясының жаңа заманауи нұсқасы (қоюшы режиссері әрі композиторы – [[Олжас Жақыпбек]], [[Хореография|хореографы]] – [[Шырын Мұстафина]]).<ref>{{Cite web|title=Қаллеки театры «Айман-Шолпан» қойылымын жаңаша форматта ұсынады|url=https://madeniportal.kz/theatre/qalleki-teatry-aiman-solpan-qoiylymyn-zanasa-formatta-usynady1|accessdate=20.04.2026}}</ref> Сондай-ақ ансамбльдің сүйемелдеуімен «Үйлену» музыкалық комедиясы (режиссері – Нұрлан Жұманиязов, композиторы – Серікжан Әбдінұров)<ref>{{Cite web|title=Спектакль Үйлену|url=https://kaztheatre.kz/spektakl/үйлену/|accessdate=20.04.2026}}</ref> «Кеш» драмасы (режиссері – Болат Ұзақов)<ref>{{Cite web|title=Кеш спектакль|url=https://kaztheatre.kz/spektakl/кеш/|accessdate=20.04.2026}}</ref> және басқа да спектакльдер көрсетілді. Маралжан Мырзақұлова театрдың концерттік бағдарламаларын да жетекшілік етті. Олар «Әз Наурыз келгенде...»; «Күзгі сезім»; «Татулық – ел тірегі»; «Ғажапқа толы әуен» және т.б).<ref>{{Cite web|title=Көңілдің көктем әуені|url=https://admin.egemen.kz/article/360738-konhildinh-koktem-aueni|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Концерт сезім|url=https://24.kz/ru/tv-projects/novosti-kultury/567871-kontsert-k-zgi-sezim-provjol-teatr-imeni-k-kuanyshbaeva-kultura|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Татулық ел тірегі|url=https://ticketon.kz/event/tatulyk-el-tiregi|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref name=":3" /> == Репертуары == Маралжан Мырзақұлованың дирижëрлігімен орындалған негізгі шығармалар қазақ халық музыкасы мен [[Күй|күйлерінен]], [[Классикалық музыка|классикалық]] және заманауи композиторлардың туындыларынан тұрады. Ансамбль және қазақ оркестрі репертуарында: [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазының]] күйлері («[[Балбырауын (күй)|Балбырауын]]<nowiki/>»; «[[Сарыарқа (Құрманғазының күйі)|Сарыарқа]]<nowiki/>»; «[[Адай күйі|Адай]]<nowiki/>»; «[[Серпер (күй)|Серпер]]<nowiki/>»; «Машина»; «Сарыкөл самар» және басқалары); [[Мұхаметқали Тінәлиннің]] «Тау ішінде»; Халық күйі «[[Ақсақ құлан]]<nowiki/>»; [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиевтің]] «Махамбет»; «Сарыжайлау» әні, сөзі [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|М.Мақатаевтікі]]; Мұрат Бердіғұловтың «Шахристан»; «Ақсауыт» күйлері; [[Абай Құнанбайұлы|Абай Құнанбайұлының]] әні «[[Көзімнің қарасы...|Көзімнің қарасы]]<nowiki/>»; Темірлан Шөкеновтың «Нұр Ақжелең»; Сахы Нұрболаттың «Асыл мұра»; «Өрлеу»; Ришар Гальяноның «Танго для Клода»; Андрей Петровтың «[[Берегись автомобиля]]<nowiki/>» [[Кино|киносынан]] [[вальс]]; Жорж Бизенің «Кармен» [[Опера (музыка)|операсынан]] прелюдиясы (увертюра) және т.б. Ансамбль және оркестр қазақ халық әндері мен күйлерін, әлемдік музыканың үздік туындыларын, сирек орындалатын шығармалар мен заманауи композицияларды орындады.<ref name=":3">{{Cite web|title=Ғажапқа толы әуен|url=https://rolld.ru/event/azhap-a-toly-uen|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Қазақ театры коллектив|url=https://kaztheatre.kz/collective/халық-аспаптар-оркестрі/|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Байқаулар және фестиваль == * '''1999''' жылы Құрманғазы атындағы қазақ мемлекеттік консерваториясының жастар симфониялық оркестрі дирижёрлері байқауының лауреаты (Алматы) * '''2000''' жылы «Домбыра» номинациясы бойынша «Шабыт» III Халықаралық шығармашыл жастар фестивальінің лауреаты (Астана) * '''2001''' ж. — Шамғон Қажығалиев атындағы І Республикалық дирижëрлер байқауының лауреаты (Орал) * '''2004''' ж. — Нұрғиса Тілендиев атындағы I Республикалық дирижëрлер байқауының лауреаты (Алматы) * '''2008''' ж. — Нұрғиса Тілендиев атындағы I Халықаралық дирижëрлер байқауының лауреаты (Астана) * '''2011''' ж. — Боздақ Рзаханов атындағы І Республикалық дирижëрлер байқауының лауреаты (Ақтау)<ref>{{Cite web|title=Московская филармония|url=https://meloman.ru/performer/maralzhan-myrzakulova/|accessdate=20.04.2026}}</ref> * '''2016''' жылы 29 маусымда «Москва встречает друзей» (Мәскеу достарды күтіп алады) дирижëр Владимир Спиваковтың Халықаралық қайырымдылық қорының 13-фестивальінде Ресейде «Коломенское» мұражай-қорығында «Ақ сиса» халық аспаптар ансамбль орындауында [[Сазгер|композитор]] [[Е. Нұрымбетов|Е. Нұрымбетовтың]] «Струны столетий» (''Ғасырлар сазы'') және [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазы Сағырбайұлының]] күйі «[[Балбырауын (күй)|Балбырауын]]<nowiki/>»<nowiki/> деген шығармалары шырқалды. Жетекшілері Маралжан Мырзақұлова және оның жұбайы дирижëр [[Ерлан Бейсембаев]].<ref>{{Cite web|title=Коломенское фестиваль|url=https://spivakov.ru/wp-content/uploads/2015/12/29-%D0%BC%D0%B0%D1%8F-%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5.pdf|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Қайтыс болуы == 2025 жылы 8 сәуірде 50 жасында дүниеден өтті.<ref>{{Cite web|title=Мәдениет саласының үздігі өмірден өтті|url=https://kaz.nur.kz/society/2234114-madeniet-salasynyng-uzdigi-qazaqstandyq-dirizher-omirden-otti/|accessdate=20.04.2026}}</ref> ==Тағы қараңыз== Қазақстандағы әйел дирижёрлер жайлы жазылған алғашқы мақала [[Әйел дирижёрлер (тізім)]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан домбырашылары]] [[Санат:Қазақстан әйел дирижёрлері]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Домбырашылар]] 9f16htujrb52sosz3mqqaqkzw9x1sa4 0 780314 3684131 3607898 2026-10-20T13:35:43Z Tuttiorchestra687 173049 3684131 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Фаузия Хәкімбекқызы Тажина |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = non_performing_personnel |Туған кездегі есімі = Фаузия Хәкімбекқызы Тажина |Толық аты = |Туған күні = 13.07.1990 |Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 2022 жылдан бастап |Мемлекет = {{Байрақ|Қазақстан}} {{Байрақ|Ресей}} |Мамандықтары = [[Дирижер]], скрипкашы, оқытушы |Дауыс түрі = |Аспаптары = Скрипка, ұрмалы аспаптар, блокфлейта |Жанрлары = |Лақап аттары = |Ұжымдары = «Сібір Камератасы» камералық оркестрі |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = |Сайты = [https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/ Фаузия ТАЖИНА — Томская Областная Государственная Филармония] |Commons = }} '''Фаузия Хакимбековна Тажина''' ([[13 шілде]] [[1990 жыл|1990]], [[Алматы]]) — қазақстандық [[Дирижер|дирижёр]], [[Скрипка|скрипкашы]], «[[Сібір Камератасы]]<nowiki/>» камералық оркестрдің көркемдік жетекшісі және бас дирижёрі, Халықаралық деңгейде өнер көрсететін музыкант.<ref name=":0">{{Cite web|title=Фаузия ТАЖИНА — Томская Областная Государственная Филармония|url=https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/|accessdate=26.04.2026}}</ref> == Өмірбаяны және білімі == Фаузия Тажина [[1990 жыл]]ы [[Алматы]] қаласында қарапайым отбасында дүниеге келген. Бес жасынан бастап [[скрипка]]да ойнауға құштарлық танытқан. 1998–2003 жылдары Алматыдағы М.Төлебаев атындағы №5 Балалар музыка мектебінде білім алған. 2003–2005 жылдары [[Астана|Астанадағы]] Қазақ ұлттық музыка академиясында ([[Қазақ ұлттық өнер университеті|қазіргі К. Байсейітова атындағы өнер университеті]]) оқыған. 2005–2009 жылдары А.Ф.Муров атындағы [[Жаңасібір]] музыкалық колледжінде [[профессор]], скрипкашы, Ресей Федерациясының еңбек сіңірген өнер қайраткері, «[[Жылтыр ысқыштар]]<nowiki/>» (''Блестящие смычки'') камералық оркестрінің жетекшісі [[Марина Александровна Кузина]]ның сыныбында тәлім алады. 2009–2017 жылдары М.И. Глинка атындағы [[Жаңасібір]]дің мемлекеттік консерваториясында (академияда) [[скрипка]] мамандығы бойынша бакалавр және магистратураны, сондай-ақ ассистентура-тағылымдаманы аяқтаған. [[Скрипка]] бойынша оқытушысы — [[Марина Кузина]]. Сонымен қатар [[Опера (музыка)|опера]] және [[Симфониялық музыка|симфониялық]] дирижёрлеу мамандығы бойынша кәсіби қайта даярлаудан өткен ([[доцент]] [[Вячеслав Иванович Прасолов]] сыныбы).<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=ФАУЗИЯ ТАЖИНА – ЧЕЛОВЕК-ОРКЕСТР? - Тюменская правда - Общественно-политическая газета Тюменской области|url=https://tyum-pravda.ru/2022/02/02/04fauziya-tazhina-chelovek-orkestr/|accessdate=26.04.2026}}</ref> === Шеберлік сыныптары === * [[Скрипка]] аспабы бойынша: профессор [[Эдуард Шмидер]] ([[Temple University]], [[Филадельфия]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) және [[Борис Гарлицкий]] курстары; * Камералық орындаушылық: [[Д.Шрайбер|Д. Шрайбер]]; * Дирижёрлеу: [[Алексей Шатаний]], профессор [[Владимир Понькин]] ([[Томск]], 2022 жыл, желтоқсан).<ref name=":0" /> == Мансабы == Фаузия Тажина кәсіби мансабын скрипкашы және камералық орындаушы ретінде бастады. Жаңасібірдегі оқуын аяқтағаннан кейін ол [[скрипка]] аспабында жеке орындаушы және әртүрлі камералық ұжымдардың мүшесі ретінде белсенді өнер көрсетті. [[Жаңасібір]] мемлекеттік консерваториясының студенттік және камералық оркестрлерімен, сондай-ақ «[[Жылтыр ысқыштар]]<nowiki/>» камералық оркестрімен жұмыс істеді. Кейін [[Томск]] академиялық [[Симфониялық оркестр|симфониялық оркестрімен]] тығыз ынтымақтастық орнатып, «Балалар оркестрмен ойнайды» жобасын басқарды. Бұл жоба [[Томск]] облысындағы дарынды жастарды қолдауға бағытталған концерттік бағдарламалар сериясынан тұрады. Сонымен қатар оның шығармашылық қызметінде ішекті аспаптар [[квартет]]ін басқару тәжірибесі бар.<ref name=":1">{{Cite web|title=Музыка как иллюзия полета|url=https://stolnick-tmn.ru/articles/muzyka-kak-illyuziya-poleta/|accessdate=26.04.2026}}</ref> 2021 жылдың қазан айында «[[Сібір Камератасы]]<nowiki/>» ({{lang-ru|Камерата Сибири}}) негізін қалаушысы және ұзақ жылдар бойы көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі болған [[Антон Георгиевич Шароев]] қайтыс болды. Осыдан кейін [[оркестр]] бірнеше ай бойы [[Дирижер|дирижёр]] мен көркемдік жетекшісіз қалды. 2022 жылдың ақпан айынан бастап «[[Сібір Камератасы]]<nowiki/>» камералық оркестрінің көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі болып Фаузия Тажина тағайындалды. Оның басшылығымен оркестрдің концерттік бағдарламалары байып, жаңа шығармалармен толықты. Оркестр құрамына 13 әйел [[музыкант]]тар қосылып, [[Бұқаралық ақпарат құралдары|БАҚ]]-та ''«Әйел камералық оркестрі»'' деп таныла бастады. 2022 жылғы 9 ақпанда Фаузия Тажина «[[Сібір Камератасы]]<nowiki/>» камералық оркестрмен алғашқы дебютін жасап, «1685: Туған күн» атты концерттік жобаны ұсынды. Аталған жоба [[Иоганн Себастьян Бах]] пен [[Георг Фридрих Гендель|Георг Фридрих Гендельдің]] шығармашылығына арналды.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь, Фаузия Тажина: оркестр «Камерата Сибири» с новым лицом|url=https://tgf.kto72.ru/news/23417/|accessdate=26.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=О коллективах проекта «Культурное сотрудничество»|url=https://культурноесотрудничество.рф/coll|accessdate=26,04.2026}}</ref> === Концерттік қызметі === Фаузия Тажина әртүрлі елдердің сахналарында өнер көрсетті. Ол [[Қазақстан]] ([[Алматы]], [[Астана]]), [[Ресей]] ([[Жаңасібір]], [[Барнауыл|Барнаул]], [[Омбы|Омск]], [[Томск]], [[Кемерово]], [[Түмен (қала)|Түмен]], [[Абакан]], [[Мәскеу]]), [[Украина]] ([[Киев]]), [[Аустрия]] ([[Вена]]), [[Италия]] ([[Лониго]]), [[Финляндия]] ([[Йювяскюля]]), [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] ([[Сеул]], [[Пусан]]), [[Израиль]] ([[Тель-Авив]]), [[Франция]] ([[Париж]]) және [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] ([[Нью-Йорк]]) қалаларында концерттер өткізді.<ref name=":0" /> Фаузия Тажина қысқа уақыт ішінде кәсіби [[Дирижер|дирижëр]] ретінде қалыптасып, [[Ресей]] мен халықаралық музыкалық кеңістікте танымал бола бастады. == Байқаулар == 2007 ж. – «Жас таланттар-облыстың мерейтойы» мәдениет оқу орындары студенттерінің өнер фестивалінің лауреаты; 2009 ж. – «Музыкалық өнер» номинациясы бойынша «Ресейдің жас дарындары» Бүкілресейлік байқауының 1-кезең жеңімпазы; 2009 ж. – «ХХІ ғасырдың өнері мен білімі» халықаралық байқауы, Лониго, Италия (1 премия); 2010 ж. – «ХХІ ғасырдың өнері мен білімі» халықаралық байқауы, Киев, Украина (1 премия).<ref name=":0" /> == Шығармашылық ерекшелігі == Фаузия Тажина музыкалық-ағартушылық қызметпен белсенді айналысып, [[барокко]], минимализм және [[Сазгер|композиторлардың]] өмірі тақырыптарында дәрістер мен шығармашылық кездесулер өткізеді. Дирижёрлік тәжірибесінде ол оркестрді көбінесе дәстүрлі [[Дирижëрлік таяқша|дирижëрлік таяқшасыз]], тек қол қимылдары арқылы басқарады.<ref>{{Cite web|title=Чем уникальна дирижер из Тюмени Фаузия Тажина: про единственную в Тюмени женщину-дирижера сняли фильм — видео и подробности - 14 мая 2024 <nowiki>|</nowiki> 72.ру|url=https://72.ru/text/gorod/2024/05/14/73569566/|accessdate=26.04.2026}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * Д.М. Женщины-дирижеры — в оркестрах стран мира. — М.: КнигИздат, 2023. – 274 с. Тираж 116. ISBN 978-5-4492-0528-5. [[Санат:Қазақстан скрипкашылары]] [[Санат:Қазақстан музыканттары]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] k8jqz7n6f2kri2l7vi4rhzzfyfimuqe 3684132 3684131 2026-10-20T13:36:09Z Tuttiorchestra687 173049 Tuttiorchestra687 [[Фаузия Хәкімбекқызы Тажина]] бетін [[Фаузия Хакимбековна Тажина]] бетіне жылжытты 3684131 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Фаузия Хәкімбекқызы Тажина |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = non_performing_personnel |Туған кездегі есімі = Фаузия Хәкімбекқызы Тажина |Толық аты = |Туған күні = 13.07.1990 |Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 2022 жылдан бастап |Мемлекет = {{Байрақ|Қазақстан}} {{Байрақ|Ресей}} |Мамандықтары = [[Дирижер]], скрипкашы, оқытушы |Дауыс түрі = |Аспаптары = Скрипка, ұрмалы аспаптар, блокфлейта |Жанрлары = |Лақап аттары = |Ұжымдары = «Сібір Камератасы» камералық оркестрі |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = |Сайты = [https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/ Фаузия ТАЖИНА — Томская Областная Государственная Филармония] |Commons = }} '''Фаузия Хакимбековна Тажина''' ([[13 шілде]] [[1990 жыл|1990]], [[Алматы]]) — қазақстандық [[Дирижер|дирижёр]], [[Скрипка|скрипкашы]], «[[Сібір Камератасы]]<nowiki/>» камералық оркестрдің көркемдік жетекшісі және бас дирижёрі, Халықаралық деңгейде өнер көрсететін музыкант.<ref name=":0">{{Cite web|title=Фаузия ТАЖИНА — Томская Областная Государственная Филармония|url=https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/|accessdate=26.04.2026}}</ref> == Өмірбаяны және білімі == Фаузия Тажина [[1990 жыл]]ы [[Алматы]] қаласында қарапайым отбасында дүниеге келген. Бес жасынан бастап [[скрипка]]да ойнауға құштарлық танытқан. 1998–2003 жылдары Алматыдағы М.Төлебаев атындағы №5 Балалар музыка мектебінде білім алған. 2003–2005 жылдары [[Астана|Астанадағы]] Қазақ ұлттық музыка академиясында ([[Қазақ ұлттық өнер университеті|қазіргі К. Байсейітова атындағы өнер университеті]]) оқыған. 2005–2009 жылдары А.Ф.Муров атындағы [[Жаңасібір]] музыкалық колледжінде [[профессор]], скрипкашы, Ресей Федерациясының еңбек сіңірген өнер қайраткері, «[[Жылтыр ысқыштар]]<nowiki/>» (''Блестящие смычки'') камералық оркестрінің жетекшісі [[Марина Александровна Кузина]]ның сыныбында тәлім алады. 2009–2017 жылдары М.И. Глинка атындағы [[Жаңасібір]]дің мемлекеттік консерваториясында (академияда) [[скрипка]] мамандығы бойынша бакалавр және магистратураны, сондай-ақ ассистентура-тағылымдаманы аяқтаған. [[Скрипка]] бойынша оқытушысы — [[Марина Кузина]]. Сонымен қатар [[Опера (музыка)|опера]] және [[Симфониялық музыка|симфониялық]] дирижёрлеу мамандығы бойынша кәсіби қайта даярлаудан өткен ([[доцент]] [[Вячеслав Иванович Прасолов]] сыныбы).<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=ФАУЗИЯ ТАЖИНА – ЧЕЛОВЕК-ОРКЕСТР? - Тюменская правда - Общественно-политическая газета Тюменской области|url=https://tyum-pravda.ru/2022/02/02/04fauziya-tazhina-chelovek-orkestr/|accessdate=26.04.2026}}</ref> === Шеберлік сыныптары === * [[Скрипка]] аспабы бойынша: профессор [[Эдуард Шмидер]] ([[Temple University]], [[Филадельфия]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) және [[Борис Гарлицкий]] курстары; * Камералық орындаушылық: [[Д.Шрайбер|Д. Шрайбер]]; * Дирижёрлеу: [[Алексей Шатаний]], профессор [[Владимир Понькин]] ([[Томск]], 2022 жыл, желтоқсан).<ref name=":0" /> == Мансабы == Фаузия Тажина кәсіби мансабын скрипкашы және камералық орындаушы ретінде бастады. Жаңасібірдегі оқуын аяқтағаннан кейін ол [[скрипка]] аспабында жеке орындаушы және әртүрлі камералық ұжымдардың мүшесі ретінде белсенді өнер көрсетті. [[Жаңасібір]] мемлекеттік консерваториясының студенттік және камералық оркестрлерімен, сондай-ақ «[[Жылтыр ысқыштар]]<nowiki/>» камералық оркестрімен жұмыс істеді. Кейін [[Томск]] академиялық [[Симфониялық оркестр|симфониялық оркестрімен]] тығыз ынтымақтастық орнатып, «Балалар оркестрмен ойнайды» жобасын басқарды. Бұл жоба [[Томск]] облысындағы дарынды жастарды қолдауға бағытталған концерттік бағдарламалар сериясынан тұрады. Сонымен қатар оның шығармашылық қызметінде ішекті аспаптар [[квартет]]ін басқару тәжірибесі бар.<ref name=":1">{{Cite web|title=Музыка как иллюзия полета|url=https://stolnick-tmn.ru/articles/muzyka-kak-illyuziya-poleta/|accessdate=26.04.2026}}</ref> 2021 жылдың қазан айында «[[Сібір Камератасы]]<nowiki/>» ({{lang-ru|Камерата Сибири}}) негізін қалаушысы және ұзақ жылдар бойы көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі болған [[Антон Георгиевич Шароев]] қайтыс болды. Осыдан кейін [[оркестр]] бірнеше ай бойы [[Дирижер|дирижёр]] мен көркемдік жетекшісіз қалды. 2022 жылдың ақпан айынан бастап «[[Сібір Камератасы]]<nowiki/>» камералық оркестрінің көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі болып Фаузия Тажина тағайындалды. Оның басшылығымен оркестрдің концерттік бағдарламалары байып, жаңа шығармалармен толықты. Оркестр құрамына 13 әйел [[музыкант]]тар қосылып, [[Бұқаралық ақпарат құралдары|БАҚ]]-та ''«Әйел камералық оркестрі»'' деп таныла бастады. 2022 жылғы 9 ақпанда Фаузия Тажина «[[Сібір Камератасы]]<nowiki/>» камералық оркестрмен алғашқы дебютін жасап, «1685: Туған күн» атты концерттік жобаны ұсынды. Аталған жоба [[Иоганн Себастьян Бах]] пен [[Георг Фридрих Гендель|Георг Фридрих Гендельдің]] шығармашылығына арналды.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь, Фаузия Тажина: оркестр «Камерата Сибири» с новым лицом|url=https://tgf.kto72.ru/news/23417/|accessdate=26.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=О коллективах проекта «Культурное сотрудничество»|url=https://культурноесотрудничество.рф/coll|accessdate=26,04.2026}}</ref> === Концерттік қызметі === Фаузия Тажина әртүрлі елдердің сахналарында өнер көрсетті. Ол [[Қазақстан]] ([[Алматы]], [[Астана]]), [[Ресей]] ([[Жаңасібір]], [[Барнауыл|Барнаул]], [[Омбы|Омск]], [[Томск]], [[Кемерово]], [[Түмен (қала)|Түмен]], [[Абакан]], [[Мәскеу]]), [[Украина]] ([[Киев]]), [[Аустрия]] ([[Вена]]), [[Италия]] ([[Лониго]]), [[Финляндия]] ([[Йювяскюля]]), [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] ([[Сеул]], [[Пусан]]), [[Израиль]] ([[Тель-Авив]]), [[Франция]] ([[Париж]]) және [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] ([[Нью-Йорк]]) қалаларында концерттер өткізді.<ref name=":0" /> Фаузия Тажина қысқа уақыт ішінде кәсіби [[Дирижер|дирижëр]] ретінде қалыптасып, [[Ресей]] мен халықаралық музыкалық кеңістікте танымал бола бастады. == Байқаулар == 2007 ж. – «Жас таланттар-облыстың мерейтойы» мәдениет оқу орындары студенттерінің өнер фестивалінің лауреаты; 2009 ж. – «Музыкалық өнер» номинациясы бойынша «Ресейдің жас дарындары» Бүкілресейлік байқауының 1-кезең жеңімпазы; 2009 ж. – «ХХІ ғасырдың өнері мен білімі» халықаралық байқауы, Лониго, Италия (1 премия); 2010 ж. – «ХХІ ғасырдың өнері мен білімі» халықаралық байқауы, Киев, Украина (1 премия).<ref name=":0" /> == Шығармашылық ерекшелігі == Фаузия Тажина музыкалық-ағартушылық қызметпен белсенді айналысып, [[барокко]], минимализм және [[Сазгер|композиторлардың]] өмірі тақырыптарында дәрістер мен шығармашылық кездесулер өткізеді. Дирижёрлік тәжірибесінде ол оркестрді көбінесе дәстүрлі [[Дирижëрлік таяқша|дирижëрлік таяқшасыз]], тек қол қимылдары арқылы басқарады.<ref>{{Cite web|title=Чем уникальна дирижер из Тюмени Фаузия Тажина: про единственную в Тюмени женщину-дирижера сняли фильм — видео и подробности - 14 мая 2024 <nowiki>|</nowiki> 72.ру|url=https://72.ru/text/gorod/2024/05/14/73569566/|accessdate=26.04.2026}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * Д.М. Женщины-дирижеры — в оркестрах стран мира. — М.: КнигИздат, 2023. – 274 с. Тираж 116. ISBN 978-5-4492-0528-5. [[Санат:Қазақстан скрипкашылары]] [[Санат:Қазақстан музыканттары]] [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] k8jqz7n6f2kri2l7vi4rhzzfyfimuqe 4 780876 3684175 3683654 2026-10-20T15:00:57Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3684175 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-10-19'''. {| class="standard sortable ts-stickytableheader" ! N ! Бет ! Қаралу саны |- | data-sort-value="1" | 1 | [[Республика күні (Қазақстан)]] | data-sort-value="1900" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 1 900] |- | data-sort-value="2" | 2 | [[Басты бет]] | data-sort-value="1310" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 1 310] |- | data-sort-value="3" | 3 | [[Арнайы:Іздеу]] | data-sort-value="438" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 438] |- | data-sort-value="4" | 4 | [[Абай Құнанбайұлы]] | data-sort-value="390" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 390] |- | data-sort-value="5" | 5 | [[Қазақстан]] | data-sort-value="251" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 251] |- | data-sort-value="6" | 6 | [[Лашын]] | data-sort-value="240" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD 240] |- | data-sort-value="7" | 7 | [[Ыбырай Алтынсарин]] | data-sort-value="201" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 201] |- | data-sort-value="8" | 8 | [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] | data-sort-value="191" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 191] |- | data-sort-value="9" | 9 | [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] | data-sort-value="171" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 171] |- | data-sort-value="10" | 10 | [[Біржан мен Сара айтысы]] | data-sort-value="165" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 165] |- | data-sort-value="11" | 11 | [[Әлемнің жеті кереметі]] | data-sort-value="161" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 161] |- | data-sort-value="12" | 12 | [[Ахмет Байтұрсынұлы]] | data-sort-value="136" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 136] |- | data-sort-value="13" | 13 | [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="136" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 136] |- | data-sort-value="14" | 14 | [[Бауыржан Момышұлы]] | data-sort-value="135" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 135] |- | data-sort-value="15" | 15 | [[Асан қайғы Сәбитұлы]] | data-sort-value="124" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 124] |- | data-sort-value="16" | 16 | [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] | data-sort-value="123" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 123] |- | data-sort-value="17" | 17 | [[Қазақстанның жеті кереметі]] | data-sort-value="122" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 122] |- | data-sort-value="18" | 18 | [[Абылай хан]] | data-sort-value="119" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 119] |- | data-sort-value="19" | 19 | [[Қазақ хандығы]] | data-sort-value="116" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 116] |- | data-sort-value="20" | 20 | [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] | data-sort-value="105" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 105] |- | data-sort-value="21" | 21 | [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] | data-sort-value="105" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 105] |- | data-sort-value="22" | 22 | [[Мемлекет астаналары тізімі]] | data-sort-value="104" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 104] |- | data-sort-value="23" | 23 | [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] | data-sort-value="102" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 102] |- | data-sort-value="24" | 24 | [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] | data-sort-value="102" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 102] |- | data-sort-value="25" | 25 | [[Алматы]] | data-sort-value="102" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 102] |- | data-sort-value="26" | 26 | [[Шалкиіз Тіленшіұлы]] | data-sort-value="99" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 99] |- | data-sort-value="27" | 27 | [[:Санат:Алфавит бойынша өзендер|Санат:Алфавит бойынша өзендер]] | data-sort-value="99" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 99] |- | data-sort-value="28" | 28 | [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] | data-sort-value="98" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 98] |- | data-sort-value="29" | 29 | [[Жасанды интеллект]] | data-sort-value="94" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 94] |- | data-sort-value="30" | 30 | [[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 92] |- | data-sort-value="31" | 31 | [[Шыңғыс хан]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 90] |- | data-sort-value="32" | 32 | [[Рахымжан Қасымғалиұлы Отарбаев]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 90] |- | data-sort-value="33" | 33 | [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 89] |- | data-sort-value="34" | 34 | [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 89] |- | data-sort-value="35" | 35 | [[Сәкен Сейфуллин]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 88] |- | data-sort-value="36" | 36 | [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 87] |- | data-sort-value="37" | 37 | [[Елтаңба]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 86] |- | data-sort-value="38" | 38 | [[Қазақстан мерекелері]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 85] |- | data-sort-value="39" | 39 | [[Қазақстан туы]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 83] |- | data-sort-value="40" | 40 | [[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 81] |- | data-sort-value="41" | 41 | [[Қорқыт ата]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 79] |- | data-sort-value="42" | 42 | [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 79] |- | data-sort-value="43" | 43 | [[Міржақып Дулатұлы]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 78] |- | data-sort-value="44" | 44 | [[Сақтандыру]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 77] |- | data-sort-value="45" | 45 | [[Түрік қағанаты]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 76] |- | data-sort-value="46" | 46 | [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 75] |- | data-sort-value="47" | 47 | [[Ақтамберді Сарыұлы]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 73] |- | data-sort-value="48" | 48 | [[Дулат Исабеков]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 72] |- | data-sort-value="49" | 49 | [[Абай жолы (роман)]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 71] |- | data-sort-value="50" | 50 | [[Ескендір (поэма)]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 68] |- | data-sort-value="51" | 51 | [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 68] |- | data-sort-value="52" | 52 | [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 68] |- | data-sort-value="53" | 53 | [[Программалық жасақтама]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 68] |- | data-sort-value="54" | 54 | [[Мәңгілік бала бейне]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 67] |- | data-sort-value="55" | 55 | [[Қазақша жыл санау]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 66] |- | data-sort-value="56" | 56 | [[Мемлекеттік ту]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 65] |- | data-sort-value="57" | 57 | [[Астана]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 65] |- | data-sort-value="58" | 58 | [[Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 65] |- | data-sort-value="59" | 59 | [[Қасым Аманжолов]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 63] |- | data-sort-value="60" | 60 | [[Мемлекеттік Егемендік Туралы Декларация]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 61] |- | data-sort-value="61" | 61 | [[Қарабай (құс)]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D2%9B%D2%B1%D1%81%29 61] |- | data-sort-value="62" | 62 | [[Махамбет Өтемісұлы]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 61] |- | data-sort-value="63" | 63 | [[Жасуша]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 60] |- | data-sort-value="64" | 64 | [[Раушангүлділер]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 60] |- | data-sort-value="65" | 65 | [[Қазақ хандары]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 60] |- | data-sort-value="66" | 66 | [[Әбу Насыр Әл-Фараби]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 60] |- | data-sort-value="67" | 67 | [[Құрманғазы Сағырбайұлы]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 58] |- | data-sort-value="68" | 68 | [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 58] |- | data-sort-value="69" | 69 | [[Санау жүйесі]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 58] |- | data-sort-value="70" | 70 | [[Алаш партиясы]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 58] |- | data-sort-value="71" | 71 | [[Әпке (драма)]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 57] |- | data-sort-value="72" | 72 | [[Сайын Мұратбеков]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 57] |- | data-sort-value="73" | 73 | [[Медеу Сәрсеке]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5 57] |- | data-sort-value="74" | 74 | [[Қазтуған Сүйінішұлы]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 56] |- | data-sort-value="75" | 75 | [[Ақбілек (роман)]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 55] |- | data-sort-value="76" | 76 | [[Жиембет жырау]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 55] |- | data-sort-value="77" | 77 | [[Өзбекәлі Жәнібеков]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 54] |- | data-sort-value="78" | 78 | [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 53] |- | data-sort-value="79" | 79 | [[Атырау]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 53] |- | data-sort-value="80" | 80 | [[Кенесары хан]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 53] |- | data-sort-value="81" | 81 | [[Сырым Датұлы]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 53] |- | data-sort-value="82" | 82 | [[Ілияс Жансүгіров]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 53] |- | data-sort-value="83" | 83 | [[Жүйелік блок]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 52] |- | data-sort-value="84" | 84 | [[Сақтар]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 52] |- | data-sort-value="85" | 85 | [[Мұхтар Шаханов]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 51] |- | data-sort-value="86" | 86 | [[Жүсіпбек Аймауытов]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 50] |- | data-sort-value="87" | 87 | [[Қожа Ахмет Ясауи]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 50] |- | data-sort-value="88" | 88 | [[Қазақша Уикипедия]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 49] |- | data-sort-value="89" | 89 | [[Қасым хан]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 49] |- | data-sort-value="90" | 90 | [[Семей полигоны]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 49] |- | data-sort-value="91" | 91 | [[Қазақ әліпбиі]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 49] |- | data-sort-value="92" | 92 | [[Хақназар хан]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 48] |- | data-sort-value="93" | 93 | [[Біржан Қожағұлұлы]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 48] |- | data-sort-value="94" | 94 | [[Қабдеш Жұмаділов]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 48] |- | data-sort-value="95" | 95 | [[Жеті ата]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 48] |- | data-sort-value="96" | 96 | [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 47] |- | data-sort-value="97" | 97 | [[Алтын Орда]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 47] |- | data-sort-value="98" | 98 | [[Уикипедия:Форум]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 46] |- | data-sort-value="99" | 99 | [[Қазақ газеті]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 46] |- | data-sort-value="100" | 100 | [[Сөйлем мүшелері]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 46] |- | data-sort-value="101" | 101 | [[Жүсіп Баласағұни]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 46] |- | data-sort-value="102" | 102 | [[Рақымжан Қошқарбаев]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 45] |- | data-sort-value="103" | 103 | [[Қазақ хандығының құрылуы]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 44] |- | data-sort-value="104" | 104 | [[Шығыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 44] |- | data-sort-value="105" | 105 | [[Есім хан]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 44] |- | data-sort-value="106" | 106 | [[Оралхан Бөкей]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 44] |- | data-sort-value="107" | 107 | [[Жанр]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%80 44] |- | data-sort-value="108" | 108 | [[BilimLand]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BilimLand 44] |- | data-sort-value="109" | 109 | [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 44] |- | data-sort-value="110" | 110 | [[Көксерек (әңгіме)]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 43] |- | data-sort-value="111" | 111 | [[Тәуелсіз Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 43] |- | data-sort-value="112" | 112 | [[Қазақстан елтаңбасы]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 43] |- | data-sort-value="113" | 113 | [[Көшпенділер (трилогия)]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 42] |- | data-sort-value="114" | 114 | [[Шакира]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%B0 42] |- | data-sort-value="115" | 115 | [[Ұшқан ұя]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 42] |- | data-sort-value="116" | 116 | [[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 42] |- | data-sort-value="117" | 117 | [[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 42] |- | data-sort-value="118" | 118 | [[Мұстафа Шоқай]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 42] |- | data-sort-value="119" | 119 | [[Әбіш Кекілбайұлы]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 41] |- | data-sort-value="120" | 120 | [[Есет Көтібарұлы]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 41] |- | data-sort-value="121" | 121 | [[Мұхаммед]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 41] |- | data-sort-value="122" | 122 | [[Ілияс Есенберлин]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 41] |- | data-sort-value="123" | 123 | [[Аңырақай шайқасы]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 41] |- | data-sort-value="124" | 124 | [[Қазақ рулары]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 41] |- | data-sort-value="125" | 125 | [[Диуани хикмет]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 40] |- | data-sort-value="126" | 126 | [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 40] |- | data-sort-value="127" | 127 | [[Қазақстан қорықтарының тізімі]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 40] |- | data-sort-value="128" | 128 | [[Қарғын (роман)]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 39] |- | data-sort-value="129" | 129 | [[Операциялық жүйелер]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 39] |- | data-sort-value="130" | 130 | [[Шәмші Қалдаяқов]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 39] |- | data-sort-value="131" | 131 | [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 39] |- | data-sort-value="132" | 132 | [[Тәуке хан]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 39] |- | data-sort-value="133" | 133 | [[Америка Құрама Штаттары]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 39] |- | data-sort-value="134" | 134 | [[Қимақ қағанаты]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 39] |- | data-sort-value="135" | 135 | [[Сара Тастанбекқызы]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 39] |- | data-sort-value="136" | 136 | [[Жылқы малының атаулары]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 38] |- | data-sort-value="137" | 137 | [[Кіші жүз]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 38] |- | data-sort-value="138" | 138 | [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 38] |- | data-sort-value="139" | 139 | [[Қазақстан қалалары]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 38] |- | data-sort-value="140" | 140 | [[Батыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 38] |- | data-sort-value="141" | 141 | [[Доспамбет жырау]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 38] |- | data-sort-value="142" | 142 | [[Халықаралық лингвистикалық олимпиада]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%B0%D0%B4%D0%B0 38] |- | data-sort-value="143" | 143 | [[Құтадғу білік]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 38] |- | data-sort-value="144" | 144 | [[Жошы хан]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 37] |- | data-sort-value="145" | 145 | [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 37] |- | data-sort-value="146" | 146 | [[Компьютер]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 37] |- | data-sort-value="147" | 147 | [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 37] |- | data-sort-value="148" | 148 | [[Андроново мәдениеті]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 37] |- | data-sort-value="149" | 149 | [[Жусан иісі (повесть)]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 37] |- | data-sort-value="150" | 150 | [[Менің Қазақстаным (ән)]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%28%D3%99%D0%BD%29 37] |- | data-sort-value="151" | 151 | [[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 37] |- | data-sort-value="152" | 152 | [[Қарахан мемлекеті]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 37] |- | data-sort-value="153" | 153 | [[Қоңырат]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 37] |- | data-sort-value="154" | 154 | [[Қазақ батырлар тізімі]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 37] |- | data-sort-value="155" | 155 | [[Бәйтерек (монумент)]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 37] |- | data-sort-value="156" | 156 | [[Ұлы Жібек жолы]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 37] |- | data-sort-value="157" | 157 | [[Тәттімбет Қазанғапұлы]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 37] |- | data-sort-value="158" | 158 | [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 36] |- | data-sort-value="159" | 159 | [[Тыныс алу жүйесі]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 36] |- | data-sort-value="160" | 160 | [[Конституция]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 36] |- | data-sort-value="161" | 161 | [[Қазыбек би]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 36] |- | data-sort-value="162" | 162 | [[Уикипедия:Уикипедия туралы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 36] |- | data-sort-value="163" | 163 | [[Қорықтар]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 36] |- | data-sort-value="164" | 164 | [[Исатай-Махамбет көтерілісі]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 36] |- | data-sort-value="165" | 165 | [[Ақ Орда (мемлекет)]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 36] |- | data-sort-value="166" | 166 | [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 35] |- | data-sort-value="167" | 167 | [[Домендік атау жүйесі]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 35] |- | data-sort-value="168" | 168 | [[Дуадақ]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B 35] |- | data-sort-value="169" | 169 | [[Үйсін мемлекеті]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 35] |- | data-sort-value="170" | 170 | [[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 35] |- | data-sort-value="171" | 171 | [[Әйтеке би]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 35] |- | data-sort-value="172" | 172 | [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 35] |- | data-sort-value="173" | 173 | [[Тас дәуірі]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 34] |- | data-sort-value="174" | 174 | [[Қабанбай батыр]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 34] |- | data-sort-value="175" | 175 | [[Ұлытау облысы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 34] |- | data-sort-value="176" | 176 | [[Адай]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 34] |- | data-sort-value="177" | 177 | [[Желтоқсан көтерілісі]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 34] |- | data-sort-value="178" | 178 | [[Қосмекенділер]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 34] |- | data-sort-value="179" | 179 | [[Химиялық элементтер тізімі]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 34] |- | data-sort-value="180" | 180 | [[Табын]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 33] |- | data-sort-value="181" | 181 | [[Ботай мәдениеті]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 33] |- | data-sort-value="182" | 182 | [[:Сурет:Қазақстан картасы.png|Сурет:Қазақстан картасы.png]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 33] |- | data-sort-value="183" | 183 | [[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 33] |- | data-sort-value="184" | 184 | [[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 33] |- | data-sort-value="185" | 185 | [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 33] |- | data-sort-value="186" | 186 | [[Жүйелік программалық жасақтама]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 32] |- | data-sort-value="187" | 187 | [[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 32] |- | data-sort-value="188" | 188 | [[Алматы облысы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 32] |- | data-sort-value="189" | 189 | [[Бата]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 32] |- | data-sort-value="190" | 190 | [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 32] |- | data-sort-value="191" | 191 | [[Арғын]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 32] |- | data-sort-value="192" | 192 | [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 32] |- | data-sort-value="193" | 193 | [[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 32] |- | data-sort-value="194" | 194 | [[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 31] |- | data-sort-value="195" | 195 | [[Масғұт (дастан)]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D2%93%D2%B1%D1%82_%28%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 31] |- | data-sort-value="196" | 196 | [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 31] |- | data-sort-value="197" | 197 | [[Махаббат, қызық мол жылдар]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 31] |- | data-sort-value="198" | 198 | [[Айтыс]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 31] |- | data-sort-value="199" | 199 | [[Халел Досмұхамедов]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 31] |- | data-sort-value="200" | 200 | [[Дерекқор]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D0%BE%D1%80 31] |- | data-sort-value="201" | 201 | [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 31] |- | data-sort-value="202" | 202 | [[Құрмалас сөйлем]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 30] |- | data-sort-value="203" | 203 | [[Ақтөбе облысы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 30] |- | data-sort-value="204" | 204 | [[Еуропа]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 30] |- | data-sort-value="205" | 205 | [[Жоңғар хандығы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 30] |- | data-sort-value="206" | 206 | [[Фариза Оңғарсынова]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 30] |- | data-sort-value="207" | 207 | [[Қорғалжын қорығы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 30] |- | data-sort-value="208" | 208 | [[Жеті жарғы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 30] |- | data-sort-value="209" | 209 | [[Медғат Кәрімұлы Құлжанов]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 30] |- | data-sort-value="210" | 210 | [[Салқам Жәңгір хан]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 30] |- | data-sort-value="211" | 211 | [[Үркер (роман)]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 30] |- | data-sort-value="212" | 212 | [[Әбілқайыр хандығы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 30] |- | data-sort-value="213" | 213 | [[Зейнеп Ахметова]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 29] |- | data-sort-value="214" | 214 | [[Сегізаяқ (өлең)]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 29] |- | data-sort-value="215" | 215 | [[Алғашқы ұстаз (кітап)]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 29] |- | data-sort-value="216" | 216 | [[Кенен Әзірбаев]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 29] |- | data-sort-value="217" | 217 | [[Оңтүстік Америка]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 29] |- | data-sort-value="218" | 218 | [[Керей хан]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 29] |- | data-sort-value="219" | 219 | [[Асқар Сүлейменов]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 29] |- | data-sort-value="220" | 220 | [[Қазақстан аудандары]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 29] |- | data-sort-value="221" | 221 | [[Ұлы Қытай қорғаны]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 29] |- | data-sort-value="222" | 222 | [[Родос Колосы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8B 29] |- | data-sort-value="223" | 223 | [[АҚШ штаттарының тізімі]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29] |- | data-sort-value="224" | 224 | [[Сүмбіле]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 29] |- | data-sort-value="225" | 225 | [[Сын есім]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 28] |- | data-sort-value="226" | 226 | [[Дауыссыз дыбыстар]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 28] |- | data-sort-value="227" | 227 | [[Ислам]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 28] |- | data-sort-value="228" | 228 | [[Ресей]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 28] |- | data-sort-value="229" | 229 | [[Алланың есімдері]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 28] |- | data-sort-value="230" | 230 | [[Санжар Керімбай]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 28] |- | data-sort-value="231" | 231 | [[Соңғы көш (роман)]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%A3%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 28] |- | data-sort-value="232" | 232 | [[Тоғыз-құмалақ]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 28] |- | data-sort-value="233" | 233 | [[Оғыз мемлекеті]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 28] |- | data-sort-value="234" | 234 | [[Бақытсыз Жамал]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 28] |- | data-sort-value="235" | 235 | [[Менің атым Қожа (хикаят)]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 28] |- | data-sort-value="236" | 236 | [[Қантамырлар]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 28] |- | data-sort-value="237" | 237 | [[Гауһартас (фильм)]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 28] |- | data-sort-value="238" | 238 | [[Нәсіл]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BB 28] |- | data-sort-value="239" | 239 | [[Қарлұқ қағанаты]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 27] |- | data-sort-value="240" | 240 | [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27] |- | data-sort-value="241" | 241 | [[Қарағанды облысы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="242" | 242 | [[Беріш]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 27] |- | data-sort-value="243" | 243 | [[Ақ кеме (кітап)]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 27] |- | data-sort-value="244" | 244 | [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 27] |- | data-sort-value="245" | 245 | [[Кіші жүздің Ресейге қосылуы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 27] |- | data-sort-value="246" | 246 | [[Арқайым]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 27] |- | data-sort-value="247" | 247 | [[Қыс]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%81 27] |- | data-sort-value="248" | 248 | [[Нұртас Дәндібайұлы Оңдасынов]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 27] |- | data-sort-value="249" | 249 | [[Әміре Қашаубаев]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27] |- | data-sort-value="250" | 250 | [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="251" | 251 | [[Қыпшақтар]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 27] |- | data-sort-value="252" | 252 | [[Абайдың қара сөздері]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 27] |- | data-sort-value="253" | 253 | [[Сұр келес]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 27] |- | data-sort-value="254" | 254 | [[Қола дәуірі]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 27] |- | data-sort-value="255" | 255 | [[Тәуекел хан]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 27] |- | data-sort-value="256" | 256 | [[Алаш Орда]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 27] |- | data-sort-value="257" | 257 | [[Жәнібек хан]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 27] |- | data-sort-value="258" | 258 | [[Қырғызстан]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 26] |- | data-sort-value="259" | 259 | [[Хамит Ерғалиев]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82_%D0%95%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 26] |- | data-sort-value="260" | 260 | [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 26] |- | data-sort-value="261" | 261 | [[Қазанғап Тілепбергенұлы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26] |- | data-sort-value="262" | 262 | [[Каспий теңізі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 26] |- | data-sort-value="263" | 263 | [[Төле би]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 26] |- | data-sort-value="264" | 264 | [[Ас қорыту жүйесі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 26] |- | data-sort-value="265" | 265 | [[Қайрат Нұртас]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 26] |- | data-sort-value="266" | 266 | [[Әмір Темір]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 26] |- | data-sort-value="267" | 267 | [[Республика]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0 26] |- | data-sort-value="268" | 268 | [[Ерболат Беделхан]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 26] |- | data-sort-value="269" | 269 | [[Трансформатор]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80 26] |- | data-sort-value="270" | 270 | [[Қазақ-жоңғар соғыстары]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 26] |- | data-sort-value="271" | 271 | [[Орбұлақ шайқасы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 26] |- | data-sort-value="272" | 272 | [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 26] |- | data-sort-value="273" | 273 | [[Қазақстан Құрылтайы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 25] |- | data-sort-value="274" | 274 | [[Зу-Зу Күлпаш]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 25] |- | data-sort-value="275" | 275 | [[Қытай]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 25] |- | data-sort-value="276" | 276 | [[Қазақстандағы саяси партиялар]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 25] |- | data-sort-value="277" | 277 | [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 25] |- | data-sort-value="278" | 278 | [[Сүтқоректілер]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 25] |- | data-sort-value="279" | 279 | [[Найзағай]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 25] |- | data-sort-value="280" | 280 | [[Қызыл кітап]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 25] |- | data-sort-value="281" | 281 | [[Бұрындық хан]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 25] |- | data-sort-value="282" | 282 | [[Қадыр Мырза Әлі]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 25] |- | data-sort-value="283" | 283 | [[Дулат Бабатайұлы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 25] |- | data-sort-value="284" | 284 | [[Жетісу]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 25] |- | data-sort-value="285" | 285 | [[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 25] |- | data-sort-value="286" | 286 | [[Саттар Асқарұлы Ерубаев]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 25] |- | data-sort-value="287" | 287 | [[Балқаш]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 25] |- | data-sort-value="288" | 288 | [[Қазақ халық аңыздары]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 25] |- | data-sort-value="289" | 289 | [[Мұхаммед Хайдар Дулати]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 25] |- | data-sort-value="290" | 290 | [[Шәңгерей Сейіткерейұлы Бөкеев]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2 25] |- | data-sort-value="291" | 291 | [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 25] |- | data-sort-value="292" | 292 | [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 25] |- | data-sort-value="293" | 293 | [[Көне түркі жазбалары]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 24] |- | data-sort-value="294" | 294 | [[Мәдениет]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 24] |- | data-sort-value="295" | 295 | [[Ақан сері]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 24] |- | data-sort-value="296" | 296 | [[Шығай хан]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 24] |- | data-sort-value="297" | 297 | [[Каспий бойындағы алғашқы балық аулау колхоздары (Атырау аймағы)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%85%D0%BE%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 24] |- | data-sort-value="298" | 298 | [[Автомобиль түрлері]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 24] |- | data-sort-value="299" | 299 | [[Ноғай Ордасы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="300" | 300 | [[Жоңғар шапқыншылығы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 24] |- | data-sort-value="301" | 301 | [[Екпін]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 24] |- | data-sort-value="302" | 302 | [[Мақала]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 24] |- | data-sort-value="303" | 303 | [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24] |- | data-sort-value="304" | 304 | [[Арал теңізі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 24] |- | data-sort-value="305" | 305 | [[Төлен Әбдік]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 24] |- | data-sort-value="306" | 306 | [[Қан мен тер]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 24] |- | data-sort-value="307" | 307 | [[Мысыр пирамидалары]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 24] |- | data-sort-value="308" | 308 | [[Байбақты]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 24] |- | data-sort-value="309" | 309 | [[Батыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="310" | 310 | [[Бабыр]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80 23] |- | data-sort-value="311" | 311 | [[Қожа]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 23] |- | data-sort-value="312" | 312 | [[Жар жағалаған жалғыз]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D1%8B%D0%B7 23] |- | data-sort-value="313" | 313 | [[Абзал Темірғалиұлы Құспан]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 23] |- | data-sort-value="314" | 314 | [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23] |- | data-sort-value="315" | 315 | [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 23] |- | data-sort-value="316" | 316 | [[Жыныстық қатынас]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 23] |- | data-sort-value="317" | 317 | [[Қызылорда]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 23] |- | data-sort-value="318" | 318 | [[Домбыра]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 23] |- | data-sort-value="319" | 319 | [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 23] |- | data-sort-value="320" | 320 | [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 23] |- | data-sort-value="321" | 321 | [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 23] |- | data-sort-value="322" | 322 | [[Қазақстан темір жолы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 23] |- | data-sort-value="323" | 323 | [[Ұлы жүз]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 23] |- | data-sort-value="324" | 324 | [[Бұлшық ет]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 23] |- | data-sort-value="325" | 325 | [[Кек алушылар: Финал]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 23] |- | data-sort-value="326" | 326 | [[Исатай Тайманұлы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23] |- | data-sort-value="327" | 327 | [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 23] |- | data-sort-value="328" | 328 | [[Қызылорда облысы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="329" | 329 | [[Дулат]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 23] |- | data-sort-value="330" | 330 | [[Есік Алтын адамы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 23] |- | data-sort-value="331" | 331 | [[Ұлпан (роман)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 23] |- | data-sort-value="332" | 332 | [[Ақтабан шұбырынды]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 23] |- | data-sort-value="333" | 333 | [[Жиде]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 23] |- | data-sort-value="334" | 334 | [[Ауызекі сөйлеу тілінің стилі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 23] |- | data-sort-value="335" | 335 | [[Жаныс]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 23] |- | data-sort-value="336" | 336 | [[Қамар сұлу]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 22] |- | data-sort-value="337" | 337 | [[Жамбыл Жабайұлы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22] |- | data-sort-value="338" | 338 | [[Жарасқан Әбдірашев]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 22] |- | data-sort-value="339" | 339 | [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 22] |- | data-sort-value="340" | 340 | [[Ғұндар]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 22] |- | data-sort-value="341" | 341 | [[Қастек Баянбай]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 22] |- | data-sort-value="342" | 342 | [[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 22] |- | data-sort-value="343" | 343 | [[Файлдық жүйе]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 22] |- | data-sort-value="344" | 344 | [[Асылы Әлиқызы Осман]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="345" | 345 | [[Күз]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B7 22] |- | data-sort-value="346" | 346 | [[Шежіре]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 22] |- | data-sort-value="347" | 347 | [[Қазақ КСР-нің "мемлекеттік егемендігі туралы" декларациясы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0-%D0%BD%D1%96%D2%A3_%22%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%22_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="348" | 348 | [[Аңыз]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7 22] |- | data-sort-value="349" | 349 | [[Қайыңды (көл)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 22] |- | data-sort-value="350" | 350 | [[Туризм]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 22] |- | data-sort-value="351" | 351 | [[Ақпараттың өлшем бірліктері]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="352" | 352 | [[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22] |- | data-sort-value="353" | 353 | [[Ақпарат]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 21] |- | data-sort-value="354" | 354 | [[Қан]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="355" | 355 | [[Өзбекстан]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="356" | 356 | [[Бесін намазы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 21] |- | data-sort-value="357" | 357 | [[Септік жалғау]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 21] |- | data-sort-value="358" | 358 | [[Баланы қырқынан шығару]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 21] |- | data-sort-value="359" | 359 | [[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 21] |- | data-sort-value="360" | 360 | [[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 21] |- | data-sort-value="361" | 361 | [[Жабайы алма (повесть)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 21] |- | data-sort-value="362" | 362 | [[Тұрар Рысқұлов]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 21] |- | data-sort-value="363" | 363 | [[Арыстанбаб]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 21] |- | data-sort-value="364" | 364 | [[Тама]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 21] |- | data-sort-value="365" | 365 | [[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 21] |- | data-sort-value="366" | 366 | [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 21] |- | data-sort-value="367" | 367 | [[Сартай батыр Байжанұлы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21] |- | data-sort-value="368" | 368 | [[Дыбыс үндестігі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 21] |- | data-sort-value="369" | 369 | [[Мұхамеджан Сералин]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 21] |- | data-sort-value="370" | 370 | [[Жайдарман]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="371" | 371 | [[Мұхит]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 20] |- | data-sort-value="372" | 372 | [[Әнұран]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="373" | 373 | [[Азия]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 20] |- | data-sort-value="374" | 374 | [[Қоқан хандығы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 20] |- | data-sort-value="375" | 375 | [[Тоқтар Серіков]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="376" | 376 | [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20] |- | data-sort-value="377" | 377 | [[Декларация]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 20] |- | data-sort-value="378" | 378 | [[ChatGPT]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 20] |- | data-sort-value="379" | 379 | [[Қазақ тілі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 20] |- | data-sort-value="380" | 380 | [[Ысты]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 20] |- | data-sort-value="381" | 381 | [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="382" | 382 | [[Бөгенбай батыр]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 20] |- | data-sort-value="383" | 383 | [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="384" | 384 | [[Сұлтан Бейбарыс]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 20] |- | data-sort-value="385" | 385 | [[Әлем елдерінің тізімі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20] |- | data-sort-value="386" | 386 | [[Қ]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 20] |- | data-sort-value="387" | 387 | [[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20] |- | data-sort-value="388" | 388 | [[Беташар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="389" | 389 | [[Тыныс белгілері]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="390" | 390 | [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="391" | 391 | [[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары|Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 20] |- | data-sort-value="392" | 392 | [[Бесікке салу]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 20] |- | data-sort-value="393" | 393 | [[Ақмола облысы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="394" | 394 | [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 20] |- | data-sort-value="395" | 395 | [[Менің атым Қожа (фильм)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 20] |- | data-sort-value="396" | 396 | [[Бөкей Ордасы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="397" | 397 | [[Жетісу облысы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="398" | 398 | [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 19] |- | data-sort-value="399" | 399 | [[Логикалық элементтер]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 19] |- | data-sort-value="400" | 400 | [[Ом заңы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 19] |- | data-sort-value="401" | 401 | [[Жер]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 19] |- | data-sort-value="402" | 402 | [[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19] |- | data-sort-value="403" | 403 | [[Райымбек батыр]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 19] |- | data-sort-value="404" | 404 | [[Бірінші Мемлекеттік Дума]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 19] |- | data-sort-value="405" | 405 | [[Ақбөкен]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 19] |- | data-sort-value="406" | 406 | [[Географиялық карта]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 19] |- | data-sort-value="407" | 407 | [[Шығыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 19] |- | data-sort-value="408" | 408 | [[Мұрат Мөңкеұлы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19] |- | data-sort-value="409" | 409 | [[Қазақтар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="410" | 410 | [[Наймандар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="411" | 411 | [[Педагогика]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 19] |- | data-sort-value="412" | 412 | [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="413" | 413 | [[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="414" | 414 | [[Орта жүз]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 19] |- | data-sort-value="415" | 415 | [[Созақ]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 19] |- | data-sort-value="416" | 416 | [[Зат есім]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 19] |- | data-sort-value="417" | 417 | [[Қарауыл руы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 19] |- | data-sort-value="418" | 418 | [[Z буыны]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Z_%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BD%D1%8B 19] |- | data-sort-value="419" | 419 | [[Тараз]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 19] |- | data-sort-value="420" | 420 | [[Әлімұлы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19] |- | data-sort-value="421" | 421 | [[Талас шайқасы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="422" | 422 | [[Жаһанша Досмұхамедов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="423" | 423 | [[Компьютерлік желі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 19] |- | data-sort-value="424" | 424 | [[Маңғыстау облысы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="425" | 425 | [[Мәтін]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 19] |- | data-sort-value="426" | 426 | [[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 19] |- | data-sort-value="427" | 427 | [[Ақиқат пен аңыз (роман-диалог)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 19] |- | data-sort-value="428" | 428 | [[Фотосинтез]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 19] |- | data-sort-value="429" | 429 | [[Көкпар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="430" | 430 | [[Ұлықбек Оразбайұлы Есдәулет]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 19] |- | data-sort-value="431" | 431 | [[Қымыз]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 19] |- | data-sort-value="432" | 432 | [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="433" | 433 | [[Қазақ ұлттық университеті]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 19] |- | data-sort-value="434" | 434 | [[Осман империясы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="435" | 435 | [[Бұланты шайқасы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="436" | 436 | [[Әзілхан Нұршайықов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="437" | 437 | [[:Сурет:Female and male anus.jpg|Сурет:Female and male anus.jpg]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 18] |- | data-sort-value="438" | 438 | [[Қаракесек (Арғын)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 18] |- | data-sort-value="439" | 439 | [[Қан топтары]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 18] |- | data-sort-value="440" | 440 | [[Сөз таптары]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 18] |- | data-sort-value="441" | 441 | [[Жалғау]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 18] |- | data-sort-value="442" | 442 | [[Қазақстан Республикасының заңдары]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 18] |- | data-sort-value="443" | 443 | [[Асық ойыны]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 18] |- | data-sort-value="444" | 444 | [[Әдебиет теориясы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="445" | 445 | [[Диуани лұғат ат-түрк]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 18] |- | data-sort-value="446" | 446 | [[Тәж Махал]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 18] |- | data-sort-value="447" | 447 | [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="448" | 448 | [[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18] |- | data-sort-value="449" | 449 | [[Жәңгір-Керей хан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="450" | 450 | [[Киіз үй]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 18] |- | data-sort-value="451" | 451 | [[Бәйдібек Қарашаұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="452" | 452 | [[Қазақ газеттері]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 18] |- | data-sort-value="453" | 453 | [[Қасым Қайсенов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="454" | 454 | [[:Санат:Қазақ батырлары|Санат:Қазақ батырлары]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 18] |- | data-sort-value="455" | 455 | [[Жасұлан ұйымы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 18] |- | data-sort-value="456" | 456 | [[Құнанбай Өскенбайұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="457" | 457 | [[Албан руы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 18] |- | data-sort-value="458" | 458 | [[Бауырымен жорғалаушылар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="459" | 459 | [[Сүйінбай Аронұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="460" | 460 | [[РСДЖП-ның III съезі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%A1%D0%94%D0%96%D0%9F-%D0%BD%D1%8B%D2%A3_III_%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D1%96 18] |- | data-sort-value="461" | 461 | [[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 18] |- | data-sort-value="462" | 462 | [[Байұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="463" | 463 | [[Жамбыл облысы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="464" | 464 | [[Жиренше шешен]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD 18] |- | data-sort-value="465" | 465 | [[ДНҚ]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 18] |- | data-sort-value="466" | 466 | [[Қазақстанның пайдалы қазбалары]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 18] |- | data-sort-value="467" | 467 | [[Лай суға май бітпес қой өткенге...]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D0%B9_%D3%A9%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5... 18] |- | data-sort-value="468" | 468 | [[Қазақ ұлттық киімдері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="469" | 469 | [[Ескендір Зұлқарнайын]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 17] |- | data-sort-value="470" | 470 | [[Аңыз әңгімелер]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 17] |- | data-sort-value="471" | 471 | [[Есімдік]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 17] |- | data-sort-value="472" | 472 | [[Символдардың стандартты кестесі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BC%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%82%D1%8B_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%96 17] |- | data-sort-value="473" | 473 | [[Құндылық]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 17] |- | data-sort-value="474" | 474 | [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="475" | 475 | [[Сұңғыла]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 17] |- | data-sort-value="476" | 476 | [[АҚШ президенттерінің тізімі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17] |- | data-sort-value="477" | 477 | [[Етістік]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 17] |- | data-sort-value="478" | 478 | [[Ресми стиль]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 17] |- | data-sort-value="479" | 479 | [[Күлтегін ескерткіші]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 17] |- | data-sort-value="480" | 480 | [[Уикипедия:Қауым порталы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="481" | 481 | [[Тобанияз Әлниязұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%B7_%D3%98%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="482" | 482 | [[Африка]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 17] |- | data-sort-value="483" | 483 | [[Фонетика]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 17] |- | data-sort-value="484" | 484 | [[Жүрек]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 17] |- | data-sort-value="485" | 485 | [[Мекемтас Мырзахметұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="486" | 486 | [[Қазақтың боғауыз сөздері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="487" | 487 | [[Қазақстан Республикасының электрондық үкіметі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="488" | 488 | [[Әділет (партия)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 17] |- | data-sort-value="489" | 489 | [[Есептеуіш техника тарихы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%88_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 17] |- | data-sort-value="490" | 490 | [[Алаш партиясының бағдарламасы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="491" | 491 | [[Ұлы жүздің Ресейге қосылуы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 17] |- | data-sort-value="492" | 492 | [[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17] |- | data-sort-value="493" | 493 | [[Жақып Ақбаев]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17] |- | data-sort-value="494" | 494 | [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 17] |- | data-sort-value="495" | 495 | [[Ұйқы безі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 17] |- | data-sort-value="496" | 496 | [[Үстеу]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 17] |- | data-sort-value="497" | 497 | [[Теңеу]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 17] |- | data-sort-value="498" | 498 | [[Ғани Мұратбаев]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17] |- | data-sort-value="499" | 499 | [[Абай облысы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="500" | 500 | [[Жаһандану]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 17] |- | data-sort-value="501" | 501 | [[Жеті қазына]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 17] |- | data-sort-value="502" | 502 | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 17] |- | data-sort-value="503" | 503 | [[Моғолстан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="504" | 504 | [[MrBeast]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=MrBeast 17] |- | data-sort-value="505" | 505 | [[Ұрыс хан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="506" | 506 | [[Шымкент]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 17] |- | data-sort-value="507" | 507 | [[Христофор Колумб]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 17] |- | data-sort-value="508" | 508 | [[Сырдария]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 17] |- | data-sort-value="509" | 509 | [[Шұғаның белгісі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 17] |- | data-sort-value="510" | 510 | [[Түркілер]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 16] |- | data-sort-value="511" | 511 | [[Қазақстан банктерінің тізімі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16] |- | data-sort-value="512" | 512 | [[Түркістан облысы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="513" | 513 | [[Франция қалаларының тізімі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16] |- | data-sort-value="514" | 514 | [[Шернияз Жарылғасұлы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="515" | 515 | [[Мұстафа Өзтүрiк]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 16] |- | data-sort-value="516" | 516 | [[Теміреткі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 16] |- | data-sort-value="517" | 517 | [[Жұмыр құрттар]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 16] |- | data-sort-value="518" | 518 | [[Калашников автоматы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 16] |- | data-sort-value="519" | 519 | [[Жау тылындағы бала]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 16] |- | data-sort-value="520" | 520 | [[Рәбиға Сәтіғалиқызы Сыздық]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 16] |- | data-sort-value="521" | 521 | [[Зар Заман ақындары]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 16] |- | data-sort-value="522" | 522 | [[Смағұл Абатұлы Елубай]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 16] |- | data-sort-value="523" | 523 | [[Әбілхан Қастеев]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 16] |- | data-sort-value="524" | 524 | [[Кеплер заңдары]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 16] |- | data-sort-value="525" | 525 | [[Дәрумен]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 16] |- | data-sort-value="526" | 526 | [[Алтын Қыран ордені]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 16] |- | data-sort-value="527" | 527 | [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16] |- | data-sort-value="528" | 528 | [[Түркістан автономиясы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="529" | 529 | [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="530" | 530 | [[Ибн Сина]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 16] |- | data-sort-value="531" | 531 | [[Қазақстанның табиғаты]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 16] |- | data-sort-value="532" | 532 | [[Қаһар]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 16] |- | data-sort-value="533" | 533 | [[Өсімдіктер]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 16] |- | data-sort-value="534" | 534 | [[Жүйке ұлпасы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="535" | 535 | [[Қазақстанды Ресейдің Отарлауы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 16] |- | data-sort-value="536" | 536 | [[Тоқтамыс хан]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="537" | 537 | [[Алаша (ру)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 16] |- | data-sort-value="538" | 538 | [[Айша бибі кесенесі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 16] |- | data-sort-value="539" | 539 | [[Күлтегін]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 16] |- | data-sort-value="540" | 540 | [[Егемен Қазақстан]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="541" | 541 | [[Жалайыр]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 16] |- | data-sort-value="542" | 542 | [[Балбырауын (күй)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 16] |- | data-sort-value="543" | 543 | [[Философия]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 16] |- | data-sort-value="544" | 544 | [[Шөмекей]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 16] |- | data-sort-value="545" | 545 | [[Шығыс аңызы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B 16] |- | data-sort-value="546" | 546 | [[Қаңлы (тайпа)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 16] |- | data-sort-value="547" | 547 | [[Түргеш қағанаты]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 16] |- | data-sort-value="548" | 548 | [[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="549" | 549 | [[Семирамида аспалы бағы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 16] |- | data-sort-value="550" | 550 | [[Махмұд Қашқари]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 16] |- | data-sort-value="551" | 551 | [[Кішкентай ханзада]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0 16] |- | data-sort-value="552" | 552 | [[Өмірзая (роман)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 16] |- | data-sort-value="553" | 553 | [[Қошқармүйіз (ою-өрнек)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 16] |- | data-sort-value="554" | 554 | [[Желтоқсан көтерілісіне қатысқандар тізімі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16] |- | data-sort-value="555" | 555 | [[Кек алушылар: Шексіздік соғысы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="556" | 556 | [[Ақпараттық қауіпсіздік]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 16] |- | data-sort-value="557" | 557 | [[Бернулли заңы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 15] |- | data-sort-value="558" | 558 | [[Информатика]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 15] |- | data-sort-value="559" | 559 | [[Таңбалы тас]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%81 15] |- | data-sort-value="560" | 560 | [[Мәскеу]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83 15] |- | data-sort-value="561" | 561 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15] |- | data-sort-value="562" | 562 | [[Моңғол империясы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="563" | 563 | [[Дауысты дыбыстар]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 15] |- | data-sort-value="564" | 564 | [[Кітап]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 15] |- | data-sort-value="565" | 565 | [[Қазақстан халық кеңесі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 15] |- | data-sort-value="566" | 566 | [[Алаш қозғалысы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="567" | 567 | [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 15] |- | data-sort-value="568" | 568 | [[Дана Теміртайқызы Медеуова]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BE%D0%B2%D0%B0 15] |- | data-sort-value="569" | 569 | [[1860 жылдарындағы әкімшілік реформалар]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 15] |- | data-sort-value="570" | 570 | [[Таз руы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 15] |- | data-sort-value="571" | 571 | [[Жапония]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 15] |- | data-sort-value="572" | 572 | [[Ғылым таппай мақтанба]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0 15] |- | data-sort-value="573" | 573 | [[Отырар]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 15] |- | data-sort-value="574" | 574 | [[Тірек-қимыл жүйесі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BA-%D2%9B%D0%B8%D0%BC%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 15] |- | data-sort-value="575" | 575 | [[Ою-өрнек]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 15] |- | data-sort-value="576" | 576 | [[Қазақстан географиясы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="577" | 577 | [[Артерия]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F 15] |- | data-sort-value="578" | 578 | [[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="579" | 579 | [[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 15] |- | data-sort-value="580" | 580 | [[Шахмардан Есенұлы Есенов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="581" | 581 | [[Шығанақ Берсиев]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D0%B5%D0%B2 15] |- | data-sort-value="582" | 582 | [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15] |- | data-sort-value="583" | 583 | [[Әзербайжан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="584" | 584 | [[Алтай таулары]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 15] |- | data-sort-value="585" | 585 | [[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15] |- | data-sort-value="586" | 586 | [[Фотосинтездің жарық және қараңғы фазалары]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B_%D1%84%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 15] |- | data-sort-value="587" | 587 | [[Эссе]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 15] |- | data-sort-value="588" | 588 | [[Мүшел жас]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 15] |- | data-sort-value="589" | 589 | [[Еліктеу сөз]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 15] |- | data-sort-value="590" | 590 | [[BALA (Ninety One)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BALA_%28Ninety_One%29 15] |- | data-sort-value="591" | 591 | [[Үркер]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80 15] |- | data-sort-value="592" | 592 | [[Аналды секс]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 15] |- | data-sort-value="593" | 593 | [[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="594" | 594 | [[Бағыбек Құндақбаев]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15] |- | data-sort-value="595" | 595 | [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 15] |- | data-sort-value="596" | 596 | [[Елхан мемлекеті]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 15] |- | data-sort-value="597" | 597 | [[Мәдениеттану]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 15] |- | data-sort-value="598" | 598 | [[Бесеудің хаты]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 15] |- | data-sort-value="599" | 599 | [[Қазақстан көлдері]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15] |- | data-sort-value="600" | 600 | [[Домалақ ана]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 15] |- | data-sort-value="601" | 601 | [[Қазақ шежірелерінің тізімі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15] |- | data-sort-value="602" | 602 | [[Құран]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="603" | 603 | [[Бразилия]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F 15] |- | data-sort-value="604" | 604 | [[Байлар-Жандар]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 15] |- | data-sort-value="605" | 605 | [[Тың игеру]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 15] |- | data-sort-value="606" | 606 | [[Қарағанды]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 15] |- | data-sort-value="607" | 607 | [[Керей (тайпа)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 15] |- | data-sort-value="608" | 608 | [[Энеолит]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 15] |- | data-sort-value="609" | 609 | [[Жылқы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 15] |- | data-sort-value="610" | 610 | [[Шеркеш]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 15] |- | data-sort-value="611" | 611 | [[Бейбітшілік және келісім сарайы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 14] |- | data-sort-value="612" | 612 | [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="613" | 613 | [[Сөйлемнің бірыңғай мүшелері]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 14] |- | data-sort-value="614" | 614 | [[Тұманбай Молдағалиев]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 14] |- | data-sort-value="615" | 615 | [[Әбу Райхан әл-Бируни]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB-%D0%91%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B8 14] |- | data-sort-value="616" | 616 | [[Шертпе күй]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BF%D0%B5_%D0%BA%D2%AF%D0%B9 14] |- | data-sort-value="617" | 617 | [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="618" | 618 | [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 14] |- | data-sort-value="619" | 619 | [[Оғыздар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="620" | 620 | [[Жоқтау]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 14] |- | data-sort-value="621" | 621 | [[Арнайы:UrlShortener]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3AUrlShortener 14] |- | data-sort-value="622" | 622 | [[Ресей империясының құрамындағы Қазақстан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="623" | 623 | [[Айтқұрман Жоламанұлы Омарбеков]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="624" | 624 | [[Олжас Абайұлы Бектенов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="625" | 625 | [[Қолданбалы бағдарламалық жасақтама]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 14] |- | data-sort-value="626" | 626 | [[Салауат]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 14] |- | data-sort-value="627" | 627 | [[Персептрон]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 14] |- | data-sort-value="628" | 628 | [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 14] |- | data-sort-value="629" | 629 | [[Шылау]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 14] |- | data-sort-value="630" | 630 | [[Шағатай ұлысы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="631" | 631 | [[Юпитер]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 14] |- | data-sort-value="632" | 632 | [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 14] |- | data-sort-value="633" | 633 | [[Біріккен сөздер]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 14] |- | data-sort-value="634" | 634 | [[Түркістан (қала)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 14] |- | data-sort-value="635" | 635 | [[Алаш автономиясы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="636" | 636 | [[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14] |- | data-sort-value="637" | 637 | [[Шахмат]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 14] |- | data-sort-value="638" | 638 | [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 14] |- | data-sort-value="639" | 639 | [[Омар Жәлелұлы Темірбеков]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="640" | 640 | [[Дүние жүзінің саяси картасы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="641" | 641 | [[Рибонуклеин қышқылы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 14] |- | data-sort-value="642" | 642 | [[Оғызнама]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0 14] |- | data-sort-value="643" | 643 | [[Қазақстан демографиясы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="644" | 644 | [[Сөз тіркесі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 14] |- | data-sort-value="645" | 645 | [[Жұрнақ]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B 14] |- | data-sort-value="646" | 646 | [[Қазақстан Республикасы мемлекеттік рәміздерінің күні]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 14] |- | data-sort-value="647" | 647 | [[Қайым Мұқамедханов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="648" | 648 | [[Қазақстан азамат соғысы жылдарында]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 14] |- | data-sort-value="649" | 649 | [[Ақпарат технологиясы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="650" | 650 | [[Түрікменстан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="651" | 651 | [[Ақсу-Жабағылы қорығы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 14] |- | data-sort-value="652" | 652 | [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 14] |- | data-sort-value="653" | 653 | [[Метафора]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 14] |- | data-sort-value="654" | 654 | [[18 ғасырдың бірінші ширегіндегі қазақ хандығының ішкі және сыртқы жағдайы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 14] |- | data-sort-value="655" | 655 | [[Волейбол]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 14] |- | data-sort-value="656" | 656 | [[Шапырашты]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 14] |- | data-sort-value="657" | 657 | [[Публицистикалық стиль]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 14] |- | data-sort-value="658" | 658 | [[Экология]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 14] |- | data-sort-value="659" | 659 | [[Тобықты]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 14] |- | data-sort-value="660" | 660 | [[Орталық Азия]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 14] |- | data-sort-value="661" | 661 | [[Жүсіп Ақшораев]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14] |- | data-sort-value="662" | 662 | [[Музыка]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 14] |- | data-sort-value="663" | 663 | [[Қазақ энциклопедиясы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="664" | 664 | [[Ноғай-Қазақ]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9-%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B 14] |- | data-sort-value="665" | 665 | [[МедиаУики:Bad image list]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3ABad_image_list 14] |- | data-sort-value="666" | 666 | [[Франция]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 14] |- | data-sort-value="667" | 667 | [[Ұлыбритания]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 14] |- | data-sort-value="668" | 668 | [[Досқан Қалиұлы Жолжақсынов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="669" | 669 | [[Жасанды нейронды желі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 14] |- | data-sort-value="670" | 670 | [[Қазақстан астанасы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="671" | 671 | [[SCAT]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SCAT 14] |- | data-sort-value="672" | 672 | [[Орталық Қазақстан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="673" | 673 | [[Қазақстандағы хандық биліктің жойылуы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 14] |- | data-sort-value="674" | 674 | [[Логикалық заңдар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="675" | 675 | [[Сіргелі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 14] |- | data-sort-value="676" | 676 | [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="677" | 677 | [[Интернет]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 14] |- | data-sort-value="678" | 678 | [[Мемлекет]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 14] |- | data-sort-value="679" | 679 | [[Жануарлар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="680" | 680 | [[Суан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="681" | 681 | [[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 13] |- | data-sort-value="682" | 682 | [[Жайық]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 13] |- | data-sort-value="683" | 683 | [[Қобыланды батыр (жыр)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 13] |- | data-sort-value="684" | 684 | [[Ғабиден Мұстафин]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 13] |- | data-sort-value="685" | 685 | [[Өскемен]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 13] |- | data-sort-value="686" | 686 | [[Юникод]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B4 13] |- | data-sort-value="687" | 687 | [[Орта жүз және Кіші жүзде хандық биліктің жойылуы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 13] |- | data-sort-value="688" | 688 | [[Жүсіп–Зылиха]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%E2%80%93%D0%97%D1%8B%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0 13] |- | data-sort-value="689" | 689 | [[Гүлжауһар Айыпқызы Шомбалова]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A8%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 13] |- | data-sort-value="690" | 690 | [[Микроконтроллер]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D1%80 13] |- | data-sort-value="691" | 691 | [[Ғұндар мемлекеті]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="692" | 692 | [[Қарақат Түлкібайқызы Әбілдина]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 13] |- | data-sort-value="693" | 693 | [[Көроғлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BE%D2%93%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="694" | 694 | [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 13] |- | data-sort-value="695" | 695 | [[Процессор]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80 13] |- | data-sort-value="696" | 696 | [[IP мекенжайы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=IP_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 13] |- | data-sort-value="697" | 697 | [[Балуан Шолақ]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 13] |- | data-sort-value="698" | 698 | [[Морфология (лингвистика)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 13] |- | data-sort-value="699" | 699 | [[Құмырсқалар]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 13] |- | data-sort-value="700" | 700 | [[Есентемір]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 13] |- | data-sort-value="701" | 701 | [[16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 13] |- | data-sort-value="702" | 702 | [[Қарақалпақ рулары]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13] |- | data-sort-value="703" | 703 | [[Ұлы Отан соғысы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="704" | 704 | [[Найман хандығы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 13] |- | data-sort-value="705" | 705 | [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 13] |- | data-sort-value="706" | 706 | [[Әдеби жанрлар]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 13] |- | data-sort-value="707" | 707 | [[Адай күйі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 13] |- | data-sort-value="708" | 708 | [[Зарина Кармен]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 13] |- | data-sort-value="709" | 709 | [[Әл-Фатиха сүресі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 13] |- | data-sort-value="710" | 710 | [[Шақ (етістік)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 13] |- | data-sort-value="711" | 711 | [[Қазан төңкерісі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 13] |- | data-sort-value="712" | 712 | [[Көзімнің қарасы...]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 13] |- | data-sort-value="713" | 713 | [[Ұстаз (цифрлық платформа)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 13] |- | data-sort-value="714" | 714 | [[Пейзаж]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D0%B7%D0%B0%D0%B6 13] |- | data-sort-value="715" | 715 | [[Ақ азу]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B0%D0%B7%D1%83 13] |- | data-sort-value="716" | 716 | [[Үндістан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="717" | 717 | [[:Сурет:Құран Кәрім қазақша мағынасы және түсінігі.pdf|Сурет:Құран Кәрім қазақша мағынасы және түсінігі.pdf]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%96.pdf 13] |- | data-sort-value="718" | 718 | [[Дермене (повесть)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 13] |- | data-sort-value="719" | 719 | [[Ғұмар Қараш]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 13] |- | data-sort-value="720" | 720 | [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="721" | 721 | [[Жетімдер руы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 13] |- | data-sort-value="722" | 722 | [[Тәуелдік жалғау]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 13] |- | data-sort-value="723" | 723 | [[Халық қаһарманы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 13] |- | data-sort-value="724" | 724 | [[Қорқыт ата кітабы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 13] |- | data-sort-value="725" | 725 | [[Еуразия ұлттық университеті]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="726" | 726 | [[Ақын]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%8B%D0%BD 13] |- | data-sort-value="727" | 727 | [[Солтүстік Америка]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 13] |- | data-sort-value="728" | 728 | [[Эндокриңді бездер]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D2%A3%D0%B4%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 13] |- | data-sort-value="729" | 729 | [[Игельстром реформасы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="730" | 730 | [[Логика]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 13] |- | data-sort-value="731" | 731 | [[Бибігүл Ахметқызы Төлегенова]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B1%D1%96%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 13] |- | data-sort-value="732" | 732 | [[Іс-әрекет]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%81-%D3%99%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 13] |- | data-sort-value="733" | 733 | [[Өркениет]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 13] |- | data-sort-value="734" | 734 | [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 13] |- | data-sort-value="735" | 735 | [[Қоректік тізбек]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA 13] |- | data-sort-value="736" | 736 | [[Нұрдәулет Бәбиханұлы Ақыш]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%91%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88 13] |- | data-sort-value="737" | 737 | [[Ахмет Ержанов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%95%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="738" | 738 | [[Құқықтық мемлекет]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 13] |- | data-sort-value="739" | 739 | [[Сығанақ]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 13] |- | data-sort-value="740" | 740 | [[Лексика]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 13] |- | data-sort-value="741" | 741 | [[Төле]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5 13] |- | data-sort-value="742" | 742 | [[Бақыт Қалсапарқызы Шадаева]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 13] |- | data-sort-value="743" | 743 | [[Робинзон Крузо (роман)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B7%D0%BE%D0%BD_%D0%9A%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%BE_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 13] |- | data-sort-value="744" | 744 | [[Айқап]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 13] |- | data-sort-value="745" | 745 | [[Қалың елім, қазағым, қайран жұртым (өлең)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BC_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 13] |- | data-sort-value="746" | 746 | [[Ғарифолла Құрманғалиев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="747" | 747 | [[Әпсана]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0 12] |- | data-sort-value="748" | 748 | [[Пернетақта]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 12] |- | data-sort-value="749" | 749 | [[Иррационал сандар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="750" | 750 | [[Ортаққор]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 12] |- | data-sort-value="751" | 751 | [[Қыз Жібек]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 12] |- | data-sort-value="752" | 752 | [[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12] |- | data-sort-value="753" | 753 | [[Асхат Сергеевич Ниязов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="754" | 754 | [[Қазақстан вице-президенті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="755" | 755 | [[Қызғалдақ]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 12] |- | data-sort-value="756" | 756 | [[Көңіл шай]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 12] |- | data-sort-value="757" | 757 | [[Мәлік Ғабдуллин]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 12] |- | data-sort-value="758" | 758 | [[Қазақстан премьер-министрі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="759" | 759 | [[Жоба:Инкубатор/А. Пушкин атындағы қалалық әмбебап кітапханасы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%98%D0%BD%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%2F%D0%90._%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="760" | 760 | [[Адамның шығу тегі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%83_%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 12] |- | data-sort-value="761" | 761 | [[Майқы би]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 12] |- | data-sort-value="762" | 762 | [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="763" | 763 | [[Жарылғап Байшораұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="764" | 764 | [[XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ауыз әдебиеті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="765" | 765 | [[Әбілғазы Қалиақпарұлы Құсайынов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="766" | 766 | [[Дарын республикалық ғылыми-практикалық орталығы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 12] |- | data-sort-value="767" | 767 | [[Толағай (аңыз)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%29 12] |- | data-sort-value="768" | 768 | [[Тұрақты сөз тіркесі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="769" | 769 | [[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="770" | 770 | [[Тұран ойпаты]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 12] |- | data-sort-value="771" | 771 | [[Ташкент]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 12] |- | data-sort-value="772" | 772 | [[Сан есім]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 12] |- | data-sort-value="773" | 773 | [[Танымал қазақтардың тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="774" | 774 | [[Сақтандыру полисі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="775" | 775 | [[Баяндауыш]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 12] |- | data-sort-value="776" | 776 | [[Қанайналым жүйесі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="777" | 777 | [[Моңғол шапқыншылығы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 12] |- | data-sort-value="778" | 778 | [[Туыстық атаулары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="779" | 779 | [[Арыстан баб кесенесі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="780" | 780 | [[Жаратылыстану ғылымдары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="781" | 781 | [[Зевстің алтын мүсіні]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%BC%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96 12] |- | data-sort-value="782" | 782 | [[Қазақстан соғыстан кейінгі кезеңде]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 12] |- | data-sort-value="783" | 783 | [[Нұралы хан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="784" | 784 | [[Колизей]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%B5%D0%B9 12] |- | data-sort-value="785" | 785 | [[Теңге ілу]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5_%D1%96%D0%BB%D1%83 12] |- | data-sort-value="786" | 786 | [[Қатысушы:Aldogarov]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AAldogarov 12] |- | data-sort-value="787" | 787 | [[Аңыздың ақыры]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="788" | 788 | [[РСДЖП-ның II съезі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%A1%D0%94%D0%96%D0%9F-%D0%BD%D1%8B%D2%A3_II_%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D1%96 12] |- | data-sort-value="789" | 789 | [[Германия]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="790" | 790 | [[Жайық казак әскері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BA_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="791" | 791 | [[Қазақ мәдениеті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="792" | 792 | [[Конъюнктивит]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 12] |- | data-sort-value="793" | 793 | [[Митохондрия]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="794" | 794 | [[Шарын шатқалы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="795" | 795 | [[Крест жорықтары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="796" | 796 | [[Отбасы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="797" | 797 | [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="798" | 798 | [[Қонақжайлық]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%9B 12] |- | data-sort-value="799" | 799 | [[Тевкелев елшілігі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B2%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2_%D0%B5%D0%BB%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 12] |- | data-sort-value="800" | 800 | [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="801" | 801 | [[Төре]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 12] |- | data-sort-value="802" | 802 | [[Саяси партия]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="803" | 803 | [[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 12] |- | data-sort-value="804" | 804 | [[Темір дәуірі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="805" | 805 | [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="806" | 806 | [[Көкшетау]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 12] |- | data-sort-value="807" | 807 | [[Сәрсен Аманжолұлы Аманжолов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="808" | 808 | [[Қазақ күресі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="809" | 809 | [[Уәлибек Әбдірайымов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="810" | 810 | [[24]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=24 12] |- | data-sort-value="811" | 811 | [[:Санат:Үлгі шақыруында көшірме аргумент қолданатын беттер|Санат:Үлгі шақыруында көшірме аргумент қолданатын беттер]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%83%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D0%B0%D1%80%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 12] |- | data-sort-value="812" | 812 | [[Алматы метросы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="813" | 813 | [[Қызға қырық үйден тыйым]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 12] |- | data-sort-value="814" | 814 | [[Тұрсын хан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="815" | 815 | [[Анықтауыш]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 12] |- | data-sort-value="816" | 816 | [[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="817" | 817 | [[Литосфералық тақталар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="818" | 818 | [[1984 (роман)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1984_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 12] |- | data-sort-value="819" | 819 | [[Тотығу-тотықсыздану реакциялары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%83-%D1%82%D0%BE%D1%82%D1%8B%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="820" | 820 | [[Ақпарат-коммуникация технологиясы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="821" | 821 | [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="822" | 822 | [[КешYOU]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 12] |- | data-sort-value="823" | 823 | [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="824" | 824 | [[Солтүстік Қазақстан облысы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="825" | 825 | [[Ақмолла]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0 12] |- | data-sort-value="826" | 826 | [[Жаужүрек мың бала]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 12] |- | data-sort-value="827" | 827 | [[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="828" | 828 | [[Литосфера]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 11] |- | data-sort-value="829" | 829 | [[Ферменттер]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 11] |- | data-sort-value="830" | 830 | [[Қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық күресі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 11] |- | data-sort-value="831" | 831 | [[Автомобиль маркаларының тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="832" | 832 | [[Спандияр Көбеев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D0%9A%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="833" | 833 | [[Шрифт]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%80%D0%B8%D1%84%D1%82 11] |- | data-sort-value="834" | 834 | [[Қаршыға Ахмедьяров]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%8C%D1%8F%D1%80%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="835" | 835 | [[Алтынбек Қоразбайұлы Қоразбаев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="836" | 836 | [[Дамушы елдер]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 11] |- | data-sort-value="837" | 837 | [[Бибісара Ерханқызы Асаубаева]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B1%D1%96%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%95%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="838" | 838 | [[Жалағаш ауданы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 11] |- | data-sort-value="839" | 839 | [[Криштиану Роналду]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 11] |- | data-sort-value="840" | 840 | [[Антропогенез]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7 11] |- | data-sort-value="841" | 841 | [[Бауыр (орган)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%29 11] |- | data-sort-value="842" | 842 | [[Созақ ауданы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 11] |- | data-sort-value="843" | 843 | [[Сиқым]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 11] |- | data-sort-value="844" | 844 | [[Жай сөйлем және оның түрлері]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="845" | 845 | [[Түркия]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 11] |- | data-sort-value="846" | 846 | [[Пысықтауыш]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 11] |- | data-sort-value="847" | 847 | [[Ерзат Дулат]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 11] |- | data-sort-value="848" | 848 | [[Еңсегей Бойлы Ер Есім]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%91%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 11] |- | data-sort-value="849" | 849 | [[Ауыз әдебиеті]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 11] |- | data-sort-value="850" | 850 | [[Әл-Кәфирун сүресі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 11] |- | data-sort-value="851" | 851 | [[Орфография]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 11] |- | data-sort-value="852" | 852 | [[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="853" | 853 | [[Әлішер Науаи]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D1%88%D0%B5%D1%80_%D0%9D%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%B8 11] |- | data-sort-value="854" | 854 | [[Футбол]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 11] |- | data-sort-value="855" | 855 | [[Ә (кирил)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98_%28%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BB%29 11] |- | data-sort-value="856" | 856 | [[Ибраһим]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 11] |- | data-sort-value="857" | 857 | [[Qazaqstan (телеарна)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 11] |- | data-sort-value="858" | 858 | [[Алакөл (көл)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 11] |- | data-sort-value="859" | 859 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 11] |- | data-sort-value="860" | 860 | [[Күнделік.кз]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 11] |- | data-sort-value="861" | 861 | [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="862" | 862 | [[Тіл (лингвистика)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 11] |- | data-sort-value="863" | 863 | [[Саяси жүйе]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 11] |- | data-sort-value="864" | 864 | [[Қуық түбі безінің қабынуы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 11] |- | data-sort-value="865" | 865 | [[Етіс]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 11] |- | data-sort-value="866" | 866 | [[Қарақұм құрылтайы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BC_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 11] |- | data-sort-value="867" | 867 | [[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="868" | 868 | [[Португалия]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 11] |- | data-sort-value="869" | 869 | [[Ысық]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 11] |- | data-sort-value="870" | 870 | [[Ит]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82 11] |- | data-sort-value="871" | 871 | [[Еңбек құқығы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 11] |- | data-sort-value="872" | 872 | [[Уикипедия]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 11] |- | data-sort-value="873" | 873 | [[:Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|Сурет:Flag of Kazakhstan.svg]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFlag_of_Kazakhstan.svg 11] |- | data-sort-value="874" | 874 | [[Балықтар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="875" | 875 | [[Қазақ билері]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="876" | 876 | [[Қазақстан теңгесі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 11] |- | data-sort-value="877" | 877 | [[Ақтөбе]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 11] |- | data-sort-value="878" | 878 | [[Тарих-и Рашиди]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85-%D0%B8_%D0%A0%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%B4%D0%B8 11] |- | data-sort-value="879" | 879 | [[Сөз түбірі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="880" | 880 | [[Көңіл айту]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 11] |- | data-sort-value="881" | 881 | [[Руслан Тай]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 11] |- | data-sort-value="882" | 882 | [[Шолпан (ғаламшар)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 11] |- | data-sort-value="883" | 883 | [[Ермек Бекмұхамедұлы Серкебаев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="884" | 884 | [[Ұзындығы бойынша өзендер тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="885" | 885 | [[Наурыз мейрамы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 11] |- | data-sort-value="886" | 886 | [[Мезолит]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 11] |- | data-sort-value="887" | 887 | [[Ми]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 11] |- | data-sort-value="888" | 888 | [[Компьютер жадысы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="889" | 889 | [[Рабғузи]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B1%D2%93%D1%83%D0%B7%D0%B8 11] |- | data-sort-value="890" | 890 | [[Тарбағатай тауы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 11] |- | data-sort-value="891" | 891 | [[Бағдарлама]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0 11] |- | data-sort-value="892" | 892 | [[Бүйрек]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA 11] |- | data-sort-value="893" | 893 | [[Төлеген Мұхамеджанұлы Мұхамеджанов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="894" | 894 | [[Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 11] |- | data-sort-value="895" | 895 | [[Соқырішек]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 11] |- | data-sort-value="896" | 896 | [[Қазақтың 100 әні]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_100_%D3%99%D0%BD%D1%96 11] |- | data-sort-value="897" | 897 | [[Жасушааралық байланыстар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="898" | 898 | [[Жай сөйлем]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 11] |- | data-sort-value="899" | 899 | [[Соғыс психологиясы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="900" | 900 | [[Тұмау]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%83 11] |- | data-sort-value="901" | 901 | [[Эпитет]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 11] |- | data-sort-value="902" | 902 | [[Буддизм]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D0%B4%D0%B4%D0%B8%D0%B7%D0%BC 11] |- | data-sort-value="903" | 903 | [[Асыл тастар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="904" | 904 | [[Новелла]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B0 11] |- | data-sort-value="905" | 905 | [[Ғаламдық экологиялық проблемалар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="906" | 906 | [[Сақиналар әміршісі (роман)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11] |- | data-sort-value="907" | 907 | [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 11] |- | data-sort-value="908" | 908 | [[Ежелгі Грекия]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 11] |- | data-sort-value="909" | 909 | [[Нұх пайғамбар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="910" | 910 | [[Қояндар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="911" | 911 | [[Шешендік өнер]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 11] |- | data-sort-value="912" | 912 | [[Көне түркі жазуы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%8B 11] |- | data-sort-value="913" | 913 | [[Төрегелді Шарманұлы Шарманов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="914" | 914 | [[Христиандық]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 11] |- | data-sort-value="915" | 915 | [[Саржомарт]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 11] |- | data-sort-value="916" | 916 | [[Қырғыз руы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 11] |- | data-sort-value="917" | 917 | [[Өнер]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BD%D0%B5%D1%80 11] |- | data-sort-value="918" | 918 | [[Келінжан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="919" | 919 | [[Болыс болдым, мінеки...]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BC%2C_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8... 11] |- | data-sort-value="920" | 920 | [[Асық]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B 11] |- | data-sort-value="921" | 921 | [[Жүйке жүйесі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 11] |- | data-sort-value="922" | 922 | [[Елорда]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 11] |- | data-sort-value="923" | 923 | [[Шот-Аман Ыдырысұлы Уәлихан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%82-%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="924" | 924 | [[Серғазы Қалиев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="925" | 925 | [[Марс]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%81 11] |- | data-sort-value="926" | 926 | [[Жиенбет]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82 11] |- | data-sort-value="927" | 927 | [[Хикая]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F 11] |- | data-sort-value="928" | 928 | [[Наурызбай батыр]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11] |- | data-sort-value="929" | 929 | [[Мақал-мәтелдер]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 11] |- | data-sort-value="930" | 930 | [[Марк Твен]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA_%D0%A2%D0%B2%D0%B5%D0%BD 11] |- | data-sort-value="931" | 931 | [[Баланы ұшықтау]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 11] |- | data-sort-value="932" | 932 | [[Араб жазуы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%8B 11] |- | data-sort-value="933" | 933 | [[Il’han Ihsan]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 11] |- | data-sort-value="934" | 934 | [[Екінші Мемлекеттік Дума]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 11] |- | data-sort-value="935" | 935 | [[Орал]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 11] |- | data-sort-value="936" | 936 | [[Карбон қышқылдары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} tqd83utgj7gwtqlkaejvg3th17jq4s4 0 784846 3684126 3641614 2026-10-20T13:23:15Z Tuttiorchestra687 173049 3684126 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Біләл Алпанұлы Ысқақов |Шынайы есімі = Біләл Алпанұлы Ысқақов |Туған күні = 20 қазан 1954 |Туған жері = [[Үржар ауданы]], Таскескен ауылы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Мамандығы = домбырашы, өнертанушы-ғалым |Қызметі = профессор |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = доцент (2000), профессор (2007) |Не үшін белгілі = күйші, өнертанушы, педагог |Марапаттары = [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] }} '''Біләл Алпанұлы Ысқақов''' (20 қазан 1954 жылы туған, [[Үржар ауданы]], Таскескен ауылы) — өнер қайраткері, домбырашы, өнертанушы-ғалым, педагог. [[Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы]]ның профессоры, халықаралық және республикалық байқаулардың лауреаты, [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]].<ref name="ШҚЭ">{{cite book |title=Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия |location=Алматы |publisher=«Қазақ энциклопедиясы» |year=2014 }}</ref> == Өмірбаяны == Біләл Алпанұлы Ысқақов 1954 жылғы 20 қазанда [[Үржар ауданы]]ның [[Таскескен]] ауылында дүниеге келген. Жастайынан нағашы атасы Қасқырбайдан [[домбыра]] тартуды үйренген. Оқушы кезінде Таскескен өңіріне белгілі Мәткәрім, Бағаналы және Сапаржан күйшілерден тәлім алған.<ref name="ШҚЭ"/> Күйшілік өнерді одан әрі жетілдіру мақсатында ұлы күйші [[Тәттімбет Қазанғапұлы]]ның туған немересі Шайхыдан шертпе күй тартудың қыр-сырын меңгерген.<ref name="ШҚЭ"/> Біләл Ысқақов Алматыдағы П. Чайковский атындағы музыка училищесін (қазір колледж) және [[Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясын]] бітірген.<ref name="ШҚЭ"/> == Педагогикалық қызметі == Біләл Ысқақов еңбек жолын П.Чайковский атындағы Алматы музыка училищесінде ұстаздық қызметтен бастаған. 1987 жылы [[Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясына]] күйшілік өнерден дәріс беру үшін арнайы шақырылған. Осы оқу орнында кейін профессор қызметін атқарды.<ref name="ШҚЭ"/> 2000 жылы доцент, 2007 жылы профессор ғылыми атағына ие болды.<ref name="ШҚЭ"/> Консерваторияда Біләл Ысқақов [[Тәттімбет Қазанғапұлы|Тәттімбет]] атындағы шертпе күй класын ашты. Оның педагогикалық қызметі қазақтың дәстүрлі күй өнерін кәсіби деңгейде оқыту мен кейінгі ұрпаққа жеткізуге бағытталды.<ref name="ШҚЭ"/> == Орындаушылық қызметі == Біләл Ысқақов домбырашы ретінде орындаушылық өнерде елеулі жетістіктерге жеткен. 1978 жылы кәсіби домбырашылардың І республикалық байқауында бас жүлдеге ие болды.<ref name="ШҚЭ"/> 2000 және 2005 жылдары республикалық күй тарту бәйгелерінде екі рет бас жүлдені жеңіп алды. 2004 жылы [[Сеул]] қаласында өткен халықаралық «Халықтар сазы» байқауында лауреат атанды.<ref name="ШҚЭ"/> Б. Ысқақовтың орындаушылық репертуарында қазақтың дәстүрлі күй өнерінің, соның ішінде шертпе күй дәстүрінің үлгілері кең орын алады. == Ғылыми және әдістемелік еңбектері == Біләл Ысқақов домбыра мамандығына арналған 20-дан астам әдістемелік кітап пен 70-ке жуық ғылыми-зерттеу мақаласының авторы.<ref name="ШҚЭ"/> Оның еңбектерінде қазақтың дәстүрлі музыка өнері, күйшілік өнердің тарихы мен табиғаты, домбырада орындау және музыка оқыту әдістемесі мәселелері қарастырылады. Ғалымның еңбектерінің қатарында «Домбыра үйрену мектебі», «Салтанат», «Сарыарқа саздары», «Қазақтың дәстүрлі музыка өнері», «Қазақ музыкасы», «Музыка оқыту әдістемесі» және басқа да зерттеу-әдістемелік еңбектері бар.<ref name="ШҚЭ"/> Оның ғылыми-педагогикалық еңбектері қазақтың дәстүрлі музыкасын, әсіресе домбыра және күй өнерін кәсіби оқыту ісіне арналған. == Ғылыми атақтары мен марапаттары == Біләл Ысқақов 2000 жылы доцент, 2007 жылы профессор ғылыми атағына ие болды.<ref name="ШҚЭ"/> Ол халықаралық және республикалық байқаулардың лауреаты. Қазақстанның өнері мен мәдениетіне қосқан үлесі үшін [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] атағымен марапатталған.<ref name="ШҚЭ"/> 2014 жылы [[Үржар ауданы]]ның құрметті азаматы атанды.<ref name="ШҚЭ"/> == Өнердегі орны == Біләл Ысқақов қазақтың дәстүрлі домбыра және күй өнерін орындаушылық, ғылыми-зерттеу және педагогикалық бағыттарда қатар дамытқан өнер қайраткерлерінің бірі. Оның шығармашылық қызметі шертпе күй дәстүрін зерттеу, орындау және оны кәсіби білім беру жүйесінде оқыту ісімен байланысты. Ол ұстаздық қызметі арқылы дәстүрлі күй өнерінің орындаушылық мектебін кейінгі буынға жеткізуге үлес қосты. Тәттімбет атындағы шертпе күй класын ашуы осы бағыттағы кәсіби білім берудің дамуына ықпал етті.<ref name="ШҚЭ"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1954 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Қазақ өнертанушылары]] [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының оқытушылары]] [[Санат:Үржар ауданының тумалары]] [[Санат:Домбырашылар]] [[Санат:Қазақстан домбырашылары]] [[Санат:Күйшілер]] sw2e7ftvlrz37rgdisf6nuohdhanvgh 0 785761 3684394 3684086 2026-10-21T11:35:37Z Casserium 68287 /* Депутаттар тізімі */ 3684394 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Kurultai of Kazakhstan 2026.svg|нобай|оңға|I сайланымның құрылымы: {{ublist |{{Color box|purple|border=darkgray}} [[Әділет (партия)|Әділет]]: 110 депутат |{{Color box|#0c5c4b|border=darkgray}} [[Ауыл (партия)|Ауыл]]: 10 депутат |{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} [[Respublica]]: 9 депутат |{{Color box|#033e8b|border=darkgray}} [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]]: 8 депутат |{{Color box|#045aa5|border=darkgray}} [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]: 8 депутат }}]] [[Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланымы|1-сайланым]] [[Құрылтай депутаты|депутаттары]] [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы 23 тамызда сайланған]] болатын. Сайлау нәтижесінде Құрылтайға 145 депутат еніп, жеті тіркелген саяси партияның бесеуі Құрылтайда мандат алды: [[Әділет (партия)|Әділет]], [[Ауыл (партия)|Ауыл]], [[Respublica]], [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] мен [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]].<ref>{{Cite web|url=https://qazaqstan.tv/news/231120 |title=Құрылтай құрамы қалай жасақталды? |language=kk |publisher=[[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] |date=2026-08-25 |accessdate=2026-08-26}}</ref> Депутаттар 2026 жылғы 27 тамызда Орталық сайлау комиссиясында тіркеліп, ресми құжаттарын алды.<ref>{{Cite web|url=https://stan.kz/quryltaidyn-zana-quramy-zasaqtalyp-145-deputattyn-mandaty-tirkeldi-438898/ |title=Құрылтай депутаттары куәліктері мен төсбелгілерін алды |language=kk |work=stan.kz |last=Жұмаділлә |first=Нұрила |date=2026-08-27 |accessdate=2026-08-27}}</ref> Құрылтайдың тұңғыш сессиясы 28 тамызда ашылды.<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/birinshi-shakyrylymdagy-kazakstan-respublikasy-kuryltayynyn-birinshi-sessiyasyn-shakyru-turaly-2672825 |title=Бірінші шақырылымдағы Қазақстан Республикасы Құрылтайының бірінші сессиясын шақыру туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-27}}</ref> == Депутаттар тізімі == Депутаттар реті және есімдерінің жазылуы [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]]ның тізімінен алынды.<ref>{{Cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/acts/index.php?ID=10590 |title=2026 жылғы 23 тамызда сайланған Қазақстан Республикасы Құрылтайының депутаттарын тіркеу туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]]ның ресми сайты |date=2026-08-27 |accessdate=2026-08-28}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:left" ! colspan="2"| Есімі, суреті ! colspan="2"| Партиясы (2026) ! width="15%"| Депутаттығы ! class=unsortable| Дереккөз |- |[[Сурет:Konstantin Averşin (2023-05-15).jpg|125px]] |{{sortname|Константин Викторович|Авершин}} | rowspan="111" style="background-color:purple" | | rowspan="111"| [[Әділет (партия)|Әділет]] |2022–2026<br>2026– |<ref name="adilet">{{Cite web|url=https://egemen.kz/news/adilet-partiyasy-quryltay-deputattarynyn-tizimin-bekitti |title=«Әділет» партиясы Құрылтай депутаттарының тізімін бекітті |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Аманбек |first=Нұрболат |date=2026-08-27 |accessdate=2026-08-27}}</ref> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Ербол Дәненұлы|Адаев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Кендебай Сарыбайұлы|Адамбек}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Tilektes Adambekov (2023-04-04).png|125px]] |{{sortname|Тілектес Серікбайұлы|Адамбеков}} |2021–2026<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Ashat Aymagambetov (2024-03-18).jpg|125px]] |{{sortname|Асхат Қанатұлы|Аймағамбетов}} |2023–2026<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Айжан Талғатқызы|Аймағанова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Абай|Алтай}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Жарқынбек|Амантай}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Гүлзира Нұржанқызы|Атабаева}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Гүлназ Төреханқызы|Атамқұлова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Дархан Мейрамұлы|Ахмедиев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Алмат Жанболатұлы|Әбдікешов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Мадияр Орынтайұлы|Әмірғалиев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Бекжан Мухидинұлы|Әлімқұлов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Janarbek Äşimjanov (2023-04-04).jpg|125px]] |{{sortname|Жанарбек Садықанұлы|Әшімжанов}} |2023–2026<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Аяужан Тұрсынбекқызы|Әшімова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Әсел Жанболатқызы|Баденова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Айрат Базенұлы|Базенов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Шалқар Заманбекұлы|Байбеков}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Зүлфия Мұхамедбекқызы|Байсақова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Нұркен|Бақытбекұлы}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Айнагүл Қыдырбайқызы|Балташева}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Вадим Борисович|Басин}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Ерлан Ғаділетұлы|Батырбеков}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Marat Başimov (2023-05-23).jpg|125px]] |{{sortname|Марат Советұлы|Башимов}} |2023–2026<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Елдос Қайыркенұлы|Баялышбаев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Nurlan Beknazarov (2026-05-20).jpg|125px]] |{{sortname|Нұрлан Құдиярұлы|Бекназаров}} |[[Қазақстан Парламенті Сенатының 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Берік Серікұлы|Беркімбаев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Евгений Андреевич|Больгерт}} |[[Қазақстан Парламенті Сенатының 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Сатыбалды Ересұлы|Бұршақов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Наталья Николаевна|Годунова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Ербол Жеткергенұлы|Данағұлов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Жұлдыз Сейіткамзинқызы|Данбаева}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Александр Сергеевич|Данилов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Aibek Dadebay (2025-11-12) (cropped, 2).jpg|125px]] |{{sortname|Айбек Арқабайұлы|Дәдебай}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Дидарбек Жұмағалиұлы|Ділдабек}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Нурлан Дулатбеков.jpg|125px]] |{{sortname|Нұрлан Орынбасарұлы|Дулатбеков}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Бота Серікқызы|Елеусізова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Бегалы Ералыұлы|Ералиев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Мағжан Абзалұлы|Ералиев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Нұрсадық|Ергешбек}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Шынасыл Жеңісұлы|Ерназар}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Сұңғат Қуатұлы|Есімханов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Бауыржан Салдарұлы|Жамалов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Қарлығаш Қалибекқызы|Жаманқұлова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Арман Серікұлы|Жансенгіров}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Алмат Отаубайұлы|Жүкебаев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Ләззат Әуесханқызы|Жылқыбаева}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Динара Болатқызы|Закиева}} |2021–2023<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Snezhanna Imasheva (2024-03-15) (cropped).jpg|125px]] |{{sortname|Снежанна Валерьевна|Имашева}} |2016–2026<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Ақерке Нұрғалиқызы|Искандерова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Шолпан Танатқызы​|Каринова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Karibekk.png|125px]] |{{sortname|Дәулет Жамаубайұлы|Кәрібек}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Мейрамбай Тамабайұлы​|Кемалов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Замира​ Зәкіржанқызы|Кузиева}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Yuliya Kuchinskaya.jpg|125px]] |{{sortname|Юлия Владимировна|Кучинская}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Dikhan Kamzabekuly.jpg|125px]] |{{sortname|Дихан|Қамзабекұлы}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Лаура Чапайқызы|Қарабасова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Marat Qojaev (2023-08-15) (cropped).jpg|125px]] |{{sortname|Марат Шәдетханұлы​|Қожаев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Дана Теміртайқызы|Медеуова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Ерқанат Серікұлы|Мұсылманбек}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Мұратбек Қайырсәпиұлы|Мұхамбедиев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Айжан Ізбасханқызы|Наимбекова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Әсел Әнуарқызы​|Қайырова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Серік Салауатұлы​|Қожаниязов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Ләззат Таймырқызы​|Қожахметова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Әмірбек Қанатбекұлы|Оспанбеков}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Шота Сәбитбекұлы|Оспанов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Аббат Жәңгірханұлы|Өрісбаев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Olga Perepechina (cropped).jpg|125px]] |{{sortname|Ольга Валентиновна|Перепечина}} |2014–2026<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Константин Викторович|Петров}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Sergey Ponomaryov (2023-10-03).jpg|125px]] |{{sortname|Сергей Михайлович|Пономарёв}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Шерзод Аббозович​|Пулатов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Наталья Сергеевна​|Рамазанова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Maxim Rozhin (2023-07-10).jpg|125px]] |{{sortname|Максим Николаевич​|Рожин}} |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Мәди Рысбекұлы​|Рымжанов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Татьяна Савельева (2023-07-12).jpg|125px]] |{{sortname|Татьяна Михайловна|Савельева}} |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026 |<ref name="adilet" /><ref>{{Cite web|url=https://politico.kz/article/quryltayda-bir-deputat-ornyn-bosatty |title=Құрылтайда бір депутат орнын босатты |language=kk |publisher=politico.kz|last= |first= |date=2026-10-07 |accessdate=2026-10-20}}</ref> |- |[[Сурет:Erlan Sairov (cropped, 2023-04-27).jpg|125px]] |{{sortname|Ерлан​ Бияхметұлы|Сайыров}} |2021–2026<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Aydos Sarım (2023-05-24).jpg|125px]] |{{sortname|Айдос Әміроллаұлы|Сарым}} |2021–2026<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Yekaterina Smyshlyayeva (2024-03-04).jpg|125px]] |{{sortname|Екатерина Васильевна|Смышляева}} |2021–2026<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Аят Исатайұлы|Сүгірбай}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Русана Русланқызы|Сулаймонова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Айсұлу Қанатқызы|Сүлейменова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Замир Садықұлы|Сағынов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Марат Бақбергенұлы|Себасов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Елена Александровна|Семидоцких}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Айжан Маратқызы|Темербаева}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Ирина Сергеевна|Тен}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Армангүл|Тоқтамұрат}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Тәттігүл Жақсыбайқызы|Талаева}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Нұрбақыт Молдахметұлы|Теңізбаев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Әбілқайыр Ғалымұлы|Тамабек}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Тұрарбек Тілемісұлы|Тілемісов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Илья Сергеевич|Теренченко}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Гүлнар Қожағұлқызы|Тойлыбаева}} |2026– |<ref>{{Cite web|url= https://kaz.inform.kz/news/kuriltay-kuraminda-ozgers-zhana-deputat-trkeld-5f6882d3 |title= Құрылтай құрамында өзгеріс: жаңа депутат тіркелді |language=kk |publisher= inform.kz|last= |first= |date=2026-10-20 |accessdate=2026-10-20}}</ref> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Ерлан Бейсенұлы|Тоқшылық}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Нұрлан Әлішерұлы|Толыбаев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Ünzilä Şapaq (2023-04-03).jpg|125px]] |{{sortname|Үнзила|Шапақ}} |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Nikita Shatalov (2023-04-06).jpg|125px]] |{{sortname|Никита Сергеевич|Шаталов}} |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Марат Мақсұмұлы|Шибұтов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Станислав Александрович|Щербаков}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Дәурен Әділмырзаұлы|Маралов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Гүлісхан Сайфулинқызы|Нахбаева}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Бахадыр Мадалыұлы|Нарымбетов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Бөріхан Нұрмұхамедов (cropped).jpg|125px]] |{{sortname|Бөріхан Жолбарысұлы|Нұрмұхамедов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Нұржан Әуезұлы|Ниязалиев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Ербол Жолдаспекұлы|Нұрғалиев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Arman Qalıqov (2023-04-04).jpg|125px]] |{{sortname|Арман Қобыландыұлы|Қалықов}} |2023–2026<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Арман Ғабидоллаұлы|Хайруллин}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Мұса Қарашаұлы|Хайруллиев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Айжан Амангелдіқызы|Ысқақова}} |2021–2026<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Qairat Aituğanov - Government Press Briefing (2017-04-10, cropped).jpg|125px]] |{{sortname|Қайрат Қапарұлы|Айтуғанов}} | rowspan="10" style="background-color:#0c5c4b" | | rowspan="10"| [[Ауыл (партия)|Ауыл]] |2026– |<ref name="awil">{{Cite web|url=https://egemen.kz/news/quryltayga-auyl-partiyasynan-kimder-baratyny-belgili-boldy |title=Құрылтайға «Ауыл» партиясынан кімдер баратыны белгілі болды |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Рахымжан |first=Жомарт |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-26}}</ref> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Шахмардан Асқарұлы|Байманов}} |2026– |<ref name="awil" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Захира Оңғарбайқызы|Бегалиева}} |2026– |<ref name="awil" /> |- |[[Сурет:Serik Egizbaev (2023-04-12).jpg|125px]] |{{sortname|Серік Рахметоллаұлы|Егізбаев}} |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026– |<ref name="awil" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Мұрат Саматұлы|Иргибаев}} |2026– |<ref name="awil" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Ажар Елемесқызы|Қаджыбекова}} |2026– |<ref>{{Cite web|url=https://primeminister.kz/news/azhar-kadzhibekova-kr-ashm-agroonerkasip-keshenindegi-memlekettik-inspektsiya-komitetinin-toraiimi-bolip-tagaiindaldi-16365 |title=Ажар Қаджыбекова ҚР АШМ Агроөнеркәсіп кешеніндегі мемлекеттік инспекция комитетінің төрайымы болып тағайындалды |language=kk |publisher=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты |date=2018-04-18 |accessdate=2026-08-26}}</ref><ref name="awil" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Владимир Сергеевич|Киян}} |2026– |<ref name="awil" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Алмас Ерекұлы|Мұхаметов}} |2026– |<ref name="awil" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Динара Қуанышқызы|Райханова}} |2026– |<ref name="awil" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Рабиға Әлібекқызы|Тоқсеитова}} |2026– |<ref name="awil" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Бекжан Бақтыбекұлы|Айтқұлов}} | rowspan="9" style="background-color:#4A77EC" | | rowspan="9"| {{sort|Республика|[[Respublica]]}} |2026– |<ref name="resp">{{Cite web|url=https://informburo.kz/novosti/kto-budet-predstavliat-partiiu-respublica-v-kurultae-spisok |title=Кто будет представлять партию Respublica в Курултае – список |language=ru |work=informburo.kz |last=Ескендірова |first=Әйгерім |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-26}}</ref> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Руслан Рашитұлы|Идрисов}} |2026– |<ref name="resp" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Мейірхат Мейрамханұлы|Қасымбаев}} |2026– |<ref name="resp" /> |- |[[Сурет:Oljas Quspekov (2023-06-15).jpg|125px]] |{{sortname|Олжас Хайроллаұлы|Құспеков}} |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026– |<ref name="resp" /> |- |[[Сурет:Dinara Naumova (2023-06-30).jpg|125px]] |{{sortname|Динара Рустамқызы|Наумова}} |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026– |<ref name="resp" /> |- |[[Сурет:Смолякова Екатерина Сергеевна.jpg|125px]] |{{sortname|Екатерина Сергеевна|Смолякова}} |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2025–2026]]<br>2026– |<ref name="resp" /> |- |[[Сурет:Nurgül Tau (2023-04-20).jpg|125px]] |{{sortname|Нұргүл|Тау}} |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026– |<ref name="resp" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Махамбет Қабдулқайырұлы|Хасенов}} |2026– |<ref name="resp" /> |- |[[Сурет:Majilis meeting with agro-industrial complex (38549, Qojanazarov cropped).jpg|125px]] |{{sortname|Айдарбек Асанұлы|Қожаназаров}} |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026– |<ref name="resp" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Дәурен Хайруллаұлы|Ахметжаев}} | rowspan="8" style="background-color:#033e8b" | | rowspan="8"| [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] |2026– |<ref name="aqjol">{{Cite web|url=https://egemen.kz/news/aq-zhol-quryltaydagy-8-mandatty-kimderge-berdi |title=«Ақ жол» Құрылтайдағы 8 мандатты кімдерге берді? |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Рахымжан |first=Жомарт |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-26}}</ref> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Бақтыбек Сәлбекұлы|Бибаев}} |2026– |<ref name="aqjol" /> |- |[[Сурет:Dania Espaeva (2024-06-26, cropped).jpg|125px]] |{{sortname|Дәния Мәдиқызы|Еспаева}} |2016–2026<br>2026– |<ref name="aqjol" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Асылхан Төлеббергенұлы|Қожахметов}} |2026– |<ref>{{Cite web|url=https://akzhol.kz/kk/executive/kozhahmetov-aslhan-tulebbergenovich3 |title=Қожахметов Асылхан Төлеббергенұлы |language=kk |publisher=[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] партиясының ресми сайты |accessdate=2026-08-26}}</ref><ref name="aqjol" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Юрий Виссарионович|Ли}} |2026– |<ref name="aqjol" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Олжас Елтайұлы|Нұралдинов}} |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2025–2026]]<br>2026– |<ref name="aqjol" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Мейраш|Шынасилова}} |2026– |<ref>{{Cite web|url=https://akzhol.kz/kk/executive/shnasilova-mejrash |title=Шынасилова Мейраш |language=kk |publisher=[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] партиясының ресми сайты |accessdate=2026-08-26}}</ref><ref name="aqjol" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Ермекқали Төлепқалиұлы|Юсупов}} |2026– |<ref name="aqjol" /> |- |[[Сурет:Ashat Raqımjanov (2023-06-07).jpg|125px]] |{{sortname|Асхат Нұрмағамбетұлы|Рақымжанов}} | rowspan="8" style="background-color:#045aa5" | | rowspan="8"| [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]] |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026– |<ref name="jsdp">{{Cite web|url=https://egemen.kz/news/zhsdp-nyn-da-quryltaydagy-8-deputaty-belgili-boldy |title=ЖСДП-ның да Құрылтайдағы 8 депутаты белгілі болды |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Рахымжан |first=Жомарт |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-26}}</ref> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Мақсұт Бейбітұлы|Насибулов}} |2026– |<ref name="jsdp" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Нұрайнаш Балтабайқызы|Камалова}} |2026– |<ref name="jsdp" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Лариса|Ли}} |2026– |<ref name="jsdp" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Аслан Мұхтарұлы|Күлмағамбетов}} |2026– |<ref name="jsdp" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Арман Серікұлы|Ақылбай}} |2026– |<ref name="jsdp" /> |- |[[Сурет:Наурыз Саятович Сайлаубай июнь 2023.jpg|125px]] |{{sortname|Наурыз Саятұлы|Сайлаубай}} |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026– |<ref name="jsdp" /> |- |[[Сурет:Ajar Sağandıqova (2023-04-04).jpg|125px]] |{{sortname|Ажар Бақытқызы|Сағандықова}} |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026– |<ref name="jsdp" /> |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Құрылтайының I шақырылымының депутаттары| ]] h7s5mieuh6g77dysn1gr0of4g7doksi 0 786173 3684384 3650195 2026-10-21T11:23:18Z PushkinVko 184261 3684384 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Жабайыл Бейсенов (1935-2024 жж.) – ақын, сазгер. == Өмірбаяны == 1935 жылы 9 қарашада Қытай Халық Республикасы Тарбағатай аймағы Толы ауданы Жайыр тауының етегінде дүниеге келген. 1935-1942 жылдар аралығында ата-ана тәрбиесінде болып, 1943 жылдан 1951 жылға дейін Толы ауданындағы орталау мектепте білім алды. 1952-1956 жылдары Шәуешек қаласындағы қазақ гимназиясында оқыды. 1957-1961 жылдары арасында ШҰАР, Үрімші қаласындағы педагогикалық институттың тіл және әдебиет факультетін бітірді. 1962 жылы Қазақстанға келгеннен бастап, 1996 жылға дейін бұрыңғы Мақаншы ауданы (қазіргі [[Үржар ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]), Жарбұлақ орта мектебінде ұстаз болып жұмыс атқарды. == Шығармашылығы == Жабайыл Бейсенов жеті өлеңдер жинағының авторы. «Ауыл әуендері», «Алтын бесік ауылым», «Алакөлім аяулым», «Күнгейім менің» , «Балалық қызық, бал күндер», «Тасадағы тұма» мемлекеттік тапсырыс бойынша, «Жырлайды жылдар». Ақын жұртқа танымал 10-нан астам әндердің мәтінін жазды. Олар «Достық толғауы», «Үржар вальсі», «Үржарым құтты мекен», «Жас ұлғайып», «Батыр баба», «Шапанай сазы», «Күнгейім менің», «Ауылым» болып кете береді.<ref>{{citeweb|url= https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/1691-.html|title= Бейсенов Ж.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> Ұстаз болып жүрген кездерінде шәкірт тәрбиелеу ісіне баса көңіл бөлді. «Баспалдақ» атты әдебиет үйірмені құрып, көптеген жас таланттардың көзін ашты. Бұл еңбегі жеміссіз қалған жоқ. Танымал ақындар Айжарық Абылқасымов, Алмахан Омарова, Дәулетхан Тастанбеков, белді журналист Айдархан Мұхамедкәрім де сол үйірмеден түлеп ұшқан шәкірттер. Кезінде Республикалық «Қазақстан пионері» газетінде де арнайы бет беріліп, өлеңдері жарияланған. Ұстаздық жұмысында да өзіндік ізі бар. == Марапаттары == Үржар ауданының «Құрметті азаматы», Қазақстан Республикасының «Халық ағарту ісінің үздігі», облыстық білім басқармасының және Үржар ауданы әкімінің «Құрмет грамоталарымен» марапатталған. 2024 жылы 8 желтоқсанда дүниеден өтті. == Шығармалары == * Бейсенов, Ж. Ауыл әуендерi [Мәтін]: өлеңдер,балладалар және поэма/ Ж. Бейсенов. – Алматы : Жалын, 1982. - 40 б. * Бейсенов, Ж. Тасадағы тұма [Мәтін] / Ж. Бейсенов. - Алматы : Баспалар Үйі, 2009. - 248 б. * Бейсенов, Ж. Балалық қызық, бал күндер [Мәтін] : өлеңдер /Ж. Бейсенов. - Алматы: Атамұра, 2009. - 64 б. * Бейсенов, Ж. Жырлайды жылдар [Мәтін]/ Ж. Бейсенов. – Алматы : Атамұра, 2012. - 207 б. * Бейсенов, Ж. Күнгейiм менiң [Мәтін] / Ж. Бейсенов.- Алматы : Сөзстан, 2000. - 76 б. == Мерзімді басылымдағы мақалалары == * Бейсенов, Ж. "Ауылым" әнінің сөзін мен жазсам да, әлі күнге дейін басқа ақындарға теліп жатады [Мәтін] / Ж. Бейсенов ; сұхбат. Б. Тайжігіт // Дидар. - 2009. - 28 қараша. - Б. 5. * Бейсенов, Ж. Қиындығы жетерлік, қиюы қашқан жылдарым көп болды [Мәтін] / Ж. Бейсенов // Қазақ әдебиеті және мемлекеттік тіл . - 2016. - № 5. - Б. 2-5. tbv5vojxw2y93ec9oea1siy4b37hnkr 0 786272 3684376 3683968 2026-10-21T10:58:43Z Эдгар Герт 183645 /* Жылу энергетикасы, термодинамика және қозғалтқыш жасау */ 3684376 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 20.11.1970 |Туған жері = [[Алматы]], Қазақ КСР, {{КСРО}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{Қазақстан}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Физика, инженерлік конструкторлық, әскери-техникалық машина жасау, жылу энергетикасы, авиация, радиотехника, мұнай-химия технологиялары, өнеркәсіптік экология |Жұмыс орны = Қорғаныс бейіндегі ғылыми-зерттеу мекемелері, «Модуль» ерекше конструкторлық бюросы, «ОКБ Модуль А» ЖШС, «АРГО» ғылыми-технологиялық орталығы |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = Инженер-конструктор, өнертапқыш |Альма-матер = Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (ҚазМУ, 1992 жыл) |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Отын-энергетика кешені, қозғалтқыш жасау, байланыс жүйелері мен қорғаныс өнеркәсібіне арналған инженерлік-техникалық шешімдердің, баллистикалық және зымыран технологиялары саласындағы халықаралық патенттердің авторы |Марапаттары = «Шапағат» өнертапқыштық саласындағы республикалық форумның дипломанты (2006) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Ильдар Равильевич Ибрагимов''' ([[1970 жыл]]ы [[20 қараша]], [[Алматы]] қаласында туған, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — физик, инженер-конструктор және өнертапқыш. Әскери-техникалық машина жасау, жылу энергетикасы, авиация, радиотехника, мұнай-химия технологиялары және өнеркәсіптік экология салаларындағы ұлттық және халықаралық патенттер сериясының авторы. «Шапағат» өнертапқыштық саласындағы республикалық форумның дипломанты (2006). == Өмірбаяны == [[1970 жыл]]ы [[20 қараша]]да [[Алматы]] қаласында туған. 1992 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетін (ҚазМУ)]] «Физика» мамандығы бойынша бітірген<ref name="Karavan_99">Бендицкий Г. Космический блеск оружейной утки, или Как пулю научили обгонять звук // Караван : газета. — Алматы, 1999. — 10 сентября.</ref>. Университетті тәмамдағаннан кейін қорғаныс бейніндегі ғылыми-зерттеу мекемелерінде жұмыс істеді<ref name="Karavan_99" />. Әр жылдары «Модуль» ерекше конструкторлық бюросының (соның ішінде «ОКБ Модуль А» ЖШС құрылымдық бөлімшелері) бас конструкторы және «АРГО» ғылыми-технологиялық орталығының бас конструкторы лауазымдарын атқарды<ref name="Karavan_99" /><ref name="Rosslau_2007_doc">Protokoll über Vergleichsuntersuchung. Moped mit Motor, weiterbearbeitet nach Ibragimov-Methode im Vergleich mit Standardmotor // Noble Products International GmbH / Wissenschaftlich-technologisches Zentrum "ARGO", Rosslau, 20.08.2007.</ref>. Оның жетекшілігімен отын-энергетика кешені, қозғалтқыш жасау, байланыс жүйелері және қорғаныс өнеркәсібі үшін қолданбалы инженерлік-техникалық шешімдерді әзірлеу жұмыстары жүргізілді. == Өнертапқыштық қызметі және патенттері == Ильдар Ибрагимов Қазақстанның Ұлттық зияткерлік меншік институтында (Қазпатент), Ресей Федерациясының Зияткерлік меншік жөніндегі федералдық қызметінде (Роспатент), сондай-ақ Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымында (WIPO) PCT халықаралық жүйесі бойынша тіркелген бірқатар негізгі ғылыми-техникалық әзірлемелердің авторы болып табылады. === Баллистика, әскери машина жасау және зымыран жасау === Қорғаныс, қару-жарақ және зымыран технологиялары саласында Ибрагимов баллистикалық, эргономикалық және динамикалық көрсеткіштерді өзгертуге бағытталған конструкторлық шешімдерді ұсынды: * '''Ирек ұңғы құрылымы''' (WO 1997/045690 халықаралық өтінімі, 1997 жылғы 30 мамыр, басымдық мерзімі — Қазақстанның KZ 960576 ұлттық өтінімі, 1996 жылғы 31 мамыр / AU3192697A патенті). Әдіс снарядтың немесе оқтың бастапқы жылдамдығын өзгерту үшін ұңғы каналының арнайы ойық геометриясын пайдалануды көздейді. Бұл техникалық шешім кейіннен шетелдік қорғаныс патенттерінде (атап айтқанда, Американың ұңғыма шығаратын F.J. Feddersen, Inc. компаниясының 2011—2016 жылдардағы патенттерінде) сілтеме ретінде қолданылды<ref name="WIPO_barrel">Международная публикация № WO/1997/045690 (Конструкция нарезного ствола) // Международная база данных WIPO Patentscope / Google Patents.</ref>. * '''Атыс қаруына арналған шапшаң қынап''' (WO 1997/045691 халықаралық өтінімі, 1997 жылғы 30 мамыр, басымдық мерзімі — Қазақстанның KZ 960577 ұлттық өтінімі, 1996 жылғы 31 мамыр)<ref name="WIPO_holster">Международная публикация № WO/1997/045691 (Etui d'arme a feu / Holster for shooting weapon) // Международная база данных WIPO Patentscope / Google Patents.</ref>. Құрылғы серіппелі итергішпен және бекіткіш құлыппен жабдықталған қатты корпустан тұрады. Ол қаруды жылдам суырып алу уақытын қысқарту үшін әзірленген және құқық қорғау органдары мен қауіпсіздік қызметтерінде қолдануға бағытталған. * '''Реактивті снаряд''' (WO 1999/046498 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_rocket">Международная публикация № WO/1999/046498 (Реактивный снаряд) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Әзірлеме снарядтың атмосфераның тығыз қабаттарындағы аэродинамикалық және баллистикалық параметрлерін реттеуге бағытталған. «Модуль» конструкторлық бюросының әскери өнімдері Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Әскери академиясының материалдық-техниқалық базасында полигондық сынақтардан өтті. «№001 Өтінімді алдын ала сынау хаттамасына» сәйкес, сынақтар Қорғаныс министрлігінің Әскери-ғылыми орталығының (ӘҒО) басшылығымен (ӘҒО бастығы, проф., полковник П. А. Ермекбаев; бастықтың ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары, полковник А. У. Аджанов; аға ғылыми қызметкер, полковник М. Е. Шлейко)<ref name="Protocol_001">Протокол №001 предварительных испытаний устройства, запатентованного в системе РСТ за №PCT/KZ97/00001 // Архив Особого конструкторского бюро «Модуль».</ref> бірлесіп жүргізілді. Сынақ барысында Prochrono II (АҚШ) өлшеу құралы оқтың орташа бастапқы жылдамдығының 754 м/с-тан 2527,75 м/с-қа дейін артқанын тіркеді<ref name="Protocol_001" />. 1999 жылы бұл сынақтардың барысы республикалық баспасөз беттерінде кеңінен талқыланды<ref name="Karavan_99" />. === Жылу энергетикасы, термодинамика және қозғалтқыш жасау === - **Газ бөлшектерінің еркіндік дәрежелері бойынша энергияның үлестірілуі туралы леммалар** (1996—1999 жылдары әзірленген). И. Р. Ибрагимов (Л. И. Курлаповпен бірлестікте) молекулалық-кинетикалық теорияның (МКТ) классикалық постулатын — энергияның еркіндік дәрежелері бойынша тең үлестірілу теоремасын қайта қарауға бағытталған механикалық-математикалық модельді ұсынды. Сәйкес кинематикалық есептеулер мен леммалар арқылы соқтығысулар кезінде айналмалы еркіндік дәрежесіндегі энергияның ілгерімелі қозғалыс энергиясына қайтымсыз ауысу механизмі («біржақты клапан» әсері) дәлелденді. Бұл зерттеулер екі атомды газдардың (сутегі мен азот) төменгі температуралардағы (\(T=100К\)) адиабата көрсеткішінің (\(\gamma\)) теориялық мәндерден ауытқуын классикалық механика тұрғысынан түсіндіруге мүмкіндік берді. Бұл ғылыми еңбектер жинағы Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Авторлық құқық жөніндегі комитетінде ресми түрде депонирленіп, 1999 жылғы 7 желтоқсанда № 697 зияткерлік меншік объектісін тіркеу туралы куәлігі берілді<ref>«Жеңіл әлем» (Анизотропты термодинамика теориясы) мақалалар жинағы // Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Авторлық құқық жөніндегі комитеті, Зияткерлік меншік объектісін мемлекеттік тіркеу туралы куәлік № 697, 07.12.1999 ж.</ref>. Энергетика, жылу техникасы және аэроғарыштық жүйелер саласында келесі құрылғылар жобаланды: * '''Ибрагимовтың жылу бөлгіш элементі''' (WO 1997/045594 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_element">Международная публикация № WO/1997/045594 (Тепловыделяющий элемент Ибрагимова) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Құрылғы сұйық және газ тәріздес ортаны жылыту жүйелеріне арналған. * '''Кумулятивтік жану камерасы''' (WO 1999/030014 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_combustion_chamber">Международная публикация № WO/1999/030014 (Кумулятивная камера сгорания) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref> және '''Кумулятивтік жану әдісі''' (WO 1999/030015 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_combustion_method">Международная публикация № WO/1999/030015 (Способ кумулятивного сгорания) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Бұл шешім поршеньді іштен жану қозғалтқыштарының (ІЖҚ) ПӘК-ін (пайдалы әрекет коэффициенті) арттыру мақсатында жасалған. * '''Ирек реактивті шүмек (сопло)''' (WO 1999/046499 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_nozzle">Международная публикация № WO/1999/046499 (Нарезное реактивное сопло) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Жұмыс принципі газ ағынын иірімдеу арқылы меншікті тарту күшін арттыруға негізделген. Алғашқы сынақтар 1999 жылы 28 тамызда Алматы қаласында 10 см³ кіші кубатуралы қозғалтқышта өткізіліп, айналу жиілігінің 9850 айн/мин-ға дейін өскенін көрсетті<ref name="Almaty_protocol_1999">Протокол проведенных испытаний форм камер сгорания для двухтактного двигателя от 28 августа 1999 года // Архив Научно-исследовательских документов ОКБ «Модуль».</ref>. Ал 2002 жылы Д8 қозғалтқышында өткен ішкі сынақтар ПӘК-тің 1,64 есе артқанын растады<ref name="Local_Protocol_2002">Протокол испытаний двухтактного двигателя тип Д8 от 13 декабря 2002 года // Архив Особого конструкторского бюро «Модуль».</ref>. Кейіннен бұл технология Еуропада тәуелсіз халықаралық верификациядан өтті. Прага қаласындағы Чехия Көлік министрлігі жанындағы Моторлы көліктерді зерттеу институтының ресми есептеріне сәйкес (Technical Report No. 50055-2003, UVMV / TÜV Süddeutschland Holding AG), 2003 жылы маусымда өткен стендтік сынақтар қозғалтқыштың пайдалы қуатының 19,3 %-ға артқанын, отын шығынының 23,4 %-ға азайғанын және жалпы қозғалтқыш тиімділігінің (ПӘК) 30,8 %-ға өскенін құжатты түрде тіркеді<ref name="TUV_Report_2003">Technical Report No. 50055-2003. Comparative tests of two-stroke gasoline engine D 8 // Motor Vehicle Research Institute Ltd. (UVMV) / TÜV Süddeutschland Holding AG. — Prague, June 25, 2003.</ref>. Сондай-ақ, 2007 жылы Рослау қаласында (Германия) Noble Products International GmbH инженерлерімен бірлесіп Simson S51 мопед қозғалтқышында жүргізілген сынақтар жалпы тиімділіктің 2,06–2,18 есе артқанын дәлелдеді<ref name="Rosslau_2007_doc" />. === Өнеркәсіптік экология === Соңғы жылдары конструктор экологиялық күн тәртібіне, атап айтқанда, жылу электр орталықтары (ЖЭО) мен ірі өнеркәсіптік кәсіпорындардағы улы өнеркәсіптік және түтін шығарындыларын тазартуға арналған жоғары тиімді сүзу жүйелерін жобалау мен енгізуге баса назар аударуда. === Мұнай химиясы, радиофизика және резонанстық технологиялар === Ибрагимов байланыс пен радиотехника саласында антеналар мен айналы антенналарға халықаралық өтінімдер ұсынды<ref name="WIPO_antenna">Международная публикация № WO/1997/045688 (Антенна) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref><ref name="WIPO_mirror_antenna">Международная публикация № WO/1997/045689 (Зеркальная антенна) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Мұнай-химия инжинирингінде көмірсутек орталарын термиялық емес деструкциялау және термохимиялық қайта өңдеу әдістерін әзірледі<ref name="Rospatent_destruction">Патент Российской Федерации № RU 2169622 (Способ нетермической деструкции углеводородных сред) // База данных WIPO Patentscope / Роспатент.</ref><ref name="WIPO_thermochem">Международная публикация № WO/2004/009734 (Способ и установка для термохимической переработки углеводородного сырья) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Бұл техникалық шешімдер ғылыми әдебиеттерде «Ибрагимов технологиясы» (молекулалық-резонанстық немесе құрылымдық-резонанстық энергия беру әдісі) деп сипатталған<ref name="Stoicev_paper">Стоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии (Meridian Ingineresc), Технический университет Молдовы, 2009, № 4. — С. 15–21.</ref>. Әдіс қатаң белгіленген резонанстық жиіліктерде төмен қарқынды электромагниттік тербелістердің көмегімен көмірсутек орталарындағы және биообъектілердегі молекулааралық және ішкі молекулалық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға негізделген<ref name="Stoicev_paper" />. 2002 жылдың маусымында және 2003 жылдың маусымында тәуелсіз аккредиттелген «ЦЭСН Стандартойл» және «ЦЭСН Аналит» мұнай және мұнай өнімдерін сараптау орталықтарында электромагниттік резонанс әдісінің амбарлық және товарлық мұнай үлгілеріне әсері бойынша зертханалық сынақтар өткізілді. Сынақ хаттамалары (атап айтқанда, № 870, 871, 873, 797, 798, 838) мұнайдың кинематикалық тұтқырлығын термиялық әсерсіз орташа есеппен 20 %-ға төмендету, хлорлы тұздардың концентрациясы мен бос күкірттің жаппай үлесін азайту бойынша нәтижелерді ресми түрде растады<ref name="Analit_protocols">Протоколы лабораторных испытаний № 870, 871, 873 (ЦЭСН "Стандартойл", 2002) и № 797, 798, 838 (ЦЭСН "Аналит", 2003) // Архивы ТОО "ОКБ Модуль А" / ATS Group.</ref>. == Марапаттары == * Қазақстан Әділет министрлігінің «Шапағат» форумының дипломанты (2006 жыл)<ref name="Shapagat_official">Ибрагимов Ильдар Равильевич — Дипломанты Шапағат «За вклад в инновационное развитие Казахстана» (2006) // Официальный портал Республиканского форума «ШАПАҒАТ» / Казпатент.</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * Бендицкий Г. Космический блеск оружейной утки, или Как пулю научили обгонять звук // Караван : газета. — Алматы, 1999. — 10 сентября. https://www.neweurasia.info/archive/1999/ka_press/09_10_Neoc0051.html * Стоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Meridian Ingineresc. — Кишинёв: Технический университет Молдовы, 2009. — № 4. — С. 15–21. — ISSN 1683-853X. https://utm.md/meridian/2009/MI_4_2009/19_Stoicev_P_Rezonansnye.pdf [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Қазақстан физиктері]] [[Санат:Өнертапқыштар]] [[Санат:Қазақстан өнертапқыштары]] m176zg0dht6thgay3uq3fyfehu7qjcr 0 787962 3684274 3683281 2026-10-21T03:49:48Z Aldogarov 95591 3684274 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Еуропалық комиссияның төрағасы |шынайы атауы = |ел = Еуропа |эмблема = European Commission.svg |эмблема ені = 130px |эмблеманың аты = Еуропалық комиссияның төрағасы |қазіргі = [[Урсула фон дер Ляйен]] |тағайындалды = [[Еуропалық парламент|Еуропарламент]] тағайындайды |портреті = Official Portrait of Ursula von der Leyen.jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |тағайындалған = 1 желтоқсаннан 2019 жылдан бастап |басшылық етеді = {{байрақ|Еуропа}} |басқару түрі = |резиденция = [[Берлемон]], [[Брюссель]] |ұсынылады = |өкілеттігінің мерзімі = 5 жыл |айлығы = € 413,035 (2024) |орынбасары = |пайда болды = 1 қантар 1958 |таратылды = |біріншісі = [[Вальтер Хальштейн]] |соңғысы = |сайты =[https://commission.europa.eu/about/organisation/president_en] }} '''Еуропалық комиссияның төрағасы''' — [[Еуропалық комиссия|Еуропалық комиссияның]] басшысы және еуропалық одақтың барлық атқарушы органдарды басқаратын, халықаралық қатынастарда [[Еуропалық одақ]] атынан өкілдік ететін тұлға.<ref>{{cite web | url=https://european-union.europa.eu/institutions-law-budget/institutions-and-bodies/search-all-eu-institutions-and-bodies/european-commission_en | title=European Commission}}</ref> 2019 жылғы шілдеде [[Еуропалық кеңес]] [[Урсула фон дер Ляйен]] кандидатурасын [[Жан-Клод Юнкер]]дің орнына ұсынды. 16 шілдеде ол Еуропалық комиссияның 13-төрағасы болып тағайындалды.<ref>{{cite web | url= https://www.bbc.com/news/world-europe-49010801| title=Von der Leyen elected EU Commission head after MEPs vote}}</ref> Фон дер Ляйен [[Еуропалық парламент]] Еуропалық комиссия мүшелерінің алқасын бекіткеннен кейін, 2019 жылғы 1 желтоқсанда қызметіне кірісті. Ол 2024 жылғы 18 шілдеде қайта сайланды.<ref>{{cite web | url= https://www.reuters.com/world/europe/eu-parliament-decide-second-term-commission-chief-von-der-leyen-2024-07-18/| title=ЕU Commission boss von der Leyen elected for second term}}</ref> == Тағайындау рәсімі == [[Еуропалық комиссия|Еуропалық комиссияның]] төрағасын [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] 5 жылға тағайындайды. Еуропалық комиссия төрағалығына кандидатураны [[Еуропалық кеңес|Еуропалық Кеңес]] ұсынады. Төраға комиссарлар арасынан бірнеше орынбасар тағайындайды. Төраға болмаған жағдайда, оның орынбасарларының бірі төрағаның міндеттерін уақытша атқарады. Еуропалық комиссияның құрамын [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] бекітеді. Еуропалық комиссия құрамына [[Еуропалық одақ|Еуропалық Одаққа]] мүше әрбір мемлекеттен бір кандидаттан кіреді. [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] бүкіл комиссияны отставкаға жібере алады, ал жекелеген комиссарларды Еуропалық комиссияның төрағасы қызметінен босатуды талап ете алады. == Өкілеттіктері == Еуропалық комиссия төрағасының өкілеттіктері: 1. Заңдар мен саяси бағдарламаларды әзірлейді.<br>2. Еуропарламент пен Еуропалық Одақтың Кеңесінің шешімдерін жүзеге асырады.<br>3. Отырыстарды шақырады және оларға төрағалық етеді.<br>4. Еуропалық комиссияның актілеріне қол қояды.<br>5. Халықаралық қатынастарда Еуропалық одақ атынан өкілдік етеді.<br>6. Еуропарламентке есеп береді.<br>7. Төрағаның орынбасарын тағайындайды == Тізім == {| class="wikitable" |- ! Номері ! Тұлға ! Мемлекет ! Басқарған мерзімі ! Партиясы |- | 1 | Вальтер Хальштейн | {{байрақ|Германия}} | 1958—1967 | Христианды-демократиялық партиясы |- | 2 | Жан Рей | {{байрақ|Бельгия}} | 1967—1970 | Бостандық және прогресс партиясы |- | 3 | Франко Мария Мальфатти | {{байрақ|Италия}} | 1970—1972 | Христианды-демократиялық партиясы |- | 4 | Сикко Мансхольт | {{байрақ|Нидерланд}} | 1972—1973 | Еңбек партиясы |- | 5 | Франсуа-Ксавье Ортоли | {{байрақ|Франция}} | 1973—1977 | Демократтар одағы |- | 6 | Рой Дженкинс | {{байрақ|Ұлыбритания}} | 1977—1981 | Лейбористік партиясы |- | 7 | Гастон Торн | {{байрақ|Люксембург}} | 1981—1985 | Демократиялық партиясы |- | 8 | Жак Делор | {{байрақ|Франция}} | 1985—1995 | Социалистік партиясы |- | 9 | Жак Сантер | {{байрақ|Люксембург}} | 1995—1999 | Христианды-әлеуметтік халық партиясы |- | 10 | Романо Проди | {{байрақ|Италия}} | 1999—2004 | Демократтар |- | 11 | Жозе Мануэл Баррозу | {{байрақ|Португалия}} | 2004—2014 | Социал-демократиялық партиясы |- | 12 | Жан-Клод Юнкер | {{байрақ|Люксембург}} | 2014—2019 | Христианды-әлеуметтік халық партиясы |- | 13 | [[Урсула фон дер Ляйен]] | {{байрақ|Германия}} | 2019 жылдан бастап | Христианды-демократиялық партиясы |- |} [[File:EC Presidents 2024.jpg|thumb|left|Еуропалық комиссияның төрағалары: [[Урсула фон дер Ляйен]], [[Жан-Клод Юнкер]], [[Жозе Мануэл Баррозу]], [[Романо Проди]], [[Жак Сантер]] ]] == Тағы қараңыз == * [[Урсула фон дер Ляйен]] * [[Еуропалық одақ]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Еуропа одағы]] 4kqz4d0tqocg1mca4ts3ny672gic2dh 0 788254 3684177 3675464 2026-10-20T15:05:52Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 3684177 wikitext text/x-wiki {{КОКП}} '''[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] съезі''' — партия жарғысына сәйкес, Коммунистік партияның жоғары басқарушы органы. Съезд партия делегаттарының белгілі бір мерзім сайын шақырылатын басқосуы болды. == Съездерге шолу == 1898 жылы [[Минск]] қаласында өткен [[РСДЖП-ның I съезі|РСДЖП-ның бірінші съезінен]] бастап барлығы 28 съез өткізілді. Алғашқы жеті съез әртүрлі қалалар мен елдерде өтті: I құрылтай съезі — [[Минск|Минскіде]], II съез — [[Брюссель]] мен [[Лондон|Лондонда]], III съез — Лондонда, IV съез — [[Стокгольм|Стокгольмде]], V съез — тағы да Лондонда, ал VI және VII съездер — [[Санкт-Петербург|Петроградта]] өтті. VIII съезден бастап барлық съездер [[Мәскеу|Мәскеуде]], ал XXII съезден бастап [[Мемлекеттік Кіреміл сарайы|Кіремілдегі Съездер сарайында]] өткізілді. 1917 жылғы [[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерісінен]] кейін, 1917–1925 жылдары [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]], [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] және [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П]] съездері жыл сайын өткізіліп тұрды. Кейін, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі кезеңде, олар тұрақты түрде шақырылмады. Ең ұзақ үзіліс XVIII және XIX съездердің арасында болды: 1939 жылдан 1952 жылға дейін, яғни 13 жыл бойы съез өткізілмеді. 1961–1986 жылдары съездер бес жыл сайын өткізіліп тұрды. Съездерді шақыру жиілігінің күрт өзгеруі партияның өз жағдайындағы елеулі өзгерістермен де байланысты болды. 1905–1907 жылдарға дейін партия астыртын жағдайда жұмыс істеді, ал 1914 жылы соғысқа қарсы үгіт жүргізгені үшін оның қызметіне қайтадан тыйым салынды. Мұндай жағдайда съез шақыруды партия ішіндегі үздіксіз фракциялық күрес те қиындата түсті. Атап айтқанда, [[Меньшевиктер|меньшевиктермен]] және басқа да оппозициялық топтармен — [[Отзовизм|отзовистермен]], [[Жойымпаздық|ликвидаторлармен]], [[Ультиматизм|ультиматистермен]] және өзге де ағымдармен — тартыс жалғаса берді. Басқарушы партия ретіндегі КОКП-ның соңғы, [[КОКП-ның XXVIII съезі|XXVIII съезі]] 1990 жылы өтті. 1993 жылы [[Олег Семенович Шенин|Олег Шениннің]] жетекшілігімен бұрынғы КСРО республикаларындағы коммунистік партиялардың өкілдерін біріктірген [[Коммунистік партиялар одағы — Кеңес Одағының Коммунистік партиясы|КПО-КОКП-ның]] XXIX қалпына келтіру съезі өткізілді. Одан кейін де съездер жалғасын тапты, алайда олардың заңдылығы мен беделін барлық коммунистер бірдей мойындай бермейді. == Съездердің хронологиясы == {| class="wikitable" |- ! Күні !! Съез !! Негізгі мазмұны мен қорытындылары |- | 1898 жылы 1–3 (13–15) наурыз (2 күн) || [[РСДЖП-ның I съезі]] || Бірінші съез Минск қаласында астыртын жағдайда өтті, бірақ ешқандай нақты нәтижеге қол жеткізбеді. Сол кезде Ресейде социал-демократиялық партия құру іс жүзінде жүзеге аспады. Съезден көп ұзамай партия ұйымдары полиция тарапынан жаппай талқандалды. |- | 1903 жылы 17 (30) шілде – 10 (23) тамыз (24 күн) || [[РСДЖП-ның II съезі]] || Ресейде өткізуге тыйым салынғандықтан, съез Брюссельде басталды, алайда Бельгия полициясының талабымен Лондонға көшірілді. Съезде партия құруға қол жеткізілді. Бірақ жарғыны талқылау барысында партия бірден Ленин бастаған қанатқа («большевиктер») және [[Юлий Осипович Мартов|Мартовты жақтаушыларға]] («меньшевиктер») бөлінді. Сонымен қатар съезде еврейлердің «Бунд» социалистік партиясымен бірігу мүмкіндігі талқыланды, алайда «Бундтың» ұстанымына байланысты келісімге қол жеткізілмеді. |- | 1905 жылы 12 (25) сәуір – 27 сәуір (10 мамыр) (15 күн) || [[РСДЖП-ның III съезі]] || Съезд әуел бастан-ақ партияның бөлінуі жағдайында өтті. Әлі де біртұтас социал-демократиялық партияның большевиктік және меньшевиктік қанаттары бір-бірінен тәуелсіз түрде жеке съездер ұйымдастырды: большевиктер Лондонда, ал меньшевиктер Женевада бас қосты. |- | 1906 жылы 10–25 сәуір (23 сәуір – 8 мамыр) (15 күн) || [[РСДЖП-ның IV съезі]] || Стокгольмде өткен «біріктіруші» IV съез большевиктер мен меньшевиктер арасындағы қайшылықтарды уақытша еңсеріп, РСДЖП-ның бірлігін қалпына келтірді. Атауларына қарамастан, Ленин бастаған большевиктер Стокгольм съезінде азшылықта қалды: съезде сайланған Орталық Комитетке 3 большевик пен 7 меньшевик кірді, ал Орталық органның редакциясы түгелдей меньшевиктерден құралды. Соған қарамастан, осы съездің өзінде ірі өнеркәсіп орталықтарындағы партия ұйымдарында большевиктердің ықпалы басым бола бастағаны байқалды. Съезде басқа мәселелермен қатар бүкілресейлік социал-демократиялық партияны бірнеше ұлттық партиямен — поляк-литва, латыш және жебірей партияларымен («Бунд») — біріктіру мүмкіндігі де талқыланды. |- | 1907 жылы 30 сәуір (13 мамыр) – 19 мамыр (1 маусым) (19 күн) || [[РСДЖП-ның V съезі]] || Съезді Данияда, Швецияда және Норвегияда өткізуге кезекпен тыйым салынды, сондықтан ол ақырында Лондонда өтті. Съез большевиктер мен меньшевиктер арасындағы өткір пікірталастардың алаңына айналды. Съез қорытындысында Орталық Комитет те, жалпы социал-демократиялық қозғалыс та большевиктер мен меньшевиктердің бірін түпкілікті таңдамады: екі жақтың күші шамамен тең болды. Ленин большевиктерді жеке партияға айналдыру бағытын ұстанып, съезде 1910 жылға дейін жұмыс істеген фракциялық [[Большевиктік орталық|Большевиктік орталықты]] құрды. |- | 1917 жылы 26 шілде (8 тамыз) – 3 (18) тамыз (10 күн) || [[РСДЖ(б)П-ның VI съезі]] || Большевиктер мен социал-демократиялық [[межрайонцы|ауданаралық топтың]] бірігуі жүзеге асты. Бұл топтың құрамында [[Лев Давидович Троцкий]], [[Анатолий Васильевич Луначарский]], [[Адольф Абрамович Иоффе]], [[Моисей Соломонович Урицкий]] және басқалар болды. Съезд Лениннің шілде оқиғаларына байланысты сотқа келмеу туралы шешімін мақұлдады. Финляндияға қашып кеткен Ленин мен Зиновьев, сондай-ақ Уақытша үкімет тұтқындаған («оқшаулаған») Троцкий, Крестинский, Каменев, Луначарский және басқалар съезге қатыспады. Ленин болмағандықтан, Орталық Комитеттің саяси есебін Сталин, ұйымдастыру есебін Свердлов, қаржы есебін Смилга баяндады. |- | 1918 жылы 6–8 наурыз (2 күн) || [[РК(б)П-ның VII съезі]] || «[[Солшыл коммунистер]]» оппозициялық тобы идеялық тұрғыдан жеңіліске ұшырады. [[Брест келісімі|Брест келісімі (1918)]] мақұлданып, Париж коммунасының үлгісімен партияның атауы «коммунистік» болып өзгертілді. |- | 1919 жылы 18–23 наурыз (5 күн) || [[РК(б)П-ның VIII съезі]] || «[[Әскери оппозиция]]» идеялық тұрғыдан жеңіліске ұшырады. Тұрақты армия құру бағыты мақұлданды. |- | 1920 жылы 29 наурыз – 5 сәуір (7 күн) || [[РК(б)П-ның IX съезі]] || «Әскери коммунизм» тәртібін сақтау мақұлданды. «[[Демократиялық централизм тобы|Децистер]]» деп аталған оппозициялық топ идеялық тұрғыдан жеңіліске ұшырады. Съезд делегаттарының 10 %-ы көлік саласына, ең алдымен теміржол көлігіне, [[Партийная мобилизация|партиялық жұмылдыру]] тәртібімен жіберілді. Бұл әскери емес сипаттағы алғашқы партиялық жұмылдырулардың бірі болды. |- | 1921 жылы 8–16 наурыз (8 күн) || [[РК(б)П-ның X съезі]] || Бірқатар оппозициялық топтар идеялық тұрғыдан жеңіліске ұшырады. Олардың қатарында [[рабочая оппозиция|«жұмысшы оппозициясы»]] ([[Александр Гаврилович Шляпников|А. Г. Шляпников]], [[Александра Михайловна Коллонтай|А. М. Коллонтай]), «индустриалистер» ([[Лев Давидович Троцкий|Л. Д. Троцкий]]), «буферлік топ» ([[Николай Иванович Бухарин|Н. И. Бухарин]], [[Евгений Алексеевич Преображенский|Е. А. Преображенский]]) және «децистердің» қалған өкілдері ([[Андрей Сергеевич Бубнов|А. С. Бубнов]], [[Тимофей Владимирович Сапронов|Т. В. Сапронов]] және басқалар) болды. [[Кәсіподақтар туралы пікірталас]] аяқталып, «Партия бірлігі туралы» қарар қабылданды. «Әскери коммунизм» саясатынан [[Жаңа экономикалық саясат|Жаңа экономикалық саясатқа]] (ЖЭС) көшу басталды. Троцкийдің ықпалы төмендеді: X съезде сайланған Орталық Комитет құрамында оның жақтастары азшылықта қалды, ал Сталиннің бірнеше жақтасы Орталық Комитетке өтті. |- | 1922 жылы 27 наурыз – 2 сәуір (6 күн) || [[РК(б)П-ның XI съезі]] || Ленин сөз сөйлеген соңғы съез. X съезден кейін тараудан іс жүзінде бас тартқан «жұмысшы оппозициясы» түпкілікті жеңіліске ұшырады. Фракциялық қызметі үшін қарапайым оппозиция мүшелері алғаш рет партиядан шығарылды. «[[Жұмысшы оппозициясы|Жұмысшы оппозициясының]]» жетекшілері [[Александр Гаврилович Шляпников|Александр Гаврилович Шляпниковқа]], [[Александра Михайловна Коллонтай|Александра Михайловна Коллонтайға]] және [[Сергей Павлович Медведев|Сергей Павлович Медведевке]] соңғы ескерту жасалды. |- | 1923 жылы 17–25 сәуір (8 күн) || [[РК(б)П-ның XII съезі]] || Лениннің істерді басқарудан біржола шеттеуіне байланысты дәстүрлі саяси баяндамамен [[Григорий Евсеевич Зиновьев]] сөз сөйлеп, Лениннің мұрагері болуға үміткер екенін аңғартты. Орталық Комитеттің құрамы 40 мүшеге және 17 мүшелікке кандидатқа дейін ұлғайтылды. XII съездің жаңалықтарының бірі — жұмысшы делегацияларының отырыс залында тікелей құттықтау сөздерін сөйлеуі болды. Бұл сөздерде әдетте Лениннің сауығып кетуіне тілектер айтылып, Коминтернді, революцияны және «көсемдер» Ленинді, Троцкийді, Зиновьевті, Каменевті, Бухаринді және Сталинді (әдетте осы ретпен) мадақтаумен аяқталатын. |- | 1924 жылы 23–31 мамыр (8 күн) || [[РК(б)П-ның XIII съезі]] || [[Григорий Евсеевич Зиновьев]], [[Лев Борисович Каменев]] және [[Иосиф Виссарионович Сталин]] құрған «үштік» Троцкийді саяси тұрғыдан жеңіліске ұшыратты. «Троцкизм» «ленинизмге дұшпан ұсақ буржуазиялық ағым» деп сипатталды. Соған қарамастан, Троцкийді сынаған көптеген шешендер оның партиядағы жоғары орнын жоққа шығармады. Орталық Комитет құрамы 53 мүшеге және 34 кандидатқа дейін ұлғайтылды. |- | 1925 жылы 18–31 желтоқсан (13 күн) || [[БК(б)П-ның XIV съезі]] || Съезді Ленин қайтыс болғаннан кейін Халық Комиссарлары Кеңесінің төрағасы болған [[Алексей Иванович Рыков]] ашты. Сталин Зиновьев пен Каменев бастаған «жаңа оппозицияны» жеңіліске ұшыратты. Оның құрамында [[Григорий Евсеевич Зиновьев]], [[Лев Борисович Каменев]], [[Григорий Яковлевич Сокольников]] және кейін оппозициядан алыстаған [[Надежда Константиновна Крупская]] болды. РК(б)П атауы БК(б)П болып өзгертілді. Сталиндік тарихнамада XIV съез «индустрияландыру съезі» деп те аталады. Алайда съезд индустрияландырудың нақты тетіктері мен қарқынын белгілемей, жалпы міндеттерді ғана қойды: машиналар мен жабдықтарды импорттайтын елден оларды өндіретін елге айналу және экономикалық тәуелсіздікке қол жеткізу. |- | 1927 жылы 2–19 желтоқсан (17 күн) || [[БК(б)П-ның XV съезі]] || «Біріккен оппозицияның» («жаңа оппозицияның») жетекшілері Троцкий, Каменев және Зиновьев партиядан шығарылды. Бірінші бесжылдық жоспарды әзірлеу жөніндегі директивалар бекітілді. Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру жоспары қабылданды. Орталық Комитет құрамы 71 мүшеге және 50 кандидатқа дейін ұлғайтылды. |- | 1930 жылы 26 маусым – 13 шілде (17 күн) || [[БК(б)П-ның XVI съезі]] || [[БК(б)П-ның оңшыл оппозициясы|Оңшыл оппозицияға]] қарсы күрес 1928 жылдан бастап біртіндеп күшейе түсті. Оның қатарында [[Николай Иванович Бухарин]], [[Михаил Павлович Томский]], [[Алексей Иванович Рыков]], сондай-ақ бұрынғы «зиновьевшілер» [[Николай Александрович Угланов]] пен [[Мартемьян Никитич Рютин]] болды. XVI съезде бұл оппозиция түпкілікті жеңіліске ұшырады. |- | 1934 жылы 26 қаңтар – 10 ақпан (15 күн) || [[БК(б)П-ның XVII съезі]] || Сталиндік тарихнамада «Жеңімпаздар съезі» деп аталды, өйткені партия тарихында алғаш рет съезде ешқандай оппозиция қалмаған еді. Съезд индустрияландыру барысына оң баға беріп, сол кезде КСРО «артта қалған аграрлық елден озық индустриялық-колхоздық державаға айналды» деп мәлімдеді<ref>[[Лев Степанович Шаумян]]. [http://dic.academic.ru/dic.nsf/sie/15832/СЕМНАДЦАТЫЙ Семнадцатый съезд ВКП(б)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180407053802/http://dic.academic.ru/dic.nsf/sie/15832/%D0%A1%D0%95%D0%9C%D0%9D%D0%90%D0%94%D0%A6%D0%90%D0%A2%D0%AB%D0%99 |date=2018-04-07 }} // Советская историческая энциклопедия. / Под ред. [[Евгений Михайлович Жуков]]. — М.: Советская энциклопедия, 1973—1982.</ref>. Сонымен бірге бірқатар зерттеушілер бұл съезді «Атылғандар съезі» деп атайды: 1937–1938 жылдары съездің 1966 делегатының ішінен шешуші немесе кеңесші дауыс құқығына ие 1108 адам «контрреволюциялық қылмыстар» жасады деген айыппен тұтқындалды. Съезде сайланған Орталық Комитеттің 139 мүшесі мен мүшелікке кандидаттарының 98-і атылды. |- | 1939 жылы 10–21 наурыз (11 күн) || [[БК(б)П-ның XVIII съезі]] || [[Үлкен террор|Үлкен тазалаудан]] кейін өткен алғашқы съез партия басшылығы құрамының едәуір жаңарғанын көрсетті. Алдыңғы, XVII съезде делегаттардың 80 %-ға дейіні партияға 1920 жылға дейін кірген болса, XVIII съезде шешуші дауыс құқығы бар делегаттардың жартысына жуығы 35 жастан аспады, ал 81,5 %-ы 40 жастан кіші болды. Төңкеріске дейін партияға мүше болғандар азшылықта қалды. XVIII съезде сайланған Орталық Комитеттің 71 мүшесінің 44-і және 68 кандидаттың 66-сы бұл органға алғаш рет сайланды. |- | 1952 жылы 5–14 қазан (9 күн) || [[КОКП-ның XIX съезі]] || Партия тарихындағы бұрын-соңды болмаған 12 жылдық үзілістен кейін өткен алғашқы съез. БК(б)П атауы КОКП болып өзгертілді. Орталық Комитет құрамы 125 мүшеге және 110 кандидатқа дейін ұлғайтылды. Орталық басқару органдары қайта құрылды: КОКП Орталық Комитетінің Саяси бюросының орнына 25 мүшесі мен 11 кандидаты бар Төралқа құрылды; бұрын Саяси бюро 9 мүшеден тұратын. Сталин, Маленков, Берия, Хрущёв және Булгановтан құралған Төралқа Бюросының жетекші «бестігі» қалыптасты. [[Вячеслав Михайлович Молотов]] пен [[Анастас Иванович Микоян|Анастас Иванович Микоянның]] ықпалы төмендеді. |- | 1956 жылы 14–25 ақпан (11 күн) || [[КОКП-ның XX съезі]] || Сталиннің жеке басына табынуды әшкерелеу және сталиндік саясаттан арылу үдерісі басталды (''[[Жеке басқа табыну және оның зардаптары туралы|«Жеке басқа табыну және оның зардаптары туралы»]] баяндаманы қараңыз''). Орталық Комитет құрамы онша көп ұлғайған жоқ: 133 мүшеге және 122 кандидатқа дейін жетті. |- | 1959 жылы 27 қаңтар – 5 ақпан (9 күн) || [[КОКП-ның XXI съезі]] || КСРО-да «социализм толық әрі түпкілікті жеңіске жетті» деп жариялады. Съезд шешімдерінде Кеңестер арқылы жүзеге асқан шынайы халық билігіне қол жеткізілгені айтылды. КОКП Орталық Комитеті мен Орталық тексеру комиссиясының жаңа құрамы сайланған жоқ. |- | 1961 жылы 17–31 қазан (14 күн) || [[КОКП-ның XXII съезі]] || «[[Кеңес халқы]]» 1980 жылға қарай коммунизм жағдайында өмір сүреді деген бағдарламалық ұран қабылданды. Сондай-ақ 1965 жылдан бастап халықтан алынатын барлық салықты жою жарияланды. Сталиннен арылу саясаты күшейтілді, атап айтқанда, оның денесі [[Ленин кесенесі|Ленин кесенесінен]] шығарылды. Орталық Комитет құрамы 175 мүшеге және 155 кандидатқа дейін ұлғайтылды. |- | 1966 жылы 29 наурыз – 8 сәуір (10 күн) || [[КОКП-ның XXIII съезі]] || Н. С. Хрущев биліктен кеткеннен кейінгі алғашқы съез. КОКП Орталық Комитетінің бірінші хатшысы лауазымы Бас хатшы лауазымы болып өзгертілді. Орталық Комитет Төралқасының орнына Саяси бюро қайта құрылды. Орталық Комитет құрамы 195 мүшеге және 165 кандидатқа дейін ұлғайтылды. |- | 1971 жылы 30 наурыз – 9 сәуір (10 күн) || [[КОКП-ның XXIV съезі]] || Орталық Комитет құрамы 241 мүшеге және 155 кандидатқа дейін ұлғайтылды. |- | 1976 жылы 24 ақпан – 5 наурыз (9 күн) || [[КОКП-ның XXV съезі]] || Орталық Комитет құрамы 287 мүшеге және 139 кандидатқа дейін ұлғайтылды. |- | 1981 жылы 23 ақпан – 3 наурыз (8 күн) || [[КОКП-ның XXVI съезі]] || Орталық Комитет құрамы 319 мүшеге және 151 кандидатқа дейін ұлғайтылды. Л. И. Брежнев тұсындағы соңғы съез болды. Ол «тоқырау» кезеңінің соңғы жылдарын сипаттауда маңызды оқиға саналады. |- | 1986 жылы 25 ақпан – 6 наурыз (9 күн) || [[КОКП-ның XXVII съезі]] || М. С. Горбачев билікке келгеннен кейінгі алғашқы съез. Көп жағынан Брежнев дәуіріндегі съездерге ұқсас болды. Атап айтқанда, кезекті, 12-бесжылдықтың жоспары қабылданды. Бұл бесжылдық соңғысы болды. |- | 1990 жылы 2–13 шілде (11 күн) || [[КОКП-ның XXVIII съезі]] || КОКП тарихындағы соңғы съез. Орталық Комитеттің ең көп мүшеден құралған құрамы сайланды: 412 мүше. Партия тарихында алғаш рет Орталық Комитет мүшелігіне кандидаттар сайланған жоқ. Съезд партия ішіндегі терең жікті ашып көрсетті. Бір тарапта «консерваторлар» ([[Егор Кузьмич Лигачев]], [[Иван Кузьмич Полозков]]), екінші тарапта «қалыпты бағытты ұстанушылар» (М. С. Горбачев, [[Владимир Антонович Ивашко]]) және 1989 жылы [[Өңіраралық депутаттық топ]] төңірегіне бірігіп, оған [[Андрей Дмитриевич Сахаров]], [[Юрий Николаевич Афанасьев]], [[Гавриил Харитонович Попов]] жетекшілік еткен «радикалдар» болды. Съездің өзінде [[Борис Николаевич Ельцин]] демонстративті түрде партиядан шықты. Бұған қоса, съездің қарсаңында партияның консервативтік қанатының қысымымен [[РКФСР Коммунистік партиясы]] құрылды. |} == Атауларда == * БК(Б)П-ның XVIII съезі атындағы, Ленин және Еңбек Қызыл Ту ордендерімен марапатталған Кемерово кокс-химия зауыты * КОКП-ның XXII съезі атындағы Ленинград металл зауыты {{Кеңес Одағы Коммунистік партиясының съездері}} == Тағы қараңыз == * [[КОКП конференциясы]] * [[КОКП ОК пленумы]] == Әдебиет == * Съезд КПСС // Струнино — Тихорецк. — {{М.}} : Советская энциклопедия, 1976. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 25). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:КОКП]] 2qj3m5lmis3p7r7mz03yo1ya7gjyd0x 3684210 3684177 2026-10-20T16:51:30Z Орел Карл 81620 /* Съездердің хронологиясы */ 3684210 wikitext text/x-wiki {{КОКП}} '''[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] съезі''' — партия жарғысына сәйкес, Коммунистік партияның жоғары басқарушы органы. Съезд партия делегаттарының белгілі бір мерзім сайын шақырылатын басқосуы болды. == Съездерге шолу == 1898 жылы [[Минск]] қаласында өткен [[РСДЖП-ның I съезі|РСДЖП-ның бірінші съезінен]] бастап барлығы 28 съез өткізілді. Алғашқы жеті съез әртүрлі қалалар мен елдерде өтті: I құрылтай съезі — [[Минск|Минскіде]], II съез — [[Брюссель]] мен [[Лондон|Лондонда]], III съез — Лондонда, IV съез — [[Стокгольм|Стокгольмде]], V съез — тағы да Лондонда, ал VI және VII съездер — [[Санкт-Петербург|Петроградта]] өтті. VIII съезден бастап барлық съездер [[Мәскеу|Мәскеуде]], ал XXII съезден бастап [[Мемлекеттік Кіреміл сарайы|Кіремілдегі Съездер сарайында]] өткізілді. 1917 жылғы [[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерісінен]] кейін, 1917–1925 жылдары [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]], [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] және [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П]] съездері жыл сайын өткізіліп тұрды. Кейін, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі кезеңде, олар тұрақты түрде шақырылмады. Ең ұзақ үзіліс XVIII және XIX съездердің арасында болды: 1939 жылдан 1952 жылға дейін, яғни 13 жыл бойы съез өткізілмеді. 1961–1986 жылдары съездер бес жыл сайын өткізіліп тұрды. Съездерді шақыру жиілігінің күрт өзгеруі партияның өз жағдайындағы елеулі өзгерістермен де байланысты болды. 1905–1907 жылдарға дейін партия астыртын жағдайда жұмыс істеді, ал 1914 жылы соғысқа қарсы үгіт жүргізгені үшін оның қызметіне қайтадан тыйым салынды. Мұндай жағдайда съез шақыруды партия ішіндегі үздіксіз фракциялық күрес те қиындата түсті. Атап айтқанда, [[Меньшевиктер|меньшевиктермен]] және басқа да оппозициялық топтармен — [[Отзовизм|отзовистермен]], [[Жойымпаздық|ликвидаторлармен]], [[Ультиматизм|ультиматистермен]] және өзге де ағымдармен — тартыс жалғаса берді. Басқарушы партия ретіндегі КОКП-ның соңғы, [[КОКП-ның XXVIII съезі|XXVIII съезі]] 1990 жылы өтті. 1993 жылы [[Олег Семенович Шенин|Олег Шениннің]] жетекшілігімен бұрынғы КСРО республикаларындағы коммунистік партиялардың өкілдерін біріктірген [[Коммунистік партиялар одағы — Кеңес Одағының Коммунистік партиясы|КПО-КОКП-ның]] XXIX қалпына келтіру съезі өткізілді. Одан кейін де съездер жалғасын тапты, алайда олардың заңдылығы мен беделін барлық коммунистер бірдей мойындай бермейді. == Съездердің хронологиясы == {| class="wikitable" |- ! Күні !! Съез !! Негізгі мазмұны мен қорытындылары |- | 1898 жылы 1–3 (13–15) наурыз (2 күн) || [[РСДЖП-ның I съезі]] || Бірінші съез Минск қаласында астыртын жағдайда өтті, бірақ ешқандай нақты нәтижеге қол жеткізбеді. Сол кезде Ресейде социал-демократиялық партия құру іс жүзінде жүзеге аспады. Съезден көп ұзамай партия ұйымдары полиция тарапынан жаппай талқандалды. |- | 1903 жылы 17 (30) шілде – 10 (23) тамыз (24 күн) || [[РСДЖП-ның II съезі]] || Ресейде өткізуге тыйым салынғандықтан, съез Брюссельде басталды, алайда Бельгия полициясының талабымен Лондонға көшірілді. Съезде партия құруға қол жеткізілді. Бірақ жарғыны талқылау барысында партия бірден Ленин бастаған қанатқа («большевиктер») және [[Юлий Осипович Мартов|Мартовты жақтаушыларға]] («меньшевиктер») бөлінді. Сонымен қатар съезде еврейлердің «Бунд» социалистік партиясымен бірігу мүмкіндігі талқыланды, алайда «Бундтың» ұстанымына байланысты келісімге қол жеткізілмеді. |- | 1905 жылы 12 (25) сәуір – 27 сәуір (10 мамыр) (15 күн) || [[РСДЖП-ның III съезі]] || Съезд әуел бастан-ақ партияның бөлінуі жағдайында өтті. Әлі де біртұтас социал-демократиялық партияның большевиктік және меньшевиктік қанаттары бір-бірінен тәуелсіз түрде жеке съездер ұйымдастырды: большевиктер Лондонда, ал меньшевиктер Женевада бас қосты. |- | 1906 жылы 10–25 сәуір (23 сәуір – 8 мамыр) (15 күн) || [[РСДЖП-ның IV съезі]] || Стокгольмде өткен «біріктіруші» IV съез большевиктер мен меньшевиктер арасындағы қайшылықтарды уақытша еңсеріп, РСДЖП-ның бірлігін қалпына келтірді. Атауларына қарамастан, Ленин бастаған большевиктер Стокгольм съезінде азшылықта қалды: съезде сайланған Орталық Комитетке 3 большевик пен 7 меньшевик кірді, ал Орталық органның редакциясы түгелдей меньшевиктерден құралды. Соған қарамастан, осы съездің өзінде ірі өнеркәсіп орталықтарындағы партия ұйымдарында большевиктердің ықпалы басым бола бастағаны байқалды. Съезде басқа мәселелермен қатар бүкілресейлік социал-демократиялық партияны бірнеше ұлттық партиямен — поляк-литва, латыш және жебірей партияларымен («Бунд») — біріктіру мүмкіндігі де талқыланды. |- | 1907 жылы 30 сәуір (13 мамыр) – 19 мамыр (1 маусым) (19 күн) || [[РСДЖП-ның V съезі]] || Съезді Данияда, Швецияда және Норвегияда өткізуге кезекпен тыйым салынды, сондықтан ол ақырында Лондонда өтті. Съез большевиктер мен меньшевиктер арасындағы өткір пікірталастардың алаңына айналды. Съез қорытындысында Орталық Комитет те, жалпы социал-демократиялық қозғалыс та большевиктер мен меньшевиктердің бірін түпкілікті таңдамады: екі жақтың күші шамамен тең болды. Ленин большевиктерді жеке партияға айналдыру бағытын ұстанып, съезде 1910 жылға дейін жұмыс істеген фракциялық [[Большевиктік орталық|Большевиктік орталықты]] құрды. |- | 1917 жылы 26 шілде (8 тамыз) – 3 (18) тамыз (10 күн) || [[РСДЖ(б)П-ның VI съезі]] || Большевиктер мен социал-демократиялық [[межрайонцы|ауданаралық топтың]] бірігуі жүзеге асты. Бұл топтың құрамында [[Лев Давидович Троцкий]], [[Анатолий Васильевич Луначарский]], [[Адольф Абрамович Иоффе]], [[Моисей Соломонович Урицкий]] және басқалар болды. Съезд Лениннің шілде оқиғаларына байланысты сотқа келмеу туралы шешімін мақұлдады. Финляндияға қашып кеткен Ленин мен Зиновьев, сондай-ақ Уақытша үкімет тұтқындаған («оқшаулаған») Троцкий, Крестинский, Каменев, Луначарский және басқалар съезге қатыспады. Ленин болмағандықтан, Орталық Комитеттің саяси есебін Сталин, ұйымдастыру есебін Свердлов, қаржы есебін Смилга баяндады. |- | 1918 жылы 6–8 наурыз (2 күн) || [[РК(б)П-ның VII съезі]] || «[[Солшыл коммунистер]]» оппозициялық тобы идеялық тұрғыдан жеңіліске ұшырады. [[Брест келісімі|Брест келісімі (1918)]] мақұлданып, Париж коммунасының үлгісімен партияның атауы «коммунистік» болып өзгертілді. |- | 1919 жылы 18–23 наурыз (5 күн) || [[РК(б)П-ның VIII съезі]] || «[[Әскери оппозиция]]» идеялық тұрғыдан жеңіліске ұшырады. Тұрақты армия құру бағыты мақұлданды. |- | 1920 жылы 29 наурыз – 5 сәуір (7 күн) || [[РК(б)П-ның IX съезі]] || «Әскери коммунизм» тәртібін сақтау мақұлданды. «[[Демократиялық централизм тобы|Децистер]]» деп аталған оппозициялық топ идеялық тұрғыдан жеңіліске ұшырады. Съезд делегаттарының 10 %-ы көлік саласына, ең алдымен теміржол көлігіне, [[Партийная мобилизация|партиялық жұмылдыру]] тәртібімен жіберілді. Бұл әскери емес сипаттағы алғашқы партиялық жұмылдырулардың бірі болды. |- | 1921 жылы 8–16 наурыз (8 күн) || [[РК(б)П-ның X съезі]] || Бірқатар оппозициялық топтар идеялық тұрғыдан жеңіліске ұшырады. Олардың қатарында [[рабочая оппозиция|«жұмысшы оппозициясы»]] ([[Александр Гаврилович Шляпников|А. Г. Шляпников]], [[Александра Михайловна Коллонтай|А. М. Коллонтай]]), «индустриалистер» ([[Лев Давидович Троцкий|Л. Д. Троцкий]]), «буферлік топ» ([[Николай Иванович Бухарин|Н. И. Бухарин]], [[Евгений Алексеевич Преображенский|Е. А. Преображенский]]) және «децистердің» қалған өкілдері ([[Андрей Сергеевич Бубнов|А. С. Бубнов]], [[Тимофей Владимирович Сапронов|Т. В. Сапронов]] және басқалар) болды. [[Кәсіподақтар туралы пікірталас]] аяқталып, «Партия бірлігі туралы» қарар қабылданды. «Әскери коммунизм» саясатынан [[Жаңа экономикалық саясат|Жаңа экономикалық саясатқа]] (ЖЭС) көшу басталды. Троцкийдің ықпалы төмендеді: X съезде сайланған Орталық Комитет құрамында оның жақтастары азшылықта қалды, ал Сталиннің бірнеше жақтасы Орталық Комитетке өтті. |- | 1922 жылы 27 наурыз – 2 сәуір (6 күн) || [[РК(б)П-ның XI съезі]] || Ленин сөз сөйлеген соңғы съез. X съезден кейін тараудан іс жүзінде бас тартқан «жұмысшы оппозициясы» түпкілікті жеңіліске ұшырады. Фракциялық қызметі үшін қарапайым оппозиция мүшелері алғаш рет партиядан шығарылды. «[[Жұмысшы оппозициясы|Жұмысшы оппозициясының]]» жетекшілері [[Александр Гаврилович Шляпников|Александр Гаврилович Шляпниковқа]], [[Александра Михайловна Коллонтай|Александра Михайловна Коллонтайға]] және [[Сергей Павлович Медведев|Сергей Павлович Медведевке]] соңғы ескерту жасалды. |- | 1923 жылы 17–25 сәуір (8 күн) || [[РК(б)П-ның XII съезі]] || Лениннің істерді басқарудан біржола шеттеуіне байланысты дәстүрлі саяси баяндамамен [[Григорий Евсеевич Зиновьев]] сөз сөйлеп, Лениннің мұрагері болуға үміткер екенін аңғартты. Орталық Комитеттің құрамы 40 мүшеге және 17 мүшелікке кандидатқа дейін ұлғайтылды. XII съездің жаңалықтарының бірі — жұмысшы делегацияларының отырыс залында тікелей құттықтау сөздерін сөйлеуі болды. Бұл сөздерде әдетте Лениннің сауығып кетуіне тілектер айтылып, Коминтернді, революцияны және «көсемдер» Ленинді, Троцкийді, Зиновьевті, Каменевті, Бухаринді және Сталинді (әдетте осы ретпен) мадақтаумен аяқталатын. |- | 1924 жылы 23–31 мамыр (8 күн) || [[РК(б)П-ның XIII съезі]] || [[Григорий Евсеевич Зиновьев]], [[Лев Борисович Каменев]] және [[Иосиф Виссарионович Сталин]] құрған «үштік» Троцкийді саяси тұрғыдан жеңіліске ұшыратты. «Троцкизм» «ленинизмге дұшпан ұсақ буржуазиялық ағым» деп сипатталды. Соған қарамастан, Троцкийді сынаған көптеген шешендер оның партиядағы жоғары орнын жоққа шығармады. Орталық Комитет құрамы 53 мүшеге және 34 кандидатқа дейін ұлғайтылды. |- | 1925 жылы 18–31 желтоқсан (13 күн) || [[БК(б)П-ның XIV съезі]] || Съезді Ленин қайтыс болғаннан кейін Халық Комиссарлары Кеңесінің төрағасы болған [[Алексей Иванович Рыков]] ашты. Сталин Зиновьев пен Каменев бастаған «жаңа оппозицияны» жеңіліске ұшыратты. Оның құрамында [[Григорий Евсеевич Зиновьев]], [[Лев Борисович Каменев]], [[Григорий Яковлевич Сокольников]] және кейін оппозициядан алыстаған [[Надежда Константиновна Крупская]] болды. РК(б)П атауы БК(б)П болып өзгертілді. Сталиндік тарихнамада XIV съез «индустрияландыру съезі» деп те аталады. Алайда съезд индустрияландырудың нақты тетіктері мен қарқынын белгілемей, жалпы міндеттерді ғана қойды: машиналар мен жабдықтарды импорттайтын елден оларды өндіретін елге айналу және экономикалық тәуелсіздікке қол жеткізу. |- | 1927 жылы 2–19 желтоқсан (17 күн) || [[БК(б)П-ның XV съезі]] || «Біріккен оппозицияның» («жаңа оппозицияның») жетекшілері Троцкий, Каменев және Зиновьев партиядан шығарылды. Бірінші бесжылдық жоспарды әзірлеу жөніндегі директивалар бекітілді. Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру жоспары қабылданды. Орталық Комитет құрамы 71 мүшеге және 50 кандидатқа дейін ұлғайтылды. |- | 1930 жылы 26 маусым – 13 шілде (17 күн) || [[БК(б)П-ның XVI съезі]] || [[БК(б)П-ның оңшыл оппозициясы|Оңшыл оппозицияға]] қарсы күрес 1928 жылдан бастап біртіндеп күшейе түсті. Оның қатарында [[Николай Иванович Бухарин]], [[Михаил Павлович Томский]], [[Алексей Иванович Рыков]], сондай-ақ бұрынғы «зиновьевшілер» [[Николай Александрович Угланов]] пен [[Мартемьян Никитич Рютин]] болды. XVI съезде бұл оппозиция түпкілікті жеңіліске ұшырады. |- | 1934 жылы 26 қаңтар – 10 ақпан (15 күн) || [[БК(б)П-ның XVII съезі]] || Сталиндік тарихнамада «Жеңімпаздар съезі» деп аталды, өйткені партия тарихында алғаш рет съезде ешқандай оппозиция қалмаған еді. Съезд индустрияландыру барысына оң баға беріп, сол кезде КСРО «артта қалған аграрлық елден озық индустриялық-колхоздық державаға айналды» деп мәлімдеді<ref>[[Лев Степанович Шаумян]]. [http://dic.academic.ru/dic.nsf/sie/15832/СЕМНАДЦАТЫЙ Семнадцатый съезд ВКП(б)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180407053802/http://dic.academic.ru/dic.nsf/sie/15832/%D0%A1%D0%95%D0%9C%D0%9D%D0%90%D0%94%D0%A6%D0%90%D0%A2%D0%AB%D0%99 |date=2018-04-07 }} // Советская историческая энциклопедия. / Под ред. [[Евгений Михайлович Жуков]]. — М.: Советская энциклопедия, 1973—1982.</ref>. Сонымен бірге бірқатар зерттеушілер бұл съезді «Атылғандар съезі» деп атайды: 1937–1938 жылдары съездің 1966 делегатының ішінен шешуші немесе кеңесші дауыс құқығына ие 1108 адам «контрреволюциялық қылмыстар» жасады деген айыппен тұтқындалды. Съезде сайланған Орталық Комитеттің 139 мүшесі мен мүшелікке кандидаттарының 98-і атылды. |- | 1939 жылы 10–21 наурыз (11 күн) || [[БК(б)П-ның XVIII съезі]] || [[Үлкен террор|Үлкен тазалаудан]] кейін өткен алғашқы съез партия басшылығы құрамының едәуір жаңарғанын көрсетті. Алдыңғы, XVII съезде делегаттардың 80 %-ға дейіні партияға 1920 жылға дейін кірген болса, XVIII съезде шешуші дауыс құқығы бар делегаттардың жартысына жуығы 35 жастан аспады, ал 81,5 %-ы 40 жастан кіші болды. Төңкеріске дейін партияға мүше болғандар азшылықта қалды. XVIII съезде сайланған Орталық Комитеттің 71 мүшесінің 44-і және 68 кандидаттың 66-сы бұл органға алғаш рет сайланды. |- | 1952 жылы 5–14 қазан (9 күн) || [[КОКП-ның XIX съезі]] || Партия тарихындағы бұрын-соңды болмаған 12 жылдық үзілістен кейін өткен алғашқы съез. БК(б)П атауы КОКП болып өзгертілді. Орталық Комитет құрамы 125 мүшеге және 110 кандидатқа дейін ұлғайтылды. Орталық басқару органдары қайта құрылды: КОКП Орталық Комитетінің Саяси бюросының орнына 25 мүшесі мен 11 кандидаты бар Төралқа құрылды; бұрын Саяси бюро 9 мүшеден тұратын. Сталин, Маленков, Берия, Хрущёв және Булгановтан құралған Төралқа Бюросының жетекші «бестігі» қалыптасты. [[Вячеслав Михайлович Молотов]] пен [[Анастас Иванович Микоян|Анастас Иванович Микоянның]] ықпалы төмендеді. |- | 1956 жылы 14–25 ақпан (11 күн) || [[КОКП-ның XX съезі]] || Сталиннің жеке басына табынуды әшкерелеу және сталиндік саясаттан арылу үдерісі басталды (''[[Жеке басқа табыну және оның зардаптары туралы|«Жеке басқа табыну және оның зардаптары туралы»]] баяндаманы қараңыз''). Орталық Комитет құрамы онша көп ұлғайған жоқ: 133 мүшеге және 122 кандидатқа дейін жетті. |- | 1959 жылы 27 қаңтар – 5 ақпан (9 күн) || [[КОКП-ның XXI съезі]] || КСРО-да «социализм толық әрі түпкілікті жеңіске жетті» деп жариялады. Съезд шешімдерінде Кеңестер арқылы жүзеге асқан шынайы халық билігіне қол жеткізілгені айтылды. КОКП Орталық Комитеті мен Орталық тексеру комиссиясының жаңа құрамы сайланған жоқ. |- | 1961 жылы 17–31 қазан (14 күн) || [[КОКП-ның XXII съезі]] || «[[Кеңес халқы]]» 1980 жылға қарай коммунизм жағдайында өмір сүреді деген бағдарламалық ұран қабылданды. Сондай-ақ 1965 жылдан бастап халықтан алынатын барлық салықты жою жарияланды. Сталиннен арылу саясаты күшейтілді, атап айтқанда, оның денесі [[Ленин кесенесі|Ленин кесенесінен]] шығарылды. Орталық Комитет құрамы 175 мүшеге және 155 кандидатқа дейін ұлғайтылды. |- | 1966 жылы 29 наурыз – 8 сәуір (10 күн) || [[КОКП-ның XXIII съезі]] || Н. С. Хрущев биліктен кеткеннен кейінгі алғашқы съез. КОКП Орталық Комитетінің бірінші хатшысы лауазымы Бас хатшы лауазымы болып өзгертілді. Орталық Комитет Төралқасының орнына Саяси бюро қайта құрылды. Орталық Комитет құрамы 195 мүшеге және 165 кандидатқа дейін ұлғайтылды. |- | 1971 жылы 30 наурыз – 9 сәуір (10 күн) || [[КОКП-ның XXIV съезі]] || Орталық Комитет құрамы 241 мүшеге және 155 кандидатқа дейін ұлғайтылды. |- | 1976 жылы 24 ақпан – 5 наурыз (9 күн) || [[КОКП-ның XXV съезі]] || Орталық Комитет құрамы 287 мүшеге және 139 кандидатқа дейін ұлғайтылды. |- | 1981 жылы 23 ақпан – 3 наурыз (8 күн) || [[КОКП-ның XXVI съезі]] || Орталық Комитет құрамы 319 мүшеге және 151 кандидатқа дейін ұлғайтылды. Л. И. Брежнев тұсындағы соңғы съез болды. Ол «тоқырау» кезеңінің соңғы жылдарын сипаттауда маңызды оқиға саналады. |- | 1986 жылы 25 ақпан – 6 наурыз (9 күн) || [[КОКП-ның XXVII съезі]] || М. С. Горбачев билікке келгеннен кейінгі алғашқы съез. Көп жағынан Брежнев дәуіріндегі съездерге ұқсас болды. Атап айтқанда, кезекті, 12-бесжылдықтың жоспары қабылданды. Бұл бесжылдық соңғысы болды. |- | 1990 жылы 2–13 шілде (11 күн) || [[КОКП-ның XXVIII съезі]] || КОКП тарихындағы соңғы съез. Орталық Комитеттің ең көп мүшеден құралған құрамы сайланды: 412 мүше. Партия тарихында алғаш рет Орталық Комитет мүшелігіне кандидаттар сайланған жоқ. Съезд партия ішіндегі терең жікті ашып көрсетті. Бір тарапта «консерваторлар» ([[Егор Кузьмич Лигачев]], [[Иван Кузьмич Полозков]]), екінші тарапта «қалыпты бағытты ұстанушылар» (М. С. Горбачев, [[Владимир Антонович Ивашко]]) және 1989 жылы [[Өңіраралық депутаттық топ]] төңірегіне бірігіп, оған [[Андрей Дмитриевич Сахаров]], [[Юрий Николаевич Афанасьев]], [[Гавриил Харитонович Попов]] жетекшілік еткен «радикалдар» болды. Съездің өзінде [[Борис Николаевич Ельцин]] демонстративті түрде партиядан шықты. Бұған қоса, съездің қарсаңында партияның консервативтік қанатының қысымымен [[РКФСР Коммунистік партиясы]] құрылды. |} == Атауларда == * БК(Б)П-ның XVIII съезі атындағы, Ленин және Еңбек Қызыл Ту ордендерімен марапатталған Кемерово кокс-химия зауыты * КОКП-ның XXII съезі атындағы Ленинград металл зауыты {{Кеңес Одағы Коммунистік партиясының съездері}} == Тағы қараңыз == * [[КОКП конференциясы]] * [[КОКП ОК пленумы]] == Әдебиет == * Съезд КПСС // Струнино — Тихорецк. — {{М.}} : Советская энциклопедия, 1976. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 25). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:КОКП]] ibay06icqdlhy1c45ecoxq9mvo4cl23 3684211 3684210 2026-10-20T17:01:53Z Орел Карл 81620 /* Съездердің хронологиясы */ 3684211 wikitext text/x-wiki {{КОКП}} '''[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] съезі''' — партия жарғысына сәйкес, Коммунистік партияның жоғары басқарушы органы. Съезд партия делегаттарының белгілі бір мерзім сайын шақырылатын басқосуы болды. == Съездерге шолу == 1898 жылы [[Минск]] қаласында өткен [[РСДЖП-ның I съезі|РСДЖП-ның бірінші съезінен]] бастап барлығы 28 съез өткізілді. Алғашқы жеті съез әртүрлі қалалар мен елдерде өтті: I құрылтай съезі — [[Минск|Минскіде]], II съез — [[Брюссель]] мен [[Лондон|Лондонда]], III съез — Лондонда, IV съез — [[Стокгольм|Стокгольмде]], V съез — тағы да Лондонда, ал VI және VII съездер — [[Санкт-Петербург|Петроградта]] өтті. VIII съезден бастап барлық съездер [[Мәскеу|Мәскеуде]], ал XXII съезден бастап [[Мемлекеттік Кіреміл сарайы|Кіремілдегі Съездер сарайында]] өткізілді. 1917 жылғы [[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерісінен]] кейін, 1917–1925 жылдары [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]], [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] және [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П]] съездері жыл сайын өткізіліп тұрды. Кейін, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі кезеңде, олар тұрақты түрде шақырылмады. Ең ұзақ үзіліс XVIII және XIX съездердің арасында болды: 1939 жылдан 1952 жылға дейін, яғни 13 жыл бойы съез өткізілмеді. 1961–1986 жылдары съездер бес жыл сайын өткізіліп тұрды. Съездерді шақыру жиілігінің күрт өзгеруі партияның өз жағдайындағы елеулі өзгерістермен де байланысты болды. 1905–1907 жылдарға дейін партия астыртын жағдайда жұмыс істеді, ал 1914 жылы соғысқа қарсы үгіт жүргізгені үшін оның қызметіне қайтадан тыйым салынды. Мұндай жағдайда съез шақыруды партия ішіндегі үздіксіз фракциялық күрес те қиындата түсті. Атап айтқанда, [[Меньшевиктер|меньшевиктермен]] және басқа да оппозициялық топтармен — [[Отзовизм|отзовистермен]], [[Жойымпаздық|ликвидаторлармен]], [[Ультиматизм|ультиматистермен]] және өзге де ағымдармен — тартыс жалғаса берді. Басқарушы партия ретіндегі КОКП-ның соңғы, [[КОКП-ның XXVIII съезі|XXVIII съезі]] 1990 жылы өтті. 1993 жылы [[Олег Семенович Шенин|Олег Шениннің]] жетекшілігімен бұрынғы КСРО республикаларындағы коммунистік партиялардың өкілдерін біріктірген [[Коммунистік партиялар одағы — Кеңес Одағының Коммунистік партиясы|КПО-КОКП-ның]] XXIX қалпына келтіру съезі өткізілді. Одан кейін де съездер жалғасын тапты, алайда олардың заңдылығы мен беделін барлық коммунистер бірдей мойындай бермейді. == Съездердің хронологиясы == {| class="wikitable" |- ! Күні !! Съез !! Негізгі мазмұны мен қорытындылары |- | 1898 жылы 1–3 (13–15) наурыз (2 күн) || [[РСДЖП-ның I съезі]] || Бірінші съез Минск қаласында астыртын жағдайда өтті, бірақ ешқандай нақты нәтижеге қол жеткізбеді. Сол кезде Ресейде социал-демократиялық партия құру іс жүзінде жүзеге аспады. Съезден көп ұзамай партия ұйымдары полиция тарапынан жаппай талқандалды. |- | 1903 жылы 17 (30) шілде – 10 (23) тамыз (24 күн) || [[РСДЖП-ның II съезі]] || Ресейде өткізуге тыйым салынғандықтан, съез Брюссельде басталды, алайда Бельгия полициясының талабымен Лондонға көшірілді. Съезде партия құруға қол жеткізілді. Бірақ жарғыны талқылау барысында партия бірден Ленин бастаған қанатқа («большевиктер») және [[Юлий Осипович Мартов|Мартовты жақтаушыларға]] («меньшевиктер») бөлінді. Сонымен қатар съезде еврейлердің «Бунд» социалистік партиясымен бірігу мүмкіндігі талқыланды, алайда «Бундтың» ұстанымына байланысты келісімге қол жеткізілмеді. |- | 1905 жылы 12 (25) сәуір – 27 сәуір (10 мамыр) (15 күн) || [[РСДЖП-ның III съезі]] || Съез әуел бастан-ақ партияның бөлінуі жағдайында өтті. Әлі де біртұтас социал-демократиялық партияның большевиктік және меньшевиктік қанаттары бір-бірінен тәуелсіз түрде жеке съездер ұйымдастырды: большевиктер Лондонда, ал меньшевиктер Женевада бас қосты. |- | 1906 жылы 10–25 сәуір (23 сәуір – 8 мамыр) (15 күн) || [[РСДЖП-ның IV съезі]] || Стокгольмде өткен «біріктіруші» IV съез большевиктер мен меньшевиктер арасындағы қайшылықтарды уақытша еңсеріп, РСДЖП-ның бірлігін қалпына келтірді. Атауларына қарамастан, Ленин бастаған большевиктер Стокгольм съезінде азшылықта қалды: съезде сайланған Орталық Комитетке 3 большевик пен 7 меньшевик кірді, ал Орталық органның редакциясы түгелдей меньшевиктерден құралды. Соған қарамастан, осы съездің өзінде ірі өнеркәсіп орталықтарындағы партия ұйымдарында большевиктердің ықпалы басым бола бастағаны байқалды. Съезде басқа мәселелермен қатар бүкілресейлік социал-демократиялық партияны бірнеше ұлттық партиямен — поляк-литва, латыш және жебірей партияларымен («Бунд») — біріктіру мүмкіндігі де талқыланды. |- | 1907 жылы 30 сәуір (13 мамыр) – 19 мамыр (1 маусым) (19 күн) || [[РСДЖП-ның V съезі]] || Съезді Данияда, Швецияда және Норвегияда өткізуге кезекпен тыйым салынды, сондықтан ол ақырында Лондонда өтті. Съез большевиктер мен меньшевиктер арасындағы өткір пікірталастардың алаңына айналды. Съез қорытындысында Орталық Комитет те, жалпы социал-демократиялық қозғалыс та большевиктер мен меньшевиктердің бірін түпкілікті таңдамады: екі жақтың күші шамамен тең болды. Ленин большевиктерді жеке партияға айналдыру бағытын ұстанып, съезде 1910 жылға дейін жұмыс істеген фракциялық [[Большевиктік орталық|Большевиктік орталықты]] құрды. |- | 1917 жылы 26 шілде (8 тамыз) – 3 (18) тамыз (10 күн) || [[РСДЖ(б)П-ның VI съезі]] || Большевиктер мен социал-демократиялық [[межрайонцы|ауданаралық топтың]] бірігуі жүзеге асты. Бұл топтың құрамында [[Лев Давидович Троцкий]], [[Анатолий Васильевич Луначарский]], [[Адольф Абрамович Иоффе]], [[Моисей Соломонович Урицкий]] және басқалар болды. Съез Лениннің шілде оқиғаларына байланысты сотқа келмеу туралы шешімін мақұлдады. Финляндияға қашып кеткен Ленин мен Зиновьев, сондай-ақ Уақытша үкімет тұтқындаған («оқшаулаған») Троцкий, Крестинский, Каменев, Луначарский және басқалар съезге қатыспады. Ленин болмағандықтан, Орталық Комитеттің саяси есебін Сталин, ұйымдастыру есебін Свердлов, қаржы есебін Смилга баяндады. |- | 1918 жылы 6–8 наурыз (2 күн) || [[РК(б)П-ның VII съезі]] || «[[Солшыл коммунистер]]» оппозициялық тобы идеялық тұрғыдан жеңіліске ұшырады. [[Брест келісімі|Брест келісімі (1918)]] мақұлданып, Париж коммунасының үлгісімен партияның атауы «коммунистік» болып өзгертілді. |- | 1919 жылы 18–23 наурыз (5 күн) || [[РК(б)П-ның VIII съезі]] || «[[Әскери оппозиция]]» идеялық тұрғыдан жеңіліске ұшырады. Тұрақты армия құру бағыты мақұлданды. |- | 1920 жылы 29 наурыз – 5 сәуір (7 күн) || [[РК(б)П-ның IX съезі]] || «Әскери коммунизм» тәртібін сақтау мақұлданды. «[[Демократиялық централизм тобы|Децистер]]» деп аталған оппозициялық топ идеялық тұрғыдан жеңіліске ұшырады. Съез делегаттарының 10 %-ы көлік саласына, ең алдымен теміржол көлігіне, [[Партийная мобилизация|партиялық жұмылдыру]] тәртібімен жіберілді. Бұл әскери емес сипаттағы алғашқы партиялық жұмылдырулардың бірі болды. |- | 1921 жылы 8–16 наурыз (8 күн) || [[РК(б)П-ның X съезі]] || Бірқатар оппозициялық топтар идеялық тұрғыдан жеңіліске ұшырады. Олардың қатарында [[рабочая оппозиция|«жұмысшы оппозициясы»]] ([[Александр Гаврилович Шляпников|А. Г. Шляпников]], [[Александра Михайловна Коллонтай|А. М. Коллонтай]]), «индустриалистер» ([[Лев Давидович Троцкий|Л. Д. Троцкий]]), «буферлік топ» ([[Николай Иванович Бухарин|Н. И. Бухарин]], [[Евгений Алексеевич Преображенский|Е. А. Преображенский]]) және «децистердің» қалған өкілдері ([[Андрей Сергеевич Бубнов|А. С. Бубнов]], [[Тимофей Владимирович Сапронов|Т. В. Сапронов]] және басқалар) болды. [[Кәсіподақтар туралы пікірталас]] аяқталып, «Партия бірлігі туралы» қарар қабылданды. «Әскери коммунизм» саясатынан [[Жаңа экономикалық саясат|Жаңа экономикалық саясатқа]] (ЖЭС) көшу басталды. Троцкийдің ықпалы төмендеді: X съезде сайланған Орталық Комитет құрамында оның жақтастары азшылықта қалды, ал Сталиннің бірнеше жақтасы Орталық Комитетке өтті. |- | 1922 жылы 27 наурыз – 2 сәуір (6 күн) || [[РК(б)П-ның XI съезі]] || Ленин сөз сөйлеген соңғы съез. X съезден кейін тараудан іс жүзінде бас тартқан «жұмысшы оппозициясы» түпкілікті жеңіліске ұшырады. Фракциялық қызметі үшін қарапайым оппозиция мүшелері алғаш рет партиядан шығарылды. «[[Жұмысшы оппозициясы|Жұмысшы оппозициясының]]» жетекшілері [[Александр Гаврилович Шляпников|Александр Гаврилович Шляпниковқа]], [[Александра Михайловна Коллонтай|Александра Михайловна Коллонтайға]] және [[Сергей Павлович Медведев|Сергей Павлович Медведевке]] соңғы ескерту жасалды. |- | 1923 жылы 17–25 сәуір (8 күн) || [[РК(б)П-ның XII съезі]] || Лениннің істерді басқарудан біржола шеттеуіне байланысты дәстүрлі саяси баяндамамен [[Григорий Евсеевич Зиновьев]] сөз сөйлеп, Лениннің мұрагері болуға үміткер екенін аңғартты. Орталық Комитеттің құрамы 40 мүшеге және 17 мүшелікке кандидатқа дейін ұлғайтылды. XII съездің жаңалықтарының бірі — жұмысшы делегацияларының отырыс залында тікелей құттықтау сөздерін сөйлеуі болды. Бұл сөздерде әдетте Лениннің сауығып кетуіне тілектер айтылып, Коминтернді, революцияны және «көсемдер» Ленинді, Троцкийді, Зиновьевті, Каменевті, Бухаринді және Сталинді (әдетте осы ретпен) мадақтаумен аяқталатын. |- | 1924 жылы 23–31 мамыр (8 күн) || [[РК(б)П-ның XIII съезі]] || [[Григорий Евсеевич Зиновьев]], [[Лев Борисович Каменев]] және [[Иосиф Виссарионович Сталин]] құрған «үштік» Троцкийді саяси тұрғыдан жеңіліске ұшыратты. «Троцкизм» «ленинизмге дұшпан ұсақ буржуазиялық ағым» деп сипатталды. Соған қарамастан, Троцкийді сынаған көптеген шешендер оның партиядағы жоғары орнын жоққа шығармады. Орталық Комитет құрамы 53 мүшеге және 34 кандидатқа дейін ұлғайтылды. |- | 1925 жылы 18–31 желтоқсан (13 күн) || [[БК(б)П-ның XIV съезі]] || Съезді Ленин қайтыс болғаннан кейін Халық Комиссарлары Кеңесінің төрағасы болған [[Алексей Иванович Рыков]] ашты. Сталин Зиновьев пен Каменев бастаған «жаңа оппозицияны» жеңіліске ұшыратты. Оның құрамында [[Григорий Евсеевич Зиновьев]], [[Лев Борисович Каменев]], [[Григорий Яковлевич Сокольников]] және кейін оппозициядан алыстаған [[Надежда Константиновна Крупская]] болды. РК(б)П атауы БК(б)П болып өзгертілді. Сталиндік тарихнамада XIV съез «индустрияландыру съезі» деп те аталады. Алайда съез индустрияландырудың нақты тетіктері мен қарқынын белгілемей, жалпы міндеттерді ғана қойды: машиналар мен жабдықтарды импорттайтын елден оларды өндіретін елге айналу және экономикалық тәуелсіздікке қол жеткізу. |- | 1927 жылы 2–19 желтоқсан (17 күн) || [[БК(б)П-ның XV съезі]] || «Біріккен оппозицияның» («жаңа оппозицияның») жетекшілері Троцкий, Каменев және Зиновьев партиядан шығарылды. Бірінші бесжылдық жоспарды әзірлеу жөніндегі директивалар бекітілді. Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру жоспары қабылданды. Орталық Комитет құрамы 71 мүшеге және 50 кандидатқа дейін ұлғайтылды. |- | 1930 жылы 26 маусым – 13 шілде (17 күн) || [[БК(б)П-ның XVI съезі]] || [[БК(б)П-ның оңшыл оппозициясы|Оңшыл оппозицияға]] қарсы күрес 1928 жылдан бастап біртіндеп күшейе түсті. Оның қатарында [[Николай Иванович Бухарин]], [[Михаил Павлович Томский]], [[Алексей Иванович Рыков]], сондай-ақ бұрынғы «зиновьевшілер» [[Николай Александрович Угланов]] пен [[Мартемьян Никитич Рютин]] болды. XVI съезде бұл оппозиция түпкілікті жеңіліске ұшырады. |- | 1934 жылы 26 қаңтар – 10 ақпан (15 күн) || [[БК(б)П-ның XVII съезі]] || Сталиндік тарихнамада «Жеңімпаздар съезі» деп аталды, өйткені партия тарихында алғаш рет съезде ешқандай оппозиция қалмаған еді. Съез индустрияландыру барысына оң баға беріп, сол кезде КСРО «артта қалған аграрлық елден озық индустриялық-колхоздық державаға айналды» деп мәлімдеді<ref>[[Лев Степанович Шаумян]]. [http://dic.academic.ru/dic.nsf/sie/15832/СЕМНАДЦАТЫЙ Семнадцатый съезд ВКП(б)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180407053802/http://dic.academic.ru/dic.nsf/sie/15832/%D0%A1%D0%95%D0%9C%D0%9D%D0%90%D0%94%D0%A6%D0%90%D0%A2%D0%AB%D0%99 |date=2018-04-07 }} // Советская историческая энциклопедия. / Под ред. [[Евгений Михайлович Жуков]]. — М.: Советская энциклопедия, 1973—1982.</ref>. Сонымен бірге бірқатар зерттеушілер бұл съезді «Атылғандар съезі» деп атайды: 1937–1938 жылдары съездің 1966 делегатының ішінен шешуші немесе кеңесші дауыс құқығына ие 1108 адам «контрреволюциялық қылмыстар» жасады деген айыппен тұтқындалды. Съезде сайланған Орталық Комитеттің 139 мүшесі мен мүшелікке кандидаттарының 98-і атылды. |- | 1939 жылы 10–21 наурыз (11 күн) || [[БК(б)П-ның XVIII съезі]] || [[Үлкен террор|Үлкен тазалаудан]] кейін өткен алғашқы съез партия басшылығы құрамының едәуір жаңарғанын көрсетті. Алдыңғы, XVII съезде делегаттардың 80 %-ға дейіні партияға 1920 жылға дейін кірген болса, XVIII съезде шешуші дауыс құқығы бар делегаттардың жартысына жуығы 35 жастан аспады, ал 81,5 %-ы 40 жастан кіші болды. Төңкеріске дейін партияға мүше болғандар азшылықта қалды. XVIII съезде сайланған Орталық Комитеттің 71 мүшесінің 44-і және 68 кандидаттың 66-сы бұл органға алғаш рет сайланды. |- | 1952 жылы 5–14 қазан (9 күн) || [[КОКП-ның XIX съезі]] || Партия тарихындағы бұрын-соңды болмаған 12 жылдық үзілістен кейін өткен алғашқы съез. БК(б)П атауы КОКП болып өзгертілді. Орталық Комитет құрамы 125 мүшеге және 110 кандидатқа дейін ұлғайтылды. Орталық басқару органдары қайта құрылды: КОКП Орталық Комитетінің Саяси бюросының орнына 25 мүшесі мен 11 кандидаты бар Төралқа құрылды; бұрын Саяси бюро 9 мүшеден тұратын. Сталин, Маленков, Берия, Хрущёв және Булгановтан құралған Төралқа Бюросының жетекші «бестігі» қалыптасты. [[Вячеслав Михайлович Молотов]] пен [[Анастас Иванович Микоян|Анастас Иванович Микоянның]] ықпалы төмендеді. |- | 1956 жылы 14–25 ақпан (11 күн) || [[КОКП-ның XX съезі]] || Сталиннің жеке басына табынуды әшкерелеу және сталиндік саясаттан арылу үдерісі басталды (''[[Жеке басқа табыну және оның зардаптары туралы|«Жеке басқа табыну және оның зардаптары туралы»]] баяндаманы қараңыз''). Орталық Комитет құрамы онша көп ұлғайған жоқ: 133 мүшеге және 122 кандидатқа дейін жетті. |- | 1959 жылы 27 қаңтар – 5 ақпан (9 күн) || [[КОКП-ның XXI съезі]] || КСРО-да «социализм толық әрі түпкілікті жеңіске жетті» деп жариялады. Съез шешімдерінде Кеңестер арқылы жүзеге асқан шынайы халық билігіне қол жеткізілгені айтылды. КОКП Орталық Комитеті мен Орталық тексеру комиссиясының жаңа құрамы сайланған жоқ. |- | 1961 жылы 17–31 қазан (14 күн) || [[КОКП-ның XXII съезі]] || «[[Кеңес халқы]]» 1980 жылға қарай коммунизм жағдайында өмір сүреді деген бағдарламалық ұран қабылданды. Сондай-ақ 1965 жылдан бастап халықтан алынатын барлық салықты жою жарияланды. Сталиннен арылу саясаты күшейтілді, атап айтқанда, оның денесі [[Ленин кесенесі|Ленин кесенесінен]] шығарылды. Орталық Комитет құрамы 175 мүшеге және 155 кандидатқа дейін ұлғайтылды. |- | 1966 жылы 29 наурыз – 8 сәуір (10 күн) || [[КОКП-ның XXIII съезі]] || Н. С. Хрущев биліктен кеткеннен кейінгі алғашқы съез. КОКП Орталық Комитетінің бірінші хатшысы лауазымы Бас хатшы лауазымы болып өзгертілді. Орталық Комитет Төралқасының орнына Саяси бюро қайта құрылды. Орталық Комитет құрамы 195 мүшеге және 165 кандидатқа дейін ұлғайтылды. |- | 1971 жылы 30 наурыз – 9 сәуір (10 күн) || [[КОКП-ның XXIV съезі]] || Орталық Комитет құрамы 241 мүшеге және 155 кандидатқа дейін ұлғайтылды. |- | 1976 жылы 24 ақпан – 5 наурыз (9 күн) || [[КОКП-ның XXV съезі]] || Орталық Комитет құрамы 287 мүшеге және 139 кандидатқа дейін ұлғайтылды. |- | 1981 жылы 23 ақпан – 3 наурыз (8 күн) || [[КОКП-ның XXVI съезі]] || Орталық Комитет құрамы 319 мүшеге және 151 кандидатқа дейін ұлғайтылды. Л. И. Брежнев тұсындағы соңғы съез болды. Ол «тоқырау» кезеңінің соңғы жылдарын сипаттауда маңызды оқиға саналады. |- | 1986 жылы 25 ақпан – 6 наурыз (9 күн) || [[КОКП-ның XXVII съезі]] || М. С. Горбачев билікке келгеннен кейінгі алғашқы съез. Көп жағынан Брежнев дәуіріндегі съездерге ұқсас болды. Атап айтқанда, кезекті, 12-бесжылдықтың жоспары қабылданды. Бұл бесжылдық соңғысы болды. |- | 1990 жылы 2–13 шілде (11 күн) || [[КОКП-ның XXVIII съезі]] || КОКП тарихындағы соңғы съез. Орталық Комитеттің ең көп мүшеден құралған құрамы сайланды: 412 мүше. Партия тарихында алғаш рет Орталық Комитет мүшелігіне кандидаттар сайланған жоқ. Съез партия ішіндегі терең жікті ашып көрсетті. Бір тарапта «консерваторлар» ([[Егор Кузьмич Лигачев]], [[Иван Кузьмич Полозков]]), екінші тарапта «қалыпты бағытты ұстанушылар» (М. С. Горбачев, [[Владимир Антонович Ивашко]]) және 1989 жылы [[Өңіраралық депутаттық топ]] төңірегіне бірігіп, оған [[Андрей Дмитриевич Сахаров]], [[Юрий Николаевич Афанасьев]], [[Гавриил Харитонович Попов]] жетекшілік еткен «радикалдар» болды. Съездің өзінде [[Борис Николаевич Ельцин]] демонстративті түрде партиядан шықты. Бұған қоса, съездің қарсаңында партияның консервативтік қанатының қысымымен [[РКФСР Коммунистік партиясы]] құрылды. |} == Атауларда == * БК(Б)П-ның XVIII съезі атындағы, Ленин және Еңбек Қызыл Ту ордендерімен марапатталған Кемерово кокс-химия зауыты * КОКП-ның XXII съезі атындағы Ленинград металл зауыты {{Кеңес Одағы Коммунистік партиясының съездері}} == Тағы қараңыз == * [[КОКП конференциясы]] * [[КОКП ОК пленумы]] == Әдебиет == * Съезд КПСС // Струнино — Тихорецк. — {{М.}} : Советская энциклопедия, 1976. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 25). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:КОКП]] 4wwbkk9vdtff5x8r5vey6vmdoffzbst 0 788364 3684098 3681721 2026-10-20T12:07:46Z Nurken 111493 3684098 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Ар Джей Митт |шынайы есімі = {{lang-en|RJ Mitte}} |сурет = R. J. Mitte by Gage Skidmore.jpg |сурет ені = 250px |сурет атауы = Митт, 2012 жыл |туған кездегі есімі = III Рой Франк Митт |туған күні = 21.08.1992 |туған жері = [[Джексон (Миссисипи)|Джексон]], [[Миссисипи]], [[АҚШ]] |қайтыс болған күні = 12.10.2026 |қайтыс болған жері = [[Браунсвилл (Техас)|Браунсвилл]], [[Техас]], [[АҚШ]] |мамандығы = {{актер|АҚШ|XXI ғасыр|АҚШ телевизия}}, {{кинопродюсер|АҚШ|XXI ғасыр}} |азаматтығы = {{байрақ|АҚШ}} |белсенді жылдары = 2006–2026 |марапаттары = |imdb_id = 2666409 |сайты = RJ Mitte |ортаққор = David Fincher }} '''III Рой Франк «Ар Джей» Митт''' ({{lang-en|Roy Frank "RJ" Mitte III}}; {{Туғанкүні|21|8|1992}}, [[Джексон (Миссисипи)|Джексон]], [[Миссисипи]] – {{Қайтысболғанкүні|12|10|2026}} [[Браунсвилл (Техас)|Браунсвилл]], [[Техас]]) — америкалық актёр және мүгедектердің құқығын қорғау белсендісі. [[Миссисипи]] штатының [[Джексон (Миссисипи)|Джексон]] қаласында дүниеге келген Миттке үш жасында [[Балалар милық салдануы|балалар милық салдануы]] (БМС) диагнозы қойылды. 2006 жылы Лос-Анджелес қаласына көшіп, мүгедектік туралы көрермендерге ақпарат беріп, оларды оқытуға болатын актерлік жобаларды табу үшін жеке талант-менеджермен бірге жұмыс істейді. [[Ситуациялық комедия|Ситком]]дардағы шағын рөлдерден кейін ол [[AMC]] телеарнасының «[[Жамандыққа бет бұру|Breaking Bad]]» (2008–2013) криминалды драмасындағы басты серпінді рөлі – Уолтер Уайт Кіші рөлін сомдады.<ref name=gazette>{{cite news | author=Tina Calabro | title='Breaking Bad' actor RJ Mitte finds 'perfect role' prepared him to become an activist | url=http://www.post-gazette.com/pg/10076/1043265-67.stm#ixzz0yfZw7wEF | work=The Pittsburgh Post-Gazette | date=2010-03-17 | accessdate=2010-09-05 | archivedate=2010-03-22 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20100322204457/http://www.post-gazette.com/pg/10076/1043265-67.stm#ixzz0yfZw7wEF }}</ref> Митт балалар милық салдануы мен басқа да мүгедектік түрлерінің мәселелерін белсенді түрде көтерді. Ол [[Screen Actors Guild]] (SAG) ұйымының мүмкіндігі шектеулі актерлер өкілі, United Cerebral Palsy ұйымының атақты елшісі және Mitte Foundation [[бейкоммерциялық ұйым]]ының президенті болды.<ref name="BBC Death">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/articles/cmn045en7d88o/ |title=''Breaking Bad'' actor RJ Mitte dies aged 34 |publisher=[[BBC News]] |location=[[Los Angeles]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20261012210537/https://www.bbc.com/news/articles/cmn045en7d88o/ |archive-date=October 12, 2026 |date=October 13, 2026 |access-date=October 13, 2026 |author=Saad, Nardine}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.kbtx.com/2026/10/12/breaking-bad-actor-disability-rights-activist-rj-mitte-dies-34/ |title=''Breaking Bad'' actor, disability rights activist RJ Mitte dies at 34 |publisher=[[KBTX-TV]] |orig-date=October 12, 2026 |date=October 12, 2026 |access-date=October 13, 2026 |author=Beard, Brandy}}</ref> 2013 жылы SAG-AFTRA ұйымының [[Гарольд Рассел]] сыйлығымен марапатталды. == Өмірбаяны == [[Сурет:Aaron Paul, Dean Norris, Anna Gunn, RJ Mitte and Betsy Brandt, May 2009 (14) (RJ Mitte).jpg|thumb|upright|Митт 2009 жылғы [[Пибоди сыйлығы|Пибоди марапаттау рәсімінде]]]] Рой Франк Митт III 1992 жылы 21 тамызда [[Миссисипи]] штатының [[Джексон (Миссисипи)|Джексон]] қаласында дүниеге келді.<ref name="Vice Living">{{Cite web |date=9 June 2020 |title=RJ Mitte of 'Breaking Bad' on Living with Cerebral Palsy |url=https://www.youtube.com/watch?v=Cc-cbcJVw00 |website=YouTube |access-date=April 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250425132109/https://www.youtube.com/watch?v=Cc-cbcJVw00&t=0 |archive-date=April 25, 2025 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | url=https://madison.com/birthday-rj-mitte/image_068cebe8-8444-11e7-a527-c371fb35595e.html | title=Birthday: RJ Mitte | date=August 18, 2017 | access-date=June 21, 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230623114919/https://madison.com/birthday-rj-mitte/image_068cebe8-8444-11e7-a527-c371fb35595e.html | archive-date=June 23, 2023 | url-status=live }}</ref> Ол шұғыл түрде [[кесар тілігі]] арқылы дүниеге келіп, туған кезде тыныс алмағандықтан, мидың тұрақты зақымдануына (гипоксиялық-ишемиялық энцефалопатияға) ұшырады.<ref>{{cite web |title=R.J. Mitte: 'I have devoted my life to my mom and my sister' |url=https://www.smh.com.au/entertainment/celebrity/r-j-mitte-i-have-devoted-my-life-to-my-mom-and-my-sister-20190822-p52jty.html |website=www.smh.com.au |date=August 24, 2019 |access-date=November 3, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251209200752/https://www.smh.com.au/entertainment/celebrity/r-j-mitte-i-have-devoted-my-life-to-my-mom-and-main-family-etc |archive-date=December 9, 2025 |url-status=live }}</ref> Бірнеше аптадан кейін оны Рой Франк Митт кіші мен Дина Митт асырап алды, кейін олар бала екі айлық кезінде ажырасып кеткен.<ref name=":2">{{Cite news |last=Tumin |first=Remy |date=2026-10-12 |title=RJ Mitte, Who Played Walter White's Son on 'Breaking Bad,' Dies at 34 |url=https://www.nytimes.com/2026/10/12/arts/television/rj-mitte-dead.html |access-date=2026-10-13 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Үш жасында оған [[балалар милық салдануы]] диагнозы қойылды, ал дәрігерлер оның табанын түзу мақсатында аяғына алты ай бойы гипс салды.<ref name="Vice Living"/> Ата-анасы ажырасып кеткеннен кейін оны анасы тәрбиелеп, ол [[Лафейет (Луизиана)|Лафайет]] пен [[Остин]] арасында уақыт бөліп өмір сүрді.<ref>{{Cite web |last=Epstein |first=Elena |date=April 6, 2015 |title=BREAKING BAD'S RJ MITTE ON GROWING UP WITH CP |url=https://www.laparent.com/special-needs-RJ-Mitte |access-date=2026-10-12 |website=LA Parent |archive-url=https://web.archive.org/web/20260410083634/https://www.laparent.com/special-needs-RJ-Mitte |archive-date=April 10, 2026 |url-status=live}}</ref><ref name=":2" /> Анасы көлік апатынан кейін сал болып қалған соң,<ref>{{Cite web |last=AOL |date=2026-10-13 |title=What was RJ Mitte’s net worth? Breaking Bad star once revealed how his manager stole his money - AOL |url=https://www.aol.com/articles/rj-mitte-net-worth-breaking-082557000.html |access-date=2026-10-13 |website=AOL.com |language=en}}</ref> Митт 13 жасында отбасы үшін қаржылық жауапкершілікті өзіне алды. Бұл кезде отбасында ол 11 жаста болғанда дүниеге келген қарындасы Ласианна Карриер де болған. 2015 жылғы жағдай бойынша ол анасы мен қарындасын толықтай қаржылық қамтамасыз етіп отырды.<ref>{{Cite news |last=Ferguson |first=Donna |date=2016-02-17 |title=RJ Mitte: 'Breaking Bad didn't even make me a millionaire' |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/money/fame-fortune/rj-mitte-breaking-bad-didnt-even-make-me-a-millionaire/ |access-date=2022-04-03 |issn=0307-1235 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150601231432/http://www.telegraph.co.uk/finance/personalfinance/fameandfortune/11591741/Steve-Backshall-My-starting-pay-with-the-BBC-was-bonkers.html |archive-date=June 1, 2015 |url-status=live}}</ref> Митт балалық шағының көп бөлігінде ортопедиялық аяқ киім кигізіліп, балдақтар қолданылды. Спорт пен жаттығулардың арқасында оның денесі уақыт өте келе шынығып, жасөспірім шағында жүру құрылғыларын пайдалануды тоқтатты.<ref name="CST">{{cite web|url=https://www.suntimes.com/lifestyles/23075431-423/breaking-bads-rj-mitte-talks-about-living-with-cerebral-palsy.html|title='Breaking Bad's' R.J. Mitte talks about living with cerebral palsy|author=Natasha Wasinkski|date=October 10, 2013|work=Chicago Sun-Times|access-date=January 4, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140105060504/https://www.suntimes.com/lifestyles/23075431-423/breaking-bads-rj-mitte-talks-about-living-with-cerebral-palsy.html|archive-date=January 5, 2014|url-status=live}}</ref> 2006 жылы кіші қарындасы киноөндірістен жұмыс ұсынысын алғаннан кейін ол отбасымен бірге Калифорния штатындағы Лос-Анджелес қаласына қоныс аударды.<ref>{{cite news|last1=Calabro|first1=Tina|title='Breaking Bad' actor RJ Mitte finds 'perfect role' prepared him to become an activist|url=https://www.post-gazette.com/tv-radio/2010/03/17/Breaking-Bad-actor-RJ-Mitte-finds-perfect-role-prepared-him-to-become-an-activist/stories/201003170257|access-date=October 20, 2015|work=Pittsburgh Post-Gazette|date=March 17, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20151007205329/http://www.post-gazette.com/tv-radio/2010/03/17/Breaking-Bad-actor-RJ-Mitte-finds-perfect-role-prepared-him-to-become-an-activist/stories/201003170257|archive-date=October 7, 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Turnquist|first1=Kristi|title='Breaking Bad' costar RJ Mitte on ability, disabilities, and filming in Portland|url=https://www.oregonlive.com/movies/2010/10/breaking_bad_costar_rj_mitte_o.html|access-date=October 20, 2015|work=The Oregonian|date=October 21, 2010}}</ref> Митт 2018 жылдан бері Кеннеди Суареспен қарым-қатынаста болды (олар бұған дейін де ұзақ уақыт бойы дос болған). Ол 2025 жылдың қазан айында олардың үйлену тойына атастырылғаны туралы жариялады.<ref>{{cite web|last=Robinette|first=Ashlyn|url=https://people.com/breaking-bad-star-rj-mitte-is-engaged-to-kennedy-suarez-exclusive-11830890|title=Breaking Bad Star RJ Mitte Is Engaged! All the Details of His Proposal to Kennedy Suarez (Exclusive)|date=October 16, 2025|access-date=October 16, 2025|website=People|language=En-US}}</ref> == Мансабы == [[Disney Channel|Disney]] жасөспірімдерге арналған «[[Ханна Монтана]]» ситкомындағы рөлдерді қоса алғанда, бірнеше эпизодта көпшілік көріністерде ойнағаннан кейін, Митт киноға қызығушылық танытып, актерлік шеберлік сабақтарын алуға шешім қабылдады.<ref name="HuffPost">{{Cite web |url=https://www.huffingtonpost.com/2013/09/18/rj-mitte-miley-cyrus_n_3947385.html |title=RJ Mitte, Miley Cyrus Appeared On ''Hannah Montana'' Together |last=Clements |first=Erin |date=September 18, 2013 |website=The Huffington Post |access-date=September 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170722115347/http://www.huffingtonpost.com/2013/09/18/rj-mitte-miley-cyrus_n_3947385.html |archive-date=July 22, 2017 |url-status=live}}</ref> Көп ұзамай оған AMC арнасының «[[Жамандыққа бет бұру|Брекинг Бэд]]» сериалынан балалар милық салдануы бар Уолтер Уайт кіші рөлі ұсынылды. Бұл кейіпкер сериал авторы [[Винс Гиллиган]]ның балалар милық салдануы бар және балдақ қолданатын досының бейнесі негізінде жасалған еді;<ref name="BBC Death"/> сериалда кейіпкер жүру үшін балдақ қолданғанымен, Миттің өзі ол кезде шынайы өмірде балдаққа мұқтаж болмаған.<ref>{{cite web |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2008-mar-02-ca-mitte2-story.html |title=For once, his disability was an advantage |last=Gajewski |first=Josh |work=Los Angeles Times |date=March 2, 2008 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> [[Variety]] журналының шолушысы Дэниел Д'Аддарио Миттің ойынын «мүгедектік өкілдігі үшін үлкен серпіліс» деп атады. Миттің пікірінше, бұл рөл «мен ешқашан жете алмайтын ... өте жоғары стандарттар орнатты».<ref>{{cite web |url=https://variety.com/2026/tv/columns/rj-mitte-walter-white-jr-breaking-bad-1236909529/ |title=''Breaking Bad'' Star RJ Mitte's Heartbreaking Performance as Walter White Jr. Was a Breakthrough for Disability Representation |last=D'Addario |first=Daniel |work=Variety |date=October 12, 2026 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> 2013 жылғы Media Access Awards марапаттау рәсімінде Митт сериалындағы Уолтер Уайт кіші рөлі үшін SAG-AFTRA ұйымының Гарольд Рассел сыйлығын алды, сондай-ақ саңырау актер [[Райан Лейнге]] өз атындағы RJ Mitte Diversity Award марапатын табыстады.<ref name="2013MAA">{{cite web |date=November 1, 2013 |title=2013 Media Access Awards |url=https://www.wga.org/content/default.aspx?id=5341 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140103072313/http://www.wga.org/content/default.aspx?id=5341 |archive-date=January 3, 2014 |work=Writers Guild of America }}</ref> Screen Actors Guild Митті мүмкіндігі шектеулі актерлердің ресми өкілі етіп тағайындады, сонымен қатар ол мүмкіндігі шектеулі әртістерді жұмыспен қамтитын Inclusion in the Arts and Media of Performers with Disabilities ұйымының өкілі болды.<ref>{{cite news |last=Wolfe |first=Kathi |url=http://www.itodaynews.com/2012-issues/april2012/Mitte.htm |title=For Mitte, 'Bad' Rep is Good |work=Independence Today |date=April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303192518/http://www.itodaynews.com/2012-issues/april2012/Mitte.htm |archive-date=March 3, 2016 |access-date=February 19, 2013 |url-status=live}}</ref> [[Сурет:Aaron Paul, Bryan Cranston, Anna Gunn, RJ Mitte & Dean Norris (42699855465).jpg|left|thumb|2018 жылғы [[San Diego Comic-Con|Сан-Диего Комик-Кондағы]] «Брекинг Бэд» сериалының актерлік құрамы. ({{abbr|Солдан оңға қарай|Left to right}}): [[Аарон Пол]], [[Брайан Крэнстон]], [[Анна Ганн]], Митт, [[Дин Норрис]].]] 2011 жылы Митт «Стумп» (Stump) қысқа метражды хоррор фильмінде басты рөлді сомдады.<ref name="WSU Stump"/> Сол жылы ол Тара Каликоның жоғалу оқиғасына арналған «Жоғалғандар: Тара Каликоның хикаясы» (Vanished: The Tara Calico Story) деректі фильмінің атқарушы продюсері ретінде жұмыс істеді.<ref>{{cite web |url=http://www.indiegogo.com/TaraCalico |title=Vanished: The Tara Calico Story |publisher=Indiegogo |access-date=March 10, 2013 |archive-date=September 21, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921175059/http://www.indiegogo.com/projects/vanished-the-tara-calico-story |url-status=dead }}</ref> «Брекинг Бэд» сериалы аяқталғаннан кейін (және аяқталар тұста) Митт «Соңғы заттар үйі» (House of Last Things, 2013),<ref name="Influx House"/> «Диксиленд» (Dixieland, 2015)<ref name="THR Dixieland"/> фильмдерінде ойнады және «Дагты кім айдап келеді?» (Who's Driving Doug, 2016) фильмінде басты рөлді сомдады.<ref name="THR Doug"/> Сонымен қатар ол 2012 жылы «Вегас» (Vegas) сериалында эпизодтық рөлде көрініп,<ref name="THR Vegas"/> 2014 жылы «Туғаннан ауысқандар» (Switched at Birth) сериалында тұрақты кейіпкердің рөлін атқарды.<ref name="Digital Spy Switched"/> 2017 жылы ол «Беар Гриллспен бірге атақтылар аралы» (Celebrity Island with Bear Grylls) шоуының екінші маусымына қатысып,<ref name="Radio Times Grylls"/> лагерьдің ұйымдастырылмағанына байланысты екінші сериясында жобадан кетіп қалды.<ref name="Digital Spy Grylls"/> Митт 2014 жылғы көктемгі Gap жарнамалық науқанына модель ретінде қатысты.<ref>{{Cite web|url=https://www.huffpost.com/entry/gap-spring-campaign-2014_n_4810110|title=Gap Goes Back To Basics For Spring|first1=Chanel|date=February 18, 2014|website=HuffPost|last1=Parks|access-date=October 12, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20251208123811/https://www.huffpost.com/entry/gap-spring-campaign-2014_n_4810110|archive-date=December 8, 2025|url-status=live}}</ref> Ол Америка неврология академиясы шығаратын [[Neurology Now]] журналының 2015 жылғы ақпан/наурыз айындағы санының мұқабасына шықты. Бұл санда оның қысқаша өмірбаяны, сондай-ақ балалар милық салдануы, буллинг және актерлік мансабы туралы ойлары қамтылды.<ref>{{cite journal |url=https://www.brainhealth.com/voices/celebrity-profiles/rj-mitte-busting-cerebral-palsy-stereotypes/ |last=Childers |first=Linda |date=February 2015 |title=Breaking Good: After the role of a lifetime, Breaking Bad's RJ Mitte is busting stereotypes about cerebral palsy and speaking out against bullying |journal=Neurology Now |volume=11 |issue=1 |pages=22–25 |publisher=American Academy of Neurology <!--|doi=10.1097/01.NNN.0000461241.05321.d5|doi-broken-date=October 12, 2026--> |doi=10.1097/01.NNN.0000461241.05321.d5 |doi-broken-date=October 13, 2026 |s2cid=147052248 }}</ref> Сондай-ақ 2015 жылы ол United Cerebral Palsy атақты елшісі болып тағайындалды.<ref>{{cite web |title=Celebrity Ambassadors |url=https://ucp.org/about/celebrity-ambassadors/ |access-date=June 18, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150609225117/http://ucp.org/about/celebrity-ambassadors/ |archive-date=June 9, 2015 |url-status=live}}</ref> 2015 жылдың маусымында ол [[Вивьен Вествуд]]тың сән көрсетілімінде подиумға шықты.<ref>{{cite magazine | last=Locker | first=Melissa | title=Breaking Bad's Walt Jr. Walked In A Vivienne Westwood Fashion Show | magazine=TIME | date=June 22, 2015 | url=https://time.com/3930251/breaking-bad-walt-jr-vivienne-westwood-fashion-show/ | access-date=July 13, 2025}}</ref> 2015 жылдың қарашасында Миттің Британдық [[Channel 4]] арнасының 2016 жылғы Рио жазғы Паралимпиада ойындарын көрсету аясында жүргізушілердің бірі болатыны жарияланды.<ref>{{Cite web |title=Breaking Bad actor RJ Mitte joins Channel 4's Paralympics presenters |url=https://www.channel4.com/press/news/breaking-bad-actor-rj-mitte-joins-channel-4s-paralympics-presenters |access-date=January 21, 2021 |website=Channel 4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119133724/https://www.channel4.com/press/news/breaking-bad-actor-rj-mitte-joins-channel-4s-paralympics-presenters |archive-date=January 19, 2024 |url-status=live}}</ref> 2016 жылы ол ағылшынның Nothing but Thieves рок-тобының «If I Get High» әніне түсірілген бейнебаянында өнер көрсетті.<ref>{{cite web |title=Nothing But Thieves hire 'Breaking Bad's RJ Mitte for emotional 'If I Get High' video |url=https://nbhap.com/blog/nothing-but-thieves-if-i-get-high |website=nbhap.com |date=February 10, 2016 |access-date=April 17, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250425131757/https://nbhap.com/blog/nothing-but-thieves-if-i-get-high |archive-date=April 25, 2025 |url-status=live }}</ref> [[Сурет:RJ Mitte by Gage Skidmore 3.jpg|thumb|Митт 2024 жылғы [[Rose City Comic Con]] фестивалде|275x275px]] Митт «Еске түсіру» (The Recall, 2017),<ref name="Slant Recall"/> «Уақытты бөлісу» (Time Share, 2018)<ref name="THR Time Share"/> және «Өзен қанға боялғанда» (River Runs Red, 2018)<ref name="THR River"/> сияқты бірнеше ғылыми-фантастикалық және триллер фильмдерінде ойнады, сондай-ақ 2019 жылы балалар милық салдануы бар адамның рөлін сомдаған «Санни үшін күрес» (Standing Up for Sunny) комедиялық фильмінде басты рөлді атқарды.<ref name="SMH Sunny"/> Теледидарда ол 2018 жылы «Бұл жақын» (This Close) сериалының бір эпизодында,<ref name="Paste Close"/> 2019 жылы «Қазіргі апокалипсис» (Now Apocalypse) сериалының екі эпизодында көрінді,<ref name="Deadline Apocalypse"/> ал 2022 жылы «Әділдік сақшылары» (The Guardians of Justice) сериалында басты рөлдердің бірін ойнады.<ref name="BGR Guardians"/> Митт «Оук бөлмесі» (The Oak Room, 2020),<ref name="Guardian Oak Room"/> «Көрінбейтін» (The Unseen, 2023)<ref name="Deadline Unseen"/> және «Триумф» (Triumph, 2021) фильмдерінде басты кейіпкерлерді сомдады (соңғысының атқарушы продюсері де болды),<ref name="Independent Triumph"/> кейін «Мені өлтір, сүйіктім» (Love Me Dead, 2024) және «Уэстгемптон» (Westhampton, 2026) фильмдерінде рөлдер алды.<ref name="Variety Westhampton"/> Ол Джош Уэббердің «Мені өлтір, сүйіктім» фильмінде басты рөлді сомдады, бұл фильм 2024 жылы Германияда көрсетілді; кейінгі өзгерістер мен қайта түсірілімдерден кейін ол 2026 немесе 2027 жылы «Кэсси» (Cassi) деген атпен шығарылуы жоспарланған.<ref name="Deadline Cassi"/> Миттің соңғы рөлдерінің қатарына «Бейтаныс адамдармен сөйлесу» (Talking to Strangers) және «Бір көзі ашық» (One Eye Open) фильмдері кірді (екеуі де 2026 жылы шыққан), және ол қайтыс болуына бірнеше күн қалғанда осы фильмдерді белсенді түрде жарнамалап жүрді.<ref name="Variety Death"/><ref name="People Open"/> 2025 жылдың қараша айында «Iced Coffee Hour» подкастына берген сұхбатында Митт салық төлеуге арналған ақшаны ұрлады деп айыптаған және өзіне жалған салық декларацияларын ұсынған бизнес-менеджерді жалдағаннан кейін қаржылық қиындықтарға тап болғанын мәлімдеді. Оның айтуынша, туындаған салық міндеттемелері мен пайыздарын төлеуге он жыл уақыт кеткен, және ол: «Мен «Брекинг Бэдтен» алған ақшама қарағанда салыққа көбірек төледім», - деп атап өтті.<ref>{{Cite web |last=Davies |first=Matt |title=RJ Mitte 'barely saw Breaking Bad money' as financial manager left him in years of debt |url=https://www.mirror.co.uk/3am/celebrity-news/rj-mitte-barely-saw-breaking-37766633 |access-date=October 13, 2026 |website=www.mirror.co.uk}}</ref><ref>{{Cite web |last=Art |first=Pop Culture & |date=October 13, 2026 |title=RJ Mitte’s financial ordeal resurfaces following his death: ‘I’ve paid more in taxes than I got from Breaking Bad’ |url=https://tribune.com.pk/story/2634616/rj-mittes-financial-ordeal-resurfaces-following-his-death |access-date=October 13, 2026 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref> ==Қайтыс болуы== Митт 2026 жылы 12 қазанда [[Техас]] штатының [[Браунсвилл (Техас)|Браунсвилл]] қаласындағы өз үйінде 34 жасында қайтыс болды. Жедел жәрдем қызметіне сағат 12:50-де қоңырау түсіп, олар оның тұрғылықты жеріне келді,<ref name=":1">{{Cite news |date=October 12, 2026 |title=Breaking Bad Star RJ Mitte, Disability Advocate Who Played Walter White's Son, Dies at 34 |url=https://people.com/breaking-bad-actor-rj-mitte-dies-at-34-12170791 |access-date=October 12, 2026 |work=People|last1=Blanchet|first1=Brenton|last2=Mandell|first2=Sean|last3=Bacher|first3=Danielle}}</ref> жергілікті билік өкілдері оның сағат 1:32-де қайтыс болғанын хабарлады.<ref>{{Cite web |date=October 12, 2026 |title=RJ Mitte, actor best known for playing Walter White Jr. on 'Breaking Bad,' dies at 34 |url=https://www.nbcnews.com/news/obituaries/rj-mitte-walter-white-jr-breaking-bad-dies-34-rcna603081 |access-date=October 13, 2026 |website=NBC News |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20261012211934/https://www.nbcnews.com/news/obituaries/rj-mitte-walter-white-jr-breaking-bad-dies-34-rcna603081 |archive-date=October 12, 2026 |url-status=live|last1=Helsel|first1=Phil|last2=Gandhi|first2=Insiya|last3=Arcodia|first3=Juliette}}</ref> Оның өкілі Миттің [[Өзін-өзі өлтіру|өзіне-өзі қол жұмсау]] арқылы қайтыс болғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |title=Breaking Bad Actor and Disability Activist RJ Mitte's Death at 34 Confirmed as Suicide: Rep |url=https://people.com/breaking-bad-rj-mitte-cause-of-death-confirmed-suicide-rep-12171018 |date=October 12, 2026 |last1=Hurtado |first1=Yamillah |website=People |last2=Mandell |first2=Sean |archive-url=https://web.archive.org/web/20261013085736/https://people.com/breaking-bad-rj-mitte-cause-of-death-confirmed-suicide-rep-12171018 |archive-date=October 13, 2026 |url-status=live}}</ref> Ол соңғы рет көпшілік алдында қайтыс болуынан сегіз күн бұрын 2026 жылғы Альбукерке халықаралық әуе шары фестивалінде «Брекинг Бэд» сериалындағы әріптесі Луис Монкадамен бірге көрінген еді.<ref>{{Cite news |last=Flam |first=Charna |date=October 12, 2026 |title=RJ Mitte Made His Final Appearance Alongside Breaking Bad Costar Luis Moncada in New Mexico 8 Days Before His Death |url=https://people.com/rj-mitte-final-appearance-alongside-breaking-bad-costar-luis-moncada-new-mexico-8-days-before-death-12171014 |access-date=October 12, 2026 |work=People}}</ref> Митттің бірнеше әріптестері, соның ішінде «Брекинг Бэд» актерлері [[Брайан Крэнстон]], [[Аарон Пол]], [[Дин Норрис]] және «Туғаннан ауысқандар» сериалының әріптестары [[Марли Матлин]] мен [[Лиа Томпсон]] көңіл айтып, естеліктерімен бөлісті. Миттің экрандағы әкесінің рөлін сомдаған Крэнстон оның табандылығын жоғары бағалап: «Ол ешқашан, ешқашан бұл қиындықты [балалар милық салдануын] ештеңеге сылтау етіп пайдаланған жоқ», деп жазды.<ref>{{Cite news |last=Flam |first=Charna |date=October 12, 2026 |title=Bryan Cranston Mourns Breaking Bad Son RJ Mitte's Death by Suicide: 'Why?' |url=https://people.com/bryan-cranston-mourns-breaking-bad-son-rj-mitte-death-by-suicide-why-12171294 |access-date=October 13, 2026 |work=People}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/breaking-bad-stars-react-r-j-mitte-death-1236728237/ |title=''Breaking Bad'' Stars Bryan Cranston, Aaron Paul, Others Remember R.J. Mitte: 'Sweetheart of a Young Man' |last=Thomas |first=Carly |work=The Hollywood Reporter |date=October 12, 2026 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://deadline.com/2026/10/rj-mitte-reactions-breaking-bad-stars-1237155093/ |title=RJ Mitte Remembered By ''Breaking Bad'' Co-Stars: 'This Is So Heartbreaking' |last=Tinoco |first=Armando |work=Deadline Hollywood |date=October 12, 2026 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> ==Фильмография== ===Кино=== {| class="wikitable sortable" |- ! Жыл ! Атауы ! Рөлі ! class="unsortable" | Д |- | 2011 | ''Stump'' | Тим | align="center" | <ref name="WSU Stump">{{Cite news |last=Nakata |first=Steve |date=March 22, 2022 |title='Breaking Bad' star to discuss how cerebral palsy helped shape his career |url=https://news.wsu.edu/news/2022/03/22/breaking-bad-star-to-discuss-how-cerebral-palsy-helped-shape-his-career/ |work=WSU Insider |publisher=Washington State University}}</ref> |- | 2013 | ''House of Last Things'' | Тим | align="center" | <ref name="Influx House">{{Cite news |last=Qateel |first=Nav |title=An undeniably effective movie |url=https://influxmagazine.com/house-of-last-things/ |access-date=October 12, 2026 |work=Influx Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518060914/https://influxmagazine.com/house-of-last-things/ |archive-date=May 18, 2026 |url-status=live}}</ref> |- | 2015 | ''Dixieland'' | Си-Джей | align="center" | <ref name="THR Dixieland">{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-reviews/dixieland-tribeca-review-788994/ |title=''Dixieland'': Tribeca Review |last=Linden |first=Sheri |work=The Hollywood Reporter |date=April 19, 2015 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | 2016 | ''Who's Driving Doug'' | Даг | align="center" | <ref name="THR Doug">{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-reviews/whos-driving-doug-film-review-864570/ |title=''Who's Driving Doug'': Film Review |last=Farber |first=Stephen |work=The Hollywood Reporter |date=February 12, 2016 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | 2017 | ''The Recall'' | Брендан | align="center" | <ref name="Slant Recall">{{cite web |url=https://www.slantmagazine.com/film/the-recall/ |title=Review: ''The Recall'' |last=Smith |first=Derek |work=Slant Magazine |date=June 14, 2017 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | rowspan="2" | 2018 | ''Time Share'' | Том | align="center" | <ref name="THR Time Share">{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-reviews/time-share-1077061/ |title=''Time Share'': Film Review {{!}} Sundance 2018 |last=Scheck |first=Frank |work=The Hollywood Reporter |date=January 22, 2018 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | ''River Runs Red'' | Томас офицер | align="center" | <ref name="THR River">{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/river-runs-red-trailer-taye-diggs-george-lopez-revenge-thriller-1146857/ |title=Taye Diggs, George Lopez Revenge Thriller ''River Runs Red'' Acquired by Cinedigm (Exclusive) |last=Lewis |first=Hilary |work=The Hollywood Reporter |date=September 25, 2018 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | rowspan="2"|2019 | ''Standing Up for Sunny'' | Трэвис | align="center" | <ref name="SMH Sunny">{{cite web |url=https://www.smh.com.au/entertainment/movies/why-the-kid-from-breaking-bad-walked-out-of-his-new-australian-comedy-20190613-p51xej.html |title=Why the kid from ''Breaking Bad'' walked out of his new Australian comedy |last=Maddox |first=Garry |work=The Sydney Morning Herald |date=June 13, 2019 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | ''Carol of the Bells'' | Скотт Джонсон | align="center" | <ref>{{cite web|url=https://specialneedsresourcefoundationofsandiego.com/inclusion-films-produces-the-award-winning-film-carol-of-the-bells/|title=Inclusion Films Produces the Award-Winning Film, Carol of the Bells|date=February 28, 2020|publisher=Special Needs Resource Foundation of San Diego|access-date=February 28, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20250516005634/https://specialneedsresourcefoundationofsandiego.com/inclusion-films-produces-the-award-winning-film-carol-of-the-bells/|archive-date=May 16, 2025|url-status=live}}</ref> |- | 2020 | ''The Oak Room'' | Стив | align="center" | <ref name="Guardian Oak Room">{{cite web |url=https://www.theguardian.com/film/2021/apr/20/the-oak-room-review-rj-mitte-bar-room-tales |title=''The Oak Room'' review – bar-room tales brew up a storm |last=Hoad |first=Phil |work=The Guardian |date=April 21, 2021 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | 2021 | ''Triumph'' | Майк (сонымен қатар атқарушы продюсер) | align="center" | <ref name="Independent Triumph">{{cite web |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/rj-mitte-interview-triumph-breaking-bad-b1871880.html |title=RJ Mitte: 'My goal is to show people how normal disability is' |last=Rampton |first=James |work=The Independent |date=June 24, 2021 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | 2023 | ''The Unseen'' | Томми Олсон | align="center" | <ref name="Deadline Unseen">{{cite web |title=Jennifer A. Goodman Thriller 'The Unseen' Starring 'Breaking Bad's RJ Mitte Acquired By Gravitas Ventures |url=https://deadline.com/2023/03/rj-mitte-movie-the-unseen-release-date-gravitas-ventures-1235301702/ |website=Deadline |author-first1=Matt |author-last1=Grobar |date=March 16, 2023 |access-date=October 11, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720092452/https://deadline.com/2023/03/rj-mitte-movie-the-unseen-release-date-gravitas-ventures-1235301702/ |archive-date=July 20, 2023 |url-status=live }}</ref> |- | 2024 | ''Love Me Dead'' | Исаак | align="center" | <ref name="Deadline Cassi"/> |- | 2025 | ''Westhampton'' | Фитц | align="center" | <ref name="Variety Westhampton">{{cite web |url=https://variety.com/2025/film/markets-festivals/westhampton-finn-wittrock-rj-mitte-jake-weary-acquired-new-distributor-obscured-releasing-1236607490/ |title=''Westhampton'' With Finn Wittrock, RJ Mitte and Jake Weary Acquired by New Distributor Obscured Releasing (EXCLUSIVE) |last=Lang |first=Brent |work=Variety |date=December 12, 2025 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | rowspan="2" | 2026 | ''Talking to Strangers'' | Джошуа | align="center" | <ref name="Variety Death">{{cite web |url=https://variety.com/2026/tv/news/rj-mitte-dead-breaking-bad-1236909451/ |title=RJ Mitte, ''Breaking Bad'' Star, Dies at 34 |last=Shanfeld |first=Ethan |work=Variety |date=October 12, 2026 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | ''One Eye Open'' | Брэд Эверетт | align="center" | <ref name="People Open">{{cite web |url=https://people.com/rj-mitte-s-heartbroken-costars-on-breaking-bad-speak-out-after-his-death-at-34-12171021 |title=RJ Mitte's 'Heartbroken' Costars on ''Breaking Bad'' Speak Out After His Death at 34 |last=Moore |first=Julia |work=People |date=October 12, 2026 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | TBA | ''Cassi'' | Исаак | align="center" | <ref name="Deadline Cassi">{{cite web |url= https://deadline.com/2026/09/dove-cameron-rj-mitte-thriller-cassi-sales-launch-toronto-1237101557/ |title=Dove Cameron & RJ Mitte Thriller ''Cassi'' Gets Sales Launch At TIFF Market |last=Wiseman |first=Andreas |work=Deadline Hollywood |date=September 14, 2026 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |} ===Телевизия=== {| class="wikitable sortable" |- ! Жыл ! Атауы ! Рөлі ! class="unsortable" | Ескертпелер ! class="unsortable" | Д |- | 2006 | ''Everybody Hates Chris'' | Көрермен | Титрде көрсетілмеген; эпизод: "Everybody Hates Elections" |<ref>{{Cite web |date=October 30, 2014 |title=RJ MITTE OPENS UP ABOUT LIVING WITH A DISABILITY, ACTING, DATING AND HOLLYWOOD - EXCLUSIVE INTERVIEW |work=THE UNTITLED MAGAZINE |url=https://untitled-magazine.com/rj-mitte-opens-up-about-living-with-a-disability-acting-dating-and-hollywood-exclusive-interview/ |access-date=October 12, 2026 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20260909001707/https://untitled-magazine.com/rj-mitte-opens-up-about-living-with-a-disability-acting-dating-and-hollywood-exclusive-interview/ |archive-date=September 9, 2026 |url-status=live}}</ref> |- | 2007 | ''Hannah Montana'' | Мектеп споршысы | Титрде көрсетілмеген; эпизод: "Schooly Bully" |<ref>{{cite web |first=Erin |last=Clements |title=RJ Mitte, Miley Cyrus Appeared On 'Hannah Montana' Together |url=https://www.huffpost.com/entry/rj-mitte-miley-cyrus_n_3947385 |website=Huffington Post |date=September 18, 2013 |access-date=September 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612235720/https://www.huffpost.com/entry/rj-mitte-miley-cyrus_n_3947385 |archive-date=June 12, 2023 |url-status=live}}</ref> |- | 2008–2013 | ''[[Жамандыққа бет бұру|Breaking Bad]]'' | Уолтер Уайт кіші | Басты рөл |<ref name=":1"/> |- | 2013 | ''Vegas'' | Расс Остер | Эпизод: "Paiutes" |<ref name="THR Vegas">{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/breaking-bads-rj-mitte-books-385802/ |title=''Breaking Bad''{{'}}s RJ Mitte Books Ticket to CBS' ''Vegas'' (Exclusive) |last=Goldberg |first=Lesley |work=The Hollywood Reporter |date=November 2, 2012 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | 2014 |''Switched at Birth'' | Кэмпбелл Бингман | Тұрақты рөл; 9 эпизод |<ref name="Digital Spy Switched">{{cite web |url=https://www.digitalspy.com/tv/ustv/a520860/breaking-bad-rj-mitte-joins-switched-at-birth/ |title=''Breaking Bad'' RJ Mitte joins ''Switched at Birth'' |last=Harp |first=Justin |work=Digital Spy |date=October 4, 2013 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | 2016 | ''Robot Chicken'' | Уолтер Уайт кіші (дауыс) | Эпизод: "Food" |<ref>{{cite web |first=Jake |last=Rohn |title=Exclusive: RJ Mitte Is Down To Voice 'Walter White Jr.' In A Robot Chicken Movie |url=https://www.movieranker.com/articles/rj-mitte-exclusive |website=Movie Ranker |access-date=September 1, 2023}}</ref> |- | 2017 | ''The Celebrity Island with Bear Grylls'' | Қатысушы | 2-маусым; 2 эпизод |<ref name="Radio Times Grylls">{{cite web |url=https://www.radiotimes.com/tv/entertainment/reality-tv/breaking-bad-star-rj-mitte-on-surviving-bullying-trolls-and-the-celebrity-island-with-bear-grylls/ |title=''Breaking Bad'' star RJ Mitte on surviving bullying, trolls and ''Celebrity Island with Bear Grylls'' |last=Harrison |first=Ellie |work=Radio Times |date=August 29, 2017 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref><ref name="Digital Spy Grylls">{{cite web |url=https://www.digitalspy.com/tv/reality-tv/a837335/breaking-bad-rj-mitte-quits-celebrity-island-with-bear-grylls/ |title=''Breaking Bad''{{'}}s RJ Mitte QUITS ''Celebrity Island with Bear Grylls'' |last=Houghton |first=Rianne |work=Digital Spy |date=September 6, 2017 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | 2018 | ''This Close'' | Ти-Джей Блэк | Эпизод: "Who We Are" |<ref name="Paste Close">{{cite web |url=https://www.pastemagazine.com/tv/this-close/this-close-wastes-its-compelling-premise |title=''This Close'' Wastes Its Compelling Premise |last=Oller |first=Jacob |work=Paste |date=February 16, 2018 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | 2019 | ''Now Apocalypse'' | Лейф | Тұрақты рөл; 2 эпизод |<ref name="Deadline Apocalypse">{{cite web |url=https://deadline.com/2018/06/now-apocalypse-rj-mitte-grace-victoria-cox-recur-starz-comedy-series-1202418759/ |title=''Now Apocalypse'': RJ Mitte & Grace Victoria Cox Set To Recur On Starz Comedy Series |last=Petski |first=Denise |work=Deadline Hollywood |date=June 28, 2018 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | 2022 | ''The Guardians of Justice'' | Майнд Мастер | Басты рөл |<ref name="BGR Guardians">{{cite web |url=https://www.bgr.com/entertainment/netflixs-new-superhero-show-might-be-the-weirdest-thing-you-ever-watch/ |title=Netflix' New Superhero Show Might Be The Weirdest Thing You Ever Watch |last=Meek |first=Andy |work=BGR |date=March 4, 2022 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} ph6mc1i56nbiliwsnpvpj4py0u9pm0c 3684374 3684098 2026-10-21T10:53:01Z Marksscheider 183882 [[Арнайы:Үлесі/Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылауы]]) істеген нөмір 3684098 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]] 3684374 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Ар Джей Митт |шынайы есімі = {{lang-en|RJ Mitte}} |сурет = R. J. Mitte by Gage Skidmore.jpg |сурет ені = 250px |сурет атауы = Митт, 2012 жыл |туған кездегі есімі = Рой Франк Митт III |туған күні = 21.08.1992 |туған жері = [[Джексон (Миссисипи)|Джексон]], [[Миссисипи]], [[АҚШ]] |қайтыс болған күні = 12.10.2026 |қайтыс болған жері = [[Браунсвилл (Техас)|Браунсвилл]], [[Техас]], [[АҚШ]] |мамандығы = {{актер|АҚШ|XXI ғасыр|АҚШ телевизия}}, {{кинопродюсер|АҚШ|XXI ғасыр}} |азаматтығы = {{байрақ|АҚШ}} |белсенді жылдары = 2006–2026 |марапаттары = |imdb_id = 2666409 |сайты = RJ Mitte |ортаққор = David Fincher }} '''Рой Франк «Ар Джей» Митт III''' ({{lang-en|Roy Frank "RJ" Mitte III}}; {{Туғанкүні|21|8|1992}} [[Джексон (Миссисипи)|Джексон]], [[Миссисипи]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] — {{Қайтысболғанкүні|12|10|2026}} [[Браунсвилл (Техас)|Браунсвилл]], [[Техас]], [[АҚШ]]) — Америкалық актер және мүгедектердің құқығын қорғау белсендісі. [[Миссисипи]] штатының [[Джексон (Миссисипи)|Джексон]] қаласында дүниеге келген Миттке үш жасында [[Балалар милық салдануы|балалар милық салдануы]] (БМС) диагнозы қойылды. 2006 жылы Лос-Анджелес қаласына көшіп, мүгедектік туралы көрермендерге ақпарат беріп, оларды оқытуға болатын актерлік жобаларды табу үшін жеке талант-менеджермен бірге жұмыс істейді. [[Ситуациялық комедия|Ситком]]дардағы шағын рөлдерден кейін ол [[AMC]] телеарнасының «[[Жамандыққа бет бұру|Breaking Bad]]» (2008–2013) криминалды драмасындағы басты серпінді рөлі – Уолтер Уайт Кіші рөлін сомдады.<ref name=gazette>{{cite news | author=Tina Calabro | title='Breaking Bad' actor RJ Mitte finds 'perfect role' prepared him to become an activist | url=http://www.post-gazette.com/pg/10076/1043265-67.stm#ixzz0yfZw7wEF | work=The Pittsburgh Post-Gazette | date=2010-03-17 | accessdate=2010-09-05 | archivedate=2010-03-22 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20100322204457/http://www.post-gazette.com/pg/10076/1043265-67.stm#ixzz0yfZw7wEF }}</ref> Митт балалар милық салдануы мен басқа да мүгедектік түрлерінің мәселелерін белсенді түрде көтерді. Ол [[Screen Actors Guild]] (SAG) ұйымының мүмкіндігі шектеулі актерлер өкілі, United Cerebral Palsy ұйымының атақты елшісі және Mitte Foundation [[бейкоммерциялық ұйым]]ының президенті болды.<ref name="BBC Death">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/articles/cmn045en7d88o/ |title=''Breaking Bad'' actor RJ Mitte dies aged 34 |publisher=[[BBC News]] |location=[[Los Angeles]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20261012210537/https://www.bbc.com/news/articles/cmn045en7d88o/ |archive-date=October 12, 2026 |date=October 13, 2026 |access-date=October 13, 2026 |author=Saad, Nardine}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.kbtx.com/2026/10/12/breaking-bad-actor-disability-rights-activist-rj-mitte-dies-34/ |title=''Breaking Bad'' actor, disability rights activist RJ Mitte dies at 34 |publisher=[[KBTX-TV]] |orig-date=October 12, 2026 |date=October 12, 2026 |access-date=October 13, 2026 |author=Beard, Brandy}}</ref> 2013 жылы SAG-AFTRA ұйымының [[Гарольд Рассел]] сыйлығымен марапатталды. == Өмірбаяны == [[Сурет:Aaron Paul, Dean Norris, Anna Gunn, RJ Mitte and Betsy Brandt, May 2009 (14) (RJ Mitte).jpg|thumb|upright|Митт 2009 жылғы [[Пибоди сыйлығы|Пибоди марапаттау рәсімінде]]]] Рой Франк Митт III 1992 жылы 21 тамызда [[Миссисипи]] штатының [[Джексон (Миссисипи)|Джексон]] қаласында дүниеге келді.<ref name="Vice Living">{{Cite web |date=9 June 2020 |title=RJ Mitte of 'Breaking Bad' on Living with Cerebral Palsy |url=https://www.youtube.com/watch?v=Cc-cbcJVw00 |website=YouTube |access-date=April 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250425132109/https://www.youtube.com/watch?v=Cc-cbcJVw00&t=0 |archive-date=April 25, 2025 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | url=https://madison.com/birthday-rj-mitte/image_068cebe8-8444-11e7-a527-c371fb35595e.html | title=Birthday: RJ Mitte | date=August 18, 2017 | access-date=June 21, 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230623114919/https://madison.com/birthday-rj-mitte/image_068cebe8-8444-11e7-a527-c371fb35595e.html | archive-date=June 23, 2023 | url-status=live }}</ref> Ол шұғыл түрде [[кесар тілігі]] арқылы дүниеге келіп, туған кезде тыныс алмағандықтан, мидың тұрақты зақымдануына (гипоксиялық-ишемиялық энцефалопатияға) ұшырады.<ref>{{cite web |title=R.J. Mitte: 'I have devoted my life to my mom and my sister' |url=https://www.smh.com.au/entertainment/celebrity/r-j-mitte-i-have-devoted-my-life-to-my-mom-and-my-sister-20190822-p52jty.html |website=www.smh.com.au |date=August 24, 2019 |access-date=November 3, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251209200752/https://www.smh.com.au/entertainment/celebrity/r-j-mitte-i-have-devoted-my-life-to-my-mom-and-main-family-etc |archive-date=December 9, 2025 |url-status=live }}</ref> Бірнеше аптадан кейін оны Рой Франк Митт кіші мен Дина Митт асырап алды, кейін олар бала екі айлық кезінде ажырасып кеткен.<ref name=":2">{{Cite news |last=Tumin |first=Remy |date=2026-10-12 |title=RJ Mitte, Who Played Walter White's Son on 'Breaking Bad,' Dies at 34 |url=https://www.nytimes.com/2026/10/12/arts/television/rj-mitte-dead.html |access-date=2026-10-13 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Үш жасында оған [[балалар милық салдануы]] диагнозы қойылды, ал дәрігерлер оның табанын түзу мақсатында аяғына алты ай бойы гипс салды.<ref name="Vice Living"/> Ата-анасы ажырасып кеткеннен кейін оны анасы тәрбиелеп, ол [[Лафейет (Луизиана)|Лафайет]] пен [[Остин]] арасында уақыт бөліп өмір сүрді.<ref>{{Cite web |last=Epstein |first=Elena |date=April 6, 2015 |title=BREAKING BAD'S RJ MITTE ON GROWING UP WITH CP |url=https://www.laparent.com/special-needs-RJ-Mitte |access-date=2026-10-12 |website=LA Parent |archive-url=https://web.archive.org/web/20260410083634/https://www.laparent.com/special-needs-RJ-Mitte |archive-date=April 10, 2026 |url-status=live}}</ref><ref name=":2" /> Анасы көлік апатынан кейін сал болып қалған соң,<ref>{{Cite web |last=AOL |date=2026-10-13 |title=What was RJ Mitte’s net worth? Breaking Bad star once revealed how his manager stole his money - AOL |url=https://www.aol.com/articles/rj-mitte-net-worth-breaking-082557000.html |access-date=2026-10-13 |website=AOL.com |language=en}}</ref> Митт 13 жасында отбасы үшін қаржылық жауапкершілікті өзіне алды. Бұл кезде отбасында ол 11 жаста болғанда дүниеге келген қарындасы Ласианна Карриер де болған. 2015 жылғы жағдай бойынша ол анасы мен қарындасын толықтай қаржылық қамтамасыз етіп отырды.<ref>{{Cite news |last=Ferguson |first=Donna |date=2016-02-17 |title=RJ Mitte: 'Breaking Bad didn't even make me a millionaire' |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/money/fame-fortune/rj-mitte-breaking-bad-didnt-even-make-me-a-millionaire/ |access-date=2022-04-03 |issn=0307-1235 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150601231432/http://www.telegraph.co.uk/finance/personalfinance/fameandfortune/11591741/Steve-Backshall-My-starting-pay-with-the-BBC-was-bonkers.html |archive-date=June 1, 2015 |url-status=live}}</ref> Митт балалық шағының көп бөлігінде ортопедиялық аяқ киім кигізіліп, балдақтар қолданылды. Спорт пен жаттығулардың арқасында оның денесі уақыт өте келе шынығып, жасөспірім шағында жүру құрылғыларын пайдалануды тоқтатты.<ref name="CST">{{cite web|url=https://www.suntimes.com/lifestyles/23075431-423/breaking-bads-rj-mitte-talks-about-living-with-cerebral-palsy.html|title='Breaking Bad's' R.J. Mitte talks about living with cerebral palsy|author=Natasha Wasinkski|date=October 10, 2013|work=Chicago Sun-Times|access-date=January 4, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140105060504/https://www.suntimes.com/lifestyles/23075431-423/breaking-bads-rj-mitte-talks-about-living-with-cerebral-palsy.html|archive-date=January 5, 2014|url-status=live}}</ref> 2006 жылы кіші қарындасы киноөндірістен жұмыс ұсынысын алғаннан кейін ол отбасымен бірге Калифорния штатындағы Лос-Анджелес қаласына қоныс аударды.<ref>{{cite news|last1=Calabro|first1=Tina|title='Breaking Bad' actor RJ Mitte finds 'perfect role' prepared him to become an activist|url=https://www.post-gazette.com/tv-radio/2010/03/17/Breaking-Bad-actor-RJ-Mitte-finds-perfect-role-prepared-him-to-become-an-activist/stories/201003170257|access-date=October 20, 2015|work=Pittsburgh Post-Gazette|date=March 17, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20151007205329/http://www.post-gazette.com/tv-radio/2010/03/17/Breaking-Bad-actor-RJ-Mitte-finds-perfect-role-prepared-him-to-become-an-activist/stories/201003170257|archive-date=October 7, 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Turnquist|first1=Kristi|title='Breaking Bad' costar RJ Mitte on ability, disabilities, and filming in Portland|url=https://www.oregonlive.com/movies/2010/10/breaking_bad_costar_rj_mitte_o.html|access-date=October 20, 2015|work=The Oregonian|date=October 21, 2010}}</ref> Митт 2018 жылдан бері Кеннеди Суареспен қарым-қатынаста болды (олар бұған дейін де ұзақ уақыт бойы дос болған). Ол 2025 жылдың қазан айында олардың үйлену тойына атастырылғаны туралы жариялады.<ref>{{cite web|last=Robinette|first=Ashlyn|url=https://people.com/breaking-bad-star-rj-mitte-is-engaged-to-kennedy-suarez-exclusive-11830890|title=Breaking Bad Star RJ Mitte Is Engaged! All the Details of His Proposal to Kennedy Suarez (Exclusive)|date=October 16, 2025|access-date=October 16, 2025|website=People|language=En-US}}</ref> == Мансабы == [[Disney Channel|Disney]] жасөспірімдерге арналған «[[Ханна Монтана]]» ситкомындағы рөлдерді қоса алғанда, бірнеше эпизодта көпшілік көріністерде ойнағаннан кейін, Митт киноға қызығушылық танытып, актерлік шеберлік сабақтарын алуға шешім қабылдады.<ref name="HuffPost">{{Cite web |url=https://www.huffingtonpost.com/2013/09/18/rj-mitte-miley-cyrus_n_3947385.html |title=RJ Mitte, Miley Cyrus Appeared On ''Hannah Montana'' Together |last=Clements |first=Erin |date=September 18, 2013 |website=The Huffington Post |access-date=September 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170722115347/http://www.huffingtonpost.com/2013/09/18/rj-mitte-miley-cyrus_n_3947385.html |archive-date=July 22, 2017 |url-status=live}}</ref> Көп ұзамай оған AMC арнасының «[[Жамандыққа бет бұру|Брекинг Бэд]]» сериалынан балалар милық салдануы бар Уолтер Уайт кіші рөлі ұсынылды. Бұл кейіпкер сериал авторы [[Винс Гиллиган]]ның балалар милық салдануы бар және балдақ қолданатын досының бейнесі негізінде жасалған еді;<ref name="BBC Death"/> сериалда кейіпкер жүру үшін балдақ қолданғанымен, Миттің өзі ол кезде шынайы өмірде балдаққа мұқтаж болмаған.<ref>{{cite web |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2008-mar-02-ca-mitte2-story.html |title=For once, his disability was an advantage |last=Gajewski |first=Josh |work=Los Angeles Times |date=March 2, 2008 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> [[Variety]] журналының шолушысы Дэниел Д'Аддарио Миттің ойынын «мүгедектік өкілдігі үшін үлкен серпіліс» деп атады. Миттің пікірінше, бұл рөл «мен ешқашан жете алмайтын ... өте жоғары стандарттар орнатты».<ref>{{cite web |url=https://variety.com/2026/tv/columns/rj-mitte-walter-white-jr-breaking-bad-1236909529/ |title=''Breaking Bad'' Star RJ Mitte's Heartbreaking Performance as Walter White Jr. Was a Breakthrough for Disability Representation |last=D'Addario |first=Daniel |work=Variety |date=October 12, 2026 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> 2013 жылғы Media Access Awards марапаттау рәсімінде Митт сериалындағы Уолтер Уайт кіші рөлі үшін SAG-AFTRA ұйымының Гарольд Рассел сыйлығын алды, сондай-ақ саңырау актер [[Райан Лейнге]] өз атындағы RJ Mitte Diversity Award марапатын табыстады.<ref name="2013MAA">{{cite web |date=November 1, 2013 |title=2013 Media Access Awards |url=https://www.wga.org/content/default.aspx?id=5341 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140103072313/http://www.wga.org/content/default.aspx?id=5341 |archive-date=January 3, 2014 |work=Writers Guild of America }}</ref> Screen Actors Guild Митті мүмкіндігі шектеулі актерлердің ресми өкілі етіп тағайындады, сонымен қатар ол мүмкіндігі шектеулі әртістерді жұмыспен қамтитын Inclusion in the Arts and Media of Performers with Disabilities ұйымының өкілі болды.<ref>{{cite news |last=Wolfe |first=Kathi |url=http://www.itodaynews.com/2012-issues/april2012/Mitte.htm |title=For Mitte, 'Bad' Rep is Good |work=Independence Today |date=April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303192518/http://www.itodaynews.com/2012-issues/april2012/Mitte.htm |archive-date=March 3, 2016 |access-date=February 19, 2013 |url-status=live}}</ref> [[Сурет:Aaron Paul, Bryan Cranston, Anna Gunn, RJ Mitte & Dean Norris (42699855465).jpg|left|thumb|2018 жылғы [[San Diego Comic-Con|Сан-Диего Комик-Кондағы]] «Брекинг Бэд» сериалының актерлік құрамы. ({{abbr|Солдан оңға қарай|Left to right}}): [[Аарон Пол]], [[Брайан Крэнстон]], [[Анна Ганн]], Митт, [[Дин Норрис]].]] 2011 жылы Митт «Стумп» (Stump) қысқа метражды хоррор фильмінде басты рөлді сомдады.<ref name="WSU Stump"/> Сол жылы ол Тара Каликоның жоғалу оқиғасына арналған «Жоғалғандар: Тара Каликоның хикаясы» (Vanished: The Tara Calico Story) деректі фильмінің атқарушы продюсері ретінде жұмыс істеді.<ref>{{cite web |url=http://www.indiegogo.com/TaraCalico |title=Vanished: The Tara Calico Story |publisher=Indiegogo |access-date=March 10, 2013 |archive-date=September 21, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921175059/http://www.indiegogo.com/projects/vanished-the-tara-calico-story |url-status=dead }}</ref> «Брекинг Бэд» сериалы аяқталғаннан кейін (және аяқталар тұста) Митт «Соңғы заттар үйі» (House of Last Things, 2013),<ref name="Influx House"/> «Диксиленд» (Dixieland, 2015)<ref name="THR Dixieland"/> фильмдерінде ойнады және «Дагты кім айдап келеді?» (Who's Driving Doug, 2016) фильмінде басты рөлді сомдады.<ref name="THR Doug"/> Сонымен қатар ол 2012 жылы «Вегас» (Vegas) сериалында эпизодтық рөлде көрініп,<ref name="THR Vegas"/> 2014 жылы «Туғаннан ауысқандар» (Switched at Birth) сериалында тұрақты кейіпкердің рөлін атқарды.<ref name="Digital Spy Switched"/> 2017 жылы ол «Беар Гриллспен бірге атақтылар аралы» (Celebrity Island with Bear Grylls) шоуының екінші маусымына қатысып,<ref name="Radio Times Grylls"/> лагерьдің ұйымдастырылмағанына байланысты екінші сериясында жобадан кетіп қалды.<ref name="Digital Spy Grylls"/> Митт 2014 жылғы көктемгі Gap жарнамалық науқанына модель ретінде қатысты.<ref>{{Cite web|url=https://www.huffpost.com/entry/gap-spring-campaign-2014_n_4810110|title=Gap Goes Back To Basics For Spring|first1=Chanel|date=February 18, 2014|website=HuffPost|last1=Parks|access-date=October 12, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20251208123811/https://www.huffpost.com/entry/gap-spring-campaign-2014_n_4810110|archive-date=December 8, 2025|url-status=live}}</ref> Ол Америка неврология академиясы шығаратын [[Neurology Now]] журналының 2015 жылғы ақпан/наурыз айындағы санының мұқабасына шықты. Бұл санда оның қысқаша өмірбаяны, сондай-ақ балалар милық салдануы, буллинг және актерлік мансабы туралы ойлары қамтылды.<ref>{{cite journal |url=https://www.brainhealth.com/voices/celebrity-profiles/rj-mitte-busting-cerebral-palsy-stereotypes/ |last=Childers |first=Linda |date=February 2015 |title=Breaking Good: After the role of a lifetime, Breaking Bad's RJ Mitte is busting stereotypes about cerebral palsy and speaking out against bullying |journal=Neurology Now |volume=11 |issue=1 |pages=22–25 |publisher=American Academy of Neurology <!--|doi=10.1097/01.NNN.0000461241.05321.d5|doi-broken-date=October 12, 2026--> |doi=10.1097/01.NNN.0000461241.05321.d5 |doi-broken-date=October 13, 2026 |s2cid=147052248 }}</ref> Сондай-ақ 2015 жылы ол United Cerebral Palsy атақты елшісі болып тағайындалды.<ref>{{cite web |title=Celebrity Ambassadors |url=https://ucp.org/about/celebrity-ambassadors/ |access-date=June 18, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150609225117/http://ucp.org/about/celebrity-ambassadors/ |archive-date=June 9, 2015 |url-status=live}}</ref> 2015 жылдың маусымында ол [[Вивьен Вествуд]]тың сән көрсетілімінде подиумға шықты.<ref>{{cite magazine | last=Locker | first=Melissa | title=Breaking Bad's Walt Jr. Walked In A Vivienne Westwood Fashion Show | magazine=TIME | date=June 22, 2015 | url=https://time.com/3930251/breaking-bad-walt-jr-vivienne-westwood-fashion-show/ | access-date=July 13, 2025}}</ref> 2015 жылдың қарашасында Миттің Британдық [[Channel 4]] арнасының 2016 жылғы Рио жазғы Паралимпиада ойындарын көрсету аясында жүргізушілердің бірі болатыны жарияланды.<ref>{{Cite web |title=Breaking Bad actor RJ Mitte joins Channel 4's Paralympics presenters |url=https://www.channel4.com/press/news/breaking-bad-actor-rj-mitte-joins-channel-4s-paralympics-presenters |access-date=January 21, 2021 |website=Channel 4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119133724/https://www.channel4.com/press/news/breaking-bad-actor-rj-mitte-joins-channel-4s-paralympics-presenters |archive-date=January 19, 2024 |url-status=live}}</ref> 2016 жылы ол ағылшынның Nothing but Thieves рок-тобының «If I Get High» әніне түсірілген бейнебаянында өнер көрсетті.<ref>{{cite web |title=Nothing But Thieves hire 'Breaking Bad's RJ Mitte for emotional 'If I Get High' video |url=https://nbhap.com/blog/nothing-but-thieves-if-i-get-high |website=nbhap.com |date=February 10, 2016 |access-date=April 17, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250425131757/https://nbhap.com/blog/nothing-but-thieves-if-i-get-high |archive-date=April 25, 2025 |url-status=live }}</ref> [[Сурет:RJ Mitte by Gage Skidmore 3.jpg|thumb|Митт 2024 жылғы [[Rose City Comic Con]] фестивалде|275x275px]] Митт «Еске түсіру» (The Recall, 2017),<ref name="Slant Recall"/> «Уақытты бөлісу» (Time Share, 2018)<ref name="THR Time Share"/> және «Өзен қанға боялғанда» (River Runs Red, 2018)<ref name="THR River"/> сияқты бірнеше ғылыми-фантастикалық және триллер фильмдерінде ойнады, сондай-ақ 2019 жылы балалар милық салдануы бар адамның рөлін сомдаған «Санни үшін күрес» (Standing Up for Sunny) комедиялық фильмінде басты рөлді атқарды.<ref name="SMH Sunny"/> Теледидарда ол 2018 жылы «Бұл жақын» (This Close) сериалының бір эпизодында,<ref name="Paste Close"/> 2019 жылы «Қазіргі апокалипсис» (Now Apocalypse) сериалының екі эпизодында көрінді,<ref name="Deadline Apocalypse"/> ал 2022 жылы «Әділдік сақшылары» (The Guardians of Justice) сериалында басты рөлдердің бірін ойнады.<ref name="BGR Guardians"/> Митт «Оук бөлмесі» (The Oak Room, 2020),<ref name="Guardian Oak Room"/> «Көрінбейтін» (The Unseen, 2023)<ref name="Deadline Unseen"/> және «Триумф» (Triumph, 2021) фильмдерінде басты кейіпкерлерді сомдады (соңғысының атқарушы продюсері де болды),<ref name="Independent Triumph"/> кейін «Мені өлтір, сүйіктім» (Love Me Dead, 2024) және «Уэстгемптон» (Westhampton, 2026) фильмдерінде рөлдер алды.<ref name="Variety Westhampton"/> Ол Джош Уэббердің «Мені өлтір, сүйіктім» фильмінде басты рөлді сомдады, бұл фильм 2024 жылы Германияда көрсетілді; кейінгі өзгерістер мен қайта түсірілімдерден кейін ол 2026 немесе 2027 жылы «Кэсси» (Cassi) деген атпен шығарылуы жоспарланған.<ref name="Deadline Cassi"/> Миттің соңғы рөлдерінің қатарына «Бейтаныс адамдармен сөйлесу» (Talking to Strangers) және «Бір көзі ашық» (One Eye Open) фильмдері кірді (екеуі де 2026 жылы шыққан), және ол қайтыс болуына бірнеше күн қалғанда осы фильмдерді белсенді түрде жарнамалап жүрді.<ref name="Variety Death"/><ref name="People Open"/> 2025 жылдың қараша айында «Iced Coffee Hour» подкастына берген сұхбатында Митт салық төлеуге арналған ақшаны ұрлады деп айыптаған және өзіне жалған салық декларацияларын ұсынған бизнес-менеджерді жалдағаннан кейін қаржылық қиындықтарға тап болғанын мәлімдеді. Оның айтуынша, туындаған салық міндеттемелері мен пайыздарын төлеуге он жыл уақыт кеткен, және ол: «Мен «Брекинг Бэдтен» алған ақшама қарағанда салыққа көбірек төледім», - деп атап өтті.<ref>{{Cite web |last=Davies |first=Matt |title=RJ Mitte 'barely saw Breaking Bad money' as financial manager left him in years of debt |url=https://www.mirror.co.uk/3am/celebrity-news/rj-mitte-barely-saw-breaking-37766633 |access-date=October 13, 2026 |website=www.mirror.co.uk}}</ref><ref>{{Cite web |last=Art |first=Pop Culture & |date=October 13, 2026 |title=RJ Mitte’s financial ordeal resurfaces following his death: ‘I’ve paid more in taxes than I got from Breaking Bad’ |url=https://tribune.com.pk/story/2634616/rj-mittes-financial-ordeal-resurfaces-following-his-death |access-date=October 13, 2026 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref> ==Қайтыс болуы== Митт 2026 жылы 12 қазанда [[Техас]] штатының [[Браунсвилл (Техас)|Браунсвилл]] қаласындағы өз үйінде 34 жасында қайтыс болды. Жедел жәрдем қызметіне сағат 12:50-де қоңырау түсіп, олар оның тұрғылықты жеріне келді,<ref name=":1">{{Cite news |date=October 12, 2026 |title=Breaking Bad Star RJ Mitte, Disability Advocate Who Played Walter White's Son, Dies at 34 |url=https://people.com/breaking-bad-actor-rj-mitte-dies-at-34-12170791 |access-date=October 12, 2026 |work=People|last1=Blanchet|first1=Brenton|last2=Mandell|first2=Sean|last3=Bacher|first3=Danielle}}</ref> жергілікті билік өкілдері оның сағат 1:32-де қайтыс болғанын хабарлады.<ref>{{Cite web |date=October 12, 2026 |title=RJ Mitte, actor best known for playing Walter White Jr. on 'Breaking Bad,' dies at 34 |url=https://www.nbcnews.com/news/obituaries/rj-mitte-walter-white-jr-breaking-bad-dies-34-rcna603081 |access-date=October 13, 2026 |website=NBC News |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20261012211934/https://www.nbcnews.com/news/obituaries/rj-mitte-walter-white-jr-breaking-bad-dies-34-rcna603081 |archive-date=October 12, 2026 |url-status=live|last1=Helsel|first1=Phil|last2=Gandhi|first2=Insiya|last3=Arcodia|first3=Juliette}}</ref> Оның өкілі Миттің [[Өзін-өзі өлтіру|өзіне-өзі қол жұмсау]] арқылы қайтыс болғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |title=Breaking Bad Actor and Disability Activist RJ Mitte's Death at 34 Confirmed as Suicide: Rep |url=https://people.com/breaking-bad-rj-mitte-cause-of-death-confirmed-suicide-rep-12171018 |date=October 12, 2026 |last1=Hurtado |first1=Yamillah |website=People |last2=Mandell |first2=Sean |archive-url=https://web.archive.org/web/20261013085736/https://people.com/breaking-bad-rj-mitte-cause-of-death-confirmed-suicide-rep-12171018 |archive-date=October 13, 2026 |url-status=live}}</ref> Ол соңғы рет көпшілік алдында қайтыс болуынан сегіз күн бұрын 2026 жылғы Альбукерке халықаралық әуе шары фестивалінде «Брекинг Бэд» сериалындағы әріптесі Луис Монкадамен бірге көрінген еді.<ref>{{Cite news |last=Flam |first=Charna |date=October 12, 2026 |title=RJ Mitte Made His Final Appearance Alongside Breaking Bad Costar Luis Moncada in New Mexico 8 Days Before His Death |url=https://people.com/rj-mitte-final-appearance-alongside-breaking-bad-costar-luis-moncada-new-mexico-8-days-before-death-12171014 |access-date=October 12, 2026 |work=People}}</ref> Митттің бірнеше әріптестері, соның ішінде «Брекинг Бэд» актерлері [[Брайан Крэнстон]], [[Аарон Пол]], [[Дин Норрис]] және «Туғаннан ауысқандар» сериалының әріптестары [[Марли Матлин]] мен [[Лиа Томпсон]] көңіл айтып, естеліктерімен бөлісті. Миттің экрандағы әкесінің рөлін сомдаған Крэнстон оның табандылығын жоғары бағалап: «Ол ешқашан, ешқашан бұл қиындықты [балалар милық салдануын] ештеңеге сылтау етіп пайдаланған жоқ», деп жазды.<ref>{{Cite news |last=Flam |first=Charna |date=October 12, 2026 |title=Bryan Cranston Mourns Breaking Bad Son RJ Mitte's Death by Suicide: 'Why?' |url=https://people.com/bryan-cranston-mourns-breaking-bad-son-rj-mitte-death-by-suicide-why-12171294 |access-date=October 13, 2026 |work=People}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/breaking-bad-stars-react-r-j-mitte-death-1236728237/ |title=''Breaking Bad'' Stars Bryan Cranston, Aaron Paul, Others Remember R.J. Mitte: 'Sweetheart of a Young Man' |last=Thomas |first=Carly |work=The Hollywood Reporter |date=October 12, 2026 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://deadline.com/2026/10/rj-mitte-reactions-breaking-bad-stars-1237155093/ |title=RJ Mitte Remembered By ''Breaking Bad'' Co-Stars: 'This Is So Heartbreaking' |last=Tinoco |first=Armando |work=Deadline Hollywood |date=October 12, 2026 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> ==Фильмография== ===Кино=== {| class="wikitable sortable" |- ! Жыл ! Атауы ! Рөлі ! class="unsortable" | Д |- | 2011 | ''Stump'' | Тим | align="center" | <ref name="WSU Stump">{{Cite news |last=Nakata |first=Steve |date=March 22, 2022 |title='Breaking Bad' star to discuss how cerebral palsy helped shape his career |url=https://news.wsu.edu/news/2022/03/22/breaking-bad-star-to-discuss-how-cerebral-palsy-helped-shape-his-career/ |work=WSU Insider |publisher=Washington State University}}</ref> |- | 2013 | ''House of Last Things'' | Тим | align="center" | <ref name="Influx House">{{Cite news |last=Qateel |first=Nav |title=An undeniably effective movie |url=https://influxmagazine.com/house-of-last-things/ |access-date=October 12, 2026 |work=Influx Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518060914/https://influxmagazine.com/house-of-last-things/ |archive-date=May 18, 2026 |url-status=live}}</ref> |- | 2015 | ''Dixieland'' | Си-Джей | align="center" | <ref name="THR Dixieland">{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-reviews/dixieland-tribeca-review-788994/ |title=''Dixieland'': Tribeca Review |last=Linden |first=Sheri |work=The Hollywood Reporter |date=April 19, 2015 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | 2016 | ''Who's Driving Doug'' | Даг | align="center" | <ref name="THR Doug">{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-reviews/whos-driving-doug-film-review-864570/ |title=''Who's Driving Doug'': Film Review |last=Farber |first=Stephen |work=The Hollywood Reporter |date=February 12, 2016 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | 2017 | ''The Recall'' | Брендан | align="center" | <ref name="Slant Recall">{{cite web |url=https://www.slantmagazine.com/film/the-recall/ |title=Review: ''The Recall'' |last=Smith |first=Derek |work=Slant Magazine |date=June 14, 2017 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | rowspan="2" | 2018 | ''Time Share'' | Том | align="center" | <ref name="THR Time Share">{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-reviews/time-share-1077061/ |title=''Time Share'': Film Review {{!}} Sundance 2018 |last=Scheck |first=Frank |work=The Hollywood Reporter |date=January 22, 2018 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | ''River Runs Red'' | Томас офицер | align="center" | <ref name="THR River">{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/river-runs-red-trailer-taye-diggs-george-lopez-revenge-thriller-1146857/ |title=Taye Diggs, George Lopez Revenge Thriller ''River Runs Red'' Acquired by Cinedigm (Exclusive) |last=Lewis |first=Hilary |work=The Hollywood Reporter |date=September 25, 2018 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | rowspan="2"|2019 | ''Standing Up for Sunny'' | Трэвис | align="center" | <ref name="SMH Sunny">{{cite web |url=https://www.smh.com.au/entertainment/movies/why-the-kid-from-breaking-bad-walked-out-of-his-new-australian-comedy-20190613-p51xej.html |title=Why the kid from ''Breaking Bad'' walked out of his new Australian comedy |last=Maddox |first=Garry |work=The Sydney Morning Herald |date=June 13, 2019 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | ''Carol of the Bells'' | Скотт Джонсон | align="center" | <ref>{{cite web|url=https://specialneedsresourcefoundationofsandiego.com/inclusion-films-produces-the-award-winning-film-carol-of-the-bells/|title=Inclusion Films Produces the Award-Winning Film, Carol of the Bells|date=February 28, 2020|publisher=Special Needs Resource Foundation of San Diego|access-date=February 28, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20250516005634/https://specialneedsresourcefoundationofsandiego.com/inclusion-films-produces-the-award-winning-film-carol-of-the-bells/|archive-date=May 16, 2025|url-status=live}}</ref> |- | 2020 | ''The Oak Room'' | Стив | align="center" | <ref name="Guardian Oak Room">{{cite web |url=https://www.theguardian.com/film/2021/apr/20/the-oak-room-review-rj-mitte-bar-room-tales |title=''The Oak Room'' review – bar-room tales brew up a storm |last=Hoad |first=Phil |work=The Guardian |date=April 21, 2021 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | 2021 | ''Triumph'' | Майк (сонымен қатар атқарушы продюсер) | align="center" | <ref name="Independent Triumph">{{cite web |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/rj-mitte-interview-triumph-breaking-bad-b1871880.html |title=RJ Mitte: 'My goal is to show people how normal disability is' |last=Rampton |first=James |work=The Independent |date=June 24, 2021 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | 2023 | ''The Unseen'' | Томми Олсон | align="center" | <ref name="Deadline Unseen">{{cite web |title=Jennifer A. Goodman Thriller 'The Unseen' Starring 'Breaking Bad's RJ Mitte Acquired By Gravitas Ventures |url=https://deadline.com/2023/03/rj-mitte-movie-the-unseen-release-date-gravitas-ventures-1235301702/ |website=Deadline |author-first1=Matt |author-last1=Grobar |date=March 16, 2023 |access-date=October 11, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720092452/https://deadline.com/2023/03/rj-mitte-movie-the-unseen-release-date-gravitas-ventures-1235301702/ |archive-date=July 20, 2023 |url-status=live }}</ref> |- | 2024 | ''Love Me Dead'' | Исаак | align="center" | <ref name="Deadline Cassi"/> |- | 2025 | ''Westhampton'' | Фитц | align="center" | <ref name="Variety Westhampton">{{cite web |url=https://variety.com/2025/film/markets-festivals/westhampton-finn-wittrock-rj-mitte-jake-weary-acquired-new-distributor-obscured-releasing-1236607490/ |title=''Westhampton'' With Finn Wittrock, RJ Mitte and Jake Weary Acquired by New Distributor Obscured Releasing (EXCLUSIVE) |last=Lang |first=Brent |work=Variety |date=December 12, 2025 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | rowspan="2" | 2026 | ''Talking to Strangers'' | Джошуа | align="center" | <ref name="Variety Death">{{cite web |url=https://variety.com/2026/tv/news/rj-mitte-dead-breaking-bad-1236909451/ |title=RJ Mitte, ''Breaking Bad'' Star, Dies at 34 |last=Shanfeld |first=Ethan |work=Variety |date=October 12, 2026 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | ''One Eye Open'' | Брэд Эверетт | align="center" | <ref name="People Open">{{cite web |url=https://people.com/rj-mitte-s-heartbroken-costars-on-breaking-bad-speak-out-after-his-death-at-34-12171021 |title=RJ Mitte's 'Heartbroken' Costars on ''Breaking Bad'' Speak Out After His Death at 34 |last=Moore |first=Julia |work=People |date=October 12, 2026 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | TBA | ''Cassi'' | Исаак | align="center" | <ref name="Deadline Cassi">{{cite web |url= https://deadline.com/2026/09/dove-cameron-rj-mitte-thriller-cassi-sales-launch-toronto-1237101557/ |title=Dove Cameron & RJ Mitte Thriller ''Cassi'' Gets Sales Launch At TIFF Market |last=Wiseman |first=Andreas |work=Deadline Hollywood |date=September 14, 2026 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |} ===Телевизия=== {| class="wikitable sortable" |- ! Жыл ! Атауы ! Рөлі ! class="unsortable" | Ескертпелер ! class="unsortable" | Д |- | 2006 | ''Everybody Hates Chris'' | Көрермен | Титрде көрсетілмеген; эпизод: "Everybody Hates Elections" |<ref>{{Cite web |date=October 30, 2014 |title=RJ MITTE OPENS UP ABOUT LIVING WITH A DISABILITY, ACTING, DATING AND HOLLYWOOD - EXCLUSIVE INTERVIEW |work=THE UNTITLED MAGAZINE |url=https://untitled-magazine.com/rj-mitte-opens-up-about-living-with-a-disability-acting-dating-and-hollywood-exclusive-interview/ |access-date=October 12, 2026 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20260909001707/https://untitled-magazine.com/rj-mitte-opens-up-about-living-with-a-disability-acting-dating-and-hollywood-exclusive-interview/ |archive-date=September 9, 2026 |url-status=live}}</ref> |- | 2007 | ''Hannah Montana'' | Мектеп споршысы | Титрде көрсетілмеген; эпизод: "Schooly Bully" |<ref>{{cite web |first=Erin |last=Clements |title=RJ Mitte, Miley Cyrus Appeared On 'Hannah Montana' Together |url=https://www.huffpost.com/entry/rj-mitte-miley-cyrus_n_3947385 |website=Huffington Post |date=September 18, 2013 |access-date=September 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612235720/https://www.huffpost.com/entry/rj-mitte-miley-cyrus_n_3947385 |archive-date=June 12, 2023 |url-status=live}}</ref> |- | 2008–2013 | ''[[Жамандыққа бет бұру|Breaking Bad]]'' | Уолтер Уайт кіші | Басты рөл |<ref name=":1"/> |- | 2013 | ''Vegas'' | Расс Остер | Эпизод: "Paiutes" |<ref name="THR Vegas">{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/breaking-bads-rj-mitte-books-385802/ |title=''Breaking Bad''{{'}}s RJ Mitte Books Ticket to CBS' ''Vegas'' (Exclusive) |last=Goldberg |first=Lesley |work=The Hollywood Reporter |date=November 2, 2012 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | 2014 |''Switched at Birth'' | Кэмпбелл Бингман | Тұрақты рөл; 9 эпизод |<ref name="Digital Spy Switched">{{cite web |url=https://www.digitalspy.com/tv/ustv/a520860/breaking-bad-rj-mitte-joins-switched-at-birth/ |title=''Breaking Bad'' RJ Mitte joins ''Switched at Birth'' |last=Harp |first=Justin |work=Digital Spy |date=October 4, 2013 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | 2016 | ''Robot Chicken'' | Уолтер Уайт кіші (дауыс) | Эпизод: "Food" |<ref>{{cite web |first=Jake |last=Rohn |title=Exclusive: RJ Mitte Is Down To Voice 'Walter White Jr.' In A Robot Chicken Movie |url=https://www.movieranker.com/articles/rj-mitte-exclusive |website=Movie Ranker |access-date=September 1, 2023}}</ref> |- | 2017 | ''The Celebrity Island with Bear Grylls'' | Қатысушы | 2-маусым; 2 эпизод |<ref name="Radio Times Grylls">{{cite web |url=https://www.radiotimes.com/tv/entertainment/reality-tv/breaking-bad-star-rj-mitte-on-surviving-bullying-trolls-and-the-celebrity-island-with-bear-grylls/ |title=''Breaking Bad'' star RJ Mitte on surviving bullying, trolls and ''Celebrity Island with Bear Grylls'' |last=Harrison |first=Ellie |work=Radio Times |date=August 29, 2017 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref><ref name="Digital Spy Grylls">{{cite web |url=https://www.digitalspy.com/tv/reality-tv/a837335/breaking-bad-rj-mitte-quits-celebrity-island-with-bear-grylls/ |title=''Breaking Bad''{{'}}s RJ Mitte QUITS ''Celebrity Island with Bear Grylls'' |last=Houghton |first=Rianne |work=Digital Spy |date=September 6, 2017 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | 2018 | ''This Close'' | Ти-Джей Блэк | Эпизод: "Who We Are" |<ref name="Paste Close">{{cite web |url=https://www.pastemagazine.com/tv/this-close/this-close-wastes-its-compelling-premise |title=''This Close'' Wastes Its Compelling Premise |last=Oller |first=Jacob |work=Paste |date=February 16, 2018 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | 2019 | ''Now Apocalypse'' | Лейф | Тұрақты рөл; 2 эпизод |<ref name="Deadline Apocalypse">{{cite web |url=https://deadline.com/2018/06/now-apocalypse-rj-mitte-grace-victoria-cox-recur-starz-comedy-series-1202418759/ |title=''Now Apocalypse'': RJ Mitte & Grace Victoria Cox Set To Recur On Starz Comedy Series |last=Petski |first=Denise |work=Deadline Hollywood |date=June 28, 2018 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | 2022 | ''The Guardians of Justice'' | Майнд Мастер | Басты рөл |<ref name="BGR Guardians">{{cite web |url=https://www.bgr.com/entertainment/netflixs-new-superhero-show-might-be-the-weirdest-thing-you-ever-watch/ |title=Netflix' New Superhero Show Might Be The Weirdest Thing You Ever Watch |last=Meek |first=Andy |work=BGR |date=March 4, 2022 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} pqj9ngq1flbpjv0w6vq0ntefkvjgsj6 0 788655 3684382 3681753 2026-10-21T11:17:42Z Nurken 111493 3684382 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Светлана Тихановская | Шынайы есімі = {{lang-be|Святлана Ціханоўская}} | Суреті = EPP (54485655277) (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Тихановская, 2025 жыл | Титулы = [[Беларус оппозициясының координация кеңесі|Координация кеңесі]]нің басшысы | Ту = Лягатып Каардынацыйнае рады па забесьпячэньні трансфэру ўлады.svg | Ту2 = Flag of Belarus (1918, 1991–1995).svg | Басқара бастады = 14 тамыз 2020 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = ''Өзі'' | Ізашары = ''Лауазым құрылды'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Беларусь Біріккен өтпелі кабинеті|Біріккен өтпелі кабинет]]тің басшысы | Ту_2 = United Transitional Cabinet logo.png | Ту2_2 = Flag of Belarus (1918, 1991–1995).svg | Басқара бастады_2 = 9 тамыз 2020 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады_2 = | Президент_2 = ''Өзі'' | Ізашары_2 = ''Лауазым құрылды'' | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = Светлана Георгиевна Пилипчук | Туған күні = 11.9.1982 | Туған жері = {{туғанжері|Микашевичи|Микашевичиде}}, [[Лунинец ауданы]], [[Брест облысы]], [[Беларус Кеңестік Социалистік Республикасы|Беларус КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Азаматтығы = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = {{marriage|[[Сергей Леонидович Тихановский|Сергей Тихановский]]|2004}} | Балалары = 2 | Партиясы = [[Партиясыз]] | Білімі = [[Мозырь мемлекеттік педагогикалық университеті]] | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = {{URL|https://tsikhanouskaya.org/}} | Commons = Sviatlana Tsikhanouskaya | Марапаттары = }} '''Светлана Георгиевна Тихановская'''{{efn|Оқылуы: {{IPA|[svʲɪˈtlanə ɡʲɪˈorɡʲɪ(j)ɪvnə tʲɪxɐˈnofskəjə]}}.}} ({{lang-be|Святлана Георгіеўна Ціханоўская}};{{efn|Беларусша оқылуы: {{IPA|[sʲvʲaˈtlana ɣʲɛˈɔrɣʲijɛwna t͡sʲixaˈnɔwskaja]}}.}} {{тумысында|'''Пилипчук'''}};{{efn|{{IPA|[pʲɪlʲɪpˈtɕuk]}}. {{lang-be|Піліпчук}}, {{IPA|[pʲilʲipˈt͡ʂuk]}}.}} [[11 қыркүйек]] [[1982 жыл|1982]], [[Микашевичи]]) — беларусьтік оппозицияшы және саяси белсенді. Президент [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]]ға қарсы [[Беларусьтегі президент сайлауы (2020)|2020 жылғы президент сайлауы]]нан бері ол [[Литва]] мен [[Польша]] мойындайтын [[Беларусь Біріккен өтпелі кабинеті|Беларусьтің қуғындағы оппозицияшы үкіметі]]не басшылық етіп келеді. Тихановская күйеуі [[Сергей Леонидович Тихановский|Сергей Тихановский]] [[Беларусьтегі президент сайлауы (2020)|2020 жылғы президенттік сайлау]]ға қатысуға ниет білдіргеннен кейін оппозиция жетекшісіне айналды. Сергей Тихановский басқа да оппозиция жетекшілеріндей қамауға алынды. Тихановская күйеуінің атынан президенттікке үміткер ретінде тіркелді.<ref>{{cite news |title=Беларусьте Лукашенконың қарсыластарының бірі Светлана Тихановскаяның сайлауалды митингі өтті |language=kk |url=https://www.azattyq.org/a/belarus-tikhanovskaya-campaighn-rally/30747514.html |accessdate=2026-10-16 |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2020-07-26}}</ref> Беларусьтің [[Авторитаризм|авторитар]] президенті [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] әйел адам шынайы оппозиция құра алмайды деп есептегендіктен, оның кандидатурасына рұқсат берді. Тихановская президент билігіне конституциялық реформа жасауды, президент мерзіміне шектеу қоюды және еркін әрі әділ сайлау өткізуді көздейтін бағдарламамен сайлауға түсті. Ол осы мақсат орындалғаннан кейін қызметінен кетуге уәде берді. Лукашенко жеңімпаз деп жарияланғаннан кейін, Тихановскаяны Беларусь билігі ұстап, кейін [[Литва]]ға жер аударуға мәжбүр етті. Бақылаушылар сайлау нәтижесі жалған деп есептейді, ал Литва Тихановскаяны Беларусьтің жалғыз заңды [[Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары#Альтернатив үкіметтер|мемлекет басшысы ретінде мойындады]]. Тиханоская сайлаудағы өз жеңісін «анық» деген.<ref>{{cite news |title=Светлана Тихановская: Ресей билігі диктаторды таңдады |language=kk |url=https://www.azattyq.org/a/belarus-elections-interview-with-svetlana-tikhanovskaya/30839177.html |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2020-09-15}}</ref> Литваға кеткеннен кейін Тихановская оппозициялық үкімет құрды. 2020 жылы ол [[Беларус оппозициясының координация кеңесі|Координация кеңесі]]н, ал 2022 жылы [[Беларусь Біріккен өтпелі кабинеті|Біріккен өтпелі кабинет]]ті құрды. Демократиялық Беларусьтің өкілі ретінде ол бірқатар әлем көшбасшылармен кездесіп, Лукашенко үкіметіне қарсы санкциялар енгізу және оны мемлекеттің заңды басшысы ретінде мойындамау мәселелерін талқылады. [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін Тихановская [[Батыс өркениеті|Батыс елдері]]н [[Украина]]ға қолдауды күшейтуге шақырды. Сонымен қатар ол Ресейдің әрекеттері Беларусьтегі диктатураға қарсы күресті көлеңкеде қалдырмауы керектігін ескертті. 2023 жылы Беларусь үкіметі оны сырттай соттап, 15 жылға бас бостандығынан айыру жазасына кесті.<ref>{{cite news |last=Andrew |first=Osborn |title=Belarus opposition leader handed 15-year jail term for 'treason' |language=en |url=https://www.reuters.com/world/europe/belarus-court-sentences-exiled-opposition-leader-15-years-prison-2023-03-06/ |accessdate=2025-09-06 |publisher=[[Reuters]] |date=2023-04-06}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == *[https://tsikhanouskaya.org/ Тихановскаяның ресми сайты] {{in lang|be}} {{in lang|en}} {{in lang|ru}} *[https://www.azattyq.org/a/belarus-elections-interview-with-svetlana-tikhanovskaya/30839177.html 2020 жылғы сайлау жайлы Тихановскаяның Настоящее Времяға сұхбаты] {{in lang|kk}} (2020-09-15) {{Сыртқы сілтемелер}} {{DEFAULTSORT:Тихановская, Светлана Георгиевна}} [[Санат:Саясаттағы Беларусь әйелдері]] [[Санат:Беларусь саясаткерлері]] 3uocsum05o9vytd5a113gtqph2i0a3o 0 788714 3684387 3682649 2026-10-21T11:31:34Z Шығыс 91 187264 3684387 wikitext text/x-wiki {{Ғаламшар |кіші карточка = true |түрі = қара құрдым |фон = |атауы = GRO J0422+32 |символ = |сурет = V518PerLightCurve.png |ені = 250 px |анықтама = GRO J0422+32 нысанының көрінетін сәулеленудегі жарық қисығы |сурет2 = |ені2 = 250 px |фон = |анықтама2 = |басқа атаулары = V518 Per, GRO J0422+33, RLC2006 XB2, Granat 0417+335, Nova Persei 1992, Nova Persei 1993 |астероидтің белгіленуі = |астероид санаты = |ашылуы-ref = |алғашқы ашушы = BATSE аспабы <ref name="GRO J0422+32">{{cite web |url = https://www.astronomerstelegram.org/?read=16831 |title = GRO J0422+32-де тыныштық кезінде біртіндеп-біртіндеп оптикалық жарықтандыру: жарылыстың алдын ала белгісіме? |website = astronomerstelegram.org |access-date = 27.09.2024 }}</ref> |ашылған жері = Комптон обсерватоиясында |ашылған күні = [[1992 жыл]]ғы [[5 тамыз]] |ашылған күні-ref = |ашылым әдісі = рентген және гамма-сәулелерін бақылау |орбита-ref = |дәуірі = J2000.0 |сидерикалық кезең = 0,21216 тәулік (шамамен 5 сағ 4 мин 35,5 сек) |синодикалық кезең = |орбиталды жылдамдық = |аномалия = |иілуі = |бұрыштық орын ауыстыру = |жоғарғы көтерілуші түйіннің бойлығы = |Перисатрдың бойлығы = |перисатрдың уақыты = |перицентрдің аргументі = |жартылай амплитуда = |кімнің серігі = |серіктері = V518 Per қызыл шоқжұлдыз |экваторлық радиус = 13.2 км |орташа радиус = 6.6 км |массасы = шамамен 3,66–4,97 Күн массасы |классы = рентгендік жаңа жұлдыз; қара құрдым кандидаты |көрінетін жұлдыздық шамасы = 13,2 (жүйенің бұрын жарияланған көрінетін шамасы) }} '''GRO J0422+32''' — (V518 Per; Nova Persei 1992) алғаш рет [[1992 жыл]]ғы [[5 тамыз]]да BATSE тарапынан Комптон гамма-сәулелік обсерваториясында (IAUC #5580) анықталған жарылыс кезінде табылды. Жарылыстан кейін дереккөзде ұзаққа созылған оптикалық құлдырау байқалды, шамамен 120 күн аралығында кемінде екі айқын мини-жарылыс байқалды (Callanan және басқалар, 1995). [[1994 жыл]]дың басынан бастап, мини-жарылыстар аяқталғаннан бері, әрі қарай жарылыстар туралы хабарламалар жоқ, сондықтан жүйе сол уақыттан бері тыныш күйде қалған болуы мүмкін. Мұнда біз Las Cumbres обсерваториясының (LCO) телескоптар желісімен GRO J0422+32-нің соңғы төмен деңгейлі оптикалық белсенділігі мен ұзақ мерзімді оптикалық мониторингін хабарлайды.<ref name="GRO J0422+32">{{cite web |url = https://www.astronomerstelegram.org/?read=16831 |title = GRO J0422+32-де тыныштық кезінде біртіндеп-біртіндеп оптикалық жарықтандыру: жарылыстың алдын ала белгісіме? |website = astronomerstelegram.org |access-date = 27.09.2024 }}</ref> Ғалымдардың бақылауында, [[2006 жыл]]дың [[2 ақпан]]ынан бастап шамамен аптасына бір рет жүргізіліп келеді (MJD 53768), шамамен 50 төмен массалы рентгендік екілік объектілерді бақылау бағдарламасының бөлігі болып табылады (Lewis және басқалар, 2008). Деректердің басым бөлігі Гавайи, Мауи аралындағы Халеакала обсерваториясында орналасқан 2м Фолкс Солтүстік телескопы (FTN) арқылы алынды, экспозициялар негізінен SDSS i' диапазонды сүзгі арқылы жүргізілді. [[2020 жыл]]дың қыркүйегінен бастап GRO J0422+32 SDSS g', r', i' және z_s фильтрлерінде 4 түсті MuSCAT3 камерасымен бір уақытта байқалады, барлық диапазондарда анықталған. Біздің тұрақты бақылауымыз көрсеткендей, бірнеше ауытқуларды қоспағанда, [[2006 жыл]]дан [[2024 жыл]]ға дейін i' диапазонының шамасы ~20.0 мен ~21.5 аралығында сақталған (төмендегі жарық қисықтарын қараңыз), бұл дереккөздің соңғы 20 жыл бойы тыныш күйде қалғанын растайды.<ref name="GRO J0422+32">{{cite web |url = https://www.astronomerstelegram.org/?read=16831 |title = GRO J0422+32-де тыныштық кезінде біртіндеп-біртіндеп оптикалық жарықтандыру: жарылыстың алдын ала белгісіме? |website = astronomerstelegram.org |access-date = 27.09.2024 }}</ref> A0620-00-де байқалған пассивті және белсенді күйлерге ұқсас (Cantrell және басқалар, 2010), GRO J0422+32 ұзақ мерзімді айтарлықтай өзгергіштілікті көрсетеді. [[2006 жыл]]дың қыркүйегінен [[2010 жыл]]дың қарашасына дейін сәл әлсіз, пассивті күй тіркелді (MJD ~ 54000-55500), iâ диапазонындағы шамамен iâ = 20.6-21.0 шамасында. Бұл кезеңнен кейін [[2012 жыл]]дың наурызынан [[2017 жыл]]дың қыркүйегіне дейін белсендірек күйге түсті (MJD ~ 56000-58000), осы кезеңде дереккөз сәл жарқырап, mag i' = 20.0-20.6 деңгейіне жетті. 2019 жылдың қаңтарында (MJD ~ 58500) қайнар көзі қайта бәсеңдей бастады, бірнеше ай бойы біртіндеп төмендеді.<ref name="GRO J0422+32">{{cite web |url = https://www.astronomerstelegram.org/?read=16831 |title = GRO J0422+32-де тыныштық кезінде біртіндеп-біртіндеп оптикалық жарықтандыру: жарылыстың алдын ала белгісіме? |website = astronomerstelegram.org |access-date = 27.09.2024 }}</ref> Жақында GRO J0422+32 [[2020 жыл]]дың қыркүйегінен бері жарықтылығының баяу өсуін көрсетті (MJD ~ 59140), g' диапазонында шамамен 0.296 маг/жыл, r' диапазонында 0.215 маг/жыл, i' диапазонында 0.124 маг/жыл, және z_s диапазонында 0.116 маг/жыл. Бұл біртіндеп-біртіп өсу белсенділіктің артуын білдіреді, ал қысқа толқын ұзындығында өсу жылдамырақ болады, бұл аккрециялық диск температурасының көтерілуіне байланысты болуы мүмкін. Жақында баяу жарықтандырудан бөлек жану да байқалды, i' диапазонының шыңы ~19.75-ке жетті. Соңғы бақылаулар, [[2024 жыл]]дың [[9 қыркүйек|9 қыркүйе]]гінен (MJD 60562), шамамен i' ~ 20.7 шамасында шамамен белгіленгенін көрсетеді, бұл үздіксіз өзгергіштілікті көрсетеді. g' диапазонында жылына 0.3 маг/жылға дейінгі өсу жылдамдығы қара құрдым XRB-лерінде тыныш күйде өлшенген ең күрт көрсеткіш болып табылады, кейбір басқа жүйелерде жылына 0.02-ден 0.17 маг/жылға дейін өлшенеді (Russell et al. 2018). <ref name="GRO J0422+32">{{cite web |url = https://www.astronomerstelegram.org/?read=16831 |title = GRO J0422+32-де тыныштық кезінде біртіндеп-біртіндеп оптикалық жарықтандыру: жарылыстың алдын ала белгісіме? |website = astronomerstelegram.org |access-date = 27.09.2024 }}</ref> Баяу өсу көздің алдағы жарылуының белгісі болуы мүмкін, мысалы, V404 Cyg (ATel #7761), Swift J1357.2-0933 (Russell және басқалар, 2018), Cen X-4 (ATel #14254, #14302) және GX 339-4 (ATel #16096, #16260) сияқты. LCO кескіндері өңделіп, азайтылады, ал шамалар нақты уақыттағы деректерді талдау құбыры — "X-ray Binary New Early Warning System" арқылы шығарылып, калибрленеді (XB-NEWS; толығырақ ақпарат үшін Russell және басқалар 2019, Goodwin және басқалар 2020 және ATel #13451 қараңыз). Бұл материал Tamkeen компаниясы NYU Abu Dhabi Research Institute гранты CASS (Астрофизика және ғарыш ғылымдары орталығы) аясында қолдау тапқан жұмыстарға негізделген. <ref name="GRO J0422+32">{{cite web |url = https://www.astronomerstelegram.org/?read=16831 |title = GRO J0422+32-де тыныштық кезінде біртіндеп-біртіндеп оптикалық жарықтандыру: жарылыстың алдын ала белгісіме? |website = astronomerstelegram.org |access-date = 27.09.2024 }}</ref> == Қысқаша сипаттама == [[Сурет:Black Hole X-ray binaries.jpg|thumb|left|240px|GRO J0422+32 қара құрдымының маңындағы қара құрдымдармен қоса жасалған компютерлік симуляция. Қара құрдымдардың арасында GRO J0422+32 қара құрдымын байқауға болады.]] GRO J0422+32 2020 өте кішкентай қара құрдымдар санатына кіретін қара құрдым. Оның экваторлық радиусы 13.2 км ретінде белгіленген. Және бұл қара құрдымды айналатын жұлдыз бар, оны V518 Per атты қызыл шоқжұлдыз айналады. Қара құрдымды [[1992 жыл]]ы зерттеген және бұны қазіргі уақытқа дейін адамзат зерттеген ең кішкентай қара құрдым ретінде белгіленеді. Арақашықтығы біздің [[Күн]]мен өлшегенде 7800 жарық жылы қашықтықта орналасады, кішкентай болғанымен өте ауыр бұл қара құрдымның массасы 4,97 Күннің массасына тең. Ол қара құрдымды сәулелік диаграммамен және оның серігі V518 Per арқылы зерттеді. Қара құрдым [[Персей шоқжұлдызы]]нда орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қара құрдым]] {{stub}} 7i41pu9mlwsydwxuap4gaeisrycbbg3 10 788772 3684130 3683440 2026-10-20T13:34:15Z Wikuiser 172895 /* */ 3684130 wikitext text/x-wiki {{Footy-bio-stub-meta | article = Англия футболшысы туралы | category = Англия футболшылары туралы | image = Flag of England.svg }}<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Спортсмендер туралы аяқталмаған мақалалар]] [[Санат:Англия футболшылары туралы аяқталмаған мақалалар| ]] </noinclude> oqxr6q1cy13iowj67p821avqqo6mvl2 2 788790 3684388 3683665 2026-10-21T11:33:25Z Шығыс 91 187264 3684388 wikitext text/x-wiki Қатысушы — [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Глубокое ауданы]]ның тумасы. {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Андроидты қолданады}} {{User:Box/Windows XP қолданушысы}} {{User:Box/Жаппай жоюға қарсы}} tfj2112nsdzcrxe5i9x1sh7kmbmzo43 3684393 3684388 2026-10-21T11:34:59Z Шығыс 91 187264 3684393 wikitext text/x-wiki Қатысушы — [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Глубокое ауданы]]ның тумасы. {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Андроидты қолданады}} {{User:Box/Windows XP қолданушысы}} {{User:Box/Жаппай жоюға қарсы}} {{User:Box/Мұсылман}} qrcsxvqo1388xg1ohel8qloher6wpp9 3684397 3684393 2026-10-21T11:39:26Z Шығыс 91 187264 3684397 wikitext text/x-wiki Қатысушы — [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Глубокое ауданы]]ның тумасы. {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Андроидты қолданады}} {{User:Box/Windows XP қолданушысы}} {{User:Box/Жаппай жоюға қарсы}} {{User:Box/Мұсылман}} {{User:Box/Сен де бір кірпіш}} {{User:Box/Темекі шекпейді}} {{User:Box/Тіркеусіз өндегендерге қарсы}} {{Үлгі:User ky-3}} {{Үлгі:User ba-3}} {{Үлгі:User tat-2}} 6tkzecexxrme6h0jyapdk2xhfkr0o1i 3684398 3684397 2026-10-21T11:40:44Z Шығыс 91 187264 3684398 wikitext text/x-wiki Қатысушы — [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Глубокое ауданы]]ның тумасы. {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Андроидты қолданады}} {{User:Box/Windows XP қолданушысы}} {{User:Box/Жаппай жоюға қарсы}} {{User:Box/Мұсылман}} {{User:Box/Сен де бір кірпіш}} {{User:Box/Темекі шекпейді}} {{User:Box/Тіркеусіз өндегендерге қарсы}} {{Үлгі:User ky-3}} {{Үлгі:User ba-3}} {{Үлгі:User tat-2}} {{Үлгі:User kk}} r3zwqlj8tez8yzbhqhcu2juottz5pxz 3684399 3684398 2026-10-21T11:43:11Z Шығыс 91 187264 3684399 wikitext text/x-wiki Қатысушы — [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның [[Глубокое ауданы]]ның тумасы. {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Андроидты қолданады}} {{User:Box/Windows XP қолданушысы}} {{User:Box/Жаппай жоюға қарсы}} {{User:Box/Мұсылман}} {{User:Box/Сен де бір кірпіш}} {{User:Box/Темекі шекпейді}} {{User:Box/Тіркеусіз өндегендерге қарсы}} {{Үлгі:User ky-3}} {{Үлгі:User ba-3}} {{Үлгі:User tat-2}} {{Үлгі:User kk}} {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} qog4xomwgvee91emn7h456tp6n2hcw5 0 788809 3684163 3684029 2026-10-20T14:27:30Z 1nter pares 146705 /* Провинциялық конгресс */ 3684163 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Нью-Йорк провинциясы |өз атауы = Province of New York |статусы = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)<br>[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783) |әнұраны = |байрақ = Colonial-Red-Ensign.svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal_of_ny_1767.PNG |елтаңба_сипаттамасы = Мөр (1767) |символ = |карта = nycolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Нью-Йорк провинциясының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]] |ыдырауы = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Нью-Йорк]] |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)<br>'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]] |валютасы = [[Нью-Йорк фунты]] |қосымша_параметр = |параметр_мазмұны = |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)<br>[[Тәж отары]] (1689–1783) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Король |басқарушы1 = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1664–1685 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1760–1776 |басқарушылар_титулы3 = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]] |басқарушы3 = [[Ричард Николлс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы3 = 1664–1668 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы) |басқарушы_жылы4 = 1783 |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)<br>[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)<br>'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]<br>'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]] |Кезең1 = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]] |Уақыт1 = [[28 тамыз]] |Жыл1 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең2 = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]] |Уақыт2 = [[29 қыркүйек]] |Жыл2 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең3 = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] |Уақыт3 = [[5 наурыз]] |Жыл3 = [[1674 жыл|1674]] |Кезең4 = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]] |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] |Уақыт5 = [[3 қыркүйек]] |Жыл5 = [[1783 жыл|1783]] |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Жаңа Нидерланд |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Нью-Йорк (штат) |к2 = Вермонт Республикасы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = }} '''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды. 1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}</ref> Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады. XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді. == Географиясы == Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады. == Тарихы == === Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) === 1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды. === Корольдік провинция (1686–1775) === 1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.<ref>{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus & Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}</ref><ref>Robert A Emery, "Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials" in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi & Marguerite Most (Routledge, 2013).</ref> 1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді. 1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды. Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.<ref>[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37</ref> 1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты. ==== Нидерландтар ==== [[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы<ref>{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}</ref>]] [[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды. Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.<ref>Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).</ref><ref>Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.</ref><ref>A. G. Roeber "Dutch colonists cope with English control" in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.</ref><ref>Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).</ref> ==== Немістер ==== 1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.<ref>Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)</ref> ==== Қара нәсілді құлдар ==== Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды. Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.<ref>Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).</ref><ref>{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}</ref> Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды. Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.<ref>Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).</ref> 1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.<ref>[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm "African Burial Ground"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.</ref> ==== Король Георг соғысы ==== {{Толық мақала|Король Георг соғысы}} Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 109.</ref> Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 110.</ref> ==== Француздар мен үндістер соғысы ==== {{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}} [[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.<ref>Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).</ref> Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды. 1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.<ref>Nash (1986) p. 151.</ref> Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.<ref>Michael J. Mullin, "Personal Politics: William Johnson and the Mohawks." ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.</ref> === Саяси партиялар === XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты. Губернатор [[Кадвалладер Колден]] ықпалды әулеттерге қарсы тұру үшін халықтық партия құруға тырысты. Соның нәтижесінде ол екі партияның да қалалық элитасының өшпенділігіне ұшырады. Ливингстондар империялық билікпен байланыстарды [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Лансидің]] ықпалын шектеу құралы ретінде қарастырды. Ал де Лансилер империялық билікпен байланыстарды жеке пайдасына пайдаланудың құралы деп есептеді.<ref>Carl Lotus Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.</ref> === Гербтік алым туралы заң === Парламент отарлардан қаражат жинау мақсатында [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң]]ды қабылдады. Нью-Йорк бұған дейін Француздар мен үндістер соғысына қаражат жинау үшін 1756–1760 жылдары қолданылған өзінің гербтік алым туралы заңын қабылдаған болатын. Гербтік алым туралы заңға көрсетілген ерекше күшті қарсылықты жергілікті мәселелерге байланысты жинақталған қайшылықтармен ғана түсіндіруге болады.<ref>Nash (1986), p. 184.</ref> Француздар мен үндістер соғысының аяқталуынан туындаған зардаптар Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. Отарлар Ұлыбританиямен сауда тапшылығынан, елдегі несиелеуді шектеген қаржылық дағдарыстан және ақша айналымындағы өтімділікті қамтамасыз ету үшін қағаз ақша шығаруға тыйым салған [[Ақша айналымы туралы заң]]нан туындаған өте қатаң ақша-несие саясатының салдарын бастан кешірді.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 23–52.</ref> Нью-Йорк әуел бастан отарлардағы наразылық қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Нью-Йорктегі екі саяси топ та [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң|1765 жылғы гербтік алым туралы заңға]] қарсы шықты. Қазан айында бірнеше отардың өкілдері Нью-Йорктегі кейін [[Федерал-холл]] атанған ғимаратта [[Гербтік алым конгресі]]не жиналып, заңға қарсы қандай шаралар қабылдау керектігін талқылады. 1765 жылғы 11 желтоқсанда Нью-Йорк ассамблеясы британдық Қауымдар палатасына америкалықтардың өздеріне салынатын салықтарды өздері белгілеу құқығын мойындауды сұраған петиция жолдады. Тамыз айында гербтік алым агенттерін қорқытып-үркіту және ұрып-соғу оқиғалары туралы хабарлар кеңінен тарады. Нью-Йорктің гербтік алым жөніндегі комиссары қызметінен кетті. Заң 1 қарашада күшіне енді. Бір күн бұрын [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Ланси]] Нью-Йорк көпестерінің Бёрнс тавернасындағы жиналысын ұйымдастырды. Онда көпестер гербтік алым туралы заң күшін жойғанға дейін Ұлыбританиядан әкелінетін барлық тауарларға бойкот жариялауға келісті. Бұл заңға қарсы шыққан жетекші байсалды ұйымдардың бірі [[Айзек Сирс]], [[Джон Лэмб (генерал)|Джон Лэмб]] және [[Александр Макдугалл]] басқарған жергілікті [[Азаттық ұлдары]] болды. Тарихшы Гэри Б. Нэш «1–4 қарашадағы жаппай үрей» деп аталған оқиғалар туралы былай деп жазды:<ref name=nash55>Nash (2005) p. 55.</ref> {{Дәйексөз|Алайда Нью-Йорктің қарапайым халық өкілдері мұнымен әлі қанағаттанбаған еді. «Азаттық ұлдарының» беделді жетекшілерінің ықпалынан шығып кеткен төменгі әлеуметтік топтар төрт күн бойы қалада ойран салды. Саны екі мыңға жуық адамнан тұратын топ британ саясатын қолдайды деген күдікке ілінгендердің үйлеріне қоқан-лоқы көрсетті, аса бай губернатор Кадвалладер Колденнің үйіне шабуыл жасады, оның тұлыбын қала көшелерімен алып жүрді және Боулинг-Грин алаңында үлкен алау жақты. Айқай-шуға басқан жиналғандар алауға губернатордың сәнді екі шанасы мен ат жегілген күймесін лақтырды.<ref>Nash (2005) p. 54. Nash (p. 58) also wrote, "In New York City ... the Stamp Act demonstrators were led at first by men higher up on the social order – ship captains, master craftsmen, and even lawyers, but then escaped their control."</ref>}} Тарихшы Фред Андерсон Нью-Йорктегі тобырдың әрекеттерін Бостондағы оқиғалармен салыстырды. Бостонда алғашқы толқулардан кейін [[Адал тоғыздық]] (кейінгі «Азаттық ұлдары» ұйымының ізашары) сияқты жергілікті жетекшілер тобырды өз бақылауына ала алды. Алайда Нью-Йоркте «тобыр негізінен теңізшілерден құралды. Олардың көпшілігінің жергілікті қауыммен тығыз байланысы болмады және олар қаладағы құрлықта жүрген радикал жетекшілердің билігіне бағынуды аса қажет деп санамады». Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» тек 1 қарашадан кейін ғана наразылық қозғалысын өз бақылауына алды.<ref>Anderson pp. 678–679.</ref> 1 қарашада тобыр қойма мен [[Амстердам форты|Форт-Джордж]] коменданты Томас Джеймстің үйін қиратты. Бірнеше күннен кейін Форт-Джорджда сақталған гербтік маркалар тобырға тапсырылды. Нэш «„Азаттық ұлдары“ теңізшілерді, төменгі әлеуметтік топтардан шыққан қолөнершілер мен жұмысшыларды өз бақылауында ұстай ала ма деген мәселе күмәнді болып қала берді» деп атап өтті. Сондай-ақ оның айтуынша, олар «жиналған төменгі тап қолөнершілері мен олардың теңізші серіктерінің орасан зор күшінен қорқа бастады».<ref name=nash55/> 1766 жылғы 7 қаңтарда Коннектикутқа арналған гербтік маркаларды тасымалдаған ''Polly'' сауда кемесіне Нью-Йорк айлағында адамдар көтеріліп, маркаларды жойды. 1765 жылдың соңына дейін гербтік алым туралы заңға қарсы толқулар негізінен Нью-Йорк қаласымен шектелген еді, алайда қаңтар айында «Азаттық ұлдары» Олбаниде де гербтік маркалардың таратылуын тоқтатты. 1766 жылғы мамырда гербтік алым туралы заңның күші жойылғаны туралы хабар жеткенде, «Азаттық ұлдары» [[Бостандық бағаны]]н орнатып, бұл оқиғаны атап өтті. Баған жаппай жиналыстар өткізілетін орынға және америкалықтардың күресінің символына айналды. Маусым айында Нью-Йоркке британдық тұрақты әскердің екі полкі келіп, жоғарғы казармаларға орналастырылды. 10 тамызда бұл әскерлер Бостандық бағанын кесіп құлатты. Кейін екінші және үшінші бағандар орнатылды, алайда олар да кесіп құлатылды. Осындай әрекеттердің қайталануына жол бермеу үшін төртінші баған орнатылып, темірмен қапталды.{{citation needed|date=April 2018}} === Шай туралы заң === Тауншенд актісінің күші жойылғаннан кейін Нью-Йоркте тыныштық орнады, алайда провинция экономикасы әлі де құлдырау жағдайында болды. 1773 жылғы мамырда Парламент [[Шай туралы заң]]ды қабылдап, шайға салынатын баж салығын төмендетті және Ост-Үнді компаниясына отарларда шайды контрабандашыларға қарағанда арзан бағамен сатуға мүмкіндік берді. Бұл заң ең алдымен Нью-Йорк көпестері мен контрабандашыларының мүдделеріне нұқсан келтірді. Қарсылық қозғалысын «Азаттық ұлдары» ұйымдастырды. 1773 жылғы қарашада олар ''«Нью-Йорктің Азаттық ұлдары қауымдастығы»'' атты мәлімдеме жариялап, онда заңды қолдауға қандай да бір көмек көрсеткен кез келген адам «Америка бостандықтарының жауы» деп танылатынын мәлімдеді. Соның нәтижесінде Ост-Үнді компаниясының Нью-Йорктегі агенттері қызметтерінен кетті. Нью-Йорк ассамблеясы «Азаттық ұлдарының» заңнан тыс өкілеттіктерді өз қолына алуына қатысты ешқандай шара қолданбады.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 95–111.</ref> Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» Бостонда шайдың кемелерден түсірілуіне толықтай жол бермеу жоспары туралы біліп, осы саясатты ұстануға шешім қабылдады. «Қауымдастық» күткен қолдауына ие болмағандықтан, «Азаттық ұлдары» шай жағаға түсірілген жағдайда халық оны бөлшек сауда арқылы сатуды талап етеді деп қауіптенді.<ref>Launitz-Schurer, p. 103.</ref> Желтоқсан айында [[Бостон шай бүлігі]] туралы хабардың жетуі қарсылық қозғалысын одан әрі күшейтті. 1774 жылғы сәуірде ''Nancy'' кемесі жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін Нью-Йорк айлағына келді. Кеме капитаны бортта 18 жәшік шай бар екенін мойындап, оны жағаға түсіруге әрекет жасамайтынына келісті. Алайда соған қарамастан, «Азаттық ұлдары» кемеге көтеріліп, шайды жойды. === Төзгісіз заңдар === 1774 жылғы қаңтарда Ассамблея [[Төзгісіз заңдар]]ға қатысты басқа отарлармен байланыс орнату үшін [[Хат алмасу комитеті]]н құрды.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 113–57.</ref> 1774 жылғы мамырда Бостон портын жапқан [[Бостон порты туралы заң]]ның қабылданғаны жөнінде хабар жетті. «Азаттық ұлдары» Ұлыбританиямен саудаға бойкот жариялауды қайта бастауды қолдады, алайда ірі импорттаушылар бұған қатты қарсылық білдірді. Мамыр айында Нью-Йоркте жиналыс өткізіліп, онда [[Хат алмасу комитеті]]нің мүшелері сайланды. Құрамында байсалды бағытты ұстанушылар басым болған [[Алпыс комитеті|Елу комитеті]] құрылды, ал «Азаттық ұлдары» оның құрамынан небәрі 15 орын алды. Комитеттің төрағасы [[Айзек Лоу]] болды. Кейін [[Фрэнсис Льюис]] қосылып, комитет Елу бір комитеті деп аталды. Комитет Бостонның «Америка құқықтарын қорғау жолында зардап шегіп жатқанын» мәлімдеген қарар қабылдап, [[Континенттік конгресс]] құруды ұсынды. Шілде айында комитет өз мүшелерінің арасынан бес адамды осы конгреске делегат етіп сайлады. Басқа округтердің кейбірі де қыркүйекте өткен [[Бірінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберді. Нью-Йорк делегаттары конгресте [[Континенттік қауымдастық]]тың қабылдануына тосқауыл қоя алмады. Алайда Нью-Йоркте бұл қауымдастықтың шешімдері негізінен ескерусіз қалды. 1775 жылғы қаңтар және ақпан айларында Нью-Йорк ассамблеясы [[Бірінші Континенттік конгресс]]тің шешімдерін мақұлдау жөніндегі бірқатар қарарларды қабылдамай, [[Екінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберуден бас тартты. Нью-Йорк Бірінші Континенттік конгрестің шешімдерін мақұлдамаған жалғыз отарлық ассамблея болды. Конгреске қарсылық провинциялық ассамблеялар шағымдар бойынша тиісті шаралар қабылдауды талап етуге құзыретті органдар болып табылады деген пікірге негізделді. Наурыз айында Ассамблея басқа отарлардың ұстанымынан алшақтап, Лондонға петиция жолдады. Алайда Лондон оны қабылдамады, өйткені петицияда «ана мемлекеттің» отаршыларға салық салуға өкілеттігі жоқ екені туралы тұжырымдар болды. Бұл петицияны қабылдауды «мүмкін емес» етті. Ассамблея соңғы рет 1775 жылғы 3 сәуірде жиналды.<ref>Edward Countryman, "Consolidating Power in Revolutionary America: The Case of New York, 1775–1783." ''Journal of Interdisciplinary History'' 6.4 (1976): 645–677. [https://www.jstor.org/stable/202535 in JSTOR]</ref> === Провинциялық конгресс === {{Толық мақала|Нью-Йорк провинциялық конгресі}} Жергілікті өкілдерден құрылған революциялық [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]] 1775 жылғы 22 мамырда билікті өз қолына алып, 1776 жылы провинцияны [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] деп жариялады және 1777 жылы алғашқы [[Нью-Йорк конституциясы]]н ратификациялады. Одан кейінгі [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысы]] кезінде [[Ұлыбритания корольдігі|британдықтар]] 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк қаласының тарихы|Нью-Йорк қаласының]] стратегиялық маңызы бар [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси порты|порты]] мен [[Нью-Йорк айлағы|айлағын]] қайта басып алып, оны [[Британ Солтүстік Америкасы]]ндағы әскери және саяси операцияларының базасы ретінде пайдаланды; <ref>Schecter, Barnet. ''The Battle for New York: The City at the Heart of the American Revolution''. Walker & Company. New York. October 2002. {{ISBN|0-8027-1374-2}}.</ref><ref>[[David McCullough|McCullough, David]]. ''[[1776 (book)|1776]]''. Simon & Schuster. New York. May 24, 2005. {{ISBN|978-0-7432-2671-4}}.</ref> алайда британ губернаторы ресми түрде қызметін атқаруын жалғастырғанымен, отардың солтүстік бөлігіндегі аумақтардың басым бөлігі көтерілісші [[Патриоттар (Америка революциясы)|патриоттардың]] бақылауында қалды. 1775 жылғы сәуірде көтерілісшілер Нью-Йорк ассамблеясының орнына [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]]н құрды. [[Лексингтон мен Конкорд шайқастары]] туралы хабар Нью-Йоркке 23 сәуірде жетіп, қала тұрғындарын есеңгіретіп тастады, өйткені Парламент отарларға салықтарды өздері белгілеу құқығын береді деген қауесет кеңінен таралған болатын. [[Маринус Уиллетт]] бастаған [[Азаттық ұлдары]] қала ратушасындағы қару-жарақ қоймасына басып кіріп, 1000 жиынтық қару-жарақты алып кетті. Қаруланған қала тұрғындары қаланы басқару үшін еріктілер жасағын құрды, ал [[Айзек Сирс]]тің үйі іс жүзінде үкіметтің орналасқан орны мен халық жасағының штабына айналды. [[Корольдік билік|Король тағайындаған]] Нью-Йорк атқарушы кеңесі 24 сәуірде жиналып, «біз бірауыздан ештеңе істеуге өкілеттігіміз жоқ деген пікірге келдік» деген қорытындыға келді.<ref>Launitz-Schurer, p. 158.</ref> Нью-Йорктегі британ әскерлері казармаларынан мүлде шықпады. 1775 жылғы 19 қазанда губернатор [[Уильям Трайон]] Нью-Йорктен кетіп, жағалауға жақын тұрған британ әскери кемесіне паналауға мәжбүр болды. Осылайша отардағы британ билігінің сыртқы нышандары да жойылды, өйткені Континенттік конгресс отардың қауіпсіздігіне қатер төндіретін кез келген адамды тұтқындауға бұйрық берген еді. 1776 жылғы сәуірде Трайон Нью-Йорк ассамблеясын ресми түрде таратты.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp 159–73.</ref> Нью-Йорк [[АҚШ тәуелсіздік соғысының солтүстік майданы]]нда орналасты. 1775 жылы Нью-Йорк жаңадан құрылған [[Құрлықтық армия]]ның алғашқы ірі әскери операциясы болған, бірақ сәтсіз аяқталған [[Канадаға басып кіру (1775)|Канадаға басып кіру]] жорығының бастапқы нүктесі болды. [[Дорчестер биіктіктерін бекіту]] нәтижесінде британдықтар Бостоннан шегінгеннен кейін генерал [[Джордж Вашингтон]] Құрлықтық армияны Бостоннан алып шығып, 1776 жылы Нью-Йоркке жеткізді. Ол британдықтардың бұл қалаға қайта оралатынын дұрыс болжаған еді. 1777 жылғы [[Саратога шайқасы]] соғыстың бетбұрыс кезеңіне айналды. Гудзон өзенінің бойындағы [[Вест-Пойнт (Нью-Йорк)|Вест-Пойнт]] стратегиялық маңызы бар нысан болды. Сонымен қатар Нью-Йорк британдықтардың [[Жаңа Англия]]ны басқа отарлардан бөліп тастау әрекетінде шешуші рөл атқарды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} o7p6d5de52ayvwfizv8isfwt57kecrq 3684164 3684163 2026-10-20T14:33:45Z 1nter pares 146705 /* Провинциялық конгресс */ 3684164 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Нью-Йорк провинциясы |өз атауы = Province of New York |статусы = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)<br>[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783) |әнұраны = |байрақ = Colonial-Red-Ensign.svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal_of_ny_1767.PNG |елтаңба_сипаттамасы = Мөр (1767) |символ = |карта = nycolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Нью-Йорк провинциясының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]] |ыдырауы = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Нью-Йорк]] |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)<br>'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]] |валютасы = [[Нью-Йорк фунты]] |қосымша_параметр = |параметр_мазмұны = |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)<br>[[Тәж отары]] (1689–1783) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Король |басқарушы1 = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1664–1685 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1760–1776 |басқарушылар_титулы3 = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]] |басқарушы3 = [[Ричард Николлс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы3 = 1664–1668 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы) |басқарушы_жылы4 = 1783 |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)<br>[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)<br>'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]<br>'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]] |Кезең1 = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]] |Уақыт1 = [[28 тамыз]] |Жыл1 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең2 = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]] |Уақыт2 = [[29 қыркүйек]] |Жыл2 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең3 = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] |Уақыт3 = [[5 наурыз]] |Жыл3 = [[1674 жыл|1674]] |Кезең4 = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]] |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] |Уақыт5 = [[3 қыркүйек]] |Жыл5 = [[1783 жыл|1783]] |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Жаңа Нидерланд |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Нью-Йорк (штат) |к2 = Вермонт Республикасы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = }} '''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды. 1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}</ref> Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады. XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді. == Географиясы == Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады. == Тарихы == === Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) === 1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды. === Корольдік провинция (1686–1775) === 1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.<ref>{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus & Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}</ref><ref>Robert A Emery, "Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials" in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi & Marguerite Most (Routledge, 2013).</ref> 1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді. 1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды. Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.<ref>[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37</ref> 1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты. ==== Нидерландтар ==== [[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы<ref>{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}</ref>]] [[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды. Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.<ref>Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).</ref><ref>Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.</ref><ref>A. G. Roeber "Dutch colonists cope with English control" in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.</ref><ref>Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).</ref> ==== Немістер ==== 1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.<ref>Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)</ref> ==== Қара нәсілді құлдар ==== Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды. Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.<ref>Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).</ref><ref>{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}</ref> Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды. Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.<ref>Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).</ref> 1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.<ref>[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm "African Burial Ground"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.</ref> ==== Король Георг соғысы ==== {{Толық мақала|Король Георг соғысы}} Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 109.</ref> Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 110.</ref> ==== Француздар мен үндістер соғысы ==== {{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}} [[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.<ref>Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).</ref> Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды. 1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.<ref>Nash (1986) p. 151.</ref> Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.<ref>Michael J. Mullin, "Personal Politics: William Johnson and the Mohawks." ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.</ref> === Саяси партиялар === XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты. Губернатор [[Кадвалладер Колден]] ықпалды әулеттерге қарсы тұру үшін халықтық партия құруға тырысты. Соның нәтижесінде ол екі партияның да қалалық элитасының өшпенділігіне ұшырады. Ливингстондар империялық билікпен байланыстарды [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Лансидің]] ықпалын шектеу құралы ретінде қарастырды. Ал де Лансилер империялық билікпен байланыстарды жеке пайдасына пайдаланудың құралы деп есептеді.<ref>Carl Lotus Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.</ref> === Гербтік алым туралы заң === Парламент отарлардан қаражат жинау мақсатында [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң]]ды қабылдады. Нью-Йорк бұған дейін Француздар мен үндістер соғысына қаражат жинау үшін 1756–1760 жылдары қолданылған өзінің гербтік алым туралы заңын қабылдаған болатын. Гербтік алым туралы заңға көрсетілген ерекше күшті қарсылықты жергілікті мәселелерге байланысты жинақталған қайшылықтармен ғана түсіндіруге болады.<ref>Nash (1986), p. 184.</ref> Француздар мен үндістер соғысының аяқталуынан туындаған зардаптар Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. Отарлар Ұлыбританиямен сауда тапшылығынан, елдегі несиелеуді шектеген қаржылық дағдарыстан және ақша айналымындағы өтімділікті қамтамасыз ету үшін қағаз ақша шығаруға тыйым салған [[Ақша айналымы туралы заң]]нан туындаған өте қатаң ақша-несие саясатының салдарын бастан кешірді.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 23–52.</ref> Нью-Йорк әуел бастан отарлардағы наразылық қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Нью-Йорктегі екі саяси топ та [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң|1765 жылғы гербтік алым туралы заңға]] қарсы шықты. Қазан айында бірнеше отардың өкілдері Нью-Йорктегі кейін [[Федерал-холл]] атанған ғимаратта [[Гербтік алым конгресі]]не жиналып, заңға қарсы қандай шаралар қабылдау керектігін талқылады. 1765 жылғы 11 желтоқсанда Нью-Йорк ассамблеясы британдық Қауымдар палатасына америкалықтардың өздеріне салынатын салықтарды өздері белгілеу құқығын мойындауды сұраған петиция жолдады. Тамыз айында гербтік алым агенттерін қорқытып-үркіту және ұрып-соғу оқиғалары туралы хабарлар кеңінен тарады. Нью-Йорктің гербтік алым жөніндегі комиссары қызметінен кетті. Заң 1 қарашада күшіне енді. Бір күн бұрын [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Ланси]] Нью-Йорк көпестерінің Бёрнс тавернасындағы жиналысын ұйымдастырды. Онда көпестер гербтік алым туралы заң күшін жойғанға дейін Ұлыбританиядан әкелінетін барлық тауарларға бойкот жариялауға келісті. Бұл заңға қарсы шыққан жетекші байсалды ұйымдардың бірі [[Айзек Сирс]], [[Джон Лэмб (генерал)|Джон Лэмб]] және [[Александр Макдугалл]] басқарған жергілікті [[Азаттық ұлдары]] болды. Тарихшы Гэри Б. Нэш «1–4 қарашадағы жаппай үрей» деп аталған оқиғалар туралы былай деп жазды:<ref name=nash55>Nash (2005) p. 55.</ref> {{Дәйексөз|Алайда Нью-Йорктің қарапайым халық өкілдері мұнымен әлі қанағаттанбаған еді. «Азаттық ұлдарының» беделді жетекшілерінің ықпалынан шығып кеткен төменгі әлеуметтік топтар төрт күн бойы қалада ойран салды. Саны екі мыңға жуық адамнан тұратын топ британ саясатын қолдайды деген күдікке ілінгендердің үйлеріне қоқан-лоқы көрсетті, аса бай губернатор Кадвалладер Колденнің үйіне шабуыл жасады, оның тұлыбын қала көшелерімен алып жүрді және Боулинг-Грин алаңында үлкен алау жақты. Айқай-шуға басқан жиналғандар алауға губернатордың сәнді екі шанасы мен ат жегілген күймесін лақтырды.<ref>Nash (2005) p. 54. Nash (p. 58) also wrote, "In New York City ... the Stamp Act demonstrators were led at first by men higher up on the social order – ship captains, master craftsmen, and even lawyers, but then escaped their control."</ref>}} Тарихшы Фред Андерсон Нью-Йорктегі тобырдың әрекеттерін Бостондағы оқиғалармен салыстырды. Бостонда алғашқы толқулардан кейін [[Адал тоғыздық]] (кейінгі «Азаттық ұлдары» ұйымының ізашары) сияқты жергілікті жетекшілер тобырды өз бақылауына ала алды. Алайда Нью-Йоркте «тобыр негізінен теңізшілерден құралды. Олардың көпшілігінің жергілікті қауыммен тығыз байланысы болмады және олар қаладағы құрлықта жүрген радикал жетекшілердің билігіне бағынуды аса қажет деп санамады». Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» тек 1 қарашадан кейін ғана наразылық қозғалысын өз бақылауына алды.<ref>Anderson pp. 678–679.</ref> 1 қарашада тобыр қойма мен [[Амстердам форты|Форт-Джордж]] коменданты Томас Джеймстің үйін қиратты. Бірнеше күннен кейін Форт-Джорджда сақталған гербтік маркалар тобырға тапсырылды. Нэш «„Азаттық ұлдары“ теңізшілерді, төменгі әлеуметтік топтардан шыққан қолөнершілер мен жұмысшыларды өз бақылауында ұстай ала ма деген мәселе күмәнді болып қала берді» деп атап өтті. Сондай-ақ оның айтуынша, олар «жиналған төменгі тап қолөнершілері мен олардың теңізші серіктерінің орасан зор күшінен қорқа бастады».<ref name=nash55/> 1766 жылғы 7 қаңтарда Коннектикутқа арналған гербтік маркаларды тасымалдаған ''Polly'' сауда кемесіне Нью-Йорк айлағында адамдар көтеріліп, маркаларды жойды. 1765 жылдың соңына дейін гербтік алым туралы заңға қарсы толқулар негізінен Нью-Йорк қаласымен шектелген еді, алайда қаңтар айында «Азаттық ұлдары» Олбаниде де гербтік маркалардың таратылуын тоқтатты. 1766 жылғы мамырда гербтік алым туралы заңның күші жойылғаны туралы хабар жеткенде, «Азаттық ұлдары» [[Бостандық бағаны]]н орнатып, бұл оқиғаны атап өтті. Баған жаппай жиналыстар өткізілетін орынға және америкалықтардың күресінің символына айналды. Маусым айында Нью-Йоркке британдық тұрақты әскердің екі полкі келіп, жоғарғы казармаларға орналастырылды. 10 тамызда бұл әскерлер Бостандық бағанын кесіп құлатты. Кейін екінші және үшінші бағандар орнатылды, алайда олар да кесіп құлатылды. Осындай әрекеттердің қайталануына жол бермеу үшін төртінші баған орнатылып, темірмен қапталды.{{citation needed|date=April 2018}} === Шай туралы заң === Тауншенд актісінің күші жойылғаннан кейін Нью-Йоркте тыныштық орнады, алайда провинция экономикасы әлі де құлдырау жағдайында болды. 1773 жылғы мамырда Парламент [[Шай туралы заң]]ды қабылдап, шайға салынатын баж салығын төмендетті және Ост-Үнді компаниясына отарларда шайды контрабандашыларға қарағанда арзан бағамен сатуға мүмкіндік берді. Бұл заң ең алдымен Нью-Йорк көпестері мен контрабандашыларының мүдделеріне нұқсан келтірді. Қарсылық қозғалысын «Азаттық ұлдары» ұйымдастырды. 1773 жылғы қарашада олар ''«Нью-Йорктің Азаттық ұлдары қауымдастығы»'' атты мәлімдеме жариялап, онда заңды қолдауға қандай да бір көмек көрсеткен кез келген адам «Америка бостандықтарының жауы» деп танылатынын мәлімдеді. Соның нәтижесінде Ост-Үнді компаниясының Нью-Йорктегі агенттері қызметтерінен кетті. Нью-Йорк ассамблеясы «Азаттық ұлдарының» заңнан тыс өкілеттіктерді өз қолына алуына қатысты ешқандай шара қолданбады.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 95–111.</ref> Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» Бостонда шайдың кемелерден түсірілуіне толықтай жол бермеу жоспары туралы біліп, осы саясатты ұстануға шешім қабылдады. «Қауымдастық» күткен қолдауына ие болмағандықтан, «Азаттық ұлдары» шай жағаға түсірілген жағдайда халық оны бөлшек сауда арқылы сатуды талап етеді деп қауіптенді.<ref>Launitz-Schurer, p. 103.</ref> Желтоқсан айында [[Бостон шай бүлігі]] туралы хабардың жетуі қарсылық қозғалысын одан әрі күшейтті. 1774 жылғы сәуірде ''Nancy'' кемесі жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін Нью-Йорк айлағына келді. Кеме капитаны бортта 18 жәшік шай бар екенін мойындап, оны жағаға түсіруге әрекет жасамайтынына келісті. Алайда соған қарамастан, «Азаттық ұлдары» кемеге көтеріліп, шайды жойды. === Төзгісіз заңдар === 1774 жылғы қаңтарда Ассамблея [[Төзгісіз заңдар]]ға қатысты басқа отарлармен байланыс орнату үшін [[Хат алмасу комитеті]]н құрды.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 113–57.</ref> 1774 жылғы мамырда Бостон портын жапқан [[Бостон порты туралы заң]]ның қабылданғаны жөнінде хабар жетті. «Азаттық ұлдары» Ұлыбританиямен саудаға бойкот жариялауды қайта бастауды қолдады, алайда ірі импорттаушылар бұған қатты қарсылық білдірді. Мамыр айында Нью-Йоркте жиналыс өткізіліп, онда [[Хат алмасу комитеті]]нің мүшелері сайланды. Құрамында байсалды бағытты ұстанушылар басым болған [[Алпыс комитеті|Елу комитеті]] құрылды, ал «Азаттық ұлдары» оның құрамынан небәрі 15 орын алды. Комитеттің төрағасы [[Айзек Лоу]] болды. Кейін [[Фрэнсис Льюис]] қосылып, комитет Елу бір комитеті деп аталды. Комитет Бостонның «Америка құқықтарын қорғау жолында зардап шегіп жатқанын» мәлімдеген қарар қабылдап, [[Континенттік конгресс]] құруды ұсынды. Шілде айында комитет өз мүшелерінің арасынан бес адамды осы конгреске делегат етіп сайлады. Басқа округтердің кейбірі де қыркүйекте өткен [[Бірінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберді. Нью-Йорк делегаттары конгресте [[Континенттік қауымдастық]]тың қабылдануына тосқауыл қоя алмады. Алайда Нью-Йоркте бұл қауымдастықтың шешімдері негізінен ескерусіз қалды. 1775 жылғы қаңтар және ақпан айларында Нью-Йорк ассамблеясы [[Бірінші Континенттік конгресс]]тің шешімдерін мақұлдау жөніндегі бірқатар қарарларды қабылдамай, [[Екінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберуден бас тартты. Нью-Йорк Бірінші Континенттік конгрестің шешімдерін мақұлдамаған жалғыз отарлық ассамблея болды. Конгреске қарсылық провинциялық ассамблеялар шағымдар бойынша тиісті шаралар қабылдауды талап етуге құзыретті органдар болып табылады деген пікірге негізделді. Наурыз айында Ассамблея басқа отарлардың ұстанымынан алшақтап, Лондонға петиция жолдады. Алайда Лондон оны қабылдамады, өйткені петицияда «ана мемлекеттің» отаршыларға салық салуға өкілеттігі жоқ екені туралы тұжырымдар болды. Бұл петицияны қабылдауды «мүмкін емес» етті. Ассамблея соңғы рет 1775 жылғы 3 сәуірде жиналды.<ref>Edward Countryman, "Consolidating Power in Revolutionary America: The Case of New York, 1775–1783." ''Journal of Interdisciplinary History'' 6.4 (1976): 645–677. [https://www.jstor.org/stable/202535 in JSTOR]</ref> === Провинциялық конгресс === {{Толық мақала|Нью-Йорк провинциялық конгресі}} Жергілікті өкілдерден құрылған революциялық [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]] 1775 жылғы 22 мамырда билікті өз қолына алып, 1776 жылы провинцияны [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] деп жариялады және 1777 жылы алғашқы [[Нью-Йорк конституциясы]]н ратификациялады. Одан кейінгі [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысы]] кезінде [[Ұлыбритания корольдігі|британдықтар]] 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк қаласының тарихы|Нью-Йорк қаласының]] стратегиялық маңызы бар [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси порты|порты]] мен [[Нью-Йорк айлағы|айлағын]] қайта басып алып, оны [[Британ Солтүстік Америкасы]]ндағы әскери және саяси операцияларының базасы ретінде пайдаланды; <ref>Schecter, Barnet. ''The Battle for New York: The City at the Heart of the American Revolution''. Walker & Company. New York. October 2002. {{ISBN|0-8027-1374-2}}.</ref><ref>[[David McCullough|McCullough, David]]. ''[[1776 (book)|1776]]''. Simon & Schuster. New York. May 24, 2005. {{ISBN|978-0-7432-2671-4}}.</ref> алайда британ губернаторы ресми түрде қызметін атқаруын жалғастырғанымен, отардың солтүстік бөлігіндегі аумақтардың басым бөлігі көтерілісші [[Патриоттар (Америка революциясы)|патриоттардың]] бақылауында қалды. 1775 жылғы сәуірде көтерілісшілер Нью-Йорк ассамблеясының орнына [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]]н құрды. [[Лексингтон мен Конкорд шайқастары]] туралы хабар Нью-Йоркке 23 сәуірде жетіп, қала тұрғындарын есеңгіретіп тастады, өйткені Парламент отарларға салықтарды өздері белгілеу құқығын береді деген қауесет кеңінен таралған болатын. [[Маринус Уиллетт]] бастаған [[Азаттық ұлдары]] қала ратушасындағы қару-жарақ қоймасына басып кіріп, 1000 жиынтық қару-жарақты алып кетті. Қаруланған қала тұрғындары қаланы басқару үшін еріктілер жасағын құрды, ал [[Айзек Сирс]]тің үйі іс жүзінде үкіметтің орналасқан орны мен халық жасағының штабына айналды. [[Корольдік билік|Король тағайындаған]] Нью-Йорк атқарушы кеңесі 24 сәуірде жиналып, «біз бірауыздан ештеңе істеуге өкілеттігіміз жоқ деген пікірге келдік» деген қорытындыға келді.<ref>Launitz-Schurer, p. 158.</ref> Нью-Йорктегі британ әскерлері казармаларынан мүлде шықпады. 1775 жылғы 19 қазанда губернатор [[Уильям Трайон]] Нью-Йорктен кетіп, жағалауға жақын тұрған британ әскери кемесіне паналауға мәжбүр болды. Осылайша отардағы британ билігінің сыртқы нышандары да жойылды, өйткені Континенттік конгресс отардың қауіпсіздігіне қатер төндіретін кез келген адамды тұтқындауға бұйрық берген еді. 1776 жылғы сәуірде Трайон Нью-Йорк ассамблеясын ресми түрде таратты.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp 159–73.</ref> Нью-Йорк [[АҚШ тәуелсіздік соғысының солтүстік майданы]]нда орналасты. 1775 жылы Нью-Йорк жаңадан құрылған [[Құрлықтық армия]]ның алғашқы ірі әскери операциясы болған, бірақ сәтсіз аяқталған [[Канадаға басып кіру (1775)|Канадаға басып кіру]] жорығының бастапқы нүктесі болды. [[Дорчестер биіктіктерін бекіту]] нәтижесінде британдықтар Бостоннан шегінгеннен кейін генерал [[Джордж Вашингтон]] Құрлықтық армияны Бостоннан алып шығып, 1776 жылы Нью-Йоркке жеткізді. Ол британдықтардың бұл қалаға қайта оралатынын дұрыс болжаған еді. 1777 жылғы [[Саратога шайқасы]] соғыстың бетбұрыс кезеңіне айналды. Гудзон өзенінің бойындағы [[Вест-Пойнт (Нью-Йорк)|Вест-Пойнт]] стратегиялық маңызы бар нысан болды. Сонымен қатар Нью-Йорк британдықтардың [[Жаңа Англия]]ны басқа отарлардан бөліп тастау әрекетінде шешуші рөл атқарды. 1776 жылғы 9 шілдеде [[Уайт-Плейнс (Нью-Йорк)|Уайт-Плейнсте]] Төртінші провинциялық конгресс жиналып, кейін ''Нью-Йорктің алғашқы конституциялық конвенті'' деген атауға ие болды. Сол күні Нью-Йорк [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясын]] қолдап, өзін тәуелсіз Нью-Йорк штаты деп жариялады.<ref>{{cite web|title=Declaration of Independence|url=http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409165028/http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690 <!-- Bot retrieved archive -->|archive-date=April 9, 2008|access-date=April 10, 2008|publisher=www.history.com}}</ref> [[Нью-Йорк]] қаласының тұрғындары бұл оқиғаны [[Боулинг-Грин (Нью-Йорк)|Боулинг-Грин]] алаңындағы III Георгтың мүсінін құлату арқылы атап өтті. 1776 жылғы 10 шілдеде Төртінші провинциялық конгресс атауын ''Нью-Йорк штаты өкілдерінің конвенті'' деп өзгертіп, «атқарушы биліксіз заң шығарушы орган ретінде» жұмыс істей бастады. Отырыстар арасындағы үзілістерде басқару міндеті [[Қауіпсіздік комитеті (Америка революциясы)|Қауіпсіздік комитетіне]] жүктелді. Нью-Йорк штатының конституциясын әзірлеу үшін 1776 жылғы 10 шілдеде Уайт-Плейнсте [[Конституциялық конвент (саяси жиналыс)|конституциялық конвент]] шақырылды. Бірнеше рет үзіліс жарияланып, жиналыс орны өзгертілгеннен кейін конвент жұмысы [[Кингстон (Нью-Йорк)|Кингстонда]] 1777 жылғы 20 сәуір, жексенбі күні кешке аяқталды. Сол кезде [[1777 жылғы Нью-Йорк конституциясы|жаңа конституция]] бір ғана қарсы дауыспен қабылданды. Конституцияны [[Джон Джей]] әзірледі және ол халықтың ратификациялауына ұсынылмады. Оның ережелеріне сәйкес губернатор тағайындалмай, сайланатын болды, дауыс беру құқығына қойылған шектеулер жеңілдетілді, жасырын дауыс беру енгізілді және азаматтық құқықтарға кепілдік берілді. 1777 жылғы 30 шілдеде [[Джордж Клинтон (вице-президент)|Джордж Клинтон]] Кингстонда Нью-Йорк отарының алғашқы [[Нью-Йорк губернаторы|губернаторы]] ретінде қызметіне кірісті. 1778 жылғы 9 шілдеде Нью-Йорк штаты [[Конфедерация баптары]]на қол қойып, Америка Құрама Штаттарының мемлекеттік басқару жүйесінің ресми бөлігіне айналды. Дегенмен Нью-Йорк өкілдері Тәуелсіздік декларациясына қол қойғандықтан, штат 1776 жылы тәуелсіздік жарияланған кезден бастап-ақ АҚШ құрамында болған еді.<ref>Edward Countryman, ''A People in Revolution: The American Revolution and Political Society in New York, 1760–1790'' (1981).</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 461h1b8pbyk9xgjmy73ase2ijwv272e 3684165 3684164 2026-10-20T14:40:09Z 1nter pares 146705 /* Провинциялық конгресс */ 3684165 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Нью-Йорк провинциясы |өз атауы = Province of New York |статусы = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)<br>[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783) |әнұраны = |байрақ = Colonial-Red-Ensign.svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal_of_ny_1767.PNG |елтаңба_сипаттамасы = Мөр (1767) |символ = |карта = nycolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Нью-Йорк провинциясының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]] |ыдырауы = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Нью-Йорк]] |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)<br>'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]] |валютасы = [[Нью-Йорк фунты]] |қосымша_параметр = |параметр_мазмұны = |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)<br>[[Тәж отары]] (1689–1783) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Король |басқарушы1 = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1664–1685 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1760–1776 |басқарушылар_титулы3 = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]] |басқарушы3 = [[Ричард Николлс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы3 = 1664–1668 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы) |басқарушы_жылы4 = 1783 |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)<br>[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)<br>'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]<br>'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]] |Кезең1 = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]] |Уақыт1 = [[28 тамыз]] |Жыл1 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең2 = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]] |Уақыт2 = [[29 қыркүйек]] |Жыл2 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең3 = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] |Уақыт3 = [[5 наурыз]] |Жыл3 = [[1674 жыл|1674]] |Кезең4 = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]] |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] |Уақыт5 = [[3 қыркүйек]] |Жыл5 = [[1783 жыл|1783]] |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Жаңа Нидерланд |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Нью-Йорк (штат) |к2 = Вермонт Республикасы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = }} '''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды. 1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}</ref> Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады. XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді. == Географиясы == Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады. == Тарихы == === Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) === 1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды. === Корольдік провинция (1686–1775) === 1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.<ref>{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus & Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}</ref><ref>Robert A Emery, "Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials" in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi & Marguerite Most (Routledge, 2013).</ref> 1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді. 1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды. Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.<ref>[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37</ref> 1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты. ==== Нидерландтар ==== [[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы<ref>{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}</ref>]] [[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды. Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.<ref>Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).</ref><ref>Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.</ref><ref>A. G. Roeber "Dutch colonists cope with English control" in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.</ref><ref>Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).</ref> ==== Немістер ==== 1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.<ref>Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)</ref> ==== Қара нәсілді құлдар ==== Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды. Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.<ref>Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).</ref><ref>{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}</ref> Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды. Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.<ref>Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).</ref> 1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.<ref>[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm "African Burial Ground"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.</ref> ==== Король Георг соғысы ==== {{Толық мақала|Король Георг соғысы}} Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 109.</ref> Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 110.</ref> ==== Француздар мен үндістер соғысы ==== {{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}} [[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.<ref>Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).</ref> Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды. 1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.<ref>Nash (1986) p. 151.</ref> Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.<ref>Michael J. Mullin, "Personal Politics: William Johnson and the Mohawks." ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.</ref> === Саяси партиялар === XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты. Губернатор [[Кадвалладер Колден]] ықпалды әулеттерге қарсы тұру үшін халықтық партия құруға тырысты. Соның нәтижесінде ол екі партияның да қалалық элитасының өшпенділігіне ұшырады. Ливингстондар империялық билікпен байланыстарды [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Лансидің]] ықпалын шектеу құралы ретінде қарастырды. Ал де Лансилер империялық билікпен байланыстарды жеке пайдасына пайдаланудың құралы деп есептеді.<ref>Carl Lotus Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.</ref> === Гербтік алым туралы заң === Парламент отарлардан қаражат жинау мақсатында [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң]]ды қабылдады. Нью-Йорк бұған дейін Француздар мен үндістер соғысына қаражат жинау үшін 1756–1760 жылдары қолданылған өзінің гербтік алым туралы заңын қабылдаған болатын. Гербтік алым туралы заңға көрсетілген ерекше күшті қарсылықты жергілікті мәселелерге байланысты жинақталған қайшылықтармен ғана түсіндіруге болады.<ref>Nash (1986), p. 184.</ref> Француздар мен үндістер соғысының аяқталуынан туындаған зардаптар Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. Отарлар Ұлыбританиямен сауда тапшылығынан, елдегі несиелеуді шектеген қаржылық дағдарыстан және ақша айналымындағы өтімділікті қамтамасыз ету үшін қағаз ақша шығаруға тыйым салған [[Ақша айналымы туралы заң]]нан туындаған өте қатаң ақша-несие саясатының салдарын бастан кешірді.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 23–52.</ref> Нью-Йорк әуел бастан отарлардағы наразылық қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Нью-Йорктегі екі саяси топ та [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң|1765 жылғы гербтік алым туралы заңға]] қарсы шықты. Қазан айында бірнеше отардың өкілдері Нью-Йорктегі кейін [[Федерал-холл]] атанған ғимаратта [[Гербтік алым конгресі]]не жиналып, заңға қарсы қандай шаралар қабылдау керектігін талқылады. 1765 жылғы 11 желтоқсанда Нью-Йорк ассамблеясы британдық Қауымдар палатасына америкалықтардың өздеріне салынатын салықтарды өздері белгілеу құқығын мойындауды сұраған петиция жолдады. Тамыз айында гербтік алым агенттерін қорқытып-үркіту және ұрып-соғу оқиғалары туралы хабарлар кеңінен тарады. Нью-Йорктің гербтік алым жөніндегі комиссары қызметінен кетті. Заң 1 қарашада күшіне енді. Бір күн бұрын [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Ланси]] Нью-Йорк көпестерінің Бёрнс тавернасындағы жиналысын ұйымдастырды. Онда көпестер гербтік алым туралы заң күшін жойғанға дейін Ұлыбританиядан әкелінетін барлық тауарларға бойкот жариялауға келісті. Бұл заңға қарсы шыққан жетекші байсалды ұйымдардың бірі [[Айзек Сирс]], [[Джон Лэмб (генерал)|Джон Лэмб]] және [[Александр Макдугалл]] басқарған жергілікті [[Азаттық ұлдары]] болды. Тарихшы Гэри Б. Нэш «1–4 қарашадағы жаппай үрей» деп аталған оқиғалар туралы былай деп жазды:<ref name=nash55>Nash (2005) p. 55.</ref> {{Дәйексөз|Алайда Нью-Йорктің қарапайым халық өкілдері мұнымен әлі қанағаттанбаған еді. «Азаттық ұлдарының» беделді жетекшілерінің ықпалынан шығып кеткен төменгі әлеуметтік топтар төрт күн бойы қалада ойран салды. Саны екі мыңға жуық адамнан тұратын топ британ саясатын қолдайды деген күдікке ілінгендердің үйлеріне қоқан-лоқы көрсетті, аса бай губернатор Кадвалладер Колденнің үйіне шабуыл жасады, оның тұлыбын қала көшелерімен алып жүрді және Боулинг-Грин алаңында үлкен алау жақты. Айқай-шуға басқан жиналғандар алауға губернатордың сәнді екі шанасы мен ат жегілген күймесін лақтырды.<ref>Nash (2005) p. 54. Nash (p. 58) also wrote, "In New York City ... the Stamp Act demonstrators were led at first by men higher up on the social order – ship captains, master craftsmen, and even lawyers, but then escaped their control."</ref>}} Тарихшы Фред Андерсон Нью-Йорктегі тобырдың әрекеттерін Бостондағы оқиғалармен салыстырды. Бостонда алғашқы толқулардан кейін [[Адал тоғыздық]] (кейінгі «Азаттық ұлдары» ұйымының ізашары) сияқты жергілікті жетекшілер тобырды өз бақылауына ала алды. Алайда Нью-Йоркте «тобыр негізінен теңізшілерден құралды. Олардың көпшілігінің жергілікті қауыммен тығыз байланысы болмады және олар қаладағы құрлықта жүрген радикал жетекшілердің билігіне бағынуды аса қажет деп санамады». Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» тек 1 қарашадан кейін ғана наразылық қозғалысын өз бақылауына алды.<ref>Anderson pp. 678–679.</ref> 1 қарашада тобыр қойма мен [[Амстердам форты|Форт-Джордж]] коменданты Томас Джеймстің үйін қиратты. Бірнеше күннен кейін Форт-Джорджда сақталған гербтік маркалар тобырға тапсырылды. Нэш «„Азаттық ұлдары“ теңізшілерді, төменгі әлеуметтік топтардан шыққан қолөнершілер мен жұмысшыларды өз бақылауында ұстай ала ма деген мәселе күмәнді болып қала берді» деп атап өтті. Сондай-ақ оның айтуынша, олар «жиналған төменгі тап қолөнершілері мен олардың теңізші серіктерінің орасан зор күшінен қорқа бастады».<ref name=nash55/> 1766 жылғы 7 қаңтарда Коннектикутқа арналған гербтік маркаларды тасымалдаған ''Polly'' сауда кемесіне Нью-Йорк айлағында адамдар көтеріліп, маркаларды жойды. 1765 жылдың соңына дейін гербтік алым туралы заңға қарсы толқулар негізінен Нью-Йорк қаласымен шектелген еді, алайда қаңтар айында «Азаттық ұлдары» Олбаниде де гербтік маркалардың таратылуын тоқтатты. 1766 жылғы мамырда гербтік алым туралы заңның күші жойылғаны туралы хабар жеткенде, «Азаттық ұлдары» [[Бостандық бағаны]]н орнатып, бұл оқиғаны атап өтті. Баған жаппай жиналыстар өткізілетін орынға және америкалықтардың күресінің символына айналды. Маусым айында Нью-Йоркке британдық тұрақты әскердің екі полкі келіп, жоғарғы казармаларға орналастырылды. 10 тамызда бұл әскерлер Бостандық бағанын кесіп құлатты. Кейін екінші және үшінші бағандар орнатылды, алайда олар да кесіп құлатылды. Осындай әрекеттердің қайталануына жол бермеу үшін төртінші баған орнатылып, темірмен қапталды.{{citation needed|date=April 2018}} === Шай туралы заң === Тауншенд актісінің күші жойылғаннан кейін Нью-Йоркте тыныштық орнады, алайда провинция экономикасы әлі де құлдырау жағдайында болды. 1773 жылғы мамырда Парламент [[Шай туралы заң]]ды қабылдап, шайға салынатын баж салығын төмендетті және Ост-Үнді компаниясына отарларда шайды контрабандашыларға қарағанда арзан бағамен сатуға мүмкіндік берді. Бұл заң ең алдымен Нью-Йорк көпестері мен контрабандашыларының мүдделеріне нұқсан келтірді. Қарсылық қозғалысын «Азаттық ұлдары» ұйымдастырды. 1773 жылғы қарашада олар ''«Нью-Йорктің Азаттық ұлдары қауымдастығы»'' атты мәлімдеме жариялап, онда заңды қолдауға қандай да бір көмек көрсеткен кез келген адам «Америка бостандықтарының жауы» деп танылатынын мәлімдеді. Соның нәтижесінде Ост-Үнді компаниясының Нью-Йорктегі агенттері қызметтерінен кетті. Нью-Йорк ассамблеясы «Азаттық ұлдарының» заңнан тыс өкілеттіктерді өз қолына алуына қатысты ешқандай шара қолданбады.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 95–111.</ref> Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» Бостонда шайдың кемелерден түсірілуіне толықтай жол бермеу жоспары туралы біліп, осы саясатты ұстануға шешім қабылдады. «Қауымдастық» күткен қолдауына ие болмағандықтан, «Азаттық ұлдары» шай жағаға түсірілген жағдайда халық оны бөлшек сауда арқылы сатуды талап етеді деп қауіптенді.<ref>Launitz-Schurer, p. 103.</ref> Желтоқсан айында [[Бостон шай бүлігі]] туралы хабардың жетуі қарсылық қозғалысын одан әрі күшейтті. 1774 жылғы сәуірде ''Nancy'' кемесі жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін Нью-Йорк айлағына келді. Кеме капитаны бортта 18 жәшік шай бар екенін мойындап, оны жағаға түсіруге әрекет жасамайтынына келісті. Алайда соған қарамастан, «Азаттық ұлдары» кемеге көтеріліп, шайды жойды. === Төзгісіз заңдар === 1774 жылғы қаңтарда Ассамблея [[Төзгісіз заңдар]]ға қатысты басқа отарлармен байланыс орнату үшін [[Хат алмасу комитеті]]н құрды.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 113–57.</ref> 1774 жылғы мамырда Бостон портын жапқан [[Бостон порты туралы заң]]ның қабылданғаны жөнінде хабар жетті. «Азаттық ұлдары» Ұлыбританиямен саудаға бойкот жариялауды қайта бастауды қолдады, алайда ірі импорттаушылар бұған қатты қарсылық білдірді. Мамыр айында Нью-Йоркте жиналыс өткізіліп, онда [[Хат алмасу комитеті]]нің мүшелері сайланды. Құрамында байсалды бағытты ұстанушылар басым болған [[Алпыс комитеті|Елу комитеті]] құрылды, ал «Азаттық ұлдары» оның құрамынан небәрі 15 орын алды. Комитеттің төрағасы [[Айзек Лоу]] болды. Кейін [[Фрэнсис Льюис]] қосылып, комитет Елу бір комитеті деп аталды. Комитет Бостонның «Америка құқықтарын қорғау жолында зардап шегіп жатқанын» мәлімдеген қарар қабылдап, [[Континенттік конгресс]] құруды ұсынды. Шілде айында комитет өз мүшелерінің арасынан бес адамды осы конгреске делегат етіп сайлады. Басқа округтердің кейбірі де қыркүйекте өткен [[Бірінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберді. Нью-Йорк делегаттары конгресте [[Континенттік қауымдастық]]тың қабылдануына тосқауыл қоя алмады. Алайда Нью-Йоркте бұл қауымдастықтың шешімдері негізінен ескерусіз қалды. 1775 жылғы қаңтар және ақпан айларында Нью-Йорк ассамблеясы [[Бірінші Континенттік конгресс]]тің шешімдерін мақұлдау жөніндегі бірқатар қарарларды қабылдамай, [[Екінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберуден бас тартты. Нью-Йорк Бірінші Континенттік конгрестің шешімдерін мақұлдамаған жалғыз отарлық ассамблея болды. Конгреске қарсылық провинциялық ассамблеялар шағымдар бойынша тиісті шаралар қабылдауды талап етуге құзыретті органдар болып табылады деген пікірге негізделді. Наурыз айында Ассамблея басқа отарлардың ұстанымынан алшақтап, Лондонға петиция жолдады. Алайда Лондон оны қабылдамады, өйткені петицияда «ана мемлекеттің» отаршыларға салық салуға өкілеттігі жоқ екені туралы тұжырымдар болды. Бұл петицияны қабылдауды «мүмкін емес» етті. Ассамблея соңғы рет 1775 жылғы 3 сәуірде жиналды.<ref>Edward Countryman, "Consolidating Power in Revolutionary America: The Case of New York, 1775–1783." ''Journal of Interdisciplinary History'' 6.4 (1976): 645–677. [https://www.jstor.org/stable/202535 in JSTOR]</ref> === Провинциялық конгресс === {{Толық мақала|Нью-Йорк провинциялық конгресі}} Жергілікті өкілдерден құрылған революциялық [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]] 1775 жылғы 22 мамырда билікті өз қолына алып, 1776 жылы провинцияны [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] деп жариялады және 1777 жылы алғашқы [[Нью-Йорк конституциясы]]н ратификациялады. Одан кейінгі [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысы]] кезінде [[Ұлыбритания корольдігі|британдықтар]] 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк қаласының тарихы|Нью-Йорк қаласының]] стратегиялық маңызы бар [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси порты|порты]] мен [[Нью-Йорк айлағы|айлағын]] қайта басып алып, оны [[Британ Солтүстік Америкасы]]ндағы әскери және саяси операцияларының базасы ретінде пайдаланды; <ref>Schecter, Barnet. ''The Battle for New York: The City at the Heart of the American Revolution''. Walker & Company. New York. October 2002. {{ISBN|0-8027-1374-2}}.</ref><ref>[[David McCullough|McCullough, David]]. ''[[1776 (book)|1776]]''. Simon & Schuster. New York. May 24, 2005. {{ISBN|978-0-7432-2671-4}}.</ref> алайда британ губернаторы ресми түрде қызметін атқаруын жалғастырғанымен, отардың солтүстік бөлігіндегі аумақтардың басым бөлігі көтерілісші [[Патриоттар (Америка революциясы)|патриоттардың]] бақылауында қалды. 1775 жылғы сәуірде көтерілісшілер Нью-Йорк ассамблеясының орнына [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]]н құрды. [[Лексингтон мен Конкорд шайқастары]] туралы хабар Нью-Йоркке 23 сәуірде жетіп, қала тұрғындарын есеңгіретіп тастады, өйткені Парламент отарларға салықтарды өздері белгілеу құқығын береді деген қауесет кеңінен таралған болатын. [[Маринус Уиллетт]] бастаған [[Азаттық ұлдары]] қала ратушасындағы қару-жарақ қоймасына басып кіріп, 1000 жиынтық қару-жарақты алып кетті. Қаруланған қала тұрғындары қаланы басқару үшін еріктілер жасағын құрды, ал [[Айзек Сирс]]тің үйі іс жүзінде үкіметтің орналасқан орны мен халық жасағының штабына айналды. [[Корольдік билік|Король тағайындаған]] Нью-Йорк атқарушы кеңесі 24 сәуірде жиналып, «біз бірауыздан ештеңе істеуге өкілеттігіміз жоқ деген пікірге келдік» деген қорытындыға келді.<ref>Launitz-Schurer, p. 158.</ref> Нью-Йорктегі британ әскерлері казармаларынан мүлде шықпады. 1775 жылғы 19 қазанда губернатор [[Уильям Трайон]] Нью-Йорктен кетіп, жағалауға жақын тұрған британ әскери кемесіне паналауға мәжбүр болды. Осылайша отардағы британ билігінің сыртқы нышандары да жойылды, өйткені Континенттік конгресс отардың қауіпсіздігіне қатер төндіретін кез келген адамды тұтқындауға бұйрық берген еді. 1776 жылғы сәуірде Трайон Нью-Йорк ассамблеясын ресми түрде таратты.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp 159–73.</ref> Нью-Йорк [[АҚШ тәуелсіздік соғысының солтүстік майданы]]нда орналасты. 1775 жылы Нью-Йорк жаңадан құрылған [[Құрлықтық армия]]ның алғашқы ірі әскери операциясы болған, бірақ сәтсіз аяқталған [[Канадаға басып кіру (1775)|Канадаға басып кіру]] жорығының бастапқы нүктесі болды. [[Дорчестер биіктіктерін бекіту]] нәтижесінде британдықтар Бостоннан шегінгеннен кейін генерал [[Джордж Вашингтон]] Құрлықтық армияны Бостоннан алып шығып, 1776 жылы Нью-Йоркке жеткізді. Ол британдықтардың бұл қалаға қайта оралатынын дұрыс болжаған еді. 1777 жылғы [[Саратога шайқасы]] соғыстың бетбұрыс кезеңіне айналды. Гудзон өзенінің бойындағы [[Вест-Пойнт (Нью-Йорк)|Вест-Пойнт]] стратегиялық маңызы бар нысан болды. Сонымен қатар Нью-Йорк британдықтардың [[Жаңа Англия]]ны басқа отарлардан бөліп тастау әрекетінде шешуші рөл атқарды. 1776 жылғы 9 шілдеде [[Уайт-Плейнс (Нью-Йорк)|Уайт-Плейнсте]] Төртінші провинциялық конгресс жиналып, кейін ''Нью-Йорктің алғашқы конституциялық конвенті'' деген атауға ие болды. Сол күні Нью-Йорк [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясын]] қолдап, өзін тәуелсіз Нью-Йорк штаты деп жариялады.<ref>{{cite web|title=Declaration of Independence|url=http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409165028/http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690 <!-- Bot retrieved archive -->|archive-date=April 9, 2008|access-date=April 10, 2008|publisher=www.history.com}}</ref> [[Нью-Йорк]] қаласының тұрғындары бұл оқиғаны [[Боулинг-Грин (Нью-Йорк)|Боулинг-Грин]] алаңындағы III Георгтың мүсінін құлату арқылы атап өтті. 1776 жылғы 10 шілдеде Төртінші провинциялық конгресс атауын ''Нью-Йорк штаты өкілдерінің конвенті'' деп өзгертіп, «атқарушы биліксіз заң шығарушы орган ретінде» жұмыс істей бастады. Отырыстар арасындағы үзілістерде басқару міндеті [[Қауіпсіздік комитеті (Америка революциясы)|Қауіпсіздік комитетіне]] жүктелді. Нью-Йорк штатының конституциясын әзірлеу үшін 1776 жылғы 10 шілдеде Уайт-Плейнсте [[Конституциялық конвент (саяси жиналыс)|конституциялық конвент]] шақырылды. Бірнеше рет үзіліс жарияланып, жиналыс орны өзгертілгеннен кейін конвент жұмысы [[Кингстон (Нью-Йорк)|Кингстонда]] 1777 жылғы 20 сәуір, жексенбі күні кешке аяқталды. Сол кезде [[1777 жылғы Нью-Йорк конституциясы|жаңа конституция]] бір ғана қарсы дауыспен қабылданды. Конституцияны [[Джон Джей]] әзірледі және ол халықтың ратификациялауына ұсынылмады. Оның ережелеріне сәйкес губернатор тағайындалмай, сайланатын болды, дауыс беру құқығына қойылған шектеулер жеңілдетілді, жасырын дауыс беру енгізілді және азаматтық құқықтарға кепілдік берілді. 1777 жылғы 30 шілдеде [[Джордж Клинтон (вице-президент)|Джордж Клинтон]] Кингстонда Нью-Йорк отарының алғашқы [[Нью-Йорк губернаторы|губернаторы]] ретінде қызметіне кірісті. 1778 жылғы 9 шілдеде Нью-Йорк штаты [[Конфедерация баптары]]на қол қойып, Америка Құрама Штаттарының мемлекеттік басқару жүйесінің ресми бөлігіне айналды. Дегенмен Нью-Йорк өкілдері Тәуелсіздік декларациясына қол қойғандықтан, штат 1776 жылы тәуелсіздік жарияланған кезден бастап-ақ АҚШ құрамында болған еді.<ref>Edward Countryman, ''A People in Revolution: The American Revolution and Political Society in New York, 1760–1790'' (1981).</ref> Провинция аумағында [[Лонг-Айленд шайқасы|бүкіл соғыстағы ең ірі шайқас]] өтті. Бұл Тәуелсіздік декларациясына қол қойылғаннан кейінгі алғашқы шайқас болды. 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк пен Нью-Джерсидегі әскери науқан]] барысында британдықтар қаланы қайта басып алып, қоғамдық алаңдағы [[Бостандық бағаны]]н кесіп құлатты және провинцияда [[Джеймс Робертсон (лоялист)|Джеймс Робертсон]]ның басшылығымен әскери жағдай енгізді. Алайда оның нақты билігі Манхэттеннің оңтүстік шетінен (сол кездегі Нью-Йорк қаласының аумағынан) әрі аспады. Трайон губернатор атағын сақтап қалғанымен, оның билігі өте шектеулі болды. [[Дэвид Мэтьюс]] Нью-Йоркті британдықтар басып алған бүкіл кезеңде, 1783 жылғы [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|Эвакуация күніне]] дейін қала мэрі қызметін атқарды. Қаланы қайта басып алғаннан кейін британдықтар Нью-Йоркті Америкадағы өз армиясының штаб-пәтеріне және Солтүстік Америкадағы саяси операцияларының орталығына айналдырды. Қалаға лоялист босқындар ағылып келіп, оның халқы 33 000 адамға жетті. [[Уоллабаут шығанағы]]ндағы [[Түрме кемелері|түрме кемелерінде]] британдықтар тұтқындаған [[АҚШ тәуелсіздік соғысындағы әскери тұтқындар|америкалық сарбаздар мен теңізшілердің]] едәуір бөлігі ұсталды. Бұл кемелерде қаза тапқан америкалықтардың саны соғыстың барлық шайқастарында қаза тапқандардың жалпы санынан асып түсті. Британдықтар Нью-Йоркті 1783 жылғы қарашадағы [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|Эвакуация күніне]] дейін өз бақылауында ұстады. Кейін бұл күн ұзақ уақыт бойы аталып өтілді.<ref>Countryman, ''A People in Revolution: The American Revolution and Political Society in New York, 1760–1790'' (1981).</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 8s69ahw3zn82zqyid1460c23a1strm0 3684168 3684165 2026-10-20T14:45:23Z 1nter pares 146705 /* Провинциялық конгресс */ 3684168 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Нью-Йорк провинциясы |өз атауы = Province of New York |статусы = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)<br>[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783) |әнұраны = |байрақ = Colonial-Red-Ensign.svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal_of_ny_1767.PNG |елтаңба_сипаттамасы = Мөр (1767) |символ = |карта = nycolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Нью-Йорк провинциясының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]] |ыдырауы = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Нью-Йорк]] |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)<br>'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]] |валютасы = [[Нью-Йорк фунты]] |қосымша_параметр = |параметр_мазмұны = |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)<br>[[Тәж отары]] (1689–1783) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Король |басқарушы1 = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1664–1685 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1760–1776 |басқарушылар_титулы3 = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]] |басқарушы3 = [[Ричард Николлс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы3 = 1664–1668 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы) |басқарушы_жылы4 = 1783 |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)<br>[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)<br>'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]<br>'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]] |Кезең1 = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]] |Уақыт1 = [[28 тамыз]] |Жыл1 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең2 = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]] |Уақыт2 = [[29 қыркүйек]] |Жыл2 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең3 = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] |Уақыт3 = [[5 наурыз]] |Жыл3 = [[1674 жыл|1674]] |Кезең4 = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]] |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] |Уақыт5 = [[3 қыркүйек]] |Жыл5 = [[1783 жыл|1783]] |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Жаңа Нидерланд |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Нью-Йорк (штат) |к2 = Вермонт Республикасы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = }} '''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды. 1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}</ref> Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады. XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді. == Географиясы == Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады. == Тарихы == === Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) === 1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды. === Корольдік провинция (1686–1775) === 1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.<ref>{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus & Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}</ref><ref>Robert A Emery, "Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials" in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi & Marguerite Most (Routledge, 2013).</ref> 1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді. 1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды. Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.<ref>[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37</ref> 1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты. ==== Нидерландтар ==== [[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы<ref>{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}</ref>]] [[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды. Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.<ref>Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).</ref><ref>Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.</ref><ref>A. G. Roeber "Dutch colonists cope with English control" in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.</ref><ref>Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).</ref> ==== Немістер ==== 1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.<ref>Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)</ref> ==== Қара нәсілді құлдар ==== Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды. Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.<ref>Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).</ref><ref>{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}</ref> Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды. Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.<ref>Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).</ref> 1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.<ref>[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm "African Burial Ground"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.</ref> ==== Король Георг соғысы ==== {{Толық мақала|Король Георг соғысы}} Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 109.</ref> Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 110.</ref> ==== Француздар мен үндістер соғысы ==== {{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}} [[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.<ref>Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).</ref> Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды. 1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.<ref>Nash (1986) p. 151.</ref> Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.<ref>Michael J. Mullin, "Personal Politics: William Johnson and the Mohawks." ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.</ref> === Саяси партиялар === XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты. Губернатор [[Кадвалладер Колден]] ықпалды әулеттерге қарсы тұру үшін халықтық партия құруға тырысты. Соның нәтижесінде ол екі партияның да қалалық элитасының өшпенділігіне ұшырады. Ливингстондар империялық билікпен байланыстарды [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Лансидің]] ықпалын шектеу құралы ретінде қарастырды. Ал де Лансилер империялық билікпен байланыстарды жеке пайдасына пайдаланудың құралы деп есептеді.<ref>Carl Lotus Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.</ref> === Гербтік алым туралы заң === Парламент отарлардан қаражат жинау мақсатында [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң]]ды қабылдады. Нью-Йорк бұған дейін Француздар мен үндістер соғысына қаражат жинау үшін 1756–1760 жылдары қолданылған өзінің гербтік алым туралы заңын қабылдаған болатын. Гербтік алым туралы заңға көрсетілген ерекше күшті қарсылықты жергілікті мәселелерге байланысты жинақталған қайшылықтармен ғана түсіндіруге болады.<ref>Nash (1986), p. 184.</ref> Француздар мен үндістер соғысының аяқталуынан туындаған зардаптар Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. Отарлар Ұлыбританиямен сауда тапшылығынан, елдегі несиелеуді шектеген қаржылық дағдарыстан және ақша айналымындағы өтімділікті қамтамасыз ету үшін қағаз ақша шығаруға тыйым салған [[Ақша айналымы туралы заң]]нан туындаған өте қатаң ақша-несие саясатының салдарын бастан кешірді.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 23–52.</ref> Нью-Йорк әуел бастан отарлардағы наразылық қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Нью-Йорктегі екі саяси топ та [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң|1765 жылғы гербтік алым туралы заңға]] қарсы шықты. Қазан айында бірнеше отардың өкілдері Нью-Йорктегі кейін [[Федерал-холл]] атанған ғимаратта [[Гербтік алым конгресі]]не жиналып, заңға қарсы қандай шаралар қабылдау керектігін талқылады. 1765 жылғы 11 желтоқсанда Нью-Йорк ассамблеясы британдық Қауымдар палатасына америкалықтардың өздеріне салынатын салықтарды өздері белгілеу құқығын мойындауды сұраған петиция жолдады. Тамыз айында гербтік алым агенттерін қорқытып-үркіту және ұрып-соғу оқиғалары туралы хабарлар кеңінен тарады. Нью-Йорктің гербтік алым жөніндегі комиссары қызметінен кетті. Заң 1 қарашада күшіне енді. Бір күн бұрын [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Ланси]] Нью-Йорк көпестерінің Бёрнс тавернасындағы жиналысын ұйымдастырды. Онда көпестер гербтік алым туралы заң күшін жойғанға дейін Ұлыбританиядан әкелінетін барлық тауарларға бойкот жариялауға келісті. Бұл заңға қарсы шыққан жетекші байсалды ұйымдардың бірі [[Айзек Сирс]], [[Джон Лэмб (генерал)|Джон Лэмб]] және [[Александр Макдугалл]] басқарған жергілікті [[Азаттық ұлдары]] болды. Тарихшы Гэри Б. Нэш «1–4 қарашадағы жаппай үрей» деп аталған оқиғалар туралы былай деп жазды:<ref name=nash55>Nash (2005) p. 55.</ref> {{Дәйексөз|Алайда Нью-Йорктің қарапайым халық өкілдері мұнымен әлі қанағаттанбаған еді. «Азаттық ұлдарының» беделді жетекшілерінің ықпалынан шығып кеткен төменгі әлеуметтік топтар төрт күн бойы қалада ойран салды. Саны екі мыңға жуық адамнан тұратын топ британ саясатын қолдайды деген күдікке ілінгендердің үйлеріне қоқан-лоқы көрсетті, аса бай губернатор Кадвалладер Колденнің үйіне шабуыл жасады, оның тұлыбын қала көшелерімен алып жүрді және Боулинг-Грин алаңында үлкен алау жақты. Айқай-шуға басқан жиналғандар алауға губернатордың сәнді екі шанасы мен ат жегілген күймесін лақтырды.<ref>Nash (2005) p. 54. Nash (p. 58) also wrote, "In New York City ... the Stamp Act demonstrators were led at first by men higher up on the social order – ship captains, master craftsmen, and even lawyers, but then escaped their control."</ref>}} Тарихшы Фред Андерсон Нью-Йорктегі тобырдың әрекеттерін Бостондағы оқиғалармен салыстырды. Бостонда алғашқы толқулардан кейін [[Адал тоғыздық]] (кейінгі «Азаттық ұлдары» ұйымының ізашары) сияқты жергілікті жетекшілер тобырды өз бақылауына ала алды. Алайда Нью-Йоркте «тобыр негізінен теңізшілерден құралды. Олардың көпшілігінің жергілікті қауыммен тығыз байланысы болмады және олар қаладағы құрлықта жүрген радикал жетекшілердің билігіне бағынуды аса қажет деп санамады». Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» тек 1 қарашадан кейін ғана наразылық қозғалысын өз бақылауына алды.<ref>Anderson pp. 678–679.</ref> 1 қарашада тобыр қойма мен [[Амстердам форты|Форт-Джордж]] коменданты Томас Джеймстің үйін қиратты. Бірнеше күннен кейін Форт-Джорджда сақталған гербтік маркалар тобырға тапсырылды. Нэш «„Азаттық ұлдары“ теңізшілерді, төменгі әлеуметтік топтардан шыққан қолөнершілер мен жұмысшыларды өз бақылауында ұстай ала ма деген мәселе күмәнді болып қала берді» деп атап өтті. Сондай-ақ оның айтуынша, олар «жиналған төменгі тап қолөнершілері мен олардың теңізші серіктерінің орасан зор күшінен қорқа бастады».<ref name=nash55/> 1766 жылғы 7 қаңтарда Коннектикутқа арналған гербтік маркаларды тасымалдаған ''Polly'' сауда кемесіне Нью-Йорк айлағында адамдар көтеріліп, маркаларды жойды. 1765 жылдың соңына дейін гербтік алым туралы заңға қарсы толқулар негізінен Нью-Йорк қаласымен шектелген еді, алайда қаңтар айында «Азаттық ұлдары» Олбаниде де гербтік маркалардың таратылуын тоқтатты. 1766 жылғы мамырда гербтік алым туралы заңның күші жойылғаны туралы хабар жеткенде, «Азаттық ұлдары» [[Бостандық бағаны]]н орнатып, бұл оқиғаны атап өтті. Баған жаппай жиналыстар өткізілетін орынға және америкалықтардың күресінің символына айналды. Маусым айында Нью-Йоркке британдық тұрақты әскердің екі полкі келіп, жоғарғы казармаларға орналастырылды. 10 тамызда бұл әскерлер Бостандық бағанын кесіп құлатты. Кейін екінші және үшінші бағандар орнатылды, алайда олар да кесіп құлатылды. Осындай әрекеттердің қайталануына жол бермеу үшін төртінші баған орнатылып, темірмен қапталды.{{citation needed|date=April 2018}} === Шай туралы заң === Тауншенд актісінің күші жойылғаннан кейін Нью-Йоркте тыныштық орнады, алайда провинция экономикасы әлі де құлдырау жағдайында болды. 1773 жылғы мамырда Парламент [[Шай туралы заң]]ды қабылдап, шайға салынатын баж салығын төмендетті және Ост-Үнді компаниясына отарларда шайды контрабандашыларға қарағанда арзан бағамен сатуға мүмкіндік берді. Бұл заң ең алдымен Нью-Йорк көпестері мен контрабандашыларының мүдделеріне нұқсан келтірді. Қарсылық қозғалысын «Азаттық ұлдары» ұйымдастырды. 1773 жылғы қарашада олар ''«Нью-Йорктің Азаттық ұлдары қауымдастығы»'' атты мәлімдеме жариялап, онда заңды қолдауға қандай да бір көмек көрсеткен кез келген адам «Америка бостандықтарының жауы» деп танылатынын мәлімдеді. Соның нәтижесінде Ост-Үнді компаниясының Нью-Йорктегі агенттері қызметтерінен кетті. Нью-Йорк ассамблеясы «Азаттық ұлдарының» заңнан тыс өкілеттіктерді өз қолына алуына қатысты ешқандай шара қолданбады.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 95–111.</ref> Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» Бостонда шайдың кемелерден түсірілуіне толықтай жол бермеу жоспары туралы біліп, осы саясатты ұстануға шешім қабылдады. «Қауымдастық» күткен қолдауына ие болмағандықтан, «Азаттық ұлдары» шай жағаға түсірілген жағдайда халық оны бөлшек сауда арқылы сатуды талап етеді деп қауіптенді.<ref>Launitz-Schurer, p. 103.</ref> Желтоқсан айында [[Бостон шай бүлігі]] туралы хабардың жетуі қарсылық қозғалысын одан әрі күшейтті. 1774 жылғы сәуірде ''Nancy'' кемесі жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін Нью-Йорк айлағына келді. Кеме капитаны бортта 18 жәшік шай бар екенін мойындап, оны жағаға түсіруге әрекет жасамайтынына келісті. Алайда соған қарамастан, «Азаттық ұлдары» кемеге көтеріліп, шайды жойды. === Төзгісіз заңдар === 1774 жылғы қаңтарда Ассамблея [[Төзгісіз заңдар]]ға қатысты басқа отарлармен байланыс орнату үшін [[Хат алмасу комитеті]]н құрды.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 113–57.</ref> 1774 жылғы мамырда Бостон портын жапқан [[Бостон порты туралы заң]]ның қабылданғаны жөнінде хабар жетті. «Азаттық ұлдары» Ұлыбританиямен саудаға бойкот жариялауды қайта бастауды қолдады, алайда ірі импорттаушылар бұған қатты қарсылық білдірді. Мамыр айында Нью-Йоркте жиналыс өткізіліп, онда [[Хат алмасу комитеті]]нің мүшелері сайланды. Құрамында байсалды бағытты ұстанушылар басым болған [[Алпыс комитеті|Елу комитеті]] құрылды, ал «Азаттық ұлдары» оның құрамынан небәрі 15 орын алды. Комитеттің төрағасы [[Айзек Лоу]] болды. Кейін [[Фрэнсис Льюис]] қосылып, комитет Елу бір комитеті деп аталды. Комитет Бостонның «Америка құқықтарын қорғау жолында зардап шегіп жатқанын» мәлімдеген қарар қабылдап, [[Континенттік конгресс]] құруды ұсынды. Шілде айында комитет өз мүшелерінің арасынан бес адамды осы конгреске делегат етіп сайлады. Басқа округтердің кейбірі де қыркүйекте өткен [[Бірінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберді. Нью-Йорк делегаттары конгресте [[Континенттік қауымдастық]]тың қабылдануына тосқауыл қоя алмады. Алайда Нью-Йоркте бұл қауымдастықтың шешімдері негізінен ескерусіз қалды. 1775 жылғы қаңтар және ақпан айларында Нью-Йорк ассамблеясы [[Бірінші Континенттік конгресс]]тің шешімдерін мақұлдау жөніндегі бірқатар қарарларды қабылдамай, [[Екінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберуден бас тартты. Нью-Йорк Бірінші Континенттік конгрестің шешімдерін мақұлдамаған жалғыз отарлық ассамблея болды. Конгреске қарсылық провинциялық ассамблеялар шағымдар бойынша тиісті шаралар қабылдауды талап етуге құзыретті органдар болып табылады деген пікірге негізделді. Наурыз айында Ассамблея басқа отарлардың ұстанымынан алшақтап, Лондонға петиция жолдады. Алайда Лондон оны қабылдамады, өйткені петицияда «ана мемлекеттің» отаршыларға салық салуға өкілеттігі жоқ екені туралы тұжырымдар болды. Бұл петицияны қабылдауды «мүмкін емес» етті. Ассамблея соңғы рет 1775 жылғы 3 сәуірде жиналды.<ref>Edward Countryman, "Consolidating Power in Revolutionary America: The Case of New York, 1775–1783." ''Journal of Interdisciplinary History'' 6.4 (1976): 645–677. [https://www.jstor.org/stable/202535 in JSTOR]</ref> === Провинциялық конгресс === {{Толық мақала|Нью-Йорк провинциялық конгресі}} Жергілікті өкілдерден құрылған революциялық [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]] 1775 жылғы 22 мамырда билікті өз қолына алып, 1776 жылы провинцияны [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] деп жариялады және 1777 жылы алғашқы [[Нью-Йорк конституциясы]]н ратификациялады. Одан кейінгі [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысы]] кезінде [[Ұлыбритания корольдігі|британдықтар]] 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк қаласының тарихы|Нью-Йорк қаласының]] стратегиялық маңызы бар [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси порты|порты]] мен [[Нью-Йорк айлағы|айлағын]] қайта басып алып, оны [[Британ Солтүстік Америкасы]]ндағы әскери және саяси операцияларының базасы ретінде пайдаланды; <ref>Schecter, Barnet. ''The Battle for New York: The City at the Heart of the American Revolution''. Walker & Company. New York. October 2002. {{ISBN|0-8027-1374-2}}.</ref><ref>[[David McCullough|McCullough, David]]. ''[[1776 (book)|1776]]''. Simon & Schuster. New York. May 24, 2005. {{ISBN|978-0-7432-2671-4}}.</ref> алайда британ губернаторы ресми түрде қызметін атқаруын жалғастырғанымен, отардың солтүстік бөлігіндегі аумақтардың басым бөлігі көтерілісші [[Патриоттар (Америка революциясы)|патриоттардың]] бақылауында қалды. 1775 жылғы сәуірде көтерілісшілер Нью-Йорк ассамблеясының орнына [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]]н құрды. [[Лексингтон мен Конкорд шайқастары]] туралы хабар Нью-Йоркке 23 сәуірде жетіп, қала тұрғындарын есеңгіретіп тастады, өйткені Парламент отарларға салықтарды өздері белгілеу құқығын береді деген қауесет кеңінен таралған болатын. [[Маринус Уиллетт]] бастаған [[Азаттық ұлдары]] қала ратушасындағы қару-жарақ қоймасына басып кіріп, 1000 жиынтық қару-жарақты алып кетті. Қаруланған қала тұрғындары қаланы басқару үшін еріктілер жасағын құрды, ал [[Айзек Сирс]]тің үйі іс жүзінде үкіметтің орналасқан орны мен халық жасағының штабына айналды. [[Корольдік билік|Король тағайындаған]] Нью-Йорк атқарушы кеңесі 24 сәуірде жиналып, «біз бірауыздан ештеңе істеуге өкілеттігіміз жоқ деген пікірге келдік» деген қорытындыға келді.<ref>Launitz-Schurer, p. 158.</ref> Нью-Йорктегі британ әскерлері казармаларынан мүлде шықпады. 1775 жылғы 19 қазанда губернатор [[Уильям Трайон]] Нью-Йорктен кетіп, жағалауға жақын тұрған британ әскери кемесіне паналауға мәжбүр болды. Осылайша отардағы британ билігінің сыртқы нышандары да жойылды, өйткені Континенттік конгресс отардың қауіпсіздігіне қатер төндіретін кез келген адамды тұтқындауға бұйрық берген еді. 1776 жылғы сәуірде Трайон Нью-Йорк ассамблеясын ресми түрде таратты.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp 159–73.</ref> Нью-Йорк [[АҚШ тәуелсіздік соғысының солтүстік майданы]]нда орналасты. 1775 жылы Нью-Йорк жаңадан құрылған [[Құрлықтық армия]]ның алғашқы ірі әскери операциясы болған, бірақ сәтсіз аяқталған [[Канадаға басып кіру (1775)|Канадаға басып кіру]] жорығының бастапқы нүктесі болды. [[Дорчестер биіктіктерін бекіту]] нәтижесінде британдықтар Бостоннан шегінгеннен кейін генерал [[Джордж Вашингтон]] Құрлықтық армияны Бостоннан алып шығып, 1776 жылы Нью-Йоркке жеткізді. Ол британдықтардың бұл қалаға қайта оралатынын дұрыс болжаған еді. 1777 жылғы [[Саратога шайқасы]] соғыстың бетбұрыс кезеңіне айналды. Гудзон өзенінің бойындағы [[Вест-Пойнт (Нью-Йорк)|Вест-Пойнт]] стратегиялық маңызы бар нысан болды. Сонымен қатар Нью-Йорк британдықтардың [[Жаңа Англия]]ны басқа отарлардан бөліп тастау әрекетінде шешуші рөл атқарды. 1776 жылғы 9 шілдеде [[Уайт-Плейнс (Нью-Йорк)|Уайт-Плейнсте]] Төртінші провинциялық конгресс жиналып, кейін ''Нью-Йорктің алғашқы конституциялық конвенті'' деген атауға ие болды. Сол күні Нью-Йорк [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясын]] қолдап, өзін тәуелсіз Нью-Йорк штаты деп жариялады.<ref>{{cite web|title=Declaration of Independence|url=http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409165028/http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690 <!-- Bot retrieved archive -->|archive-date=April 9, 2008|access-date=April 10, 2008|publisher=www.history.com}}</ref> [[Нью-Йорк]] қаласының тұрғындары бұл оқиғаны [[Боулинг-Грин (Нью-Йорк)|Боулинг-Грин]] алаңындағы III Георгтың мүсінін құлату арқылы атап өтті. 1776 жылғы 10 шілдеде Төртінші провинциялық конгресс атауын ''Нью-Йорк штаты өкілдерінің конвенті'' деп өзгертіп, «атқарушы биліксіз заң шығарушы орган ретінде» жұмыс істей бастады. Отырыстар арасындағы үзілістерде басқару міндеті [[Қауіпсіздік комитеті (Америка революциясы)|Қауіпсіздік комитетіне]] жүктелді. Нью-Йорк штатының конституциясын әзірлеу үшін 1776 жылғы 10 шілдеде Уайт-Плейнсте [[Конституциялық конвент (саяси жиналыс)|конституциялық конвент]] шақырылды. Бірнеше рет үзіліс жарияланып, жиналыс орны өзгертілгеннен кейін конвент жұмысы [[Кингстон (Нью-Йорк)|Кингстонда]] 1777 жылғы 20 сәуір, жексенбі күні кешке аяқталды. Сол кезде [[1777 жылғы Нью-Йорк конституциясы|жаңа конституция]] бір ғана қарсы дауыспен қабылданды. Конституцияны [[Джон Джей]] әзірледі және ол халықтың ратификациялауына ұсынылмады. Оның ережелеріне сәйкес губернатор тағайындалмай, сайланатын болды, дауыс беру құқығына қойылған шектеулер жеңілдетілді, жасырын дауыс беру енгізілді және азаматтық құқықтарға кепілдік берілді. 1777 жылғы 30 шілдеде [[Джордж Клинтон (вице-президент)|Джордж Клинтон]] Кингстонда Нью-Йорк отарының алғашқы [[Нью-Йорк губернаторы|губернаторы]] ретінде қызметіне кірісті. 1778 жылғы 9 шілдеде Нью-Йорк штаты [[Конфедерация баптары]]на қол қойып, Америка Құрама Штаттарының мемлекеттік басқару жүйесінің ресми бөлігіне айналды. Дегенмен Нью-Йорк өкілдері Тәуелсіздік декларациясына қол қойғандықтан, штат 1776 жылы тәуелсіздік жарияланған кезден бастап-ақ АҚШ құрамында болған еді.<ref>Edward Countryman, ''A People in Revolution: The American Revolution and Political Society in New York, 1760–1790'' (1981).</ref> Провинция аумағында [[Лонг-Айленд шайқасы|бүкіл соғыстағы ең ірі шайқас]] өтті. Бұл Тәуелсіздік декларациясына қол қойылғаннан кейінгі алғашқы шайқас болды. 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк пен Нью-Джерсидегі әскери науқан]] барысында британдықтар қаланы қайта басып алып, қоғамдық алаңдағы [[Бостандық бағаны]]н кесіп құлатты және провинцияда [[Джеймс Робертсон (лоялист)|Джеймс Робертсон]]ның басшылығымен әскери жағдай енгізді. Алайда оның нақты билігі Манхэттеннің оңтүстік шетінен (сол кездегі Нью-Йорк қаласының аумағынан) әрі аспады. Трайон губернатор атағын сақтап қалғанымен, оның билігі өте шектеулі болды. [[Дэвид Мэтьюс]] Нью-Йоркті британдықтар басып алған бүкіл кезеңде, 1783 жылғы [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|Эвакуация күніне]] дейін қала мэрі қызметін атқарды. Қаланы қайта басып алғаннан кейін британдықтар Нью-Йоркті Америкадағы өз армиясының штаб-пәтеріне және Солтүстік Америкадағы саяси операцияларының орталығына айналдырды. Қалаға лоялист босқындар ағылып келіп, оның халқы 33 000 адамға жетті. [[Уоллабаут шығанағы]]ндағы [[Түрме кемелері|түрме кемелерінде]] британдықтар тұтқындаған [[АҚШ тәуелсіздік соғысындағы әскери тұтқындар|америкалық сарбаздар мен теңізшілердің]] едәуір бөлігі ұсталды. Бұл кемелерде қаза тапқан америкалықтардың саны соғыстың барлық шайқастарында қаза тапқандардың жалпы санынан асып түсті. Британдықтар Нью-Йоркті 1783 жылғы қарашадағы [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|Эвакуация күніне]] дейін өз бақылауында ұстады. Кейін бұл күн ұзақ уақыт бойы аталып өтілді.<ref>Countryman, ''A People in Revolution: The American Revolution and Political Society in New York, 1760–1790'' (1981).</ref> == Басқару құрылымы == {{Толық мақала|Америкадағы отарлық басқару}} [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Нью-Йорк губернаторын]] король тағайындады. Губернатор жоғарғы палата қызметін атқарған Атқарушы кеңестің мүшелерін өзі таңдады. Губернатор мен корольдің [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|ассамблея]] қабылдаған заң жобаларына вето қою құқығы болды. Алайда барлық заң жобалары король тарапынан қабылданбағанға дейін күшінде қала берді, ал мұндай шешімнің қабылдануы бір жылға дейін созылуы мүмкін еді. [[Георг король соғысы]] кезінде губернатор ассамблеяның екі бастамасын мақұлдады: отар кірістерін бес жыл сайын емес, жыл сайын бекіту және бөлінетін әрбір қаражаттың жұмсалу мақсатын ассамблеяның мақұлдауы. Бастапқыда ассамблеяға сайлау губернатордың қалауына қарай өткізілді, алайда кейін кемінде жеті жылда бір рет сайлау өткізуді міндеттейтін заң қабылданды. Нью-Йорк қаласы провинцияның әкімшілік орталығы әрі Нью-Йорк провинциялық ассамблеясының жиналыс өткізетін орны болды.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} hrsfvdv9waoqfhmeb1wu2nghsia84g7 3684169 3684168 2026-10-20T14:46:43Z 1nter pares 146705 /* Басқару құрылымы */ 3684169 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Нью-Йорк провинциясы |өз атауы = Province of New York |статусы = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)<br>[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783) |әнұраны = |байрақ = Colonial-Red-Ensign.svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal_of_ny_1767.PNG |елтаңба_сипаттамасы = Мөр (1767) |символ = |карта = nycolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Нью-Йорк провинциясының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]] |ыдырауы = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Нью-Йорк]] |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)<br>'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]] |валютасы = [[Нью-Йорк фунты]] |қосымша_параметр = |параметр_мазмұны = |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)<br>[[Тәж отары]] (1689–1783) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Король |басқарушы1 = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1664–1685 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1760–1776 |басқарушылар_титулы3 = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]] |басқарушы3 = [[Ричард Николлс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы3 = 1664–1668 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы) |басқарушы_жылы4 = 1783 |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)<br>[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)<br>'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]<br>'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]] |Кезең1 = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]] |Уақыт1 = [[28 тамыз]] |Жыл1 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең2 = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]] |Уақыт2 = [[29 қыркүйек]] |Жыл2 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең3 = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] |Уақыт3 = [[5 наурыз]] |Жыл3 = [[1674 жыл|1674]] |Кезең4 = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]] |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] |Уақыт5 = [[3 қыркүйек]] |Жыл5 = [[1783 жыл|1783]] |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Жаңа Нидерланд |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Нью-Йорк (штат) |к2 = Вермонт Республикасы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = }} '''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды. 1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}</ref> Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады. XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді. == Географиясы == Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады. == Тарихы == === Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) === 1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды. === Корольдік провинция (1686–1775) === 1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.<ref>{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus & Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}</ref><ref>Robert A Emery, "Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials" in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi & Marguerite Most (Routledge, 2013).</ref> 1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді. 1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды. Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.<ref>[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37</ref> 1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты. ==== Нидерландтар ==== [[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы<ref>{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}</ref>]] [[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды. Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.<ref>Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).</ref><ref>Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.</ref><ref>A. G. Roeber "Dutch colonists cope with English control" in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.</ref><ref>Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).</ref> ==== Немістер ==== 1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.<ref>Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)</ref> ==== Қара нәсілді құлдар ==== Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды. Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.<ref>Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).</ref><ref>{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}</ref> Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды. Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.<ref>Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).</ref> 1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.<ref>[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm "African Burial Ground"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.</ref> ==== Король Георг соғысы ==== {{Толық мақала|Король Георг соғысы}} Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 109.</ref> Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 110.</ref> ==== Француздар мен үндістер соғысы ==== {{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}} [[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.<ref>Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).</ref> Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды. 1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.<ref>Nash (1986) p. 151.</ref> Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.<ref>Michael J. Mullin, "Personal Politics: William Johnson and the Mohawks." ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.</ref> === Саяси партиялар === XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты. Губернатор [[Кадвалладер Колден]] ықпалды әулеттерге қарсы тұру үшін халықтық партия құруға тырысты. Соның нәтижесінде ол екі партияның да қалалық элитасының өшпенділігіне ұшырады. Ливингстондар империялық билікпен байланыстарды [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Лансидің]] ықпалын шектеу құралы ретінде қарастырды. Ал де Лансилер империялық билікпен байланыстарды жеке пайдасына пайдаланудың құралы деп есептеді.<ref>Carl Lotus Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.</ref> === Гербтік алым туралы заң === Парламент отарлардан қаражат жинау мақсатында [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң]]ды қабылдады. Нью-Йорк бұған дейін Француздар мен үндістер соғысына қаражат жинау үшін 1756–1760 жылдары қолданылған өзінің гербтік алым туралы заңын қабылдаған болатын. Гербтік алым туралы заңға көрсетілген ерекше күшті қарсылықты жергілікті мәселелерге байланысты жинақталған қайшылықтармен ғана түсіндіруге болады.<ref>Nash (1986), p. 184.</ref> Француздар мен үндістер соғысының аяқталуынан туындаған зардаптар Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. Отарлар Ұлыбританиямен сауда тапшылығынан, елдегі несиелеуді шектеген қаржылық дағдарыстан және ақша айналымындағы өтімділікті қамтамасыз ету үшін қағаз ақша шығаруға тыйым салған [[Ақша айналымы туралы заң]]нан туындаған өте қатаң ақша-несие саясатының салдарын бастан кешірді.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 23–52.</ref> Нью-Йорк әуел бастан отарлардағы наразылық қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Нью-Йорктегі екі саяси топ та [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң|1765 жылғы гербтік алым туралы заңға]] қарсы шықты. Қазан айында бірнеше отардың өкілдері Нью-Йорктегі кейін [[Федерал-холл]] атанған ғимаратта [[Гербтік алым конгресі]]не жиналып, заңға қарсы қандай шаралар қабылдау керектігін талқылады. 1765 жылғы 11 желтоқсанда Нью-Йорк ассамблеясы британдық Қауымдар палатасына америкалықтардың өздеріне салынатын салықтарды өздері белгілеу құқығын мойындауды сұраған петиция жолдады. Тамыз айында гербтік алым агенттерін қорқытып-үркіту және ұрып-соғу оқиғалары туралы хабарлар кеңінен тарады. Нью-Йорктің гербтік алым жөніндегі комиссары қызметінен кетті. Заң 1 қарашада күшіне енді. Бір күн бұрын [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Ланси]] Нью-Йорк көпестерінің Бёрнс тавернасындағы жиналысын ұйымдастырды. Онда көпестер гербтік алым туралы заң күшін жойғанға дейін Ұлыбританиядан әкелінетін барлық тауарларға бойкот жариялауға келісті. Бұл заңға қарсы шыққан жетекші байсалды ұйымдардың бірі [[Айзек Сирс]], [[Джон Лэмб (генерал)|Джон Лэмб]] және [[Александр Макдугалл]] басқарған жергілікті [[Азаттық ұлдары]] болды. Тарихшы Гэри Б. Нэш «1–4 қарашадағы жаппай үрей» деп аталған оқиғалар туралы былай деп жазды:<ref name=nash55>Nash (2005) p. 55.</ref> {{Дәйексөз|Алайда Нью-Йорктің қарапайым халық өкілдері мұнымен әлі қанағаттанбаған еді. «Азаттық ұлдарының» беделді жетекшілерінің ықпалынан шығып кеткен төменгі әлеуметтік топтар төрт күн бойы қалада ойран салды. Саны екі мыңға жуық адамнан тұратын топ британ саясатын қолдайды деген күдікке ілінгендердің үйлеріне қоқан-лоқы көрсетті, аса бай губернатор Кадвалладер Колденнің үйіне шабуыл жасады, оның тұлыбын қала көшелерімен алып жүрді және Боулинг-Грин алаңында үлкен алау жақты. Айқай-шуға басқан жиналғандар алауға губернатордың сәнді екі шанасы мен ат жегілген күймесін лақтырды.<ref>Nash (2005) p. 54. Nash (p. 58) also wrote, "In New York City ... the Stamp Act demonstrators were led at first by men higher up on the social order – ship captains, master craftsmen, and even lawyers, but then escaped their control."</ref>}} Тарихшы Фред Андерсон Нью-Йорктегі тобырдың әрекеттерін Бостондағы оқиғалармен салыстырды. Бостонда алғашқы толқулардан кейін [[Адал тоғыздық]] (кейінгі «Азаттық ұлдары» ұйымының ізашары) сияқты жергілікті жетекшілер тобырды өз бақылауына ала алды. Алайда Нью-Йоркте «тобыр негізінен теңізшілерден құралды. Олардың көпшілігінің жергілікті қауыммен тығыз байланысы болмады және олар қаладағы құрлықта жүрген радикал жетекшілердің билігіне бағынуды аса қажет деп санамады». Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» тек 1 қарашадан кейін ғана наразылық қозғалысын өз бақылауына алды.<ref>Anderson pp. 678–679.</ref> 1 қарашада тобыр қойма мен [[Амстердам форты|Форт-Джордж]] коменданты Томас Джеймстің үйін қиратты. Бірнеше күннен кейін Форт-Джорджда сақталған гербтік маркалар тобырға тапсырылды. Нэш «„Азаттық ұлдары“ теңізшілерді, төменгі әлеуметтік топтардан шыққан қолөнершілер мен жұмысшыларды өз бақылауында ұстай ала ма деген мәселе күмәнді болып қала берді» деп атап өтті. Сондай-ақ оның айтуынша, олар «жиналған төменгі тап қолөнершілері мен олардың теңізші серіктерінің орасан зор күшінен қорқа бастады».<ref name=nash55/> 1766 жылғы 7 қаңтарда Коннектикутқа арналған гербтік маркаларды тасымалдаған ''Polly'' сауда кемесіне Нью-Йорк айлағында адамдар көтеріліп, маркаларды жойды. 1765 жылдың соңына дейін гербтік алым туралы заңға қарсы толқулар негізінен Нью-Йорк қаласымен шектелген еді, алайда қаңтар айында «Азаттық ұлдары» Олбаниде де гербтік маркалардың таратылуын тоқтатты. 1766 жылғы мамырда гербтік алым туралы заңның күші жойылғаны туралы хабар жеткенде, «Азаттық ұлдары» [[Бостандық бағаны]]н орнатып, бұл оқиғаны атап өтті. Баған жаппай жиналыстар өткізілетін орынға және америкалықтардың күресінің символына айналды. Маусым айында Нью-Йоркке британдық тұрақты әскердің екі полкі келіп, жоғарғы казармаларға орналастырылды. 10 тамызда бұл әскерлер Бостандық бағанын кесіп құлатты. Кейін екінші және үшінші бағандар орнатылды, алайда олар да кесіп құлатылды. Осындай әрекеттердің қайталануына жол бермеу үшін төртінші баған орнатылып, темірмен қапталды.{{citation needed|date=April 2018}} === Шай туралы заң === Тауншенд актісінің күші жойылғаннан кейін Нью-Йоркте тыныштық орнады, алайда провинция экономикасы әлі де құлдырау жағдайында болды. 1773 жылғы мамырда Парламент [[Шай туралы заң]]ды қабылдап, шайға салынатын баж салығын төмендетті және Ост-Үнді компаниясына отарларда шайды контрабандашыларға қарағанда арзан бағамен сатуға мүмкіндік берді. Бұл заң ең алдымен Нью-Йорк көпестері мен контрабандашыларының мүдделеріне нұқсан келтірді. Қарсылық қозғалысын «Азаттық ұлдары» ұйымдастырды. 1773 жылғы қарашада олар ''«Нью-Йорктің Азаттық ұлдары қауымдастығы»'' атты мәлімдеме жариялап, онда заңды қолдауға қандай да бір көмек көрсеткен кез келген адам «Америка бостандықтарының жауы» деп танылатынын мәлімдеді. Соның нәтижесінде Ост-Үнді компаниясының Нью-Йорктегі агенттері қызметтерінен кетті. Нью-Йорк ассамблеясы «Азаттық ұлдарының» заңнан тыс өкілеттіктерді өз қолына алуына қатысты ешқандай шара қолданбады.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 95–111.</ref> Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» Бостонда шайдың кемелерден түсірілуіне толықтай жол бермеу жоспары туралы біліп, осы саясатты ұстануға шешім қабылдады. «Қауымдастық» күткен қолдауына ие болмағандықтан, «Азаттық ұлдары» шай жағаға түсірілген жағдайда халық оны бөлшек сауда арқылы сатуды талап етеді деп қауіптенді.<ref>Launitz-Schurer, p. 103.</ref> Желтоқсан айында [[Бостон шай бүлігі]] туралы хабардың жетуі қарсылық қозғалысын одан әрі күшейтті. 1774 жылғы сәуірде ''Nancy'' кемесі жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін Нью-Йорк айлағына келді. Кеме капитаны бортта 18 жәшік шай бар екенін мойындап, оны жағаға түсіруге әрекет жасамайтынына келісті. Алайда соған қарамастан, «Азаттық ұлдары» кемеге көтеріліп, шайды жойды. === Төзгісіз заңдар === 1774 жылғы қаңтарда Ассамблея [[Төзгісіз заңдар]]ға қатысты басқа отарлармен байланыс орнату үшін [[Хат алмасу комитеті]]н құрды.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 113–57.</ref> 1774 жылғы мамырда Бостон портын жапқан [[Бостон порты туралы заң]]ның қабылданғаны жөнінде хабар жетті. «Азаттық ұлдары» Ұлыбританиямен саудаға бойкот жариялауды қайта бастауды қолдады, алайда ірі импорттаушылар бұған қатты қарсылық білдірді. Мамыр айында Нью-Йоркте жиналыс өткізіліп, онда [[Хат алмасу комитеті]]нің мүшелері сайланды. Құрамында байсалды бағытты ұстанушылар басым болған [[Алпыс комитеті|Елу комитеті]] құрылды, ал «Азаттық ұлдары» оның құрамынан небәрі 15 орын алды. Комитеттің төрағасы [[Айзек Лоу]] болды. Кейін [[Фрэнсис Льюис]] қосылып, комитет Елу бір комитеті деп аталды. Комитет Бостонның «Америка құқықтарын қорғау жолында зардап шегіп жатқанын» мәлімдеген қарар қабылдап, [[Континенттік конгресс]] құруды ұсынды. Шілде айында комитет өз мүшелерінің арасынан бес адамды осы конгреске делегат етіп сайлады. Басқа округтердің кейбірі де қыркүйекте өткен [[Бірінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберді. Нью-Йорк делегаттары конгресте [[Континенттік қауымдастық]]тың қабылдануына тосқауыл қоя алмады. Алайда Нью-Йоркте бұл қауымдастықтың шешімдері негізінен ескерусіз қалды. 1775 жылғы қаңтар және ақпан айларында Нью-Йорк ассамблеясы [[Бірінші Континенттік конгресс]]тің шешімдерін мақұлдау жөніндегі бірқатар қарарларды қабылдамай, [[Екінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберуден бас тартты. Нью-Йорк Бірінші Континенттік конгрестің шешімдерін мақұлдамаған жалғыз отарлық ассамблея болды. Конгреске қарсылық провинциялық ассамблеялар шағымдар бойынша тиісті шаралар қабылдауды талап етуге құзыретті органдар болып табылады деген пікірге негізделді. Наурыз айында Ассамблея басқа отарлардың ұстанымынан алшақтап, Лондонға петиция жолдады. Алайда Лондон оны қабылдамады, өйткені петицияда «ана мемлекеттің» отаршыларға салық салуға өкілеттігі жоқ екені туралы тұжырымдар болды. Бұл петицияны қабылдауды «мүмкін емес» етті. Ассамблея соңғы рет 1775 жылғы 3 сәуірде жиналды.<ref>Edward Countryman, "Consolidating Power in Revolutionary America: The Case of New York, 1775–1783." ''Journal of Interdisciplinary History'' 6.4 (1976): 645–677. [https://www.jstor.org/stable/202535 in JSTOR]</ref> === Провинциялық конгресс === {{Толық мақала|Нью-Йорк провинциялық конгресі}} Жергілікті өкілдерден құрылған революциялық [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]] 1775 жылғы 22 мамырда билікті өз қолына алып, 1776 жылы провинцияны [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] деп жариялады және 1777 жылы алғашқы [[Нью-Йорк конституциясы]]н ратификациялады. Одан кейінгі [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысы]] кезінде [[Ұлыбритания корольдігі|британдықтар]] 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк қаласының тарихы|Нью-Йорк қаласының]] стратегиялық маңызы бар [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси порты|порты]] мен [[Нью-Йорк айлағы|айлағын]] қайта басып алып, оны [[Британ Солтүстік Америкасы]]ндағы әскери және саяси операцияларының базасы ретінде пайдаланды; <ref>Schecter, Barnet. ''The Battle for New York: The City at the Heart of the American Revolution''. Walker & Company. New York. October 2002. {{ISBN|0-8027-1374-2}}.</ref><ref>[[David McCullough|McCullough, David]]. ''[[1776 (book)|1776]]''. Simon & Schuster. New York. May 24, 2005. {{ISBN|978-0-7432-2671-4}}.</ref> алайда британ губернаторы ресми түрде қызметін атқаруын жалғастырғанымен, отардың солтүстік бөлігіндегі аумақтардың басым бөлігі көтерілісші [[Патриоттар (Америка революциясы)|патриоттардың]] бақылауында қалды. 1775 жылғы сәуірде көтерілісшілер Нью-Йорк ассамблеясының орнына [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]]н құрды. [[Лексингтон мен Конкорд шайқастары]] туралы хабар Нью-Йоркке 23 сәуірде жетіп, қала тұрғындарын есеңгіретіп тастады, өйткені Парламент отарларға салықтарды өздері белгілеу құқығын береді деген қауесет кеңінен таралған болатын. [[Маринус Уиллетт]] бастаған [[Азаттық ұлдары]] қала ратушасындағы қару-жарақ қоймасына басып кіріп, 1000 жиынтық қару-жарақты алып кетті. Қаруланған қала тұрғындары қаланы басқару үшін еріктілер жасағын құрды, ал [[Айзек Сирс]]тің үйі іс жүзінде үкіметтің орналасқан орны мен халық жасағының штабына айналды. [[Корольдік билік|Король тағайындаған]] Нью-Йорк атқарушы кеңесі 24 сәуірде жиналып, «біз бірауыздан ештеңе істеуге өкілеттігіміз жоқ деген пікірге келдік» деген қорытындыға келді.<ref>Launitz-Schurer, p. 158.</ref> Нью-Йорктегі британ әскерлері казармаларынан мүлде шықпады. 1775 жылғы 19 қазанда губернатор [[Уильям Трайон]] Нью-Йорктен кетіп, жағалауға жақын тұрған британ әскери кемесіне паналауға мәжбүр болды. Осылайша отардағы британ билігінің сыртқы нышандары да жойылды, өйткені Континенттік конгресс отардың қауіпсіздігіне қатер төндіретін кез келген адамды тұтқындауға бұйрық берген еді. 1776 жылғы сәуірде Трайон Нью-Йорк ассамблеясын ресми түрде таратты.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp 159–73.</ref> Нью-Йорк [[АҚШ тәуелсіздік соғысының солтүстік майданы]]нда орналасты. 1775 жылы Нью-Йорк жаңадан құрылған [[Құрлықтық армия]]ның алғашқы ірі әскери операциясы болған, бірақ сәтсіз аяқталған [[Канадаға басып кіру (1775)|Канадаға басып кіру]] жорығының бастапқы нүктесі болды. [[Дорчестер биіктіктерін бекіту]] нәтижесінде британдықтар Бостоннан шегінгеннен кейін генерал [[Джордж Вашингтон]] Құрлықтық армияны Бостоннан алып шығып, 1776 жылы Нью-Йоркке жеткізді. Ол британдықтардың бұл қалаға қайта оралатынын дұрыс болжаған еді. 1777 жылғы [[Саратога шайқасы]] соғыстың бетбұрыс кезеңіне айналды. Гудзон өзенінің бойындағы [[Вест-Пойнт (Нью-Йорк)|Вест-Пойнт]] стратегиялық маңызы бар нысан болды. Сонымен қатар Нью-Йорк британдықтардың [[Жаңа Англия]]ны басқа отарлардан бөліп тастау әрекетінде шешуші рөл атқарды. 1776 жылғы 9 шілдеде [[Уайт-Плейнс (Нью-Йорк)|Уайт-Плейнсте]] Төртінші провинциялық конгресс жиналып, кейін ''Нью-Йорктің алғашқы конституциялық конвенті'' деген атауға ие болды. Сол күні Нью-Йорк [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясын]] қолдап, өзін тәуелсіз Нью-Йорк штаты деп жариялады.<ref>{{cite web|title=Declaration of Independence|url=http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409165028/http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690 <!-- Bot retrieved archive -->|archive-date=April 9, 2008|access-date=April 10, 2008|publisher=www.history.com}}</ref> [[Нью-Йорк]] қаласының тұрғындары бұл оқиғаны [[Боулинг-Грин (Нью-Йорк)|Боулинг-Грин]] алаңындағы III Георгтың мүсінін құлату арқылы атап өтті. 1776 жылғы 10 шілдеде Төртінші провинциялық конгресс атауын ''Нью-Йорк штаты өкілдерінің конвенті'' деп өзгертіп, «атқарушы биліксіз заң шығарушы орган ретінде» жұмыс істей бастады. Отырыстар арасындағы үзілістерде басқару міндеті [[Қауіпсіздік комитеті (Америка революциясы)|Қауіпсіздік комитетіне]] жүктелді. Нью-Йорк штатының конституциясын әзірлеу үшін 1776 жылғы 10 шілдеде Уайт-Плейнсте [[Конституциялық конвент (саяси жиналыс)|конституциялық конвент]] шақырылды. Бірнеше рет үзіліс жарияланып, жиналыс орны өзгертілгеннен кейін конвент жұмысы [[Кингстон (Нью-Йорк)|Кингстонда]] 1777 жылғы 20 сәуір, жексенбі күні кешке аяқталды. Сол кезде [[1777 жылғы Нью-Йорк конституциясы|жаңа конституция]] бір ғана қарсы дауыспен қабылданды. Конституцияны [[Джон Джей]] әзірледі және ол халықтың ратификациялауына ұсынылмады. Оның ережелеріне сәйкес губернатор тағайындалмай, сайланатын болды, дауыс беру құқығына қойылған шектеулер жеңілдетілді, жасырын дауыс беру енгізілді және азаматтық құқықтарға кепілдік берілді. 1777 жылғы 30 шілдеде [[Джордж Клинтон (вице-президент)|Джордж Клинтон]] Кингстонда Нью-Йорк отарының алғашқы [[Нью-Йорк губернаторы|губернаторы]] ретінде қызметіне кірісті. 1778 жылғы 9 шілдеде Нью-Йорк штаты [[Конфедерация баптары]]на қол қойып, Америка Құрама Штаттарының мемлекеттік басқару жүйесінің ресми бөлігіне айналды. Дегенмен Нью-Йорк өкілдері Тәуелсіздік декларациясына қол қойғандықтан, штат 1776 жылы тәуелсіздік жарияланған кезден бастап-ақ АҚШ құрамында болған еді.<ref>Edward Countryman, ''A People in Revolution: The American Revolution and Political Society in New York, 1760–1790'' (1981).</ref> Провинция аумағында [[Лонг-Айленд шайқасы|бүкіл соғыстағы ең ірі шайқас]] өтті. Бұл Тәуелсіздік декларациясына қол қойылғаннан кейінгі алғашқы шайқас болды. 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк пен Нью-Джерсидегі әскери науқан]] барысында британдықтар қаланы қайта басып алып, қоғамдық алаңдағы [[Бостандық бағаны]]н кесіп құлатты және провинцияда [[Джеймс Робертсон (лоялист)|Джеймс Робертсон]]ның басшылығымен әскери жағдай енгізді. Алайда оның нақты билігі Манхэттеннің оңтүстік шетінен (сол кездегі Нью-Йорк қаласының аумағынан) әрі аспады. Трайон губернатор атағын сақтап қалғанымен, оның билігі өте шектеулі болды. [[Дэвид Мэтьюс]] Нью-Йоркті британдықтар басып алған бүкіл кезеңде, 1783 жылғы [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|Эвакуация күніне]] дейін қала мэрі қызметін атқарды. Қаланы қайта басып алғаннан кейін британдықтар Нью-Йоркті Америкадағы өз армиясының штаб-пәтеріне және Солтүстік Америкадағы саяси операцияларының орталығына айналдырды. Қалаға лоялист босқындар ағылып келіп, оның халқы 33 000 адамға жетті. [[Уоллабаут шығанағы]]ндағы [[Түрме кемелері|түрме кемелерінде]] британдықтар тұтқындаған [[АҚШ тәуелсіздік соғысындағы әскери тұтқындар|америкалық сарбаздар мен теңізшілердің]] едәуір бөлігі ұсталды. Бұл кемелерде қаза тапқан америкалықтардың саны соғыстың барлық шайқастарында қаза тапқандардың жалпы санынан асып түсті. Британдықтар Нью-Йоркті 1783 жылғы қарашадағы [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|Эвакуация күніне]] дейін өз бақылауында ұстады. Кейін бұл күн ұзақ уақыт бойы аталып өтілді.<ref>Countryman, ''A People in Revolution: The American Revolution and Political Society in New York, 1760–1790'' (1981).</ref> == Басқару құрылымы == {{Толық мақала|Америкадағы отарлық басқару}} [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Нью-Йорк губернаторын]] король тағайындады. Губернатор жоғарғы палата қызметін атқарған Атқарушы кеңестің мүшелерін өзі таңдады. Губернатор мен корольдің [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|ассамблея]] қабылдаған заң жобаларына вето қою құқығы болды. Алайда барлық заң жобалары король тарапынан қабылданбағанға дейін күшінде қала берді, ал мұндай шешімнің қабылдануы бір жылға дейін созылуы мүмкін еді. [[Георг король соғысы]] кезінде губернатор ассамблеяның екі бастамасын мақұлдады: отар кірістерін бес жыл сайын емес, жыл сайын бекіту және бөлінетін әрбір қаражаттың жұмсалу мақсатын ассамблеяның мақұлдауы. Бастапқыда ассамблеяға сайлау губернатордың қалауына қарай өткізілді, алайда кейін кемінде жеті жылда бір рет сайлау өткізуді міндеттейтін заң қабылданды. Нью-Йорк қаласы провинцияның әкімшілік орталығы әрі Нью-Йорк провинциялық ассамблеясының жиналыс өткізетін орны болды.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.</ref> 1692–1694 жылдары Нью-Йорк губернаторы бір мезгілде Пенсильвания губернаторы қызметін де атқарды. 1698–1701 жылдары ол Массачусетс пен Нью-Гэмпширдің де губернаторы болды. Ал 1702–1738 жылдары Нью-Джерси губернаторы қызметін де қатар атқарды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} cxid0pyn6r3sewvo5vn8oyhhym9jtqq 3684171 3684169 2026-10-20T14:48:39Z 1nter pares 146705 /* Басқару құрылымы */ 3684171 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Нью-Йорк провинциясы |өз атауы = Province of New York |статусы = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)<br>[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783) |әнұраны = |байрақ = Colonial-Red-Ensign.svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal_of_ny_1767.PNG |елтаңба_сипаттамасы = Мөр (1767) |символ = |карта = nycolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Нью-Йорк провинциясының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]] |ыдырауы = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Нью-Йорк]] |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)<br>'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]] |валютасы = [[Нью-Йорк фунты]] |қосымша_параметр = |параметр_мазмұны = |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)<br>[[Тәж отары]] (1689–1783) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Король |басқарушы1 = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1664–1685 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1760–1776 |басқарушылар_титулы3 = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]] |басқарушы3 = [[Ричард Николлс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы3 = 1664–1668 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы) |басқарушы_жылы4 = 1783 |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)<br>[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)<br>'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]<br>'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]] |Кезең1 = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]] |Уақыт1 = [[28 тамыз]] |Жыл1 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең2 = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]] |Уақыт2 = [[29 қыркүйек]] |Жыл2 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең3 = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] |Уақыт3 = [[5 наурыз]] |Жыл3 = [[1674 жыл|1674]] |Кезең4 = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]] |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] |Уақыт5 = [[3 қыркүйек]] |Жыл5 = [[1783 жыл|1783]] |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Жаңа Нидерланд |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Нью-Йорк (штат) |к2 = Вермонт Республикасы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = }} '''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды. 1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}</ref> Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады. XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді. == Географиясы == Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады. == Тарихы == === Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) === 1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды. === Корольдік провинция (1686–1775) === 1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.<ref>{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus & Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}</ref><ref>Robert A Emery, "Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials" in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi & Marguerite Most (Routledge, 2013).</ref> 1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді. 1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды. Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.<ref>[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37</ref> 1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты. ==== Нидерландтар ==== [[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы<ref>{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}</ref>]] [[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды. Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.<ref>Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).</ref><ref>Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.</ref><ref>A. G. Roeber "Dutch colonists cope with English control" in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.</ref><ref>Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).</ref> ==== Немістер ==== 1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.<ref>Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)</ref> ==== Қара нәсілді құлдар ==== Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды. Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.<ref>Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).</ref><ref>{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}</ref> Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды. Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.<ref>Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).</ref> 1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.<ref>[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm "African Burial Ground"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.</ref> ==== Король Георг соғысы ==== {{Толық мақала|Король Георг соғысы}} Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 109.</ref> Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 110.</ref> ==== Француздар мен үндістер соғысы ==== {{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}} [[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.<ref>Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).</ref> Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды. 1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.<ref>Nash (1986) p. 151.</ref> Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.<ref>Michael J. Mullin, "Personal Politics: William Johnson and the Mohawks." ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.</ref> === Саяси партиялар === XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты. Губернатор [[Кадвалладер Колден]] ықпалды әулеттерге қарсы тұру үшін халықтық партия құруға тырысты. Соның нәтижесінде ол екі партияның да қалалық элитасының өшпенділігіне ұшырады. Ливингстондар империялық билікпен байланыстарды [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Лансидің]] ықпалын шектеу құралы ретінде қарастырды. Ал де Лансилер империялық билікпен байланыстарды жеке пайдасына пайдаланудың құралы деп есептеді.<ref>Carl Lotus Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.</ref> === Гербтік алым туралы заң === Парламент отарлардан қаражат жинау мақсатында [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң]]ды қабылдады. Нью-Йорк бұған дейін Француздар мен үндістер соғысына қаражат жинау үшін 1756–1760 жылдары қолданылған өзінің гербтік алым туралы заңын қабылдаған болатын. Гербтік алым туралы заңға көрсетілген ерекше күшті қарсылықты жергілікті мәселелерге байланысты жинақталған қайшылықтармен ғана түсіндіруге болады.<ref>Nash (1986), p. 184.</ref> Француздар мен үндістер соғысының аяқталуынан туындаған зардаптар Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. Отарлар Ұлыбританиямен сауда тапшылығынан, елдегі несиелеуді шектеген қаржылық дағдарыстан және ақша айналымындағы өтімділікті қамтамасыз ету үшін қағаз ақша шығаруға тыйым салған [[Ақша айналымы туралы заң]]нан туындаған өте қатаң ақша-несие саясатының салдарын бастан кешірді.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 23–52.</ref> Нью-Йорк әуел бастан отарлардағы наразылық қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Нью-Йорктегі екі саяси топ та [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң|1765 жылғы гербтік алым туралы заңға]] қарсы шықты. Қазан айында бірнеше отардың өкілдері Нью-Йорктегі кейін [[Федерал-холл]] атанған ғимаратта [[Гербтік алым конгресі]]не жиналып, заңға қарсы қандай шаралар қабылдау керектігін талқылады. 1765 жылғы 11 желтоқсанда Нью-Йорк ассамблеясы британдық Қауымдар палатасына америкалықтардың өздеріне салынатын салықтарды өздері белгілеу құқығын мойындауды сұраған петиция жолдады. Тамыз айында гербтік алым агенттерін қорқытып-үркіту және ұрып-соғу оқиғалары туралы хабарлар кеңінен тарады. Нью-Йорктің гербтік алым жөніндегі комиссары қызметінен кетті. Заң 1 қарашада күшіне енді. Бір күн бұрын [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Ланси]] Нью-Йорк көпестерінің Бёрнс тавернасындағы жиналысын ұйымдастырды. Онда көпестер гербтік алым туралы заң күшін жойғанға дейін Ұлыбританиядан әкелінетін барлық тауарларға бойкот жариялауға келісті. Бұл заңға қарсы шыққан жетекші байсалды ұйымдардың бірі [[Айзек Сирс]], [[Джон Лэмб (генерал)|Джон Лэмб]] және [[Александр Макдугалл]] басқарған жергілікті [[Азаттық ұлдары]] болды. Тарихшы Гэри Б. Нэш «1–4 қарашадағы жаппай үрей» деп аталған оқиғалар туралы былай деп жазды:<ref name=nash55>Nash (2005) p. 55.</ref> {{Дәйексөз|Алайда Нью-Йорктің қарапайым халық өкілдері мұнымен әлі қанағаттанбаған еді. «Азаттық ұлдарының» беделді жетекшілерінің ықпалынан шығып кеткен төменгі әлеуметтік топтар төрт күн бойы қалада ойран салды. Саны екі мыңға жуық адамнан тұратын топ британ саясатын қолдайды деген күдікке ілінгендердің үйлеріне қоқан-лоқы көрсетті, аса бай губернатор Кадвалладер Колденнің үйіне шабуыл жасады, оның тұлыбын қала көшелерімен алып жүрді және Боулинг-Грин алаңында үлкен алау жақты. Айқай-шуға басқан жиналғандар алауға губернатордың сәнді екі шанасы мен ат жегілген күймесін лақтырды.<ref>Nash (2005) p. 54. Nash (p. 58) also wrote, "In New York City ... the Stamp Act demonstrators were led at first by men higher up on the social order – ship captains, master craftsmen, and even lawyers, but then escaped their control."</ref>}} Тарихшы Фред Андерсон Нью-Йорктегі тобырдың әрекеттерін Бостондағы оқиғалармен салыстырды. Бостонда алғашқы толқулардан кейін [[Адал тоғыздық]] (кейінгі «Азаттық ұлдары» ұйымының ізашары) сияқты жергілікті жетекшілер тобырды өз бақылауына ала алды. Алайда Нью-Йоркте «тобыр негізінен теңізшілерден құралды. Олардың көпшілігінің жергілікті қауыммен тығыз байланысы болмады және олар қаладағы құрлықта жүрген радикал жетекшілердің билігіне бағынуды аса қажет деп санамады». Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» тек 1 қарашадан кейін ғана наразылық қозғалысын өз бақылауына алды.<ref>Anderson pp. 678–679.</ref> 1 қарашада тобыр қойма мен [[Амстердам форты|Форт-Джордж]] коменданты Томас Джеймстің үйін қиратты. Бірнеше күннен кейін Форт-Джорджда сақталған гербтік маркалар тобырға тапсырылды. Нэш «„Азаттық ұлдары“ теңізшілерді, төменгі әлеуметтік топтардан шыққан қолөнершілер мен жұмысшыларды өз бақылауында ұстай ала ма деген мәселе күмәнді болып қала берді» деп атап өтті. Сондай-ақ оның айтуынша, олар «жиналған төменгі тап қолөнершілері мен олардың теңізші серіктерінің орасан зор күшінен қорқа бастады».<ref name=nash55/> 1766 жылғы 7 қаңтарда Коннектикутқа арналған гербтік маркаларды тасымалдаған ''Polly'' сауда кемесіне Нью-Йорк айлағында адамдар көтеріліп, маркаларды жойды. 1765 жылдың соңына дейін гербтік алым туралы заңға қарсы толқулар негізінен Нью-Йорк қаласымен шектелген еді, алайда қаңтар айында «Азаттық ұлдары» Олбаниде де гербтік маркалардың таратылуын тоқтатты. 1766 жылғы мамырда гербтік алым туралы заңның күші жойылғаны туралы хабар жеткенде, «Азаттық ұлдары» [[Бостандық бағаны]]н орнатып, бұл оқиғаны атап өтті. Баған жаппай жиналыстар өткізілетін орынға және америкалықтардың күресінің символына айналды. Маусым айында Нью-Йоркке британдық тұрақты әскердің екі полкі келіп, жоғарғы казармаларға орналастырылды. 10 тамызда бұл әскерлер Бостандық бағанын кесіп құлатты. Кейін екінші және үшінші бағандар орнатылды, алайда олар да кесіп құлатылды. Осындай әрекеттердің қайталануына жол бермеу үшін төртінші баған орнатылып, темірмен қапталды.{{citation needed|date=April 2018}} === Шай туралы заң === Тауншенд актісінің күші жойылғаннан кейін Нью-Йоркте тыныштық орнады, алайда провинция экономикасы әлі де құлдырау жағдайында болды. 1773 жылғы мамырда Парламент [[Шай туралы заң]]ды қабылдап, шайға салынатын баж салығын төмендетті және Ост-Үнді компаниясына отарларда шайды контрабандашыларға қарағанда арзан бағамен сатуға мүмкіндік берді. Бұл заң ең алдымен Нью-Йорк көпестері мен контрабандашыларының мүдделеріне нұқсан келтірді. Қарсылық қозғалысын «Азаттық ұлдары» ұйымдастырды. 1773 жылғы қарашада олар ''«Нью-Йорктің Азаттық ұлдары қауымдастығы»'' атты мәлімдеме жариялап, онда заңды қолдауға қандай да бір көмек көрсеткен кез келген адам «Америка бостандықтарының жауы» деп танылатынын мәлімдеді. Соның нәтижесінде Ост-Үнді компаниясының Нью-Йорктегі агенттері қызметтерінен кетті. Нью-Йорк ассамблеясы «Азаттық ұлдарының» заңнан тыс өкілеттіктерді өз қолына алуына қатысты ешқандай шара қолданбады.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 95–111.</ref> Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» Бостонда шайдың кемелерден түсірілуіне толықтай жол бермеу жоспары туралы біліп, осы саясатты ұстануға шешім қабылдады. «Қауымдастық» күткен қолдауына ие болмағандықтан, «Азаттық ұлдары» шай жағаға түсірілген жағдайда халық оны бөлшек сауда арқылы сатуды талап етеді деп қауіптенді.<ref>Launitz-Schurer, p. 103.</ref> Желтоқсан айында [[Бостон шай бүлігі]] туралы хабардың жетуі қарсылық қозғалысын одан әрі күшейтті. 1774 жылғы сәуірде ''Nancy'' кемесі жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін Нью-Йорк айлағына келді. Кеме капитаны бортта 18 жәшік шай бар екенін мойындап, оны жағаға түсіруге әрекет жасамайтынына келісті. Алайда соған қарамастан, «Азаттық ұлдары» кемеге көтеріліп, шайды жойды. === Төзгісіз заңдар === 1774 жылғы қаңтарда Ассамблея [[Төзгісіз заңдар]]ға қатысты басқа отарлармен байланыс орнату үшін [[Хат алмасу комитеті]]н құрды.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 113–57.</ref> 1774 жылғы мамырда Бостон портын жапқан [[Бостон порты туралы заң]]ның қабылданғаны жөнінде хабар жетті. «Азаттық ұлдары» Ұлыбританиямен саудаға бойкот жариялауды қайта бастауды қолдады, алайда ірі импорттаушылар бұған қатты қарсылық білдірді. Мамыр айында Нью-Йоркте жиналыс өткізіліп, онда [[Хат алмасу комитеті]]нің мүшелері сайланды. Құрамында байсалды бағытты ұстанушылар басым болған [[Алпыс комитеті|Елу комитеті]] құрылды, ал «Азаттық ұлдары» оның құрамынан небәрі 15 орын алды. Комитеттің төрағасы [[Айзек Лоу]] болды. Кейін [[Фрэнсис Льюис]] қосылып, комитет Елу бір комитеті деп аталды. Комитет Бостонның «Америка құқықтарын қорғау жолында зардап шегіп жатқанын» мәлімдеген қарар қабылдап, [[Континенттік конгресс]] құруды ұсынды. Шілде айында комитет өз мүшелерінің арасынан бес адамды осы конгреске делегат етіп сайлады. Басқа округтердің кейбірі де қыркүйекте өткен [[Бірінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберді. Нью-Йорк делегаттары конгресте [[Континенттік қауымдастық]]тың қабылдануына тосқауыл қоя алмады. Алайда Нью-Йоркте бұл қауымдастықтың шешімдері негізінен ескерусіз қалды. 1775 жылғы қаңтар және ақпан айларында Нью-Йорк ассамблеясы [[Бірінші Континенттік конгресс]]тің шешімдерін мақұлдау жөніндегі бірқатар қарарларды қабылдамай, [[Екінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберуден бас тартты. Нью-Йорк Бірінші Континенттік конгрестің шешімдерін мақұлдамаған жалғыз отарлық ассамблея болды. Конгреске қарсылық провинциялық ассамблеялар шағымдар бойынша тиісті шаралар қабылдауды талап етуге құзыретті органдар болып табылады деген пікірге негізделді. Наурыз айында Ассамблея басқа отарлардың ұстанымынан алшақтап, Лондонға петиция жолдады. Алайда Лондон оны қабылдамады, өйткені петицияда «ана мемлекеттің» отаршыларға салық салуға өкілеттігі жоқ екені туралы тұжырымдар болды. Бұл петицияны қабылдауды «мүмкін емес» етті. Ассамблея соңғы рет 1775 жылғы 3 сәуірде жиналды.<ref>Edward Countryman, "Consolidating Power in Revolutionary America: The Case of New York, 1775–1783." ''Journal of Interdisciplinary History'' 6.4 (1976): 645–677. [https://www.jstor.org/stable/202535 in JSTOR]</ref> === Провинциялық конгресс === {{Толық мақала|Нью-Йорк провинциялық конгресі}} Жергілікті өкілдерден құрылған революциялық [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]] 1775 жылғы 22 мамырда билікті өз қолына алып, 1776 жылы провинцияны [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] деп жариялады және 1777 жылы алғашқы [[Нью-Йорк конституциясы]]н ратификациялады. Одан кейінгі [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысы]] кезінде [[Ұлыбритания корольдігі|британдықтар]] 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк қаласының тарихы|Нью-Йорк қаласының]] стратегиялық маңызы бар [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси порты|порты]] мен [[Нью-Йорк айлағы|айлағын]] қайта басып алып, оны [[Британ Солтүстік Америкасы]]ндағы әскери және саяси операцияларының базасы ретінде пайдаланды; <ref>Schecter, Barnet. ''The Battle for New York: The City at the Heart of the American Revolution''. Walker & Company. New York. October 2002. {{ISBN|0-8027-1374-2}}.</ref><ref>[[David McCullough|McCullough, David]]. ''[[1776 (book)|1776]]''. Simon & Schuster. New York. May 24, 2005. {{ISBN|978-0-7432-2671-4}}.</ref> алайда британ губернаторы ресми түрде қызметін атқаруын жалғастырғанымен, отардың солтүстік бөлігіндегі аумақтардың басым бөлігі көтерілісші [[Патриоттар (Америка революциясы)|патриоттардың]] бақылауында қалды. 1775 жылғы сәуірде көтерілісшілер Нью-Йорк ассамблеясының орнына [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]]н құрды. [[Лексингтон мен Конкорд шайқастары]] туралы хабар Нью-Йоркке 23 сәуірде жетіп, қала тұрғындарын есеңгіретіп тастады, өйткені Парламент отарларға салықтарды өздері белгілеу құқығын береді деген қауесет кеңінен таралған болатын. [[Маринус Уиллетт]] бастаған [[Азаттық ұлдары]] қала ратушасындағы қару-жарақ қоймасына басып кіріп, 1000 жиынтық қару-жарақты алып кетті. Қаруланған қала тұрғындары қаланы басқару үшін еріктілер жасағын құрды, ал [[Айзек Сирс]]тің үйі іс жүзінде үкіметтің орналасқан орны мен халық жасағының штабына айналды. [[Корольдік билік|Король тағайындаған]] Нью-Йорк атқарушы кеңесі 24 сәуірде жиналып, «біз бірауыздан ештеңе істеуге өкілеттігіміз жоқ деген пікірге келдік» деген қорытындыға келді.<ref>Launitz-Schurer, p. 158.</ref> Нью-Йорктегі британ әскерлері казармаларынан мүлде шықпады. 1775 жылғы 19 қазанда губернатор [[Уильям Трайон]] Нью-Йорктен кетіп, жағалауға жақын тұрған британ әскери кемесіне паналауға мәжбүр болды. Осылайша отардағы британ билігінің сыртқы нышандары да жойылды, өйткені Континенттік конгресс отардың қауіпсіздігіне қатер төндіретін кез келген адамды тұтқындауға бұйрық берген еді. 1776 жылғы сәуірде Трайон Нью-Йорк ассамблеясын ресми түрде таратты.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp 159–73.</ref> Нью-Йорк [[АҚШ тәуелсіздік соғысының солтүстік майданы]]нда орналасты. 1775 жылы Нью-Йорк жаңадан құрылған [[Құрлықтық армия]]ның алғашқы ірі әскери операциясы болған, бірақ сәтсіз аяқталған [[Канадаға басып кіру (1775)|Канадаға басып кіру]] жорығының бастапқы нүктесі болды. [[Дорчестер биіктіктерін бекіту]] нәтижесінде британдықтар Бостоннан шегінгеннен кейін генерал [[Джордж Вашингтон]] Құрлықтық армияны Бостоннан алып шығып, 1776 жылы Нью-Йоркке жеткізді. Ол британдықтардың бұл қалаға қайта оралатынын дұрыс болжаған еді. 1777 жылғы [[Саратога шайқасы]] соғыстың бетбұрыс кезеңіне айналды. Гудзон өзенінің бойындағы [[Вест-Пойнт (Нью-Йорк)|Вест-Пойнт]] стратегиялық маңызы бар нысан болды. Сонымен қатар Нью-Йорк британдықтардың [[Жаңа Англия]]ны басқа отарлардан бөліп тастау әрекетінде шешуші рөл атқарды. 1776 жылғы 9 шілдеде [[Уайт-Плейнс (Нью-Йорк)|Уайт-Плейнсте]] Төртінші провинциялық конгресс жиналып, кейін ''Нью-Йорктің алғашқы конституциялық конвенті'' деген атауға ие болды. Сол күні Нью-Йорк [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясын]] қолдап, өзін тәуелсіз Нью-Йорк штаты деп жариялады.<ref>{{cite web|title=Declaration of Independence|url=http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409165028/http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690 <!-- Bot retrieved archive -->|archive-date=April 9, 2008|access-date=April 10, 2008|publisher=www.history.com}}</ref> [[Нью-Йорк]] қаласының тұрғындары бұл оқиғаны [[Боулинг-Грин (Нью-Йорк)|Боулинг-Грин]] алаңындағы III Георгтың мүсінін құлату арқылы атап өтті. 1776 жылғы 10 шілдеде Төртінші провинциялық конгресс атауын ''Нью-Йорк штаты өкілдерінің конвенті'' деп өзгертіп, «атқарушы биліксіз заң шығарушы орган ретінде» жұмыс істей бастады. Отырыстар арасындағы үзілістерде басқару міндеті [[Қауіпсіздік комитеті (Америка революциясы)|Қауіпсіздік комитетіне]] жүктелді. Нью-Йорк штатының конституциясын әзірлеу үшін 1776 жылғы 10 шілдеде Уайт-Плейнсте [[Конституциялық конвент (саяси жиналыс)|конституциялық конвент]] шақырылды. Бірнеше рет үзіліс жарияланып, жиналыс орны өзгертілгеннен кейін конвент жұмысы [[Кингстон (Нью-Йорк)|Кингстонда]] 1777 жылғы 20 сәуір, жексенбі күні кешке аяқталды. Сол кезде [[1777 жылғы Нью-Йорк конституциясы|жаңа конституция]] бір ғана қарсы дауыспен қабылданды. Конституцияны [[Джон Джей]] әзірледі және ол халықтың ратификациялауына ұсынылмады. Оның ережелеріне сәйкес губернатор тағайындалмай, сайланатын болды, дауыс беру құқығына қойылған шектеулер жеңілдетілді, жасырын дауыс беру енгізілді және азаматтық құқықтарға кепілдік берілді. 1777 жылғы 30 шілдеде [[Джордж Клинтон (вице-президент)|Джордж Клинтон]] Кингстонда Нью-Йорк отарының алғашқы [[Нью-Йорк губернаторы|губернаторы]] ретінде қызметіне кірісті. 1778 жылғы 9 шілдеде Нью-Йорк штаты [[Конфедерация баптары]]на қол қойып, Америка Құрама Штаттарының мемлекеттік басқару жүйесінің ресми бөлігіне айналды. Дегенмен Нью-Йорк өкілдері Тәуелсіздік декларациясына қол қойғандықтан, штат 1776 жылы тәуелсіздік жарияланған кезден бастап-ақ АҚШ құрамында болған еді.<ref>Edward Countryman, ''A People in Revolution: The American Revolution and Political Society in New York, 1760–1790'' (1981).</ref> Провинция аумағында [[Лонг-Айленд шайқасы|бүкіл соғыстағы ең ірі шайқас]] өтті. Бұл Тәуелсіздік декларациясына қол қойылғаннан кейінгі алғашқы шайқас болды. 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк пен Нью-Джерсидегі әскери науқан]] барысында британдықтар қаланы қайта басып алып, қоғамдық алаңдағы [[Бостандық бағаны]]н кесіп құлатты және провинцияда [[Джеймс Робертсон (лоялист)|Джеймс Робертсон]]ның басшылығымен әскери жағдай енгізді. Алайда оның нақты билігі Манхэттеннің оңтүстік шетінен (сол кездегі Нью-Йорк қаласының аумағынан) әрі аспады. Трайон губернатор атағын сақтап қалғанымен, оның билігі өте шектеулі болды. [[Дэвид Мэтьюс]] Нью-Йоркті британдықтар басып алған бүкіл кезеңде, 1783 жылғы [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|Эвакуация күніне]] дейін қала мэрі қызметін атқарды. Қаланы қайта басып алғаннан кейін британдықтар Нью-Йоркті Америкадағы өз армиясының штаб-пәтеріне және Солтүстік Америкадағы саяси операцияларының орталығына айналдырды. Қалаға лоялист босқындар ағылып келіп, оның халқы 33 000 адамға жетті. [[Уоллабаут шығанағы]]ндағы [[Түрме кемелері|түрме кемелерінде]] британдықтар тұтқындаған [[АҚШ тәуелсіздік соғысындағы әскери тұтқындар|америкалық сарбаздар мен теңізшілердің]] едәуір бөлігі ұсталды. Бұл кемелерде қаза тапқан америкалықтардың саны соғыстың барлық шайқастарында қаза тапқандардың жалпы санынан асып түсті. Британдықтар Нью-Йоркті 1783 жылғы қарашадағы [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|Эвакуация күніне]] дейін өз бақылауында ұстады. Кейін бұл күн ұзақ уақыт бойы аталып өтілді.<ref>Countryman, ''A People in Revolution: The American Revolution and Political Society in New York, 1760–1790'' (1981).</ref> == Басқару құрылымы == {{Толық мақала|Америкадағы отарлық басқару}} [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Нью-Йорк губернаторын]] король тағайындады. Губернатор жоғарғы палата қызметін атқарған Атқарушы кеңестің мүшелерін өзі таңдады. Губернатор мен корольдің [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|ассамблея]] қабылдаған заң жобаларына вето қою құқығы болды. Алайда барлық заң жобалары король тарапынан қабылданбағанға дейін күшінде қала берді, ал мұндай шешімнің қабылдануы бір жылға дейін созылуы мүмкін еді. [[Георг король соғысы]] кезінде губернатор ассамблеяның екі бастамасын мақұлдады: отар кірістерін бес жыл сайын емес, жыл сайын бекіту және бөлінетін әрбір қаражаттың жұмсалу мақсатын ассамблеяның мақұлдауы. Бастапқыда ассамблеяға сайлау губернатордың қалауына қарай өткізілді, алайда кейін кемінде жеті жылда бір рет сайлау өткізуді міндеттейтін заң қабылданды. Нью-Йорк қаласы провинцияның әкімшілік орталығы әрі Нью-Йорк провинциялық ассамблеясының жиналыс өткізетін орны болды.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.</ref> 1692–1694 жылдары Нью-Йорк губернаторы бір мезгілде Пенсильвания губернаторы қызметін де атқарды. 1698–1701 жылдары ол Массачусетс пен Нью-Гэмпширдің де губернаторы болды. Ал 1702–1738 жылдары Нью-Джерси губернаторы қызметін де қатар атқарды. 1683 жылы ассамблеяда Лонг-Айлендке алты, Нью-Йорк қаласына төрт, Кингстон мен Олбаниге екі-екіден, ал [[Статен-Айленд]], [[Скенектади]], [[Мартас-Винъярд]] және [[Нантакет]]ке бір-бірден өкілдік орын берілді. Сондай-ақ Мэн жағалауындағы Пемаквидке бір орын бөлінді. 1737 жылы ассамблея мүшелерінің саны 27-ге, ал 1773 жылы 31-ге дейін ұлғайтылды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 9m0yrgosuzud8temayd16djwb4ygnox 3684180 3684171 2026-10-20T15:20:13Z 1nter pares 146705 /* Басқару құрылымы */ 3684180 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Нью-Йорк провинциясы |өз атауы = Province of New York |статусы = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)<br>[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783) |әнұраны = |байрақ = Colonial-Red-Ensign.svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal_of_ny_1767.PNG |елтаңба_сипаттамасы = Мөр (1767) |символ = |карта = nycolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Нью-Йорк провинциясының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]] |ыдырауы = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Нью-Йорк]] |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)<br>'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]] |валютасы = [[Нью-Йорк фунты]] |қосымша_параметр = |параметр_мазмұны = |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)<br>[[Тәж отары]] (1689–1783) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Король |басқарушы1 = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1664–1685 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1760–1776 |басқарушылар_титулы3 = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]] |басқарушы3 = [[Ричард Николлс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы3 = 1664–1668 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы) |басқарушы_жылы4 = 1783 |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)<br>[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)<br>'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]<br>'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]] |Кезең1 = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]] |Уақыт1 = [[28 тамыз]] |Жыл1 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең2 = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]] |Уақыт2 = [[29 қыркүйек]] |Жыл2 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең3 = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] |Уақыт3 = [[5 наурыз]] |Жыл3 = [[1674 жыл|1674]] |Кезең4 = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]] |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] |Уақыт5 = [[3 қыркүйек]] |Жыл5 = [[1783 жыл|1783]] |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Жаңа Нидерланд |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Нью-Йорк (штат) |к2 = Вермонт Республикасы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = }} '''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды. 1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}</ref> Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады. XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді. == Географиясы == Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады. == Тарихы == === Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) === 1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды. === Корольдік провинция (1686–1775) === 1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.<ref>{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus & Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}</ref><ref>Robert A Emery, "Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials" in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi & Marguerite Most (Routledge, 2013).</ref> 1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді. 1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды. Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.<ref>[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37</ref> 1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты. ==== Нидерландтар ==== [[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы<ref>{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}</ref>]] [[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды. Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.<ref>Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).</ref><ref>Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.</ref><ref>A. G. Roeber "Dutch colonists cope with English control" in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.</ref><ref>Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).</ref> ==== Немістер ==== 1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.<ref>Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)</ref> ==== Қара нәсілді құлдар ==== Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды. Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.<ref>Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).</ref><ref>{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}</ref> Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды. Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.<ref>Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).</ref> 1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.<ref>[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm "African Burial Ground"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.</ref> ==== Король Георг соғысы ==== {{Толық мақала|Король Георг соғысы}} Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 109.</ref> Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 110.</ref> ==== Француздар мен үндістер соғысы ==== {{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}} [[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.<ref>Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).</ref> Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды. 1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.<ref>Nash (1986) p. 151.</ref> Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.<ref>Michael J. Mullin, "Personal Politics: William Johnson and the Mohawks." ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.</ref> === Саяси партиялар === XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты. Губернатор [[Кадвалладер Колден]] ықпалды әулеттерге қарсы тұру үшін халықтық партия құруға тырысты. Соның нәтижесінде ол екі партияның да қалалық элитасының өшпенділігіне ұшырады. Ливингстондар империялық билікпен байланыстарды [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Лансидің]] ықпалын шектеу құралы ретінде қарастырды. Ал де Лансилер империялық билікпен байланыстарды жеке пайдасына пайдаланудың құралы деп есептеді.<ref>Carl Lotus Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.</ref> === Гербтік алым туралы заң === Парламент отарлардан қаражат жинау мақсатында [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң]]ды қабылдады. Нью-Йорк бұған дейін Француздар мен үндістер соғысына қаражат жинау үшін 1756–1760 жылдары қолданылған өзінің гербтік алым туралы заңын қабылдаған болатын. Гербтік алым туралы заңға көрсетілген ерекше күшті қарсылықты жергілікті мәселелерге байланысты жинақталған қайшылықтармен ғана түсіндіруге болады.<ref>Nash (1986), p. 184.</ref> Француздар мен үндістер соғысының аяқталуынан туындаған зардаптар Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. Отарлар Ұлыбританиямен сауда тапшылығынан, елдегі несиелеуді шектеген қаржылық дағдарыстан және ақша айналымындағы өтімділікті қамтамасыз ету үшін қағаз ақша шығаруға тыйым салған [[Ақша айналымы туралы заң]]нан туындаған өте қатаң ақша-несие саясатының салдарын бастан кешірді.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 23–52.</ref> Нью-Йорк әуел бастан отарлардағы наразылық қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Нью-Йорктегі екі саяси топ та [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң|1765 жылғы гербтік алым туралы заңға]] қарсы шықты. Қазан айында бірнеше отардың өкілдері Нью-Йорктегі кейін [[Федерал-холл]] атанған ғимаратта [[Гербтік алым конгресі]]не жиналып, заңға қарсы қандай шаралар қабылдау керектігін талқылады. 1765 жылғы 11 желтоқсанда Нью-Йорк ассамблеясы британдық Қауымдар палатасына америкалықтардың өздеріне салынатын салықтарды өздері белгілеу құқығын мойындауды сұраған петиция жолдады. Тамыз айында гербтік алым агенттерін қорқытып-үркіту және ұрып-соғу оқиғалары туралы хабарлар кеңінен тарады. Нью-Йорктің гербтік алым жөніндегі комиссары қызметінен кетті. Заң 1 қарашада күшіне енді. Бір күн бұрын [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Ланси]] Нью-Йорк көпестерінің Бёрнс тавернасындағы жиналысын ұйымдастырды. Онда көпестер гербтік алым туралы заң күшін жойғанға дейін Ұлыбританиядан әкелінетін барлық тауарларға бойкот жариялауға келісті. Бұл заңға қарсы шыққан жетекші байсалды ұйымдардың бірі [[Айзек Сирс]], [[Джон Лэмб (генерал)|Джон Лэмб]] және [[Александр Макдугалл]] басқарған жергілікті [[Азаттық ұлдары]] болды. Тарихшы Гэри Б. Нэш «1–4 қарашадағы жаппай үрей» деп аталған оқиғалар туралы былай деп жазды:<ref name=nash55>Nash (2005) p. 55.</ref> {{Дәйексөз|Алайда Нью-Йорктің қарапайым халық өкілдері мұнымен әлі қанағаттанбаған еді. «Азаттық ұлдарының» беделді жетекшілерінің ықпалынан шығып кеткен төменгі әлеуметтік топтар төрт күн бойы қалада ойран салды. Саны екі мыңға жуық адамнан тұратын топ британ саясатын қолдайды деген күдікке ілінгендердің үйлеріне қоқан-лоқы көрсетті, аса бай губернатор Кадвалладер Колденнің үйіне шабуыл жасады, оның тұлыбын қала көшелерімен алып жүрді және Боулинг-Грин алаңында үлкен алау жақты. Айқай-шуға басқан жиналғандар алауға губернатордың сәнді екі шанасы мен ат жегілген күймесін лақтырды.<ref>Nash (2005) p. 54. Nash (p. 58) also wrote, "In New York City ... the Stamp Act demonstrators were led at first by men higher up on the social order – ship captains, master craftsmen, and even lawyers, but then escaped their control."</ref>}} Тарихшы Фред Андерсон Нью-Йорктегі тобырдың әрекеттерін Бостондағы оқиғалармен салыстырды. Бостонда алғашқы толқулардан кейін [[Адал тоғыздық]] (кейінгі «Азаттық ұлдары» ұйымының ізашары) сияқты жергілікті жетекшілер тобырды өз бақылауына ала алды. Алайда Нью-Йоркте «тобыр негізінен теңізшілерден құралды. Олардың көпшілігінің жергілікті қауыммен тығыз байланысы болмады және олар қаладағы құрлықта жүрген радикал жетекшілердің билігіне бағынуды аса қажет деп санамады». Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» тек 1 қарашадан кейін ғана наразылық қозғалысын өз бақылауына алды.<ref>Anderson pp. 678–679.</ref> 1 қарашада тобыр қойма мен [[Амстердам форты|Форт-Джордж]] коменданты Томас Джеймстің үйін қиратты. Бірнеше күннен кейін Форт-Джорджда сақталған гербтік маркалар тобырға тапсырылды. Нэш «„Азаттық ұлдары“ теңізшілерді, төменгі әлеуметтік топтардан шыққан қолөнершілер мен жұмысшыларды өз бақылауында ұстай ала ма деген мәселе күмәнді болып қала берді» деп атап өтті. Сондай-ақ оның айтуынша, олар «жиналған төменгі тап қолөнершілері мен олардың теңізші серіктерінің орасан зор күшінен қорқа бастады».<ref name=nash55/> 1766 жылғы 7 қаңтарда Коннектикутқа арналған гербтік маркаларды тасымалдаған ''Polly'' сауда кемесіне Нью-Йорк айлағында адамдар көтеріліп, маркаларды жойды. 1765 жылдың соңына дейін гербтік алым туралы заңға қарсы толқулар негізінен Нью-Йорк қаласымен шектелген еді, алайда қаңтар айында «Азаттық ұлдары» Олбаниде де гербтік маркалардың таратылуын тоқтатты. 1766 жылғы мамырда гербтік алым туралы заңның күші жойылғаны туралы хабар жеткенде, «Азаттық ұлдары» [[Бостандық бағаны]]н орнатып, бұл оқиғаны атап өтті. Баған жаппай жиналыстар өткізілетін орынға және америкалықтардың күресінің символына айналды. Маусым айында Нью-Йоркке британдық тұрақты әскердің екі полкі келіп, жоғарғы казармаларға орналастырылды. 10 тамызда бұл әскерлер Бостандық бағанын кесіп құлатты. Кейін екінші және үшінші бағандар орнатылды, алайда олар да кесіп құлатылды. Осындай әрекеттердің қайталануына жол бермеу үшін төртінші баған орнатылып, темірмен қапталды.{{citation needed|date=April 2018}} === Шай туралы заң === Тауншенд актісінің күші жойылғаннан кейін Нью-Йоркте тыныштық орнады, алайда провинция экономикасы әлі де құлдырау жағдайында болды. 1773 жылғы мамырда Парламент [[Шай туралы заң]]ды қабылдап, шайға салынатын баж салығын төмендетті және Ост-Үнді компаниясына отарларда шайды контрабандашыларға қарағанда арзан бағамен сатуға мүмкіндік берді. Бұл заң ең алдымен Нью-Йорк көпестері мен контрабандашыларының мүдделеріне нұқсан келтірді. Қарсылық қозғалысын «Азаттық ұлдары» ұйымдастырды. 1773 жылғы қарашада олар ''«Нью-Йорктің Азаттық ұлдары қауымдастығы»'' атты мәлімдеме жариялап, онда заңды қолдауға қандай да бір көмек көрсеткен кез келген адам «Америка бостандықтарының жауы» деп танылатынын мәлімдеді. Соның нәтижесінде Ост-Үнді компаниясының Нью-Йорктегі агенттері қызметтерінен кетті. Нью-Йорк ассамблеясы «Азаттық ұлдарының» заңнан тыс өкілеттіктерді өз қолына алуына қатысты ешқандай шара қолданбады.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 95–111.</ref> Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» Бостонда шайдың кемелерден түсірілуіне толықтай жол бермеу жоспары туралы біліп, осы саясатты ұстануға шешім қабылдады. «Қауымдастық» күткен қолдауына ие болмағандықтан, «Азаттық ұлдары» шай жағаға түсірілген жағдайда халық оны бөлшек сауда арқылы сатуды талап етеді деп қауіптенді.<ref>Launitz-Schurer, p. 103.</ref> Желтоқсан айында [[Бостон шай бүлігі]] туралы хабардың жетуі қарсылық қозғалысын одан әрі күшейтті. 1774 жылғы сәуірде ''Nancy'' кемесі жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін Нью-Йорк айлағына келді. Кеме капитаны бортта 18 жәшік шай бар екенін мойындап, оны жағаға түсіруге әрекет жасамайтынына келісті. Алайда соған қарамастан, «Азаттық ұлдары» кемеге көтеріліп, шайды жойды. === Төзгісіз заңдар === 1774 жылғы қаңтарда Ассамблея [[Төзгісіз заңдар]]ға қатысты басқа отарлармен байланыс орнату үшін [[Хат алмасу комитеті]]н құрды.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 113–57.</ref> 1774 жылғы мамырда Бостон портын жапқан [[Бостон порты туралы заң]]ның қабылданғаны жөнінде хабар жетті. «Азаттық ұлдары» Ұлыбританиямен саудаға бойкот жариялауды қайта бастауды қолдады, алайда ірі импорттаушылар бұған қатты қарсылық білдірді. Мамыр айында Нью-Йоркте жиналыс өткізіліп, онда [[Хат алмасу комитеті]]нің мүшелері сайланды. Құрамында байсалды бағытты ұстанушылар басым болған [[Алпыс комитеті|Елу комитеті]] құрылды, ал «Азаттық ұлдары» оның құрамынан небәрі 15 орын алды. Комитеттің төрағасы [[Айзек Лоу]] болды. Кейін [[Фрэнсис Льюис]] қосылып, комитет Елу бір комитеті деп аталды. Комитет Бостонның «Америка құқықтарын қорғау жолында зардап шегіп жатқанын» мәлімдеген қарар қабылдап, [[Континенттік конгресс]] құруды ұсынды. Шілде айында комитет өз мүшелерінің арасынан бес адамды осы конгреске делегат етіп сайлады. Басқа округтердің кейбірі де қыркүйекте өткен [[Бірінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберді. Нью-Йорк делегаттары конгресте [[Континенттік қауымдастық]]тың қабылдануына тосқауыл қоя алмады. Алайда Нью-Йоркте бұл қауымдастықтың шешімдері негізінен ескерусіз қалды. 1775 жылғы қаңтар және ақпан айларында Нью-Йорк ассамблеясы [[Бірінші Континенттік конгресс]]тің шешімдерін мақұлдау жөніндегі бірқатар қарарларды қабылдамай, [[Екінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберуден бас тартты. Нью-Йорк Бірінші Континенттік конгрестің шешімдерін мақұлдамаған жалғыз отарлық ассамблея болды. Конгреске қарсылық провинциялық ассамблеялар шағымдар бойынша тиісті шаралар қабылдауды талап етуге құзыретті органдар болып табылады деген пікірге негізделді. Наурыз айында Ассамблея басқа отарлардың ұстанымынан алшақтап, Лондонға петиция жолдады. Алайда Лондон оны қабылдамады, өйткені петицияда «ана мемлекеттің» отаршыларға салық салуға өкілеттігі жоқ екені туралы тұжырымдар болды. Бұл петицияны қабылдауды «мүмкін емес» етті. Ассамблея соңғы рет 1775 жылғы 3 сәуірде жиналды.<ref>Edward Countryman, "Consolidating Power in Revolutionary America: The Case of New York, 1775–1783." ''Journal of Interdisciplinary History'' 6.4 (1976): 645–677. [https://www.jstor.org/stable/202535 in JSTOR]</ref> === Провинциялық конгресс === {{Толық мақала|Нью-Йорк провинциялық конгресі}} Жергілікті өкілдерден құрылған революциялық [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]] 1775 жылғы 22 мамырда билікті өз қолына алып, 1776 жылы провинцияны [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] деп жариялады және 1777 жылы алғашқы [[Нью-Йорк конституциясы]]н ратификациялады. Одан кейінгі [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысы]] кезінде [[Ұлыбритания корольдігі|британдықтар]] 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк қаласының тарихы|Нью-Йорк қаласының]] стратегиялық маңызы бар [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси порты|порты]] мен [[Нью-Йорк айлағы|айлағын]] қайта басып алып, оны [[Британ Солтүстік Америкасы]]ндағы әскери және саяси операцияларының базасы ретінде пайдаланды; <ref>Schecter, Barnet. ''The Battle for New York: The City at the Heart of the American Revolution''. Walker & Company. New York. October 2002. {{ISBN|0-8027-1374-2}}.</ref><ref>[[David McCullough|McCullough, David]]. ''[[1776 (book)|1776]]''. Simon & Schuster. New York. May 24, 2005. {{ISBN|978-0-7432-2671-4}}.</ref> алайда британ губернаторы ресми түрде қызметін атқаруын жалғастырғанымен, отардың солтүстік бөлігіндегі аумақтардың басым бөлігі көтерілісші [[Патриоттар (Америка революциясы)|патриоттардың]] бақылауында қалды. 1775 жылғы сәуірде көтерілісшілер Нью-Йорк ассамблеясының орнына [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]]н құрды. [[Лексингтон мен Конкорд шайқастары]] туралы хабар Нью-Йоркке 23 сәуірде жетіп, қала тұрғындарын есеңгіретіп тастады, өйткені Парламент отарларға салықтарды өздері белгілеу құқығын береді деген қауесет кеңінен таралған болатын. [[Маринус Уиллетт]] бастаған [[Азаттық ұлдары]] қала ратушасындағы қару-жарақ қоймасына басып кіріп, 1000 жиынтық қару-жарақты алып кетті. Қаруланған қала тұрғындары қаланы басқару үшін еріктілер жасағын құрды, ал [[Айзек Сирс]]тің үйі іс жүзінде үкіметтің орналасқан орны мен халық жасағының штабына айналды. [[Корольдік билік|Король тағайындаған]] Нью-Йорк атқарушы кеңесі 24 сәуірде жиналып, «біз бірауыздан ештеңе істеуге өкілеттігіміз жоқ деген пікірге келдік» деген қорытындыға келді.<ref>Launitz-Schurer, p. 158.</ref> Нью-Йорктегі британ әскерлері казармаларынан мүлде шықпады. 1775 жылғы 19 қазанда губернатор [[Уильям Трайон]] Нью-Йорктен кетіп, жағалауға жақын тұрған британ әскери кемесіне паналауға мәжбүр болды. Осылайша отардағы британ билігінің сыртқы нышандары да жойылды, өйткені Континенттік конгресс отардың қауіпсіздігіне қатер төндіретін кез келген адамды тұтқындауға бұйрық берген еді. 1776 жылғы сәуірде Трайон Нью-Йорк ассамблеясын ресми түрде таратты.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp 159–73.</ref> Нью-Йорк [[АҚШ тәуелсіздік соғысының солтүстік майданы]]нда орналасты. 1775 жылы Нью-Йорк жаңадан құрылған [[Құрлықтық армия]]ның алғашқы ірі әскери операциясы болған, бірақ сәтсіз аяқталған [[Канадаға басып кіру (1775)|Канадаға басып кіру]] жорығының бастапқы нүктесі болды. [[Дорчестер биіктіктерін бекіту]] нәтижесінде британдықтар Бостоннан шегінгеннен кейін генерал [[Джордж Вашингтон]] Құрлықтық армияны Бостоннан алып шығып, 1776 жылы Нью-Йоркке жеткізді. Ол британдықтардың бұл қалаға қайта оралатынын дұрыс болжаған еді. 1777 жылғы [[Саратога шайқасы]] соғыстың бетбұрыс кезеңіне айналды. Гудзон өзенінің бойындағы [[Вест-Пойнт (Нью-Йорк)|Вест-Пойнт]] стратегиялық маңызы бар нысан болды. Сонымен қатар Нью-Йорк британдықтардың [[Жаңа Англия]]ны басқа отарлардан бөліп тастау әрекетінде шешуші рөл атқарды. 1776 жылғы 9 шілдеде [[Уайт-Плейнс (Нью-Йорк)|Уайт-Плейнсте]] Төртінші провинциялық конгресс жиналып, кейін ''Нью-Йорктің алғашқы конституциялық конвенті'' деген атауға ие болды. Сол күні Нью-Йорк [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясын]] қолдап, өзін тәуелсіз Нью-Йорк штаты деп жариялады.<ref>{{cite web|title=Declaration of Independence|url=http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409165028/http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690 <!-- Bot retrieved archive -->|archive-date=April 9, 2008|access-date=April 10, 2008|publisher=www.history.com}}</ref> [[Нью-Йорк]] қаласының тұрғындары бұл оқиғаны [[Боулинг-Грин (Нью-Йорк)|Боулинг-Грин]] алаңындағы III Георгтың мүсінін құлату арқылы атап өтті. 1776 жылғы 10 шілдеде Төртінші провинциялық конгресс атауын ''Нью-Йорк штаты өкілдерінің конвенті'' деп өзгертіп, «атқарушы биліксіз заң шығарушы орган ретінде» жұмыс істей бастады. Отырыстар арасындағы үзілістерде басқару міндеті [[Қауіпсіздік комитеті (Америка революциясы)|Қауіпсіздік комитетіне]] жүктелді. Нью-Йорк штатының конституциясын әзірлеу үшін 1776 жылғы 10 шілдеде Уайт-Плейнсте [[Конституциялық конвент (саяси жиналыс)|конституциялық конвент]] шақырылды. Бірнеше рет үзіліс жарияланып, жиналыс орны өзгертілгеннен кейін конвент жұмысы [[Кингстон (Нью-Йорк)|Кингстонда]] 1777 жылғы 20 сәуір, жексенбі күні кешке аяқталды. Сол кезде [[1777 жылғы Нью-Йорк конституциясы|жаңа конституция]] бір ғана қарсы дауыспен қабылданды. Конституцияны [[Джон Джей]] әзірледі және ол халықтың ратификациялауына ұсынылмады. Оның ережелеріне сәйкес губернатор тағайындалмай, сайланатын болды, дауыс беру құқығына қойылған шектеулер жеңілдетілді, жасырын дауыс беру енгізілді және азаматтық құқықтарға кепілдік берілді. 1777 жылғы 30 шілдеде [[Джордж Клинтон (вице-президент)|Джордж Клинтон]] Кингстонда Нью-Йорк отарының алғашқы [[Нью-Йорк губернаторы|губернаторы]] ретінде қызметіне кірісті. 1778 жылғы 9 шілдеде Нью-Йорк штаты [[Конфедерация баптары]]на қол қойып, Америка Құрама Штаттарының мемлекеттік басқару жүйесінің ресми бөлігіне айналды. Дегенмен Нью-Йорк өкілдері Тәуелсіздік декларациясына қол қойғандықтан, штат 1776 жылы тәуелсіздік жарияланған кезден бастап-ақ АҚШ құрамында болған еді.<ref>Edward Countryman, ''A People in Revolution: The American Revolution and Political Society in New York, 1760–1790'' (1981).</ref> Провинция аумағында [[Лонг-Айленд шайқасы|бүкіл соғыстағы ең ірі шайқас]] өтті. Бұл Тәуелсіздік декларациясына қол қойылғаннан кейінгі алғашқы шайқас болды. 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк пен Нью-Джерсидегі әскери науқан]] барысында британдықтар қаланы қайта басып алып, қоғамдық алаңдағы [[Бостандық бағаны]]н кесіп құлатты және провинцияда [[Джеймс Робертсон (лоялист)|Джеймс Робертсон]]ның басшылығымен әскери жағдай енгізді. Алайда оның нақты билігі Манхэттеннің оңтүстік шетінен (сол кездегі Нью-Йорк қаласының аумағынан) әрі аспады. Трайон губернатор атағын сақтап қалғанымен, оның билігі өте шектеулі болды. [[Дэвид Мэтьюс]] Нью-Йоркті британдықтар басып алған бүкіл кезеңде, 1783 жылғы [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|Эвакуация күніне]] дейін қала мэрі қызметін атқарды. Қаланы қайта басып алғаннан кейін британдықтар Нью-Йоркті Америкадағы өз армиясының штаб-пәтеріне және Солтүстік Америкадағы саяси операцияларының орталығына айналдырды. Қалаға лоялист босқындар ағылып келіп, оның халқы 33 000 адамға жетті. [[Уоллабаут шығанағы]]ндағы [[Түрме кемелері|түрме кемелерінде]] британдықтар тұтқындаған [[АҚШ тәуелсіздік соғысындағы әскери тұтқындар|америкалық сарбаздар мен теңізшілердің]] едәуір бөлігі ұсталды. Бұл кемелерде қаза тапқан америкалықтардың саны соғыстың барлық шайқастарында қаза тапқандардың жалпы санынан асып түсті. Британдықтар Нью-Йоркті 1783 жылғы қарашадағы [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|Эвакуация күніне]] дейін өз бақылауында ұстады. Кейін бұл күн ұзақ уақыт бойы аталып өтілді.<ref>Countryman, ''A People in Revolution: The American Revolution and Political Society in New York, 1760–1790'' (1981).</ref> == Басқару құрылымы == {{Толық мақала|Америкадағы отарлық басқару}} [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Нью-Йорк губернаторын]] король тағайындады. Губернатор жоғарғы палата қызметін атқарған Атқарушы кеңестің мүшелерін өзі таңдады. Губернатор мен корольдің [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|ассамблея]] қабылдаған заң жобаларына вето қою құқығы болды. Алайда барлық заң жобалары король тарапынан қабылданбағанға дейін күшінде қала берді, ал мұндай шешімнің қабылдануы бір жылға дейін созылуы мүмкін еді. [[Георг король соғысы]] кезінде губернатор ассамблеяның екі бастамасын мақұлдады: отар кірістерін бес жыл сайын емес, жыл сайын бекіту және бөлінетін әрбір қаражаттың жұмсалу мақсатын ассамблеяның мақұлдауы. Бастапқыда ассамблеяға сайлау губернатордың қалауына қарай өткізілді, алайда кейін кемінде жеті жылда бір рет сайлау өткізуді міндеттейтін заң қабылданды. Нью-Йорк қаласы провинцияның әкімшілік орталығы әрі Нью-Йорк провинциялық ассамблеясының жиналыс өткізетін орны болды.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.</ref> 1692–1694 жылдары Нью-Йорк губернаторы бір мезгілде Пенсильвания губернаторы қызметін де атқарды. 1698–1701 жылдары ол Массачусетс пен Нью-Гэмпширдің де губернаторы болды. Ал 1702–1738 жылдары Нью-Джерси губернаторы қызметін де қатар атқарды. 1683 жылы ассамблеяда Лонг-Айлендке алты, Нью-Йорк қаласына төрт, Кингстон мен Олбаниге екі-екіден, ал [[Статен-Айленд]], [[Скенектади]], [[Мартас-Винъярд]] және [[Нантакет]]ке бір-бірден өкілдік орын берілді. Сондай-ақ Мэн жағалауындағы Пемаквидке бір орын бөлінді. 1737 жылы ассамблея мүшелерінің саны 27-ге, ал 1773 жылы 31-ге дейін ұлғайтылды. Сайлаушыларға жасына, жынысына және діни сеніміне қатысты талаптардан бөлек, құны кемінде 40 фунт стерлинг болатын [[Фригольд (ағылшын құқығы)|жеке меншік жер иелігі]] болуы міндеттелді. Алайда 40 фунт стерлингтік мүліктік талап көбіне ескерілмеді. 1737–1747 жылдар аралығында [[Отарлық Америкадағы еврейлер тарихы|еврейлерге]] дауыс беруге рұқсат етілмеді. Ауылдық округтерде ер адамдардың жартысынан сәл астамы дауыс беру құқығына ие болды. [[Жасырын дауыс беру]] жүйесі болмағандықтан, сайлаушылардың тәуелсіздігі қамтамасыз етілмеді. [[Әулие Павел шіркеуінің ұлттық тарихи орны|Сайлау округтің әкімшілік орталығында өткізілді]], оған шериф бақылау жасады. Кейде сайлау туралы хабарлама тым кеш беріліп, дауыс беру құқығы бар көптеген тұрғындар сайлау учаскелеріне жете алмады. Үміткерлер әдетте дауыс беру орындарында өздері қатысып отырды, ал дауыс беру қол көтеру арқылы жүргізілді. Егер мұндай дауыс беру нәтижесінде айқын жеңімпаз анықталмаса, басқа тәсіл қолданылды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} if1pz4uswlsa9ph11pccmeg2oqn5fju 3684226 3684180 2026-10-20T19:41:23Z 1nter pares 146705 /* Басқару құрылымы */ 3684226 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Нью-Йорк провинциясы |өз атауы = Province of New York |статусы = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)<br>[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783) |әнұраны = |байрақ = Colonial-Red-Ensign.svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal_of_ny_1767.PNG |елтаңба_сипаттамасы = Мөр (1767) |символ = |карта = nycolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Нью-Йорк провинциясының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]] |ыдырауы = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Нью-Йорк]] |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)<br>'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]] |валютасы = [[Нью-Йорк фунты]] |қосымша_параметр = |параметр_мазмұны = |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)<br>[[Тәж отары]] (1689–1783) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Король |басқарушы1 = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1664–1685 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1760–1776 |басқарушылар_титулы3 = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]] |басқарушы3 = [[Ричард Николлс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы3 = 1664–1668 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы) |басқарушы_жылы4 = 1783 |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)<br>[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)<br>'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]<br>'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]] |Кезең1 = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]] |Уақыт1 = [[28 тамыз]] |Жыл1 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең2 = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]] |Уақыт2 = [[29 қыркүйек]] |Жыл2 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең3 = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] |Уақыт3 = [[5 наурыз]] |Жыл3 = [[1674 жыл|1674]] |Кезең4 = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]] |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] |Уақыт5 = [[3 қыркүйек]] |Жыл5 = [[1783 жыл|1783]] |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Жаңа Нидерланд |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Нью-Йорк (штат) |к2 = Вермонт Республикасы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = }} '''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды. 1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}</ref> Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады. XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді. == Географиясы == Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады. == Тарихы == === Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) === 1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды. === Корольдік провинция (1686–1775) === 1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.<ref>{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus & Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}</ref><ref>Robert A Emery, "Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials" in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi & Marguerite Most (Routledge, 2013).</ref> 1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді. 1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды. Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.<ref>[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37</ref> 1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты. ==== Нидерландтар ==== [[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы<ref>{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}</ref>]] [[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды. Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.<ref>Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).</ref><ref>Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.</ref><ref>A. G. Roeber "Dutch colonists cope with English control" in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.</ref><ref>Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).</ref> ==== Немістер ==== 1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.<ref>Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)</ref> ==== Қара нәсілді құлдар ==== Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды. Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.<ref>Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).</ref><ref>{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}</ref> Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды. Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.<ref>Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).</ref> 1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.<ref>[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm "African Burial Ground"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.</ref> ==== Король Георг соғысы ==== {{Толық мақала|Король Георг соғысы}} Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 109.</ref> Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 110.</ref> ==== Француздар мен үндістер соғысы ==== {{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}} [[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.<ref>Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).</ref> Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды. 1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.<ref>Nash (1986) p. 151.</ref> Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.<ref>Michael J. Mullin, "Personal Politics: William Johnson and the Mohawks." ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.</ref> === Саяси партиялар === XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты. Губернатор [[Кадвалладер Колден]] ықпалды әулеттерге қарсы тұру үшін халықтық партия құруға тырысты. Соның нәтижесінде ол екі партияның да қалалық элитасының өшпенділігіне ұшырады. Ливингстондар империялық билікпен байланыстарды [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Лансидің]] ықпалын шектеу құралы ретінде қарастырды. Ал де Лансилер империялық билікпен байланыстарды жеке пайдасына пайдаланудың құралы деп есептеді.<ref>Carl Lotus Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.</ref> === Гербтік алым туралы заң === Парламент отарлардан қаражат жинау мақсатында [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң]]ды қабылдады. Нью-Йорк бұған дейін Француздар мен үндістер соғысына қаражат жинау үшін 1756–1760 жылдары қолданылған өзінің гербтік алым туралы заңын қабылдаған болатын. Гербтік алым туралы заңға көрсетілген ерекше күшті қарсылықты жергілікті мәселелерге байланысты жинақталған қайшылықтармен ғана түсіндіруге болады.<ref>Nash (1986), p. 184.</ref> Француздар мен үндістер соғысының аяқталуынан туындаған зардаптар Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. Отарлар Ұлыбританиямен сауда тапшылығынан, елдегі несиелеуді шектеген қаржылық дағдарыстан және ақша айналымындағы өтімділікті қамтамасыз ету үшін қағаз ақша шығаруға тыйым салған [[Ақша айналымы туралы заң]]нан туындаған өте қатаң ақша-несие саясатының салдарын бастан кешірді.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 23–52.</ref> Нью-Йорк әуел бастан отарлардағы наразылық қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Нью-Йорктегі екі саяси топ та [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң|1765 жылғы гербтік алым туралы заңға]] қарсы шықты. Қазан айында бірнеше отардың өкілдері Нью-Йорктегі кейін [[Федерал-холл]] атанған ғимаратта [[Гербтік алым конгресі]]не жиналып, заңға қарсы қандай шаралар қабылдау керектігін талқылады. 1765 жылғы 11 желтоқсанда Нью-Йорк ассамблеясы британдық Қауымдар палатасына америкалықтардың өздеріне салынатын салықтарды өздері белгілеу құқығын мойындауды сұраған петиция жолдады. Тамыз айында гербтік алым агенттерін қорқытып-үркіту және ұрып-соғу оқиғалары туралы хабарлар кеңінен тарады. Нью-Йорктің гербтік алым жөніндегі комиссары қызметінен кетті. Заң 1 қарашада күшіне енді. Бір күн бұрын [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Ланси]] Нью-Йорк көпестерінің Бёрнс тавернасындағы жиналысын ұйымдастырды. Онда көпестер гербтік алым туралы заң күшін жойғанға дейін Ұлыбританиядан әкелінетін барлық тауарларға бойкот жариялауға келісті. Бұл заңға қарсы шыққан жетекші байсалды ұйымдардың бірі [[Айзек Сирс]], [[Джон Лэмб (генерал)|Джон Лэмб]] және [[Александр Макдугалл]] басқарған жергілікті [[Азаттық ұлдары]] болды. Тарихшы Гэри Б. Нэш «1–4 қарашадағы жаппай үрей» деп аталған оқиғалар туралы былай деп жазды:<ref name=nash55>Nash (2005) p. 55.</ref> {{Дәйексөз|Алайда Нью-Йорктің қарапайым халық өкілдері мұнымен әлі қанағаттанбаған еді. «Азаттық ұлдарының» беделді жетекшілерінің ықпалынан шығып кеткен төменгі әлеуметтік топтар төрт күн бойы қалада ойран салды. Саны екі мыңға жуық адамнан тұратын топ британ саясатын қолдайды деген күдікке ілінгендердің үйлеріне қоқан-лоқы көрсетті, аса бай губернатор Кадвалладер Колденнің үйіне шабуыл жасады, оның тұлыбын қала көшелерімен алып жүрді және Боулинг-Грин алаңында үлкен алау жақты. Айқай-шуға басқан жиналғандар алауға губернатордың сәнді екі шанасы мен ат жегілген күймесін лақтырды.<ref>Nash (2005) p. 54. Nash (p. 58) also wrote, "In New York City ... the Stamp Act demonstrators were led at first by men higher up on the social order – ship captains, master craftsmen, and even lawyers, but then escaped their control."</ref>}} Тарихшы Фред Андерсон Нью-Йорктегі тобырдың әрекеттерін Бостондағы оқиғалармен салыстырды. Бостонда алғашқы толқулардан кейін [[Адал тоғыздық]] (кейінгі «Азаттық ұлдары» ұйымының ізашары) сияқты жергілікті жетекшілер тобырды өз бақылауына ала алды. Алайда Нью-Йоркте «тобыр негізінен теңізшілерден құралды. Олардың көпшілігінің жергілікті қауыммен тығыз байланысы болмады және олар қаладағы құрлықта жүрген радикал жетекшілердің билігіне бағынуды аса қажет деп санамады». Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» тек 1 қарашадан кейін ғана наразылық қозғалысын өз бақылауына алды.<ref>Anderson pp. 678–679.</ref> 1 қарашада тобыр қойма мен [[Амстердам форты|Форт-Джордж]] коменданты Томас Джеймстің үйін қиратты. Бірнеше күннен кейін Форт-Джорджда сақталған гербтік маркалар тобырға тапсырылды. Нэш «„Азаттық ұлдары“ теңізшілерді, төменгі әлеуметтік топтардан шыққан қолөнершілер мен жұмысшыларды өз бақылауында ұстай ала ма деген мәселе күмәнді болып қала берді» деп атап өтті. Сондай-ақ оның айтуынша, олар «жиналған төменгі тап қолөнершілері мен олардың теңізші серіктерінің орасан зор күшінен қорқа бастады».<ref name=nash55/> 1766 жылғы 7 қаңтарда Коннектикутқа арналған гербтік маркаларды тасымалдаған ''Polly'' сауда кемесіне Нью-Йорк айлағында адамдар көтеріліп, маркаларды жойды. 1765 жылдың соңына дейін гербтік алым туралы заңға қарсы толқулар негізінен Нью-Йорк қаласымен шектелген еді, алайда қаңтар айында «Азаттық ұлдары» Олбаниде де гербтік маркалардың таратылуын тоқтатты. 1766 жылғы мамырда гербтік алым туралы заңның күші жойылғаны туралы хабар жеткенде, «Азаттық ұлдары» [[Бостандық бағаны]]н орнатып, бұл оқиғаны атап өтті. Баған жаппай жиналыстар өткізілетін орынға және америкалықтардың күресінің символына айналды. Маусым айында Нью-Йоркке британдық тұрақты әскердің екі полкі келіп, жоғарғы казармаларға орналастырылды. 10 тамызда бұл әскерлер Бостандық бағанын кесіп құлатты. Кейін екінші және үшінші бағандар орнатылды, алайда олар да кесіп құлатылды. Осындай әрекеттердің қайталануына жол бермеу үшін төртінші баған орнатылып, темірмен қапталды.{{citation needed|date=April 2018}} === Шай туралы заң === Тауншенд актісінің күші жойылғаннан кейін Нью-Йоркте тыныштық орнады, алайда провинция экономикасы әлі де құлдырау жағдайында болды. 1773 жылғы мамырда Парламент [[Шай туралы заң]]ды қабылдап, шайға салынатын баж салығын төмендетті және Ост-Үнді компаниясына отарларда шайды контрабандашыларға қарағанда арзан бағамен сатуға мүмкіндік берді. Бұл заң ең алдымен Нью-Йорк көпестері мен контрабандашыларының мүдделеріне нұқсан келтірді. Қарсылық қозғалысын «Азаттық ұлдары» ұйымдастырды. 1773 жылғы қарашада олар ''«Нью-Йорктің Азаттық ұлдары қауымдастығы»'' атты мәлімдеме жариялап, онда заңды қолдауға қандай да бір көмек көрсеткен кез келген адам «Америка бостандықтарының жауы» деп танылатынын мәлімдеді. Соның нәтижесінде Ост-Үнді компаниясының Нью-Йорктегі агенттері қызметтерінен кетті. Нью-Йорк ассамблеясы «Азаттық ұлдарының» заңнан тыс өкілеттіктерді өз қолына алуына қатысты ешқандай шара қолданбады.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 95–111.</ref> Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» Бостонда шайдың кемелерден түсірілуіне толықтай жол бермеу жоспары туралы біліп, осы саясатты ұстануға шешім қабылдады. «Қауымдастық» күткен қолдауына ие болмағандықтан, «Азаттық ұлдары» шай жағаға түсірілген жағдайда халық оны бөлшек сауда арқылы сатуды талап етеді деп қауіптенді.<ref>Launitz-Schurer, p. 103.</ref> Желтоқсан айында [[Бостон шай бүлігі]] туралы хабардың жетуі қарсылық қозғалысын одан әрі күшейтті. 1774 жылғы сәуірде ''Nancy'' кемесі жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін Нью-Йорк айлағына келді. Кеме капитаны бортта 18 жәшік шай бар екенін мойындап, оны жағаға түсіруге әрекет жасамайтынына келісті. Алайда соған қарамастан, «Азаттық ұлдары» кемеге көтеріліп, шайды жойды. === Төзгісіз заңдар === 1774 жылғы қаңтарда Ассамблея [[Төзгісіз заңдар]]ға қатысты басқа отарлармен байланыс орнату үшін [[Хат алмасу комитеті]]н құрды.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 113–57.</ref> 1774 жылғы мамырда Бостон портын жапқан [[Бостон порты туралы заң]]ның қабылданғаны жөнінде хабар жетті. «Азаттық ұлдары» Ұлыбританиямен саудаға бойкот жариялауды қайта бастауды қолдады, алайда ірі импорттаушылар бұған қатты қарсылық білдірді. Мамыр айында Нью-Йоркте жиналыс өткізіліп, онда [[Хат алмасу комитеті]]нің мүшелері сайланды. Құрамында байсалды бағытты ұстанушылар басым болған [[Алпыс комитеті|Елу комитеті]] құрылды, ал «Азаттық ұлдары» оның құрамынан небәрі 15 орын алды. Комитеттің төрағасы [[Айзек Лоу]] болды. Кейін [[Фрэнсис Льюис]] қосылып, комитет Елу бір комитеті деп аталды. Комитет Бостонның «Америка құқықтарын қорғау жолында зардап шегіп жатқанын» мәлімдеген қарар қабылдап, [[Континенттік конгресс]] құруды ұсынды. Шілде айында комитет өз мүшелерінің арасынан бес адамды осы конгреске делегат етіп сайлады. Басқа округтердің кейбірі де қыркүйекте өткен [[Бірінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберді. Нью-Йорк делегаттары конгресте [[Континенттік қауымдастық]]тың қабылдануына тосқауыл қоя алмады. Алайда Нью-Йоркте бұл қауымдастықтың шешімдері негізінен ескерусіз қалды. 1775 жылғы қаңтар және ақпан айларында Нью-Йорк ассамблеясы [[Бірінші Континенттік конгресс]]тің шешімдерін мақұлдау жөніндегі бірқатар қарарларды қабылдамай, [[Екінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберуден бас тартты. Нью-Йорк Бірінші Континенттік конгрестің шешімдерін мақұлдамаған жалғыз отарлық ассамблея болды. Конгреске қарсылық провинциялық ассамблеялар шағымдар бойынша тиісті шаралар қабылдауды талап етуге құзыретті органдар болып табылады деген пікірге негізделді. Наурыз айында Ассамблея басқа отарлардың ұстанымынан алшақтап, Лондонға петиция жолдады. Алайда Лондон оны қабылдамады, өйткені петицияда «ана мемлекеттің» отаршыларға салық салуға өкілеттігі жоқ екені туралы тұжырымдар болды. Бұл петицияны қабылдауды «мүмкін емес» етті. Ассамблея соңғы рет 1775 жылғы 3 сәуірде жиналды.<ref>Edward Countryman, "Consolidating Power in Revolutionary America: The Case of New York, 1775–1783." ''Journal of Interdisciplinary History'' 6.4 (1976): 645–677. [https://www.jstor.org/stable/202535 in JSTOR]</ref> === Провинциялық конгресс === {{Толық мақала|Нью-Йорк провинциялық конгресі}} Жергілікті өкілдерден құрылған революциялық [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]] 1775 жылғы 22 мамырда билікті өз қолына алып, 1776 жылы провинцияны [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] деп жариялады және 1777 жылы алғашқы [[Нью-Йорк конституциясы]]н ратификациялады. Одан кейінгі [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысы]] кезінде [[Ұлыбритания корольдігі|британдықтар]] 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк қаласының тарихы|Нью-Йорк қаласының]] стратегиялық маңызы бар [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси порты|порты]] мен [[Нью-Йорк айлағы|айлағын]] қайта басып алып, оны [[Британ Солтүстік Америкасы]]ндағы әскери және саяси операцияларының базасы ретінде пайдаланды; <ref>Schecter, Barnet. ''The Battle for New York: The City at the Heart of the American Revolution''. Walker & Company. New York. October 2002. {{ISBN|0-8027-1374-2}}.</ref><ref>[[David McCullough|McCullough, David]]. ''[[1776 (book)|1776]]''. Simon & Schuster. New York. May 24, 2005. {{ISBN|978-0-7432-2671-4}}.</ref> алайда британ губернаторы ресми түрде қызметін атқаруын жалғастырғанымен, отардың солтүстік бөлігіндегі аумақтардың басым бөлігі көтерілісші [[Патриоттар (Америка революциясы)|патриоттардың]] бақылауында қалды. 1775 жылғы сәуірде көтерілісшілер Нью-Йорк ассамблеясының орнына [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]]н құрды. [[Лексингтон мен Конкорд шайқастары]] туралы хабар Нью-Йоркке 23 сәуірде жетіп, қала тұрғындарын есеңгіретіп тастады, өйткені Парламент отарларға салықтарды өздері белгілеу құқығын береді деген қауесет кеңінен таралған болатын. [[Маринус Уиллетт]] бастаған [[Азаттық ұлдары]] қала ратушасындағы қару-жарақ қоймасына басып кіріп, 1000 жиынтық қару-жарақты алып кетті. Қаруланған қала тұрғындары қаланы басқару үшін еріктілер жасағын құрды, ал [[Айзек Сирс]]тің үйі іс жүзінде үкіметтің орналасқан орны мен халық жасағының штабына айналды. [[Корольдік билік|Король тағайындаған]] Нью-Йорк атқарушы кеңесі 24 сәуірде жиналып, «біз бірауыздан ештеңе істеуге өкілеттігіміз жоқ деген пікірге келдік» деген қорытындыға келді.<ref>Launitz-Schurer, p. 158.</ref> Нью-Йорктегі британ әскерлері казармаларынан мүлде шықпады. 1775 жылғы 19 қазанда губернатор [[Уильям Трайон]] Нью-Йорктен кетіп, жағалауға жақын тұрған британ әскери кемесіне паналауға мәжбүр болды. Осылайша отардағы британ билігінің сыртқы нышандары да жойылды, өйткені Континенттік конгресс отардың қауіпсіздігіне қатер төндіретін кез келген адамды тұтқындауға бұйрық берген еді. 1776 жылғы сәуірде Трайон Нью-Йорк ассамблеясын ресми түрде таратты.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp 159–73.</ref> Нью-Йорк [[АҚШ тәуелсіздік соғысының солтүстік майданы]]нда орналасты. 1775 жылы Нью-Йорк жаңадан құрылған [[Құрлықтық армия]]ның алғашқы ірі әскери операциясы болған, бірақ сәтсіз аяқталған [[Канадаға басып кіру (1775)|Канадаға басып кіру]] жорығының бастапқы нүктесі болды. [[Дорчестер биіктіктерін бекіту]] нәтижесінде британдықтар Бостоннан шегінгеннен кейін генерал [[Джордж Вашингтон]] Құрлықтық армияны Бостоннан алып шығып, 1776 жылы Нью-Йоркке жеткізді. Ол британдықтардың бұл қалаға қайта оралатынын дұрыс болжаған еді. 1777 жылғы [[Саратога шайқасы]] соғыстың бетбұрыс кезеңіне айналды. Гудзон өзенінің бойындағы [[Вест-Пойнт (Нью-Йорк)|Вест-Пойнт]] стратегиялық маңызы бар нысан болды. Сонымен қатар Нью-Йорк британдықтардың [[Жаңа Англия]]ны басқа отарлардан бөліп тастау әрекетінде шешуші рөл атқарды. 1776 жылғы 9 шілдеде [[Уайт-Плейнс (Нью-Йорк)|Уайт-Плейнсте]] Төртінші провинциялық конгресс жиналып, кейін ''Нью-Йорктің алғашқы конституциялық конвенті'' деген атауға ие болды. Сол күні Нью-Йорк [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясын]] қолдап, өзін тәуелсіз Нью-Йорк штаты деп жариялады.<ref>{{cite web|title=Declaration of Independence|url=http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409165028/http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690 <!-- Bot retrieved archive -->|archive-date=April 9, 2008|access-date=April 10, 2008|publisher=www.history.com}}</ref> [[Нью-Йорк]] қаласының тұрғындары бұл оқиғаны [[Боулинг-Грин (Нью-Йорк)|Боулинг-Грин]] алаңындағы III Георгтың мүсінін құлату арқылы атап өтті. 1776 жылғы 10 шілдеде Төртінші провинциялық конгресс атауын ''Нью-Йорк штаты өкілдерінің конвенті'' деп өзгертіп, «атқарушы биліксіз заң шығарушы орган ретінде» жұмыс істей бастады. Отырыстар арасындағы үзілістерде басқару міндеті [[Қауіпсіздік комитеті (Америка революциясы)|Қауіпсіздік комитетіне]] жүктелді. Нью-Йорк штатының конституциясын әзірлеу үшін 1776 жылғы 10 шілдеде Уайт-Плейнсте [[Конституциялық конвент (саяси жиналыс)|конституциялық конвент]] шақырылды. Бірнеше рет үзіліс жарияланып, жиналыс орны өзгертілгеннен кейін конвент жұмысы [[Кингстон (Нью-Йорк)|Кингстонда]] 1777 жылғы 20 сәуір, жексенбі күні кешке аяқталды. Сол кезде [[1777 жылғы Нью-Йорк конституциясы|жаңа конституция]] бір ғана қарсы дауыспен қабылданды. Конституцияны [[Джон Джей]] әзірледі және ол халықтың ратификациялауына ұсынылмады. Оның ережелеріне сәйкес губернатор тағайындалмай, сайланатын болды, дауыс беру құқығына қойылған шектеулер жеңілдетілді, жасырын дауыс беру енгізілді және азаматтық құқықтарға кепілдік берілді. 1777 жылғы 30 шілдеде [[Джордж Клинтон (вице-президент)|Джордж Клинтон]] Кингстонда Нью-Йорк отарының алғашқы [[Нью-Йорк губернаторы|губернаторы]] ретінде қызметіне кірісті. 1778 жылғы 9 шілдеде Нью-Йорк штаты [[Конфедерация баптары]]на қол қойып, Америка Құрама Штаттарының мемлекеттік басқару жүйесінің ресми бөлігіне айналды. Дегенмен Нью-Йорк өкілдері Тәуелсіздік декларациясына қол қойғандықтан, штат 1776 жылы тәуелсіздік жарияланған кезден бастап-ақ АҚШ құрамында болған еді.<ref>Edward Countryman, ''A People in Revolution: The American Revolution and Political Society in New York, 1760–1790'' (1981).</ref> Провинция аумағында [[Лонг-Айленд шайқасы|бүкіл соғыстағы ең ірі шайқас]] өтті. Бұл Тәуелсіздік декларациясына қол қойылғаннан кейінгі алғашқы шайқас болды. 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк пен Нью-Джерсидегі әскери науқан]] барысында британдықтар қаланы қайта басып алып, қоғамдық алаңдағы [[Бостандық бағаны]]н кесіп құлатты және провинцияда [[Джеймс Робертсон (лоялист)|Джеймс Робертсон]]ның басшылығымен әскери жағдай енгізді. Алайда оның нақты билігі Манхэттеннің оңтүстік шетінен (сол кездегі Нью-Йорк қаласының аумағынан) әрі аспады. Трайон губернатор атағын сақтап қалғанымен, оның билігі өте шектеулі болды. [[Дэвид Мэтьюс]] Нью-Йоркті британдықтар басып алған бүкіл кезеңде, 1783 жылғы [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|Эвакуация күніне]] дейін қала мэрі қызметін атқарды. Қаланы қайта басып алғаннан кейін британдықтар Нью-Йоркті Америкадағы өз армиясының штаб-пәтеріне және Солтүстік Америкадағы саяси операцияларының орталығына айналдырды. Қалаға лоялист босқындар ағылып келіп, оның халқы 33 000 адамға жетті. [[Уоллабаут шығанағы]]ндағы [[Түрме кемелері|түрме кемелерінде]] британдықтар тұтқындаған [[АҚШ тәуелсіздік соғысындағы әскери тұтқындар|америкалық сарбаздар мен теңізшілердің]] едәуір бөлігі ұсталды. Бұл кемелерде қаза тапқан америкалықтардың саны соғыстың барлық шайқастарында қаза тапқандардың жалпы санынан асып түсті. Британдықтар Нью-Йоркті 1783 жылғы қарашадағы [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|Эвакуация күніне]] дейін өз бақылауында ұстады. Кейін бұл күн ұзақ уақыт бойы аталып өтілді.<ref>Countryman, ''A People in Revolution: The American Revolution and Political Society in New York, 1760–1790'' (1981).</ref> == Басқару құрылымы == {{Толық мақала|Америкадағы отарлық басқару}} [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Нью-Йорк губернаторын]] король тағайындады. Губернатор жоғарғы палата қызметін атқарған Атқарушы кеңестің мүшелерін өзі таңдады. Губернатор мен корольдің [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|ассамблея]] қабылдаған заң жобаларына вето қою құқығы болды. Алайда барлық заң жобалары король тарапынан қабылданбағанға дейін күшінде қала берді, ал мұндай шешімнің қабылдануы бір жылға дейін созылуы мүмкін еді. [[Георг король соғысы]] кезінде губернатор ассамблеяның екі бастамасын мақұлдады: отар кірістерін бес жыл сайын емес, жыл сайын бекіту және бөлінетін әрбір қаражаттың жұмсалу мақсатын ассамблеяның мақұлдауы. Бастапқыда ассамблеяға сайлау губернатордың қалауына қарай өткізілді, алайда кейін кемінде жеті жылда бір рет сайлау өткізуді міндеттейтін заң қабылданды. Нью-Йорк қаласы провинцияның әкімшілік орталығы әрі Нью-Йорк провинциялық ассамблеясының жиналыс өткізетін орны болды.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.</ref> 1692–1694 жылдары Нью-Йорк губернаторы бір мезгілде Пенсильвания губернаторы қызметін де атқарды. 1698–1701 жылдары ол Массачусетс пен Нью-Гэмпширдің де губернаторы болды. Ал 1702–1738 жылдары Нью-Джерси губернаторы қызметін де қатар атқарды. 1683 жылы ассамблеяда Лонг-Айлендке алты, Нью-Йорк қаласына төрт, Кингстон мен Олбаниге екі-екіден, ал [[Статен-Айленд]], [[Скенектади]], [[Мартас-Винъярд]] және [[Нантакет]]ке бір-бірден өкілдік орын берілді. Сондай-ақ Мэн жағалауындағы Пемаквидке бір орын бөлінді. 1737 жылы ассамблея мүшелерінің саны 27-ге, ал 1773 жылы 31-ге дейін ұлғайтылды. Сайлаушыларға жасына, жынысына және діни сеніміне қатысты талаптардан бөлек, құны кемінде 40 фунт стерлинг болатын [[Фригольд (ағылшын құқығы)|жеке меншік жер иелігі]] болуы міндеттелді. Алайда 40 фунт стерлингтік мүліктік талап көбіне ескерілмеді. 1737–1747 жылдар аралығында [[Отарлық Америкадағы еврейлер тарихы|еврейлерге]] дауыс беруге рұқсат етілмеді. Ауылдық округтерде ер адамдардың жартысынан сәл астамы дауыс беру құқығына ие болды. [[Жасырын дауыс беру]] жүйесі болмағандықтан, сайлаушылардың тәуелсіздігі қамтамасыз етілмеді. [[Әулие Павел шіркеуінің ұлттық тарихи орны|Сайлау округтің әкімшілік орталығында өткізілді]], оған шериф бақылау жасады. Кейде сайлау туралы хабарлама тым кеш беріліп, дауыс беру құқығы бар көптеген тұрғындар сайлау учаскелеріне жете алмады. Үміткерлер әдетте дауыс беру орындарында өздері қатысып отырды, ал дауыс беру қол көтеру арқылы жүргізілді. Егер мұндай дауыс беру нәтижесінде айқын жеңімпаз анықталмаса, басқа тәсіл қолданылды. Дэвид Осборн былай деп атап өтеді: <blockquote> 1733 жылғы 29 қазанда Уэстчестер округіндегі [[Истчестер (қала, Нью-Йорк)|Истчестердің]] ауылдық алаңында Нью-Йорк ассамблеясындағы бос орынға өткізілген сайлау — отарлық Америка тарихындағы ең белгілі саяси оқиғалардың бірі. Сайлаудан 275 жыл өткеннен кейін де тарихшылар бұл оқиғаны отарлық өмірдің әртүрлі қырлары туралы өз тұжырымдарын негіздеу үшін мысалға келтіруді жалғастырып келеді. Жақында бір зерттеуші осы сайлауды отаршылардың дүниетанымында монархияның маңызы ұзақ уақыт бойы сақталғанын дәлелдеу үшін пайдаланса, басқа бір ғалым дауыс беруді Нью-Йорк қолөнершілерінің саяси санасының қалыптасуындағы маңызды кезең ретінде қарастырды. Көптеген авторлар қазіргі [[Маунт-Вернон (Нью-Йорк)|Маунт-Вернон]] қаласындағы [[Әулие Павел шіркеуінің ұлттық тарихи орны]] орналасқан жерде өткен бұл сайлауды баспагер [[Джон Питер Зенгер]]дің тарихымен байланыстыра сипаттайды. Оның 1735 жылы [[Билікке қарсы жала жабу|билікке қарсы жала жабу]] ісі бойынша ақталуы Америкадағы [[Баспасөз бостандығы|баспасөз бостандығының]] негізін қалаған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Зенгер шығарған ''[[Нью-Йорк апталық журналы]]'' газетінің алғашқы санында осы әйгілі сайлау туралы көлемді есеп жарияланды. Бұл есеп тарихшылардың қолындағы отарлық кезеңдегі сайлаудың барысын толық сипаттайтын санаулы деректердің бірі болып табылады.<ref>{{cite web |last1=Osborn |first1=David |title=A Meddling Royal Official: Turnout at a Famous Colonial Election in Westchester County in 1733 |url=https://www.nps.gov/sapa/learn/historyculture/upload/ElectionOf1733.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160606095242/https://www.nps.gov/sapa/learn/historyculture/upload/ElectionOf1733.pdf |url-status=dead |archive-date=June 6, 2016 |publisher=National Park Service |page=1}}</ref> </blockquote> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} jza4bagumynipx9g2zl6l7ui9zq6psh 3684227 3684226 2026-10-20T19:44:07Z 1nter pares 146705 /* Басқару құрылымы */ 3684227 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Нью-Йорк провинциясы |өз атауы = Province of New York |статусы = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)<br>[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783) |әнұраны = |байрақ = Colonial-Red-Ensign.svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal_of_ny_1767.PNG |елтаңба_сипаттамасы = Мөр (1767) |символ = |карта = nycolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Нью-Йорк провинциясының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]] |ыдырауы = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Нью-Йорк]] |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)<br>'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]] |валютасы = [[Нью-Йорк фунты]] |қосымша_параметр = |параметр_мазмұны = |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)<br>[[Тәж отары]] (1689–1783) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Король |басқарушы1 = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1664–1685 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1760–1776 |басқарушылар_титулы3 = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]] |басқарушы3 = [[Ричард Николлс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы3 = 1664–1668 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы) |басқарушы_жылы4 = 1783 |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)<br>[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)<br>'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]<br>'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]] |Кезең1 = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]] |Уақыт1 = [[28 тамыз]] |Жыл1 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең2 = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]] |Уақыт2 = [[29 қыркүйек]] |Жыл2 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең3 = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] |Уақыт3 = [[5 наурыз]] |Жыл3 = [[1674 жыл|1674]] |Кезең4 = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]] |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] |Уақыт5 = [[3 қыркүйек]] |Жыл5 = [[1783 жыл|1783]] |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Жаңа Нидерланд |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Нью-Йорк (штат) |к2 = Вермонт Республикасы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = }} '''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды. 1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}</ref> Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады. XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді. == Географиясы == Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады. == Тарихы == === Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) === 1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды. === Корольдік провинция (1686–1775) === 1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.<ref>{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus & Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}</ref><ref>Robert A Emery, "Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials" in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi & Marguerite Most (Routledge, 2013).</ref> 1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді. 1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды. Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.<ref>[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37</ref> 1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты. ==== Нидерландтар ==== [[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы<ref>{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}</ref>]] [[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды. Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.<ref>Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).</ref><ref>Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.</ref><ref>A. G. Roeber "Dutch colonists cope with English control" in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.</ref><ref>Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).</ref> ==== Немістер ==== 1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.<ref>Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)</ref> ==== Қара нәсілді құлдар ==== Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды. Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.<ref>Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).</ref><ref>{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}</ref> Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды. Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.<ref>Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).</ref> 1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.<ref>[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm "African Burial Ground"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.</ref> ==== Король Георг соғысы ==== {{Толық мақала|Король Георг соғысы}} Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 109.</ref> Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 110.</ref> ==== Француздар мен үндістер соғысы ==== {{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}} [[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.<ref>Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).</ref> Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды. 1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.<ref>Nash (1986) p. 151.</ref> Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.<ref>Michael J. Mullin, "Personal Politics: William Johnson and the Mohawks." ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.</ref> === Саяси партиялар === XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты. Губернатор [[Кадвалладер Колден]] ықпалды әулеттерге қарсы тұру үшін халықтық партия құруға тырысты. Соның нәтижесінде ол екі партияның да қалалық элитасының өшпенділігіне ұшырады. Ливингстондар империялық билікпен байланыстарды [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Лансидің]] ықпалын шектеу құралы ретінде қарастырды. Ал де Лансилер империялық билікпен байланыстарды жеке пайдасына пайдаланудың құралы деп есептеді.<ref>Carl Lotus Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.</ref> === Гербтік алым туралы заң === Парламент отарлардан қаражат жинау мақсатында [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң]]ды қабылдады. Нью-Йорк бұған дейін Француздар мен үндістер соғысына қаражат жинау үшін 1756–1760 жылдары қолданылған өзінің гербтік алым туралы заңын қабылдаған болатын. Гербтік алым туралы заңға көрсетілген ерекше күшті қарсылықты жергілікті мәселелерге байланысты жинақталған қайшылықтармен ғана түсіндіруге болады.<ref>Nash (1986), p. 184.</ref> Француздар мен үндістер соғысының аяқталуынан туындаған зардаптар Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. Отарлар Ұлыбританиямен сауда тапшылығынан, елдегі несиелеуді шектеген қаржылық дағдарыстан және ақша айналымындағы өтімділікті қамтамасыз ету үшін қағаз ақша шығаруға тыйым салған [[Ақша айналымы туралы заң]]нан туындаған өте қатаң ақша-несие саясатының салдарын бастан кешірді.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 23–52.</ref> Нью-Йорк әуел бастан отарлардағы наразылық қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Нью-Йорктегі екі саяси топ та [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң|1765 жылғы гербтік алым туралы заңға]] қарсы шықты. Қазан айында бірнеше отардың өкілдері Нью-Йорктегі кейін [[Федерал-холл]] атанған ғимаратта [[Гербтік алым конгресі]]не жиналып, заңға қарсы қандай шаралар қабылдау керектігін талқылады. 1765 жылғы 11 желтоқсанда Нью-Йорк ассамблеясы британдық Қауымдар палатасына америкалықтардың өздеріне салынатын салықтарды өздері белгілеу құқығын мойындауды сұраған петиция жолдады. Тамыз айында гербтік алым агенттерін қорқытып-үркіту және ұрып-соғу оқиғалары туралы хабарлар кеңінен тарады. Нью-Йорктің гербтік алым жөніндегі комиссары қызметінен кетті. Заң 1 қарашада күшіне енді. Бір күн бұрын [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Ланси]] Нью-Йорк көпестерінің Бёрнс тавернасындағы жиналысын ұйымдастырды. Онда көпестер гербтік алым туралы заң күшін жойғанға дейін Ұлыбританиядан әкелінетін барлық тауарларға бойкот жариялауға келісті. Бұл заңға қарсы шыққан жетекші байсалды ұйымдардың бірі [[Айзек Сирс]], [[Джон Лэмб (генерал)|Джон Лэмб]] және [[Александр Макдугалл]] басқарған жергілікті [[Азаттық ұлдары]] болды. Тарихшы Гэри Б. Нэш «1–4 қарашадағы жаппай үрей» деп аталған оқиғалар туралы былай деп жазды:<ref name=nash55>Nash (2005) p. 55.</ref> {{Дәйексөз|Алайда Нью-Йорктің қарапайым халық өкілдері мұнымен әлі қанағаттанбаған еді. «Азаттық ұлдарының» беделді жетекшілерінің ықпалынан шығып кеткен төменгі әлеуметтік топтар төрт күн бойы қалада ойран салды. Саны екі мыңға жуық адамнан тұратын топ британ саясатын қолдайды деген күдікке ілінгендердің үйлеріне қоқан-лоқы көрсетті, аса бай губернатор Кадвалладер Колденнің үйіне шабуыл жасады, оның тұлыбын қала көшелерімен алып жүрді және Боулинг-Грин алаңында үлкен алау жақты. Айқай-шуға басқан жиналғандар алауға губернатордың сәнді екі шанасы мен ат жегілген күймесін лақтырды.<ref>Nash (2005) p. 54. Nash (p. 58) also wrote, "In New York City ... the Stamp Act demonstrators were led at first by men higher up on the social order – ship captains, master craftsmen, and even lawyers, but then escaped their control."</ref>}} Тарихшы Фред Андерсон Нью-Йорктегі тобырдың әрекеттерін Бостондағы оқиғалармен салыстырды. Бостонда алғашқы толқулардан кейін [[Адал тоғыздық]] (кейінгі «Азаттық ұлдары» ұйымының ізашары) сияқты жергілікті жетекшілер тобырды өз бақылауына ала алды. Алайда Нью-Йоркте «тобыр негізінен теңізшілерден құралды. Олардың көпшілігінің жергілікті қауыммен тығыз байланысы болмады және олар қаладағы құрлықта жүрген радикал жетекшілердің билігіне бағынуды аса қажет деп санамады». Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» тек 1 қарашадан кейін ғана наразылық қозғалысын өз бақылауына алды.<ref>Anderson pp. 678–679.</ref> 1 қарашада тобыр қойма мен [[Амстердам форты|Форт-Джордж]] коменданты Томас Джеймстің үйін қиратты. Бірнеше күннен кейін Форт-Джорджда сақталған гербтік маркалар тобырға тапсырылды. Нэш «„Азаттық ұлдары“ теңізшілерді, төменгі әлеуметтік топтардан шыққан қолөнершілер мен жұмысшыларды өз бақылауында ұстай ала ма деген мәселе күмәнді болып қала берді» деп атап өтті. Сондай-ақ оның айтуынша, олар «жиналған төменгі тап қолөнершілері мен олардың теңізші серіктерінің орасан зор күшінен қорқа бастады».<ref name=nash55/> 1766 жылғы 7 қаңтарда Коннектикутқа арналған гербтік маркаларды тасымалдаған ''Polly'' сауда кемесіне Нью-Йорк айлағында адамдар көтеріліп, маркаларды жойды. 1765 жылдың соңына дейін гербтік алым туралы заңға қарсы толқулар негізінен Нью-Йорк қаласымен шектелген еді, алайда қаңтар айында «Азаттық ұлдары» Олбаниде де гербтік маркалардың таратылуын тоқтатты. 1766 жылғы мамырда гербтік алым туралы заңның күші жойылғаны туралы хабар жеткенде, «Азаттық ұлдары» [[Бостандық бағаны]]н орнатып, бұл оқиғаны атап өтті. Баған жаппай жиналыстар өткізілетін орынға және америкалықтардың күресінің символына айналды. Маусым айында Нью-Йоркке британдық тұрақты әскердің екі полкі келіп, жоғарғы казармаларға орналастырылды. 10 тамызда бұл әскерлер Бостандық бағанын кесіп құлатты. Кейін екінші және үшінші бағандар орнатылды, алайда олар да кесіп құлатылды. Осындай әрекеттердің қайталануына жол бермеу үшін төртінші баған орнатылып, темірмен қапталды.{{citation needed|date=April 2018}} === Шай туралы заң === Тауншенд актісінің күші жойылғаннан кейін Нью-Йоркте тыныштық орнады, алайда провинция экономикасы әлі де құлдырау жағдайында болды. 1773 жылғы мамырда Парламент [[Шай туралы заң]]ды қабылдап, шайға салынатын баж салығын төмендетті және Ост-Үнді компаниясына отарларда шайды контрабандашыларға қарағанда арзан бағамен сатуға мүмкіндік берді. Бұл заң ең алдымен Нью-Йорк көпестері мен контрабандашыларының мүдделеріне нұқсан келтірді. Қарсылық қозғалысын «Азаттық ұлдары» ұйымдастырды. 1773 жылғы қарашада олар ''«Нью-Йорктің Азаттық ұлдары қауымдастығы»'' атты мәлімдеме жариялап, онда заңды қолдауға қандай да бір көмек көрсеткен кез келген адам «Америка бостандықтарының жауы» деп танылатынын мәлімдеді. Соның нәтижесінде Ост-Үнді компаниясының Нью-Йорктегі агенттері қызметтерінен кетті. Нью-Йорк ассамблеясы «Азаттық ұлдарының» заңнан тыс өкілеттіктерді өз қолына алуына қатысты ешқандай шара қолданбады.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 95–111.</ref> Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» Бостонда шайдың кемелерден түсірілуіне толықтай жол бермеу жоспары туралы біліп, осы саясатты ұстануға шешім қабылдады. «Қауымдастық» күткен қолдауына ие болмағандықтан, «Азаттық ұлдары» шай жағаға түсірілген жағдайда халық оны бөлшек сауда арқылы сатуды талап етеді деп қауіптенді.<ref>Launitz-Schurer, p. 103.</ref> Желтоқсан айында [[Бостон шай бүлігі]] туралы хабардың жетуі қарсылық қозғалысын одан әрі күшейтті. 1774 жылғы сәуірде ''Nancy'' кемесі жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін Нью-Йорк айлағына келді. Кеме капитаны бортта 18 жәшік шай бар екенін мойындап, оны жағаға түсіруге әрекет жасамайтынына келісті. Алайда соған қарамастан, «Азаттық ұлдары» кемеге көтеріліп, шайды жойды. === Төзгісіз заңдар === 1774 жылғы қаңтарда Ассамблея [[Төзгісіз заңдар]]ға қатысты басқа отарлармен байланыс орнату үшін [[Хат алмасу комитеті]]н құрды.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 113–57.</ref> 1774 жылғы мамырда Бостон портын жапқан [[Бостон порты туралы заң]]ның қабылданғаны жөнінде хабар жетті. «Азаттық ұлдары» Ұлыбританиямен саудаға бойкот жариялауды қайта бастауды қолдады, алайда ірі импорттаушылар бұған қатты қарсылық білдірді. Мамыр айында Нью-Йоркте жиналыс өткізіліп, онда [[Хат алмасу комитеті]]нің мүшелері сайланды. Құрамында байсалды бағытты ұстанушылар басым болған [[Алпыс комитеті|Елу комитеті]] құрылды, ал «Азаттық ұлдары» оның құрамынан небәрі 15 орын алды. Комитеттің төрағасы [[Айзек Лоу]] болды. Кейін [[Фрэнсис Льюис]] қосылып, комитет Елу бір комитеті деп аталды. Комитет Бостонның «Америка құқықтарын қорғау жолында зардап шегіп жатқанын» мәлімдеген қарар қабылдап, [[Континенттік конгресс]] құруды ұсынды. Шілде айында комитет өз мүшелерінің арасынан бес адамды осы конгреске делегат етіп сайлады. Басқа округтердің кейбірі де қыркүйекте өткен [[Бірінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберді. Нью-Йорк делегаттары конгресте [[Континенттік қауымдастық]]тың қабылдануына тосқауыл қоя алмады. Алайда Нью-Йоркте бұл қауымдастықтың шешімдері негізінен ескерусіз қалды. 1775 жылғы қаңтар және ақпан айларында Нью-Йорк ассамблеясы [[Бірінші Континенттік конгресс]]тің шешімдерін мақұлдау жөніндегі бірқатар қарарларды қабылдамай, [[Екінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберуден бас тартты. Нью-Йорк Бірінші Континенттік конгрестің шешімдерін мақұлдамаған жалғыз отарлық ассамблея болды. Конгреске қарсылық провинциялық ассамблеялар шағымдар бойынша тиісті шаралар қабылдауды талап етуге құзыретті органдар болып табылады деген пікірге негізделді. Наурыз айында Ассамблея басқа отарлардың ұстанымынан алшақтап, Лондонға петиция жолдады. Алайда Лондон оны қабылдамады, өйткені петицияда «ана мемлекеттің» отаршыларға салық салуға өкілеттігі жоқ екені туралы тұжырымдар болды. Бұл петицияны қабылдауды «мүмкін емес» етті. Ассамблея соңғы рет 1775 жылғы 3 сәуірде жиналды.<ref>Edward Countryman, "Consolidating Power in Revolutionary America: The Case of New York, 1775–1783." ''Journal of Interdisciplinary History'' 6.4 (1976): 645–677. [https://www.jstor.org/stable/202535 in JSTOR]</ref> === Провинциялық конгресс === {{Толық мақала|Нью-Йорк провинциялық конгресі}} Жергілікті өкілдерден құрылған революциялық [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]] 1775 жылғы 22 мамырда билікті өз қолына алып, 1776 жылы провинцияны [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] деп жариялады және 1777 жылы алғашқы [[Нью-Йорк конституциясы]]н ратификациялады. Одан кейінгі [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысы]] кезінде [[Ұлыбритания корольдігі|британдықтар]] 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк қаласының тарихы|Нью-Йорк қаласының]] стратегиялық маңызы бар [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси порты|порты]] мен [[Нью-Йорк айлағы|айлағын]] қайта басып алып, оны [[Британ Солтүстік Америкасы]]ндағы әскери және саяси операцияларының базасы ретінде пайдаланды; <ref>Schecter, Barnet. ''The Battle for New York: The City at the Heart of the American Revolution''. Walker & Company. New York. October 2002. {{ISBN|0-8027-1374-2}}.</ref><ref>[[David McCullough|McCullough, David]]. ''[[1776 (book)|1776]]''. Simon & Schuster. New York. May 24, 2005. {{ISBN|978-0-7432-2671-4}}.</ref> алайда британ губернаторы ресми түрде қызметін атқаруын жалғастырғанымен, отардың солтүстік бөлігіндегі аумақтардың басым бөлігі көтерілісші [[Патриоттар (Америка революциясы)|патриоттардың]] бақылауында қалды. 1775 жылғы сәуірде көтерілісшілер Нью-Йорк ассамблеясының орнына [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]]н құрды. [[Лексингтон мен Конкорд шайқастары]] туралы хабар Нью-Йоркке 23 сәуірде жетіп, қала тұрғындарын есеңгіретіп тастады, өйткені Парламент отарларға салықтарды өздері белгілеу құқығын береді деген қауесет кеңінен таралған болатын. [[Маринус Уиллетт]] бастаған [[Азаттық ұлдары]] қала ратушасындағы қару-жарақ қоймасына басып кіріп, 1000 жиынтық қару-жарақты алып кетті. Қаруланған қала тұрғындары қаланы басқару үшін еріктілер жасағын құрды, ал [[Айзек Сирс]]тің үйі іс жүзінде үкіметтің орналасқан орны мен халық жасағының штабына айналды. [[Корольдік билік|Король тағайындаған]] Нью-Йорк атқарушы кеңесі 24 сәуірде жиналып, «біз бірауыздан ештеңе істеуге өкілеттігіміз жоқ деген пікірге келдік» деген қорытындыға келді.<ref>Launitz-Schurer, p. 158.</ref> Нью-Йорктегі британ әскерлері казармаларынан мүлде шықпады. 1775 жылғы 19 қазанда губернатор [[Уильям Трайон]] Нью-Йорктен кетіп, жағалауға жақын тұрған британ әскери кемесіне паналауға мәжбүр болды. Осылайша отардағы британ билігінің сыртқы нышандары да жойылды, өйткені Континенттік конгресс отардың қауіпсіздігіне қатер төндіретін кез келген адамды тұтқындауға бұйрық берген еді. 1776 жылғы сәуірде Трайон Нью-Йорк ассамблеясын ресми түрде таратты.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp 159–73.</ref> Нью-Йорк [[АҚШ тәуелсіздік соғысының солтүстік майданы]]нда орналасты. 1775 жылы Нью-Йорк жаңадан құрылған [[Құрлықтық армия]]ның алғашқы ірі әскери операциясы болған, бірақ сәтсіз аяқталған [[Канадаға басып кіру (1775)|Канадаға басып кіру]] жорығының бастапқы нүктесі болды. [[Дорчестер биіктіктерін бекіту]] нәтижесінде британдықтар Бостоннан шегінгеннен кейін генерал [[Джордж Вашингтон]] Құрлықтық армияны Бостоннан алып шығып, 1776 жылы Нью-Йоркке жеткізді. Ол британдықтардың бұл қалаға қайта оралатынын дұрыс болжаған еді. 1777 жылғы [[Саратога шайқасы]] соғыстың бетбұрыс кезеңіне айналды. Гудзон өзенінің бойындағы [[Вест-Пойнт (Нью-Йорк)|Вест-Пойнт]] стратегиялық маңызы бар нысан болды. Сонымен қатар Нью-Йорк британдықтардың [[Жаңа Англия]]ны басқа отарлардан бөліп тастау әрекетінде шешуші рөл атқарды. 1776 жылғы 9 шілдеде [[Уайт-Плейнс (Нью-Йорк)|Уайт-Плейнсте]] Төртінші провинциялық конгресс жиналып, кейін ''Нью-Йорктің алғашқы конституциялық конвенті'' деген атауға ие болды. Сол күні Нью-Йорк [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясын]] қолдап, өзін тәуелсіз Нью-Йорк штаты деп жариялады.<ref>{{cite web|title=Declaration of Independence|url=http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409165028/http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690 <!-- Bot retrieved archive -->|archive-date=April 9, 2008|access-date=April 10, 2008|publisher=www.history.com}}</ref> [[Нью-Йорк]] қаласының тұрғындары бұл оқиғаны [[Боулинг-Грин (Нью-Йорк)|Боулинг-Грин]] алаңындағы III Георгтың мүсінін құлату арқылы атап өтті. 1776 жылғы 10 шілдеде Төртінші провинциялық конгресс атауын ''Нью-Йорк штаты өкілдерінің конвенті'' деп өзгертіп, «атқарушы биліксіз заң шығарушы орган ретінде» жұмыс істей бастады. Отырыстар арасындағы үзілістерде басқару міндеті [[Қауіпсіздік комитеті (Америка революциясы)|Қауіпсіздік комитетіне]] жүктелді. Нью-Йорк штатының конституциясын әзірлеу үшін 1776 жылғы 10 шілдеде Уайт-Плейнсте [[Конституциялық конвент (саяси жиналыс)|конституциялық конвент]] шақырылды. Бірнеше рет үзіліс жарияланып, жиналыс орны өзгертілгеннен кейін конвент жұмысы [[Кингстон (Нью-Йорк)|Кингстонда]] 1777 жылғы 20 сәуір, жексенбі күні кешке аяқталды. Сол кезде [[1777 жылғы Нью-Йорк конституциясы|жаңа конституция]] бір ғана қарсы дауыспен қабылданды. Конституцияны [[Джон Джей]] әзірледі және ол халықтың ратификациялауына ұсынылмады. Оның ережелеріне сәйкес губернатор тағайындалмай, сайланатын болды, дауыс беру құқығына қойылған шектеулер жеңілдетілді, жасырын дауыс беру енгізілді және азаматтық құқықтарға кепілдік берілді. 1777 жылғы 30 шілдеде [[Джордж Клинтон (вице-президент)|Джордж Клинтон]] Кингстонда Нью-Йорк отарының алғашқы [[Нью-Йорк губернаторы|губернаторы]] ретінде қызметіне кірісті. 1778 жылғы 9 шілдеде Нью-Йорк штаты [[Конфедерация баптары]]на қол қойып, Америка Құрама Штаттарының мемлекеттік басқару жүйесінің ресми бөлігіне айналды. Дегенмен Нью-Йорк өкілдері Тәуелсіздік декларациясына қол қойғандықтан, штат 1776 жылы тәуелсіздік жарияланған кезден бастап-ақ АҚШ құрамында болған еді.<ref>Edward Countryman, ''A People in Revolution: The American Revolution and Political Society in New York, 1760–1790'' (1981).</ref> Провинция аумағында [[Лонг-Айленд шайқасы|бүкіл соғыстағы ең ірі шайқас]] өтті. Бұл Тәуелсіздік декларациясына қол қойылғаннан кейінгі алғашқы шайқас болды. 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк пен Нью-Джерсидегі әскери науқан]] барысында британдықтар қаланы қайта басып алып, қоғамдық алаңдағы [[Бостандық бағаны]]н кесіп құлатты және провинцияда [[Джеймс Робертсон (лоялист)|Джеймс Робертсон]]ның басшылығымен әскери жағдай енгізді. Алайда оның нақты билігі Манхэттеннің оңтүстік шетінен (сол кездегі Нью-Йорк қаласының аумағынан) әрі аспады. Трайон губернатор атағын сақтап қалғанымен, оның билігі өте шектеулі болды. [[Дэвид Мэтьюс]] Нью-Йоркті британдықтар басып алған бүкіл кезеңде, 1783 жылғы [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|Эвакуация күніне]] дейін қала мэрі қызметін атқарды. Қаланы қайта басып алғаннан кейін британдықтар Нью-Йоркті Америкадағы өз армиясының штаб-пәтеріне және Солтүстік Америкадағы саяси операцияларының орталығына айналдырды. Қалаға лоялист босқындар ағылып келіп, оның халқы 33 000 адамға жетті. [[Уоллабаут шығанағы]]ндағы [[Түрме кемелері|түрме кемелерінде]] британдықтар тұтқындаған [[АҚШ тәуелсіздік соғысындағы әскери тұтқындар|америкалық сарбаздар мен теңізшілердің]] едәуір бөлігі ұсталды. Бұл кемелерде қаза тапқан америкалықтардың саны соғыстың барлық шайқастарында қаза тапқандардың жалпы санынан асып түсті. Британдықтар Нью-Йоркті 1783 жылғы қарашадағы [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|Эвакуация күніне]] дейін өз бақылауында ұстады. Кейін бұл күн ұзақ уақыт бойы аталып өтілді.<ref>Countryman, ''A People in Revolution: The American Revolution and Political Society in New York, 1760–1790'' (1981).</ref> == Басқару құрылымы == {{Толық мақала|Америкадағы отарлық басқару}} [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Нью-Йорк губернаторын]] король тағайындады. Губернатор жоғарғы палата қызметін атқарған Атқарушы кеңестің мүшелерін өзі таңдады. Губернатор мен корольдің [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|ассамблея]] қабылдаған заң жобаларына вето қою құқығы болды. Алайда барлық заң жобалары король тарапынан қабылданбағанға дейін күшінде қала берді, ал мұндай шешімнің қабылдануы бір жылға дейін созылуы мүмкін еді. [[Георг король соғысы]] кезінде губернатор ассамблеяның екі бастамасын мақұлдады: отар кірістерін бес жыл сайын емес, жыл сайын бекіту және бөлінетін әрбір қаражаттың жұмсалу мақсатын ассамблеяның мақұлдауы. Бастапқыда ассамблеяға сайлау губернатордың қалауына қарай өткізілді, алайда кейін кемінде жеті жылда бір рет сайлау өткізуді міндеттейтін заң қабылданды. Нью-Йорк қаласы провинцияның әкімшілік орталығы әрі Нью-Йорк провинциялық ассамблеясының жиналыс өткізетін орны болды.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.</ref> 1692–1694 жылдары Нью-Йорк губернаторы бір мезгілде Пенсильвания губернаторы қызметін де атқарды. 1698–1701 жылдары ол Массачусетс пен Нью-Гэмпширдің де губернаторы болды. Ал 1702–1738 жылдары Нью-Джерси губернаторы қызметін де қатар атқарды. 1683 жылы ассамблеяда Лонг-Айлендке алты, Нью-Йорк қаласына төрт, Кингстон мен Олбаниге екі-екіден, ал [[Статен-Айленд]], [[Скенектади]], [[Мартас-Винъярд]] және [[Нантакет]]ке бір-бірден өкілдік орын берілді. Сондай-ақ Мэн жағалауындағы Пемаквидке бір орын бөлінді. 1737 жылы ассамблея мүшелерінің саны 27-ге, ал 1773 жылы 31-ге дейін ұлғайтылды. Сайлаушыларға жасына, жынысына және діни сеніміне қатысты талаптардан бөлек, құны кемінде 40 фунт стерлинг болатын [[Фригольд (ағылшын құқығы)|жеке меншік жер иелігі]] болуы міндеттелді. Алайда 40 фунт стерлингтік мүліктік талап көбіне ескерілмеді. 1737–1747 жылдар аралығында [[Отарлық Америкадағы еврейлер тарихы|еврейлерге]] дауыс беруге рұқсат етілмеді. Ауылдық округтерде ер адамдардың жартысынан сәл астамы дауыс беру құқығына ие болды. [[Жасырын дауыс беру]] жүйесі болмағандықтан, сайлаушылардың тәуелсіздігі қамтамасыз етілмеді. [[Әулие Павел шіркеуінің ұлттық тарихи орны|Сайлау округтің әкімшілік орталығында өткізілді]], оған шериф бақылау жасады. Кейде сайлау туралы хабарлама тым кеш беріліп, дауыс беру құқығы бар көптеген тұрғындар сайлау учаскелеріне жете алмады. Үміткерлер әдетте дауыс беру орындарында өздері қатысып отырды, ал дауыс беру қол көтеру арқылы жүргізілді. Егер мұндай дауыс беру нәтижесінде айқын жеңімпаз анықталмаса, басқа тәсіл қолданылды. Дэвид Осборн былай деп атап өтеді: <blockquote> 1733 жылғы 29 қазанда Уэстчестер округіндегі [[Истчестер (қала, Нью-Йорк)|Истчестердің]] ауылдық алаңында Нью-Йорк ассамблеясындағы бос орынға өткізілген сайлау — отарлық Америка тарихындағы ең белгілі саяси оқиғалардың бірі. Сайлаудан 275 жыл өткеннен кейін де тарихшылар бұл оқиғаны отарлық өмірдің әртүрлі қырлары туралы өз тұжырымдарын негіздеу үшін мысалға келтіруді жалғастырып келеді. Жақында бір зерттеуші осы сайлауды отаршылардың дүниетанымында монархияның маңызы ұзақ уақыт бойы сақталғанын дәлелдеу үшін пайдаланса, басқа бір ғалым дауыс беруді Нью-Йорк қолөнершілерінің саяси санасының қалыптасуындағы маңызды кезең ретінде қарастырды. Көптеген авторлар қазіргі [[Маунт-Вернон (Нью-Йорк)|Маунт-Вернон]] қаласындағы [[Әулие Павел шіркеуінің ұлттық тарихи орны]] орналасқан жерде өткен бұл сайлауды баспагер [[Джон Питер Зенгер]]дің тарихымен байланыстыра сипаттайды. Оның 1735 жылы [[Билікке қарсы жала жабу|билікке қарсы жала жабу]] ісі бойынша ақталуы Америкадағы [[Баспасөз бостандығы|баспасөз бостандығының]] негізін қалаған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Зенгер шығарған ''[[Нью-Йорк апталық журналы]]'' газетінің алғашқы санында осы әйгілі сайлау туралы көлемді есеп жарияланды. Бұл есеп тарихшылардың қолындағы отарлық кезеңдегі сайлаудың барысын толық сипаттайтын санаулы деректердің бірі болып табылады.<ref>{{cite web |last1=Osborn |first1=David |title=A Meddling Royal Official: Turnout at a Famous Colonial Election in Westchester County in 1733 |url=https://www.nps.gov/sapa/learn/historyculture/upload/ElectionOf1733.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160606095242/https://www.nps.gov/sapa/learn/historyculture/upload/ElectionOf1733.pdf |url-status=dead |archive-date=June 6, 2016 |publisher=National Park Service |page=1}}</ref> </blockquote> == Заңгерлік кәсіп == Британ губернаторлары заңгерлік білім алмаған жоғары тап өкілдері мен ақсүйектер болды. Олар америкалықтардың заң талаптары өздерінің өкілеттіктерін шамадан тыс шектейді деп есептеді. 1680 жылдардан шамамен 1715 жылға дейін корольдік билікті күшейту және губернаторлардың өкілеттіктеріне қойылған құқықтық шектеулерді азайту мақсатында көптеген әрекет жасалды. [[Филадельфия заңгерлері|Отарлық заңгерлер]] бұл әрекеттерге табысты түрде қарсы тұрды. Әсіресе 1720–1730 жылдары Бостон, Филадельфия және Нью-Йоркте қоғамдық пікірді жұмылдырудың маңызды тәсілі қалыптасты. Ол үшін жаңадан кең тарала бастаған апталық газеттер мен арзан кітапшалар шығаратын баспаханалар пайдаланылды. Заңгерлер осы баспа құралдары арқылы америкалықтардың [[Ағылшындардың құқықтары|ағылшындар ретіндегі заңды құқықтары]] туралы идеяларды таратты.<ref>Gregory Afinogenov, "Lawyers and Politics in Eighteenth-Century New York." ''New York History'' 89.2 (2008): 142–162. [https://www.jstor.org/stable/23183447 online]</ref> Алайда 1750–1760 жылдары заңгерлерге қарсы қозғалыс басталып, оларды [[Ұсақ-түйекке негізделген қарсылықтар|ұсақ-түйекке жармасатын даукестер]] ретінде келемеждеп, беделін түсіруге тырысты. Соның салдарынан олардың қоғамдық беделі мен ықпалы төмендеді.<ref>{{Cite journal |last=Feder |first=Luke J. |date=2014 |title="No Lawyer in the Assembly!": Character Politics and the Election of 1768 in New York City |url=https://www.jstor.org/stable/newyorkhist.95.2.154 |journal=New York History |volume=95 |issue=2 |pages=154–171 |jstor=newyorkhist.95.2.154 |issn=0146-437X}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ngp84mkhebbj8y1qhq547wj2zt96v5p 3684228 3684227 2026-10-20T19:46:33Z 1nter pares 146705 /* Заңгерлік кәсіп */ 3684228 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Нью-Йорк провинциясы |өз атауы = Province of New York |статусы = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)<br>[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783) |әнұраны = |байрақ = Colonial-Red-Ensign.svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal_of_ny_1767.PNG |елтаңба_сипаттамасы = Мөр (1767) |символ = |карта = nycolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Нью-Йорк провинциясының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]] |ыдырауы = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Нью-Йорк]] |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)<br>'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]] |валютасы = [[Нью-Йорк фунты]] |қосымша_параметр = |параметр_мазмұны = |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)<br>[[Тәж отары]] (1689–1783) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Король |басқарушы1 = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1664–1685 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1760–1776 |басқарушылар_титулы3 = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]] |басқарушы3 = [[Ричард Николлс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы3 = 1664–1668 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы) |басқарушы_жылы4 = 1783 |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)<br>[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)<br>'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]<br>'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]] |Кезең1 = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]] |Уақыт1 = [[28 тамыз]] |Жыл1 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең2 = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]] |Уақыт2 = [[29 қыркүйек]] |Жыл2 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең3 = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] |Уақыт3 = [[5 наурыз]] |Жыл3 = [[1674 жыл|1674]] |Кезең4 = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]] |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] |Уақыт5 = [[3 қыркүйек]] |Жыл5 = [[1783 жыл|1783]] |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Жаңа Нидерланд |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Нью-Йорк (штат) |к2 = Вермонт Республикасы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = }} '''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды. 1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}</ref> Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады. XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді. == Географиясы == Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады. == Тарихы == === Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) === 1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды. === Корольдік провинция (1686–1775) === 1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.<ref>{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus & Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}</ref><ref>Robert A Emery, "Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials" in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi & Marguerite Most (Routledge, 2013).</ref> 1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді. 1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды. Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.<ref>[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37</ref> 1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты. ==== Нидерландтар ==== [[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы<ref>{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}</ref>]] [[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды. Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.<ref>Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).</ref><ref>Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.</ref><ref>A. G. Roeber "Dutch colonists cope with English control" in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.</ref><ref>Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).</ref> ==== Немістер ==== 1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.<ref>Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)</ref> ==== Қара нәсілді құлдар ==== Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды. Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.<ref>Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).</ref><ref>{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}</ref> Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды. Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.<ref>Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).</ref> 1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.<ref>[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm "African Burial Ground"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.</ref> ==== Король Георг соғысы ==== {{Толық мақала|Король Георг соғысы}} Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 109.</ref> Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 110.</ref> ==== Француздар мен үндістер соғысы ==== {{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}} [[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.<ref>Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).</ref> Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды. 1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.<ref>Nash (1986) p. 151.</ref> Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.<ref>Michael J. Mullin, "Personal Politics: William Johnson and the Mohawks." ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.</ref> === Саяси партиялар === XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты. Губернатор [[Кадвалладер Колден]] ықпалды әулеттерге қарсы тұру үшін халықтық партия құруға тырысты. Соның нәтижесінде ол екі партияның да қалалық элитасының өшпенділігіне ұшырады. Ливингстондар империялық билікпен байланыстарды [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Лансидің]] ықпалын шектеу құралы ретінде қарастырды. Ал де Лансилер империялық билікпен байланыстарды жеке пайдасына пайдаланудың құралы деп есептеді.<ref>Carl Lotus Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.</ref> === Гербтік алым туралы заң === Парламент отарлардан қаражат жинау мақсатында [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң]]ды қабылдады. Нью-Йорк бұған дейін Француздар мен үндістер соғысына қаражат жинау үшін 1756–1760 жылдары қолданылған өзінің гербтік алым туралы заңын қабылдаған болатын. Гербтік алым туралы заңға көрсетілген ерекше күшті қарсылықты жергілікті мәселелерге байланысты жинақталған қайшылықтармен ғана түсіндіруге болады.<ref>Nash (1986), p. 184.</ref> Француздар мен үндістер соғысының аяқталуынан туындаған зардаптар Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. Отарлар Ұлыбританиямен сауда тапшылығынан, елдегі несиелеуді шектеген қаржылық дағдарыстан және ақша айналымындағы өтімділікті қамтамасыз ету үшін қағаз ақша шығаруға тыйым салған [[Ақша айналымы туралы заң]]нан туындаған өте қатаң ақша-несие саясатының салдарын бастан кешірді.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 23–52.</ref> Нью-Йорк әуел бастан отарлардағы наразылық қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Нью-Йорктегі екі саяси топ та [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң|1765 жылғы гербтік алым туралы заңға]] қарсы шықты. Қазан айында бірнеше отардың өкілдері Нью-Йорктегі кейін [[Федерал-холл]] атанған ғимаратта [[Гербтік алым конгресі]]не жиналып, заңға қарсы қандай шаралар қабылдау керектігін талқылады. 1765 жылғы 11 желтоқсанда Нью-Йорк ассамблеясы британдық Қауымдар палатасына америкалықтардың өздеріне салынатын салықтарды өздері белгілеу құқығын мойындауды сұраған петиция жолдады. Тамыз айында гербтік алым агенттерін қорқытып-үркіту және ұрып-соғу оқиғалары туралы хабарлар кеңінен тарады. Нью-Йорктің гербтік алым жөніндегі комиссары қызметінен кетті. Заң 1 қарашада күшіне енді. Бір күн бұрын [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Ланси]] Нью-Йорк көпестерінің Бёрнс тавернасындағы жиналысын ұйымдастырды. Онда көпестер гербтік алым туралы заң күшін жойғанға дейін Ұлыбританиядан әкелінетін барлық тауарларға бойкот жариялауға келісті. Бұл заңға қарсы шыққан жетекші байсалды ұйымдардың бірі [[Айзек Сирс]], [[Джон Лэмб (генерал)|Джон Лэмб]] және [[Александр Макдугалл]] басқарған жергілікті [[Азаттық ұлдары]] болды. Тарихшы Гэри Б. Нэш «1–4 қарашадағы жаппай үрей» деп аталған оқиғалар туралы былай деп жазды:<ref name=nash55>Nash (2005) p. 55.</ref> {{Дәйексөз|Алайда Нью-Йорктің қарапайым халық өкілдері мұнымен әлі қанағаттанбаған еді. «Азаттық ұлдарының» беделді жетекшілерінің ықпалынан шығып кеткен төменгі әлеуметтік топтар төрт күн бойы қалада ойран салды. Саны екі мыңға жуық адамнан тұратын топ британ саясатын қолдайды деген күдікке ілінгендердің үйлеріне қоқан-лоқы көрсетті, аса бай губернатор Кадвалладер Колденнің үйіне шабуыл жасады, оның тұлыбын қала көшелерімен алып жүрді және Боулинг-Грин алаңында үлкен алау жақты. Айқай-шуға басқан жиналғандар алауға губернатордың сәнді екі шанасы мен ат жегілген күймесін лақтырды.<ref>Nash (2005) p. 54. Nash (p. 58) also wrote, "In New York City ... the Stamp Act demonstrators were led at first by men higher up on the social order – ship captains, master craftsmen, and even lawyers, but then escaped their control."</ref>}} Тарихшы Фред Андерсон Нью-Йорктегі тобырдың әрекеттерін Бостондағы оқиғалармен салыстырды. Бостонда алғашқы толқулардан кейін [[Адал тоғыздық]] (кейінгі «Азаттық ұлдары» ұйымының ізашары) сияқты жергілікті жетекшілер тобырды өз бақылауына ала алды. Алайда Нью-Йоркте «тобыр негізінен теңізшілерден құралды. Олардың көпшілігінің жергілікті қауыммен тығыз байланысы болмады және олар қаладағы құрлықта жүрген радикал жетекшілердің билігіне бағынуды аса қажет деп санамады». Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» тек 1 қарашадан кейін ғана наразылық қозғалысын өз бақылауына алды.<ref>Anderson pp. 678–679.</ref> 1 қарашада тобыр қойма мен [[Амстердам форты|Форт-Джордж]] коменданты Томас Джеймстің үйін қиратты. Бірнеше күннен кейін Форт-Джорджда сақталған гербтік маркалар тобырға тапсырылды. Нэш «„Азаттық ұлдары“ теңізшілерді, төменгі әлеуметтік топтардан шыққан қолөнершілер мен жұмысшыларды өз бақылауында ұстай ала ма деген мәселе күмәнді болып қала берді» деп атап өтті. Сондай-ақ оның айтуынша, олар «жиналған төменгі тап қолөнершілері мен олардың теңізші серіктерінің орасан зор күшінен қорқа бастады».<ref name=nash55/> 1766 жылғы 7 қаңтарда Коннектикутқа арналған гербтік маркаларды тасымалдаған ''Polly'' сауда кемесіне Нью-Йорк айлағында адамдар көтеріліп, маркаларды жойды. 1765 жылдың соңына дейін гербтік алым туралы заңға қарсы толқулар негізінен Нью-Йорк қаласымен шектелген еді, алайда қаңтар айында «Азаттық ұлдары» Олбаниде де гербтік маркалардың таратылуын тоқтатты. 1766 жылғы мамырда гербтік алым туралы заңның күші жойылғаны туралы хабар жеткенде, «Азаттық ұлдары» [[Бостандық бағаны]]н орнатып, бұл оқиғаны атап өтті. Баған жаппай жиналыстар өткізілетін орынға және америкалықтардың күресінің символына айналды. Маусым айында Нью-Йоркке британдық тұрақты әскердің екі полкі келіп, жоғарғы казармаларға орналастырылды. 10 тамызда бұл әскерлер Бостандық бағанын кесіп құлатты. Кейін екінші және үшінші бағандар орнатылды, алайда олар да кесіп құлатылды. Осындай әрекеттердің қайталануына жол бермеу үшін төртінші баған орнатылып, темірмен қапталды.{{citation needed|date=April 2018}} === Шай туралы заң === Тауншенд актісінің күші жойылғаннан кейін Нью-Йоркте тыныштық орнады, алайда провинция экономикасы әлі де құлдырау жағдайында болды. 1773 жылғы мамырда Парламент [[Шай туралы заң]]ды қабылдап, шайға салынатын баж салығын төмендетті және Ост-Үнді компаниясына отарларда шайды контрабандашыларға қарағанда арзан бағамен сатуға мүмкіндік берді. Бұл заң ең алдымен Нью-Йорк көпестері мен контрабандашыларының мүдделеріне нұқсан келтірді. Қарсылық қозғалысын «Азаттық ұлдары» ұйымдастырды. 1773 жылғы қарашада олар ''«Нью-Йорктің Азаттық ұлдары қауымдастығы»'' атты мәлімдеме жариялап, онда заңды қолдауға қандай да бір көмек көрсеткен кез келген адам «Америка бостандықтарының жауы» деп танылатынын мәлімдеді. Соның нәтижесінде Ост-Үнді компаниясының Нью-Йорктегі агенттері қызметтерінен кетті. Нью-Йорк ассамблеясы «Азаттық ұлдарының» заңнан тыс өкілеттіктерді өз қолына алуына қатысты ешқандай шара қолданбады.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 95–111.</ref> Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» Бостонда шайдың кемелерден түсірілуіне толықтай жол бермеу жоспары туралы біліп, осы саясатты ұстануға шешім қабылдады. «Қауымдастық» күткен қолдауына ие болмағандықтан, «Азаттық ұлдары» шай жағаға түсірілген жағдайда халық оны бөлшек сауда арқылы сатуды талап етеді деп қауіптенді.<ref>Launitz-Schurer, p. 103.</ref> Желтоқсан айында [[Бостон шай бүлігі]] туралы хабардың жетуі қарсылық қозғалысын одан әрі күшейтті. 1774 жылғы сәуірде ''Nancy'' кемесі жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін Нью-Йорк айлағына келді. Кеме капитаны бортта 18 жәшік шай бар екенін мойындап, оны жағаға түсіруге әрекет жасамайтынына келісті. Алайда соған қарамастан, «Азаттық ұлдары» кемеге көтеріліп, шайды жойды. === Төзгісіз заңдар === 1774 жылғы қаңтарда Ассамблея [[Төзгісіз заңдар]]ға қатысты басқа отарлармен байланыс орнату үшін [[Хат алмасу комитеті]]н құрды.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 113–57.</ref> 1774 жылғы мамырда Бостон портын жапқан [[Бостон порты туралы заң]]ның қабылданғаны жөнінде хабар жетті. «Азаттық ұлдары» Ұлыбританиямен саудаға бойкот жариялауды қайта бастауды қолдады, алайда ірі импорттаушылар бұған қатты қарсылық білдірді. Мамыр айында Нью-Йоркте жиналыс өткізіліп, онда [[Хат алмасу комитеті]]нің мүшелері сайланды. Құрамында байсалды бағытты ұстанушылар басым болған [[Алпыс комитеті|Елу комитеті]] құрылды, ал «Азаттық ұлдары» оның құрамынан небәрі 15 орын алды. Комитеттің төрағасы [[Айзек Лоу]] болды. Кейін [[Фрэнсис Льюис]] қосылып, комитет Елу бір комитеті деп аталды. Комитет Бостонның «Америка құқықтарын қорғау жолында зардап шегіп жатқанын» мәлімдеген қарар қабылдап, [[Континенттік конгресс]] құруды ұсынды. Шілде айында комитет өз мүшелерінің арасынан бес адамды осы конгреске делегат етіп сайлады. Басқа округтердің кейбірі де қыркүйекте өткен [[Бірінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберді. Нью-Йорк делегаттары конгресте [[Континенттік қауымдастық]]тың қабылдануына тосқауыл қоя алмады. Алайда Нью-Йоркте бұл қауымдастықтың шешімдері негізінен ескерусіз қалды. 1775 жылғы қаңтар және ақпан айларында Нью-Йорк ассамблеясы [[Бірінші Континенттік конгресс]]тің шешімдерін мақұлдау жөніндегі бірқатар қарарларды қабылдамай, [[Екінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберуден бас тартты. Нью-Йорк Бірінші Континенттік конгрестің шешімдерін мақұлдамаған жалғыз отарлық ассамблея болды. Конгреске қарсылық провинциялық ассамблеялар шағымдар бойынша тиісті шаралар қабылдауды талап етуге құзыретті органдар болып табылады деген пікірге негізделді. Наурыз айында Ассамблея басқа отарлардың ұстанымынан алшақтап, Лондонға петиция жолдады. Алайда Лондон оны қабылдамады, өйткені петицияда «ана мемлекеттің» отаршыларға салық салуға өкілеттігі жоқ екені туралы тұжырымдар болды. Бұл петицияны қабылдауды «мүмкін емес» етті. Ассамблея соңғы рет 1775 жылғы 3 сәуірде жиналды.<ref>Edward Countryman, "Consolidating Power in Revolutionary America: The Case of New York, 1775–1783." ''Journal of Interdisciplinary History'' 6.4 (1976): 645–677. [https://www.jstor.org/stable/202535 in JSTOR]</ref> === Провинциялық конгресс === {{Толық мақала|Нью-Йорк провинциялық конгресі}} Жергілікті өкілдерден құрылған революциялық [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]] 1775 жылғы 22 мамырда билікті өз қолына алып, 1776 жылы провинцияны [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] деп жариялады және 1777 жылы алғашқы [[Нью-Йорк конституциясы]]н ратификациялады. Одан кейінгі [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысы]] кезінде [[Ұлыбритания корольдігі|британдықтар]] 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк қаласының тарихы|Нью-Йорк қаласының]] стратегиялық маңызы бар [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси порты|порты]] мен [[Нью-Йорк айлағы|айлағын]] қайта басып алып, оны [[Британ Солтүстік Америкасы]]ндағы әскери және саяси операцияларының базасы ретінде пайдаланды; <ref>Schecter, Barnet. ''The Battle for New York: The City at the Heart of the American Revolution''. Walker & Company. New York. October 2002. {{ISBN|0-8027-1374-2}}.</ref><ref>[[David McCullough|McCullough, David]]. ''[[1776 (book)|1776]]''. Simon & Schuster. New York. May 24, 2005. {{ISBN|978-0-7432-2671-4}}.</ref> алайда британ губернаторы ресми түрде қызметін атқаруын жалғастырғанымен, отардың солтүстік бөлігіндегі аумақтардың басым бөлігі көтерілісші [[Патриоттар (Америка революциясы)|патриоттардың]] бақылауында қалды. 1775 жылғы сәуірде көтерілісшілер Нью-Йорк ассамблеясының орнына [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]]н құрды. [[Лексингтон мен Конкорд шайқастары]] туралы хабар Нью-Йоркке 23 сәуірде жетіп, қала тұрғындарын есеңгіретіп тастады, өйткені Парламент отарларға салықтарды өздері белгілеу құқығын береді деген қауесет кеңінен таралған болатын. [[Маринус Уиллетт]] бастаған [[Азаттық ұлдары]] қала ратушасындағы қару-жарақ қоймасына басып кіріп, 1000 жиынтық қару-жарақты алып кетті. Қаруланған қала тұрғындары қаланы басқару үшін еріктілер жасағын құрды, ал [[Айзек Сирс]]тің үйі іс жүзінде үкіметтің орналасқан орны мен халық жасағының штабына айналды. [[Корольдік билік|Король тағайындаған]] Нью-Йорк атқарушы кеңесі 24 сәуірде жиналып, «біз бірауыздан ештеңе істеуге өкілеттігіміз жоқ деген пікірге келдік» деген қорытындыға келді.<ref>Launitz-Schurer, p. 158.</ref> Нью-Йорктегі британ әскерлері казармаларынан мүлде шықпады. 1775 жылғы 19 қазанда губернатор [[Уильям Трайон]] Нью-Йорктен кетіп, жағалауға жақын тұрған британ әскери кемесіне паналауға мәжбүр болды. Осылайша отардағы британ билігінің сыртқы нышандары да жойылды, өйткені Континенттік конгресс отардың қауіпсіздігіне қатер төндіретін кез келген адамды тұтқындауға бұйрық берген еді. 1776 жылғы сәуірде Трайон Нью-Йорк ассамблеясын ресми түрде таратты.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp 159–73.</ref> Нью-Йорк [[АҚШ тәуелсіздік соғысының солтүстік майданы]]нда орналасты. 1775 жылы Нью-Йорк жаңадан құрылған [[Құрлықтық армия]]ның алғашқы ірі әскери операциясы болған, бірақ сәтсіз аяқталған [[Канадаға басып кіру (1775)|Канадаға басып кіру]] жорығының бастапқы нүктесі болды. [[Дорчестер биіктіктерін бекіту]] нәтижесінде британдықтар Бостоннан шегінгеннен кейін генерал [[Джордж Вашингтон]] Құрлықтық армияны Бостоннан алып шығып, 1776 жылы Нью-Йоркке жеткізді. Ол британдықтардың бұл қалаға қайта оралатынын дұрыс болжаған еді. 1777 жылғы [[Саратога шайқасы]] соғыстың бетбұрыс кезеңіне айналды. Гудзон өзенінің бойындағы [[Вест-Пойнт (Нью-Йорк)|Вест-Пойнт]] стратегиялық маңызы бар нысан болды. Сонымен қатар Нью-Йорк британдықтардың [[Жаңа Англия]]ны басқа отарлардан бөліп тастау әрекетінде шешуші рөл атқарды. 1776 жылғы 9 шілдеде [[Уайт-Плейнс (Нью-Йорк)|Уайт-Плейнсте]] Төртінші провинциялық конгресс жиналып, кейін ''Нью-Йорктің алғашқы конституциялық конвенті'' деген атауға ие болды. Сол күні Нью-Йорк [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясын]] қолдап, өзін тәуелсіз Нью-Йорк штаты деп жариялады.<ref>{{cite web|title=Declaration of Independence|url=http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409165028/http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690 <!-- Bot retrieved archive -->|archive-date=April 9, 2008|access-date=April 10, 2008|publisher=www.history.com}}</ref> [[Нью-Йорк]] қаласының тұрғындары бұл оқиғаны [[Боулинг-Грин (Нью-Йорк)|Боулинг-Грин]] алаңындағы III Георгтың мүсінін құлату арқылы атап өтті. 1776 жылғы 10 шілдеде Төртінші провинциялық конгресс атауын ''Нью-Йорк штаты өкілдерінің конвенті'' деп өзгертіп, «атқарушы биліксіз заң шығарушы орган ретінде» жұмыс істей бастады. Отырыстар арасындағы үзілістерде басқару міндеті [[Қауіпсіздік комитеті (Америка революциясы)|Қауіпсіздік комитетіне]] жүктелді. Нью-Йорк штатының конституциясын әзірлеу үшін 1776 жылғы 10 шілдеде Уайт-Плейнсте [[Конституциялық конвент (саяси жиналыс)|конституциялық конвент]] шақырылды. Бірнеше рет үзіліс жарияланып, жиналыс орны өзгертілгеннен кейін конвент жұмысы [[Кингстон (Нью-Йорк)|Кингстонда]] 1777 жылғы 20 сәуір, жексенбі күні кешке аяқталды. Сол кезде [[1777 жылғы Нью-Йорк конституциясы|жаңа конституция]] бір ғана қарсы дауыспен қабылданды. Конституцияны [[Джон Джей]] әзірледі және ол халықтың ратификациялауына ұсынылмады. Оның ережелеріне сәйкес губернатор тағайындалмай, сайланатын болды, дауыс беру құқығына қойылған шектеулер жеңілдетілді, жасырын дауыс беру енгізілді және азаматтық құқықтарға кепілдік берілді. 1777 жылғы 30 шілдеде [[Джордж Клинтон (вице-президент)|Джордж Клинтон]] Кингстонда Нью-Йорк отарының алғашқы [[Нью-Йорк губернаторы|губернаторы]] ретінде қызметіне кірісті. 1778 жылғы 9 шілдеде Нью-Йорк штаты [[Конфедерация баптары]]на қол қойып, Америка Құрама Штаттарының мемлекеттік басқару жүйесінің ресми бөлігіне айналды. Дегенмен Нью-Йорк өкілдері Тәуелсіздік декларациясына қол қойғандықтан, штат 1776 жылы тәуелсіздік жарияланған кезден бастап-ақ АҚШ құрамында болған еді.<ref>Edward Countryman, ''A People in Revolution: The American Revolution and Political Society in New York, 1760–1790'' (1981).</ref> Провинция аумағында [[Лонг-Айленд шайқасы|бүкіл соғыстағы ең ірі шайқас]] өтті. Бұл Тәуелсіздік декларациясына қол қойылғаннан кейінгі алғашқы шайқас болды. 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк пен Нью-Джерсидегі әскери науқан]] барысында британдықтар қаланы қайта басып алып, қоғамдық алаңдағы [[Бостандық бағаны]]н кесіп құлатты және провинцияда [[Джеймс Робертсон (лоялист)|Джеймс Робертсон]]ның басшылығымен әскери жағдай енгізді. Алайда оның нақты билігі Манхэттеннің оңтүстік шетінен (сол кездегі Нью-Йорк қаласының аумағынан) әрі аспады. Трайон губернатор атағын сақтап қалғанымен, оның билігі өте шектеулі болды. [[Дэвид Мэтьюс]] Нью-Йоркті британдықтар басып алған бүкіл кезеңде, 1783 жылғы [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|Эвакуация күніне]] дейін қала мэрі қызметін атқарды. Қаланы қайта басып алғаннан кейін британдықтар Нью-Йоркті Америкадағы өз армиясының штаб-пәтеріне және Солтүстік Америкадағы саяси операцияларының орталығына айналдырды. Қалаға лоялист босқындар ағылып келіп, оның халқы 33 000 адамға жетті. [[Уоллабаут шығанағы]]ндағы [[Түрме кемелері|түрме кемелерінде]] британдықтар тұтқындаған [[АҚШ тәуелсіздік соғысындағы әскери тұтқындар|америкалық сарбаздар мен теңізшілердің]] едәуір бөлігі ұсталды. Бұл кемелерде қаза тапқан америкалықтардың саны соғыстың барлық шайқастарында қаза тапқандардың жалпы санынан асып түсті. Британдықтар Нью-Йоркті 1783 жылғы қарашадағы [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|Эвакуация күніне]] дейін өз бақылауында ұстады. Кейін бұл күн ұзақ уақыт бойы аталып өтілді.<ref>Countryman, ''A People in Revolution: The American Revolution and Political Society in New York, 1760–1790'' (1981).</ref> == Басқару құрылымы == {{Толық мақала|Америкадағы отарлық басқару}} [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Нью-Йорк губернаторын]] король тағайындады. Губернатор жоғарғы палата қызметін атқарған Атқарушы кеңестің мүшелерін өзі таңдады. Губернатор мен корольдің [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|ассамблея]] қабылдаған заң жобаларына вето қою құқығы болды. Алайда барлық заң жобалары король тарапынан қабылданбағанға дейін күшінде қала берді, ал мұндай шешімнің қабылдануы бір жылға дейін созылуы мүмкін еді. [[Георг король соғысы]] кезінде губернатор ассамблеяның екі бастамасын мақұлдады: отар кірістерін бес жыл сайын емес, жыл сайын бекіту және бөлінетін әрбір қаражаттың жұмсалу мақсатын ассамблеяның мақұлдауы. Бастапқыда ассамблеяға сайлау губернатордың қалауына қарай өткізілді, алайда кейін кемінде жеті жылда бір рет сайлау өткізуді міндеттейтін заң қабылданды. Нью-Йорк қаласы провинцияның әкімшілік орталығы әрі Нью-Йорк провинциялық ассамблеясының жиналыс өткізетін орны болды.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.</ref> 1692–1694 жылдары Нью-Йорк губернаторы бір мезгілде Пенсильвания губернаторы қызметін де атқарды. 1698–1701 жылдары ол Массачусетс пен Нью-Гэмпширдің де губернаторы болды. Ал 1702–1738 жылдары Нью-Джерси губернаторы қызметін де қатар атқарды. 1683 жылы ассамблеяда Лонг-Айлендке алты, Нью-Йорк қаласына төрт, Кингстон мен Олбаниге екі-екіден, ал [[Статен-Айленд]], [[Скенектади]], [[Мартас-Винъярд]] және [[Нантакет]]ке бір-бірден өкілдік орын берілді. Сондай-ақ Мэн жағалауындағы Пемаквидке бір орын бөлінді. 1737 жылы ассамблея мүшелерінің саны 27-ге, ал 1773 жылы 31-ге дейін ұлғайтылды. Сайлаушыларға жасына, жынысына және діни сеніміне қатысты талаптардан бөлек, құны кемінде 40 фунт стерлинг болатын [[Фригольд (ағылшын құқығы)|жеке меншік жер иелігі]] болуы міндеттелді. Алайда 40 фунт стерлингтік мүліктік талап көбіне ескерілмеді. 1737–1747 жылдар аралығында [[Отарлық Америкадағы еврейлер тарихы|еврейлерге]] дауыс беруге рұқсат етілмеді. Ауылдық округтерде ер адамдардың жартысынан сәл астамы дауыс беру құқығына ие болды. [[Жасырын дауыс беру]] жүйесі болмағандықтан, сайлаушылардың тәуелсіздігі қамтамасыз етілмеді. [[Әулие Павел шіркеуінің ұлттық тарихи орны|Сайлау округтің әкімшілік орталығында өткізілді]], оған шериф бақылау жасады. Кейде сайлау туралы хабарлама тым кеш беріліп, дауыс беру құқығы бар көптеген тұрғындар сайлау учаскелеріне жете алмады. Үміткерлер әдетте дауыс беру орындарында өздері қатысып отырды, ал дауыс беру қол көтеру арқылы жүргізілді. Егер мұндай дауыс беру нәтижесінде айқын жеңімпаз анықталмаса, басқа тәсіл қолданылды. Дэвид Осборн былай деп атап өтеді: <blockquote> 1733 жылғы 29 қазанда Уэстчестер округіндегі [[Истчестер (қала, Нью-Йорк)|Истчестердің]] ауылдық алаңында Нью-Йорк ассамблеясындағы бос орынға өткізілген сайлау — отарлық Америка тарихындағы ең белгілі саяси оқиғалардың бірі. Сайлаудан 275 жыл өткеннен кейін де тарихшылар бұл оқиғаны отарлық өмірдің әртүрлі қырлары туралы өз тұжырымдарын негіздеу үшін мысалға келтіруді жалғастырып келеді. Жақында бір зерттеуші осы сайлауды отаршылардың дүниетанымында монархияның маңызы ұзақ уақыт бойы сақталғанын дәлелдеу үшін пайдаланса, басқа бір ғалым дауыс беруді Нью-Йорк қолөнершілерінің саяси санасының қалыптасуындағы маңызды кезең ретінде қарастырды. Көптеген авторлар қазіргі [[Маунт-Вернон (Нью-Йорк)|Маунт-Вернон]] қаласындағы [[Әулие Павел шіркеуінің ұлттық тарихи орны]] орналасқан жерде өткен бұл сайлауды баспагер [[Джон Питер Зенгер]]дің тарихымен байланыстыра сипаттайды. Оның 1735 жылы [[Билікке қарсы жала жабу|билікке қарсы жала жабу]] ісі бойынша ақталуы Америкадағы [[Баспасөз бостандығы|баспасөз бостандығының]] негізін қалаған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Зенгер шығарған ''[[Нью-Йорк апталық журналы]]'' газетінің алғашқы санында осы әйгілі сайлау туралы көлемді есеп жарияланды. Бұл есеп тарихшылардың қолындағы отарлық кезеңдегі сайлаудың барысын толық сипаттайтын санаулы деректердің бірі болып табылады.<ref>{{cite web |last1=Osborn |first1=David |title=A Meddling Royal Official: Turnout at a Famous Colonial Election in Westchester County in 1733 |url=https://www.nps.gov/sapa/learn/historyculture/upload/ElectionOf1733.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160606095242/https://www.nps.gov/sapa/learn/historyculture/upload/ElectionOf1733.pdf |url-status=dead |archive-date=June 6, 2016 |publisher=National Park Service |page=1}}</ref> </blockquote> == Заңгерлік кәсіп == Британ губернаторлары заңгерлік білім алмаған жоғары тап өкілдері мен ақсүйектер болды. Олар америкалықтардың заң талаптары өздерінің өкілеттіктерін шамадан тыс шектейді деп есептеді. 1680 жылдардан шамамен 1715 жылға дейін корольдік билікті күшейту және губернаторлардың өкілеттіктеріне қойылған құқықтық шектеулерді азайту мақсатында көптеген әрекет жасалды. [[Филадельфия заңгерлері|Отарлық заңгерлер]] бұл әрекеттерге табысты түрде қарсы тұрды. Әсіресе 1720–1730 жылдары Бостон, Филадельфия және Нью-Йоркте қоғамдық пікірді жұмылдырудың маңызды тәсілі қалыптасты. Ол үшін жаңадан кең тарала бастаған апталық газеттер мен арзан кітапшалар шығаратын баспаханалар пайдаланылды. Заңгерлер осы баспа құралдары арқылы америкалықтардың [[Ағылшындардың құқықтары|ағылшындар ретіндегі заңды құқықтары]] туралы идеяларды таратты.<ref>Gregory Afinogenov, "Lawyers and Politics in Eighteenth-Century New York." ''New York History'' 89.2 (2008): 142–162. [https://www.jstor.org/stable/23183447 online]</ref> Алайда 1750–1760 жылдары заңгерлерге қарсы қозғалыс басталып, оларды [[Ұсақ-түйекке негізделген қарсылықтар|ұсақ-түйекке жармасатын даукестер]] ретінде келемеждеп, беделін түсіруге тырысты. Соның салдарынан олардың қоғамдық беделі мен ықпалы төмендеді.<ref>{{Cite journal |last=Feder |first=Luke J. |date=2014 |title="No Lawyer in the Assembly!": Character Politics and the Election of 1768 in New York City |url=https://www.jstor.org/stable/newyorkhist.95.2.154 |journal=New York History |volume=95 |issue=2 |pages=154–171 |jstor=newyorkhist.95.2.154 |issn=0146-437X}}</ref> Отарлық Нью-Йорктің заңгерлері адвокаттар қауымдастығын құрды, алайда ол 1768 жылы де Ланси мен Ливингстон әулеттерінің айналасында қалыптасқан саяси топтар арасындағы өткір қайшылықтар кезінде ыдырап кетті. Келесі жүз жыл бойы Нью-Йорк штатында заңгерлердің тиімді ұйымын құруға бірнеше рет әрекет жасалғанымен, олардың барлығы сәтсіз аяқталды. Америка революциясы кезінде лоялистерді қолдаған көптеген жетекші заңгерлер елден кетті. Олардың клиенттері көбіне корольдік билікпен немесе британ көпестері мен қаржыгерлерімен байланысты болды. Жаңа Америка Құрама Штаттарына адалдық антын бермейінше, оларға заңгерлік қызметпен айналысуға рұқсат етілмеді. Соғыста жеңілгеннен кейін олардың көпшілігі Ұлыбританияға немесе Канадаға қоныс аударды.<ref>Anton-Hermann Chroust, ''The rise of the legal profession in America'' (1965) vol 2:3–11</ref> Ақырында 1869 жылы табысты жұмыс істей бастаған адвокаттар қауымдастығы құрылды. Бұл ұйым өз қызметін бүгінгі күнге дейін жалғастырып келеді.<ref>Albert P. Blaustein, "New York Bar Associations Prior to 1870." ''American Journal of Legal History'' 12.1 (1968): 50–57. [https://www.jstor.org/stable/844067 online]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 57wi5dqtikcs9lpvy6gfq6nxr88zc7m 3684229 3684228 2026-10-20T19:48:03Z 1nter pares 146705 /* Заңгерлік кәсіп */ 3684229 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Нью-Йорк провинциясы |өз атауы = Province of New York |статусы = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)<br>[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783) |әнұраны = |байрақ = Colonial-Red-Ensign.svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal_of_ny_1767.PNG |елтаңба_сипаттамасы = Мөр (1767) |символ = |карта = nycolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Нью-Йорк провинциясының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]] |ыдырауы = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Нью-Йорк]] |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)<br>'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]] |валютасы = [[Нью-Йорк фунты]] |қосымша_параметр = |параметр_мазмұны = |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)<br>[[Тәж отары]] (1689–1783) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Король |басқарушы1 = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1664–1685 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1760–1776 |басқарушылар_титулы3 = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]] |басқарушы3 = [[Ричард Николлс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы3 = 1664–1668 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы) |басқарушы_жылы4 = 1783 |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)<br>[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)<br>'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]<br>'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]] |Кезең1 = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]] |Уақыт1 = [[28 тамыз]] |Жыл1 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең2 = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]] |Уақыт2 = [[29 қыркүйек]] |Жыл2 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең3 = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] |Уақыт3 = [[5 наурыз]] |Жыл3 = [[1674 жыл|1674]] |Кезең4 = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]] |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] |Уақыт5 = [[3 қыркүйек]] |Жыл5 = [[1783 жыл|1783]] |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Жаңа Нидерланд |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Нью-Йорк (штат) |к2 = Вермонт Республикасы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = }} '''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды. 1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}</ref> Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады. XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді. == Географиясы == Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады. == Тарихы == === Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) === 1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды. === Корольдік провинция (1686–1775) === 1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.<ref>{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus & Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}</ref><ref>Robert A Emery, "Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials" in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi & Marguerite Most (Routledge, 2013).</ref> 1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді. 1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды. Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.<ref>[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37</ref> 1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты. ==== Нидерландтар ==== [[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы<ref>{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}</ref>]] [[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды. Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.<ref>Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).</ref><ref>Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.</ref><ref>A. G. Roeber "Dutch colonists cope with English control" in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.</ref><ref>Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).</ref> ==== Немістер ==== 1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.<ref>Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)</ref> ==== Қара нәсілді құлдар ==== Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды. Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.<ref>Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).</ref><ref>{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}</ref> Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды. Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.<ref>Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).</ref> 1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.<ref>[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm "African Burial Ground"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.</ref> ==== Король Георг соғысы ==== {{Толық мақала|Король Георг соғысы}} Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 109.</ref> Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 110.</ref> ==== Француздар мен үндістер соғысы ==== {{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}} [[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.<ref>Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).</ref> Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды. 1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.<ref>Nash (1986) p. 151.</ref> Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.<ref>Michael J. Mullin, "Personal Politics: William Johnson and the Mohawks." ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.</ref> === Саяси партиялар === XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты. Губернатор [[Кадвалладер Колден]] ықпалды әулеттерге қарсы тұру үшін халықтық партия құруға тырысты. Соның нәтижесінде ол екі партияның да қалалық элитасының өшпенділігіне ұшырады. Ливингстондар империялық билікпен байланыстарды [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Лансидің]] ықпалын шектеу құралы ретінде қарастырды. Ал де Лансилер империялық билікпен байланыстарды жеке пайдасына пайдаланудың құралы деп есептеді.<ref>Carl Lotus Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.</ref> === Гербтік алым туралы заң === Парламент отарлардан қаражат жинау мақсатында [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң]]ды қабылдады. Нью-Йорк бұған дейін Француздар мен үндістер соғысына қаражат жинау үшін 1756–1760 жылдары қолданылған өзінің гербтік алым туралы заңын қабылдаған болатын. Гербтік алым туралы заңға көрсетілген ерекше күшті қарсылықты жергілікті мәселелерге байланысты жинақталған қайшылықтармен ғана түсіндіруге болады.<ref>Nash (1986), p. 184.</ref> Француздар мен үндістер соғысының аяқталуынан туындаған зардаптар Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. Отарлар Ұлыбританиямен сауда тапшылығынан, елдегі несиелеуді шектеген қаржылық дағдарыстан және ақша айналымындағы өтімділікті қамтамасыз ету үшін қағаз ақша шығаруға тыйым салған [[Ақша айналымы туралы заң]]нан туындаған өте қатаң ақша-несие саясатының салдарын бастан кешірді.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 23–52.</ref> Нью-Йорк әуел бастан отарлардағы наразылық қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Нью-Йорктегі екі саяси топ та [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң|1765 жылғы гербтік алым туралы заңға]] қарсы шықты. Қазан айында бірнеше отардың өкілдері Нью-Йорктегі кейін [[Федерал-холл]] атанған ғимаратта [[Гербтік алым конгресі]]не жиналып, заңға қарсы қандай шаралар қабылдау керектігін талқылады. 1765 жылғы 11 желтоқсанда Нью-Йорк ассамблеясы британдық Қауымдар палатасына америкалықтардың өздеріне салынатын салықтарды өздері белгілеу құқығын мойындауды сұраған петиция жолдады. Тамыз айында гербтік алым агенттерін қорқытып-үркіту және ұрып-соғу оқиғалары туралы хабарлар кеңінен тарады. Нью-Йорктің гербтік алым жөніндегі комиссары қызметінен кетті. Заң 1 қарашада күшіне енді. Бір күн бұрын [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Ланси]] Нью-Йорк көпестерінің Бёрнс тавернасындағы жиналысын ұйымдастырды. Онда көпестер гербтік алым туралы заң күшін жойғанға дейін Ұлыбританиядан әкелінетін барлық тауарларға бойкот жариялауға келісті. Бұл заңға қарсы шыққан жетекші байсалды ұйымдардың бірі [[Айзек Сирс]], [[Джон Лэмб (генерал)|Джон Лэмб]] және [[Александр Макдугалл]] басқарған жергілікті [[Азаттық ұлдары]] болды. Тарихшы Гэри Б. Нэш «1–4 қарашадағы жаппай үрей» деп аталған оқиғалар туралы былай деп жазды:<ref name=nash55>Nash (2005) p. 55.</ref> {{Дәйексөз|Алайда Нью-Йорктің қарапайым халық өкілдері мұнымен әлі қанағаттанбаған еді. «Азаттық ұлдарының» беделді жетекшілерінің ықпалынан шығып кеткен төменгі әлеуметтік топтар төрт күн бойы қалада ойран салды. Саны екі мыңға жуық адамнан тұратын топ британ саясатын қолдайды деген күдікке ілінгендердің үйлеріне қоқан-лоқы көрсетті, аса бай губернатор Кадвалладер Колденнің үйіне шабуыл жасады, оның тұлыбын қала көшелерімен алып жүрді және Боулинг-Грин алаңында үлкен алау жақты. Айқай-шуға басқан жиналғандар алауға губернатордың сәнді екі шанасы мен ат жегілген күймесін лақтырды.<ref>Nash (2005) p. 54. Nash (p. 58) also wrote, "In New York City ... the Stamp Act demonstrators were led at first by men higher up on the social order – ship captains, master craftsmen, and even lawyers, but then escaped their control."</ref>}} Тарихшы Фред Андерсон Нью-Йорктегі тобырдың әрекеттерін Бостондағы оқиғалармен салыстырды. Бостонда алғашқы толқулардан кейін [[Адал тоғыздық]] (кейінгі «Азаттық ұлдары» ұйымының ізашары) сияқты жергілікті жетекшілер тобырды өз бақылауына ала алды. Алайда Нью-Йоркте «тобыр негізінен теңізшілерден құралды. Олардың көпшілігінің жергілікті қауыммен тығыз байланысы болмады және олар қаладағы құрлықта жүрген радикал жетекшілердің билігіне бағынуды аса қажет деп санамады». Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» тек 1 қарашадан кейін ғана наразылық қозғалысын өз бақылауына алды.<ref>Anderson pp. 678–679.</ref> 1 қарашада тобыр қойма мен [[Амстердам форты|Форт-Джордж]] коменданты Томас Джеймстің үйін қиратты. Бірнеше күннен кейін Форт-Джорджда сақталған гербтік маркалар тобырға тапсырылды. Нэш «„Азаттық ұлдары“ теңізшілерді, төменгі әлеуметтік топтардан шыққан қолөнершілер мен жұмысшыларды өз бақылауында ұстай ала ма деген мәселе күмәнді болып қала берді» деп атап өтті. Сондай-ақ оның айтуынша, олар «жиналған төменгі тап қолөнершілері мен олардың теңізші серіктерінің орасан зор күшінен қорқа бастады».<ref name=nash55/> 1766 жылғы 7 қаңтарда Коннектикутқа арналған гербтік маркаларды тасымалдаған ''Polly'' сауда кемесіне Нью-Йорк айлағында адамдар көтеріліп, маркаларды жойды. 1765 жылдың соңына дейін гербтік алым туралы заңға қарсы толқулар негізінен Нью-Йорк қаласымен шектелген еді, алайда қаңтар айында «Азаттық ұлдары» Олбаниде де гербтік маркалардың таратылуын тоқтатты. 1766 жылғы мамырда гербтік алым туралы заңның күші жойылғаны туралы хабар жеткенде, «Азаттық ұлдары» [[Бостандық бағаны]]н орнатып, бұл оқиғаны атап өтті. Баған жаппай жиналыстар өткізілетін орынға және америкалықтардың күресінің символына айналды. Маусым айында Нью-Йоркке британдық тұрақты әскердің екі полкі келіп, жоғарғы казармаларға орналастырылды. 10 тамызда бұл әскерлер Бостандық бағанын кесіп құлатты. Кейін екінші және үшінші бағандар орнатылды, алайда олар да кесіп құлатылды. Осындай әрекеттердің қайталануына жол бермеу үшін төртінші баған орнатылып, темірмен қапталды.{{citation needed|date=April 2018}} === Шай туралы заң === Тауншенд актісінің күші жойылғаннан кейін Нью-Йоркте тыныштық орнады, алайда провинция экономикасы әлі де құлдырау жағдайында болды. 1773 жылғы мамырда Парламент [[Шай туралы заң]]ды қабылдап, шайға салынатын баж салығын төмендетті және Ост-Үнді компаниясына отарларда шайды контрабандашыларға қарағанда арзан бағамен сатуға мүмкіндік берді. Бұл заң ең алдымен Нью-Йорк көпестері мен контрабандашыларының мүдделеріне нұқсан келтірді. Қарсылық қозғалысын «Азаттық ұлдары» ұйымдастырды. 1773 жылғы қарашада олар ''«Нью-Йорктің Азаттық ұлдары қауымдастығы»'' атты мәлімдеме жариялап, онда заңды қолдауға қандай да бір көмек көрсеткен кез келген адам «Америка бостандықтарының жауы» деп танылатынын мәлімдеді. Соның нәтижесінде Ост-Үнді компаниясының Нью-Йорктегі агенттері қызметтерінен кетті. Нью-Йорк ассамблеясы «Азаттық ұлдарының» заңнан тыс өкілеттіктерді өз қолына алуына қатысты ешқандай шара қолданбады.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 95–111.</ref> Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» Бостонда шайдың кемелерден түсірілуіне толықтай жол бермеу жоспары туралы біліп, осы саясатты ұстануға шешім қабылдады. «Қауымдастық» күткен қолдауына ие болмағандықтан, «Азаттық ұлдары» шай жағаға түсірілген жағдайда халық оны бөлшек сауда арқылы сатуды талап етеді деп қауіптенді.<ref>Launitz-Schurer, p. 103.</ref> Желтоқсан айында [[Бостон шай бүлігі]] туралы хабардың жетуі қарсылық қозғалысын одан әрі күшейтті. 1774 жылғы сәуірде ''Nancy'' кемесі жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін Нью-Йорк айлағына келді. Кеме капитаны бортта 18 жәшік шай бар екенін мойындап, оны жағаға түсіруге әрекет жасамайтынына келісті. Алайда соған қарамастан, «Азаттық ұлдары» кемеге көтеріліп, шайды жойды. === Төзгісіз заңдар === 1774 жылғы қаңтарда Ассамблея [[Төзгісіз заңдар]]ға қатысты басқа отарлармен байланыс орнату үшін [[Хат алмасу комитеті]]н құрды.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 113–57.</ref> 1774 жылғы мамырда Бостон портын жапқан [[Бостон порты туралы заң]]ның қабылданғаны жөнінде хабар жетті. «Азаттық ұлдары» Ұлыбританиямен саудаға бойкот жариялауды қайта бастауды қолдады, алайда ірі импорттаушылар бұған қатты қарсылық білдірді. Мамыр айында Нью-Йоркте жиналыс өткізіліп, онда [[Хат алмасу комитеті]]нің мүшелері сайланды. Құрамында байсалды бағытты ұстанушылар басым болған [[Алпыс комитеті|Елу комитеті]] құрылды, ал «Азаттық ұлдары» оның құрамынан небәрі 15 орын алды. Комитеттің төрағасы [[Айзек Лоу]] болды. Кейін [[Фрэнсис Льюис]] қосылып, комитет Елу бір комитеті деп аталды. Комитет Бостонның «Америка құқықтарын қорғау жолында зардап шегіп жатқанын» мәлімдеген қарар қабылдап, [[Континенттік конгресс]] құруды ұсынды. Шілде айында комитет өз мүшелерінің арасынан бес адамды осы конгреске делегат етіп сайлады. Басқа округтердің кейбірі де қыркүйекте өткен [[Бірінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберді. Нью-Йорк делегаттары конгресте [[Континенттік қауымдастық]]тың қабылдануына тосқауыл қоя алмады. Алайда Нью-Йоркте бұл қауымдастықтың шешімдері негізінен ескерусіз қалды. 1775 жылғы қаңтар және ақпан айларында Нью-Йорк ассамблеясы [[Бірінші Континенттік конгресс]]тің шешімдерін мақұлдау жөніндегі бірқатар қарарларды қабылдамай, [[Екінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберуден бас тартты. Нью-Йорк Бірінші Континенттік конгрестің шешімдерін мақұлдамаған жалғыз отарлық ассамблея болды. Конгреске қарсылық провинциялық ассамблеялар шағымдар бойынша тиісті шаралар қабылдауды талап етуге құзыретті органдар болып табылады деген пікірге негізделді. Наурыз айында Ассамблея басқа отарлардың ұстанымынан алшақтап, Лондонға петиция жолдады. Алайда Лондон оны қабылдамады, өйткені петицияда «ана мемлекеттің» отаршыларға салық салуға өкілеттігі жоқ екені туралы тұжырымдар болды. Бұл петицияны қабылдауды «мүмкін емес» етті. Ассамблея соңғы рет 1775 жылғы 3 сәуірде жиналды.<ref>Edward Countryman, "Consolidating Power in Revolutionary America: The Case of New York, 1775–1783." ''Journal of Interdisciplinary History'' 6.4 (1976): 645–677. [https://www.jstor.org/stable/202535 in JSTOR]</ref> === Провинциялық конгресс === {{Толық мақала|Нью-Йорк провинциялық конгресі}} Жергілікті өкілдерден құрылған революциялық [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]] 1775 жылғы 22 мамырда билікті өз қолына алып, 1776 жылы провинцияны [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] деп жариялады және 1777 жылы алғашқы [[Нью-Йорк конституциясы]]н ратификациялады. Одан кейінгі [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысы]] кезінде [[Ұлыбритания корольдігі|британдықтар]] 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк қаласының тарихы|Нью-Йорк қаласының]] стратегиялық маңызы бар [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси порты|порты]] мен [[Нью-Йорк айлағы|айлағын]] қайта басып алып, оны [[Британ Солтүстік Америкасы]]ндағы әскери және саяси операцияларының базасы ретінде пайдаланды; <ref>Schecter, Barnet. ''The Battle for New York: The City at the Heart of the American Revolution''. Walker & Company. New York. October 2002. {{ISBN|0-8027-1374-2}}.</ref><ref>[[David McCullough|McCullough, David]]. ''[[1776 (book)|1776]]''. Simon & Schuster. New York. May 24, 2005. {{ISBN|978-0-7432-2671-4}}.</ref> алайда британ губернаторы ресми түрде қызметін атқаруын жалғастырғанымен, отардың солтүстік бөлігіндегі аумақтардың басым бөлігі көтерілісші [[Патриоттар (Америка революциясы)|патриоттардың]] бақылауында қалды. 1775 жылғы сәуірде көтерілісшілер Нью-Йорк ассамблеясының орнына [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]]н құрды. [[Лексингтон мен Конкорд шайқастары]] туралы хабар Нью-Йоркке 23 сәуірде жетіп, қала тұрғындарын есеңгіретіп тастады, өйткені Парламент отарларға салықтарды өздері белгілеу құқығын береді деген қауесет кеңінен таралған болатын. [[Маринус Уиллетт]] бастаған [[Азаттық ұлдары]] қала ратушасындағы қару-жарақ қоймасына басып кіріп, 1000 жиынтық қару-жарақты алып кетті. Қаруланған қала тұрғындары қаланы басқару үшін еріктілер жасағын құрды, ал [[Айзек Сирс]]тің үйі іс жүзінде үкіметтің орналасқан орны мен халық жасағының штабына айналды. [[Корольдік билік|Король тағайындаған]] Нью-Йорк атқарушы кеңесі 24 сәуірде жиналып, «біз бірауыздан ештеңе істеуге өкілеттігіміз жоқ деген пікірге келдік» деген қорытындыға келді.<ref>Launitz-Schurer, p. 158.</ref> Нью-Йорктегі британ әскерлері казармаларынан мүлде шықпады. 1775 жылғы 19 қазанда губернатор [[Уильям Трайон]] Нью-Йорктен кетіп, жағалауға жақын тұрған британ әскери кемесіне паналауға мәжбүр болды. Осылайша отардағы британ билігінің сыртқы нышандары да жойылды, өйткені Континенттік конгресс отардың қауіпсіздігіне қатер төндіретін кез келген адамды тұтқындауға бұйрық берген еді. 1776 жылғы сәуірде Трайон Нью-Йорк ассамблеясын ресми түрде таратты.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp 159–73.</ref> Нью-Йорк [[АҚШ тәуелсіздік соғысының солтүстік майданы]]нда орналасты. 1775 жылы Нью-Йорк жаңадан құрылған [[Құрлықтық армия]]ның алғашқы ірі әскери операциясы болған, бірақ сәтсіз аяқталған [[Канадаға басып кіру (1775)|Канадаға басып кіру]] жорығының бастапқы нүктесі болды. [[Дорчестер биіктіктерін бекіту]] нәтижесінде британдықтар Бостоннан шегінгеннен кейін генерал [[Джордж Вашингтон]] Құрлықтық армияны Бостоннан алып шығып, 1776 жылы Нью-Йоркке жеткізді. Ол британдықтардың бұл қалаға қайта оралатынын дұрыс болжаған еді. 1777 жылғы [[Саратога шайқасы]] соғыстың бетбұрыс кезеңіне айналды. Гудзон өзенінің бойындағы [[Вест-Пойнт (Нью-Йорк)|Вест-Пойнт]] стратегиялық маңызы бар нысан болды. Сонымен қатар Нью-Йорк британдықтардың [[Жаңа Англия]]ны басқа отарлардан бөліп тастау әрекетінде шешуші рөл атқарды. 1776 жылғы 9 шілдеде [[Уайт-Плейнс (Нью-Йорк)|Уайт-Плейнсте]] Төртінші провинциялық конгресс жиналып, кейін ''Нью-Йорктің алғашқы конституциялық конвенті'' деген атауға ие болды. Сол күні Нью-Йорк [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясын]] қолдап, өзін тәуелсіз Нью-Йорк штаты деп жариялады.<ref>{{cite web|title=Declaration of Independence|url=http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409165028/http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690 <!-- Bot retrieved archive -->|archive-date=April 9, 2008|access-date=April 10, 2008|publisher=www.history.com}}</ref> [[Нью-Йорк]] қаласының тұрғындары бұл оқиғаны [[Боулинг-Грин (Нью-Йорк)|Боулинг-Грин]] алаңындағы III Георгтың мүсінін құлату арқылы атап өтті. 1776 жылғы 10 шілдеде Төртінші провинциялық конгресс атауын ''Нью-Йорк штаты өкілдерінің конвенті'' деп өзгертіп, «атқарушы биліксіз заң шығарушы орган ретінде» жұмыс істей бастады. Отырыстар арасындағы үзілістерде басқару міндеті [[Қауіпсіздік комитеті (Америка революциясы)|Қауіпсіздік комитетіне]] жүктелді. Нью-Йорк штатының конституциясын әзірлеу үшін 1776 жылғы 10 шілдеде Уайт-Плейнсте [[Конституциялық конвент (саяси жиналыс)|конституциялық конвент]] шақырылды. Бірнеше рет үзіліс жарияланып, жиналыс орны өзгертілгеннен кейін конвент жұмысы [[Кингстон (Нью-Йорк)|Кингстонда]] 1777 жылғы 20 сәуір, жексенбі күні кешке аяқталды. Сол кезде [[1777 жылғы Нью-Йорк конституциясы|жаңа конституция]] бір ғана қарсы дауыспен қабылданды. Конституцияны [[Джон Джей]] әзірледі және ол халықтың ратификациялауына ұсынылмады. Оның ережелеріне сәйкес губернатор тағайындалмай, сайланатын болды, дауыс беру құқығына қойылған шектеулер жеңілдетілді, жасырын дауыс беру енгізілді және азаматтық құқықтарға кепілдік берілді. 1777 жылғы 30 шілдеде [[Джордж Клинтон (вице-президент)|Джордж Клинтон]] Кингстонда Нью-Йорк отарының алғашқы [[Нью-Йорк губернаторы|губернаторы]] ретінде қызметіне кірісті. 1778 жылғы 9 шілдеде Нью-Йорк штаты [[Конфедерация баптары]]на қол қойып, Америка Құрама Штаттарының мемлекеттік басқару жүйесінің ресми бөлігіне айналды. Дегенмен Нью-Йорк өкілдері Тәуелсіздік декларациясына қол қойғандықтан, штат 1776 жылы тәуелсіздік жарияланған кезден бастап-ақ АҚШ құрамында болған еді.<ref>Edward Countryman, ''A People in Revolution: The American Revolution and Political Society in New York, 1760–1790'' (1981).</ref> Провинция аумағында [[Лонг-Айленд шайқасы|бүкіл соғыстағы ең ірі шайқас]] өтті. Бұл Тәуелсіздік декларациясына қол қойылғаннан кейінгі алғашқы шайқас болды. 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк пен Нью-Джерсидегі әскери науқан]] барысында британдықтар қаланы қайта басып алып, қоғамдық алаңдағы [[Бостандық бағаны]]н кесіп құлатты және провинцияда [[Джеймс Робертсон (лоялист)|Джеймс Робертсон]]ның басшылығымен әскери жағдай енгізді. Алайда оның нақты билігі Манхэттеннің оңтүстік шетінен (сол кездегі Нью-Йорк қаласының аумағынан) әрі аспады. Трайон губернатор атағын сақтап қалғанымен, оның билігі өте шектеулі болды. [[Дэвид Мэтьюс]] Нью-Йоркті британдықтар басып алған бүкіл кезеңде, 1783 жылғы [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|Эвакуация күніне]] дейін қала мэрі қызметін атқарды. Қаланы қайта басып алғаннан кейін британдықтар Нью-Йоркті Америкадағы өз армиясының штаб-пәтеріне және Солтүстік Америкадағы саяси операцияларының орталығына айналдырды. Қалаға лоялист босқындар ағылып келіп, оның халқы 33 000 адамға жетті. [[Уоллабаут шығанағы]]ндағы [[Түрме кемелері|түрме кемелерінде]] британдықтар тұтқындаған [[АҚШ тәуелсіздік соғысындағы әскери тұтқындар|америкалық сарбаздар мен теңізшілердің]] едәуір бөлігі ұсталды. Бұл кемелерде қаза тапқан америкалықтардың саны соғыстың барлық шайқастарында қаза тапқандардың жалпы санынан асып түсті. Британдықтар Нью-Йоркті 1783 жылғы қарашадағы [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|Эвакуация күніне]] дейін өз бақылауында ұстады. Кейін бұл күн ұзақ уақыт бойы аталып өтілді.<ref>Countryman, ''A People in Revolution: The American Revolution and Political Society in New York, 1760–1790'' (1981).</ref> == Басқару құрылымы == {{Толық мақала|Америкадағы отарлық басқару}} [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Нью-Йорк губернаторын]] король тағайындады. Губернатор жоғарғы палата қызметін атқарған Атқарушы кеңестің мүшелерін өзі таңдады. Губернатор мен корольдің [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|ассамблея]] қабылдаған заң жобаларына вето қою құқығы болды. Алайда барлық заң жобалары король тарапынан қабылданбағанға дейін күшінде қала берді, ал мұндай шешімнің қабылдануы бір жылға дейін созылуы мүмкін еді. [[Георг король соғысы]] кезінде губернатор ассамблеяның екі бастамасын мақұлдады: отар кірістерін бес жыл сайын емес, жыл сайын бекіту және бөлінетін әрбір қаражаттың жұмсалу мақсатын ассамблеяның мақұлдауы. Бастапқыда ассамблеяға сайлау губернатордың қалауына қарай өткізілді, алайда кейін кемінде жеті жылда бір рет сайлау өткізуді міндеттейтін заң қабылданды. Нью-Йорк қаласы провинцияның әкімшілік орталығы әрі Нью-Йорк провинциялық ассамблеясының жиналыс өткізетін орны болды.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.</ref> 1692–1694 жылдары Нью-Йорк губернаторы бір мезгілде Пенсильвания губернаторы қызметін де атқарды. 1698–1701 жылдары ол Массачусетс пен Нью-Гэмпширдің де губернаторы болды. Ал 1702–1738 жылдары Нью-Джерси губернаторы қызметін де қатар атқарды. 1683 жылы ассамблеяда Лонг-Айлендке алты, Нью-Йорк қаласына төрт, Кингстон мен Олбаниге екі-екіден, ал [[Статен-Айленд]], [[Скенектади]], [[Мартас-Винъярд]] және [[Нантакет]]ке бір-бірден өкілдік орын берілді. Сондай-ақ Мэн жағалауындағы Пемаквидке бір орын бөлінді. 1737 жылы ассамблея мүшелерінің саны 27-ге, ал 1773 жылы 31-ге дейін ұлғайтылды. Сайлаушыларға жасына, жынысына және діни сеніміне қатысты талаптардан бөлек, құны кемінде 40 фунт стерлинг болатын [[Фригольд (ағылшын құқығы)|жеке меншік жер иелігі]] болуы міндеттелді. Алайда 40 фунт стерлингтік мүліктік талап көбіне ескерілмеді. 1737–1747 жылдар аралығында [[Отарлық Америкадағы еврейлер тарихы|еврейлерге]] дауыс беруге рұқсат етілмеді. Ауылдық округтерде ер адамдардың жартысынан сәл астамы дауыс беру құқығына ие болды. [[Жасырын дауыс беру]] жүйесі болмағандықтан, сайлаушылардың тәуелсіздігі қамтамасыз етілмеді. [[Әулие Павел шіркеуінің ұлттық тарихи орны|Сайлау округтің әкімшілік орталығында өткізілді]], оған шериф бақылау жасады. Кейде сайлау туралы хабарлама тым кеш беріліп, дауыс беру құқығы бар көптеген тұрғындар сайлау учаскелеріне жете алмады. Үміткерлер әдетте дауыс беру орындарында өздері қатысып отырды, ал дауыс беру қол көтеру арқылы жүргізілді. Егер мұндай дауыс беру нәтижесінде айқын жеңімпаз анықталмаса, басқа тәсіл қолданылды. Дэвид Осборн былай деп атап өтеді: <blockquote> 1733 жылғы 29 қазанда Уэстчестер округіндегі [[Истчестер (қала, Нью-Йорк)|Истчестердің]] ауылдық алаңында Нью-Йорк ассамблеясындағы бос орынға өткізілген сайлау — отарлық Америка тарихындағы ең белгілі саяси оқиғалардың бірі. Сайлаудан 275 жыл өткеннен кейін де тарихшылар бұл оқиғаны отарлық өмірдің әртүрлі қырлары туралы өз тұжырымдарын негіздеу үшін мысалға келтіруді жалғастырып келеді. Жақында бір зерттеуші осы сайлауды отаршылардың дүниетанымында монархияның маңызы ұзақ уақыт бойы сақталғанын дәлелдеу үшін пайдаланса, басқа бір ғалым дауыс беруді Нью-Йорк қолөнершілерінің саяси санасының қалыптасуындағы маңызды кезең ретінде қарастырды. Көптеген авторлар қазіргі [[Маунт-Вернон (Нью-Йорк)|Маунт-Вернон]] қаласындағы [[Әулие Павел шіркеуінің ұлттық тарихи орны]] орналасқан жерде өткен бұл сайлауды баспагер [[Джон Питер Зенгер]]дің тарихымен байланыстыра сипаттайды. Оның 1735 жылы [[Билікке қарсы жала жабу|билікке қарсы жала жабу]] ісі бойынша ақталуы Америкадағы [[Баспасөз бостандығы|баспасөз бостандығының]] негізін қалаған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Зенгер шығарған ''[[Нью-Йорк апталық журналы]]'' газетінің алғашқы санында осы әйгілі сайлау туралы көлемді есеп жарияланды. Бұл есеп тарихшылардың қолындағы отарлық кезеңдегі сайлаудың барысын толық сипаттайтын санаулы деректердің бірі болып табылады.<ref>{{cite web |last1=Osborn |first1=David |title=A Meddling Royal Official: Turnout at a Famous Colonial Election in Westchester County in 1733 |url=https://www.nps.gov/sapa/learn/historyculture/upload/ElectionOf1733.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160606095242/https://www.nps.gov/sapa/learn/historyculture/upload/ElectionOf1733.pdf |url-status=dead |archive-date=June 6, 2016 |publisher=National Park Service |page=1}}</ref> </blockquote> == Заңгерлік кәсіп == Британ губернаторлары заңгерлік білім алмаған жоғары тап өкілдері мен ақсүйектер болды. Олар америкалықтардың заң талаптары өздерінің өкілеттіктерін шамадан тыс шектейді деп есептеді. 1680 жылдардан шамамен 1715 жылға дейін корольдік билікті күшейту және губернаторлардың өкілеттіктеріне қойылған құқықтық шектеулерді азайту мақсатында көптеген әрекет жасалды. [[Филадельфия заңгерлері|Отарлық заңгерлер]] бұл әрекеттерге табысты түрде қарсы тұрды. Әсіресе 1720–1730 жылдары Бостон, Филадельфия және Нью-Йоркте қоғамдық пікірді жұмылдырудың маңызды тәсілі қалыптасты. Ол үшін жаңадан кең тарала бастаған апталық газеттер мен арзан кітапшалар шығаратын баспаханалар пайдаланылды. Заңгерлер осы баспа құралдары арқылы америкалықтардың [[Ағылшындардың құқықтары|ағылшындар ретіндегі заңды құқықтары]] туралы идеяларды таратты.<ref>Gregory Afinogenov, "Lawyers and Politics in Eighteenth-Century New York." ''New York History'' 89.2 (2008): 142–162. [https://www.jstor.org/stable/23183447 online]</ref> Алайда 1750–1760 жылдары заңгерлерге қарсы қозғалыс басталып, оларды [[Ұсақ-түйекке негізделген қарсылықтар|ұсақ-түйекке жармасатын даукестер]] ретінде келемеждеп, беделін түсіруге тырысты. Соның салдарынан олардың қоғамдық беделі мен ықпалы төмендеді.<ref>{{Cite journal |last=Feder |first=Luke J. |date=2014 |title="No Lawyer in the Assembly!": Character Politics and the Election of 1768 in New York City |url=https://www.jstor.org/stable/newyorkhist.95.2.154 |journal=New York History |volume=95 |issue=2 |pages=154–171 |jstor=newyorkhist.95.2.154 |issn=0146-437X}}</ref> Отарлық Нью-Йорктің заңгерлері адвокаттар қауымдастығын құрды, алайда ол 1768 жылы де Ланси мен Ливингстон әулеттерінің айналасында қалыптасқан саяси топтар арасындағы өткір қайшылықтар кезінде ыдырап кетті. Келесі жүз жыл бойы Нью-Йорк штатында заңгерлердің тиімді ұйымын құруға бірнеше рет әрекет жасалғанымен, олардың барлығы сәтсіз аяқталды. Америка революциясы кезінде лоялистерді қолдаған көптеген жетекші заңгерлер елден кетті. Олардың клиенттері көбіне корольдік билікпен немесе британ көпестері мен қаржыгерлерімен байланысты болды. Жаңа Америка Құрама Штаттарына адалдық антын бермейінше, оларға заңгерлік қызметпен айналысуға рұқсат етілмеді. Соғыста жеңілгеннен кейін олардың көпшілігі Ұлыбританияға немесе Канадаға қоныс аударды.<ref>Anton-Hermann Chroust, ''The rise of the legal profession in America'' (1965) vol 2:3–11</ref> Ақырында 1869 жылы табысты жұмыс істей бастаған адвокаттар қауымдастығы құрылды. Бұл ұйым өз қызметін бүгінгі күнге дейін жалғастырып келеді.<ref>Albert P. Blaustein, "New York Bar Associations Prior to 1870." ''American Journal of Legal History'' 12.1 (1968): 50–57. [https://www.jstor.org/stable/844067 online]</ref> === Сот жүйесі === Бастапқыда Нью-Йорк провинциясында ағылшын билігінің алғашқы кезеңінен сақталып қалған сот жүйесі қолданылды. Оның құрамына ассиздер соты ({{lang-en|Court of Assizes}}), сессиялық сот ({{lang-en|Court of Sessions}}) және Нью-Йорк қаласының мэр соты сияқты бірқатар қалалық соттар кірді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} mqpxfnbl9gc75vgmdij5ij14dzhmsef 3684230 3684229 2026-10-20T19:49:23Z 1nter pares 146705 /* Сот жүйесі */ 3684230 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Нью-Йорк провинциясы |өз атауы = Province of New York |статусы = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)<br>[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783) |әнұраны = |байрақ = Colonial-Red-Ensign.svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal_of_ny_1767.PNG |елтаңба_сипаттамасы = Мөр (1767) |символ = |карта = nycolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Нью-Йорк провинциясының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]] |ыдырауы = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Нью-Йорк]] |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)<br>'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]] |валютасы = [[Нью-Йорк фунты]] |қосымша_параметр = |параметр_мазмұны = |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)<br>[[Тәж отары]] (1689–1783) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Король |басқарушы1 = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1664–1685 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1760–1776 |басқарушылар_титулы3 = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]] |басқарушы3 = [[Ричард Николлс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы3 = 1664–1668 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы) |басқарушы_жылы4 = 1783 |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)<br>[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)<br>'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]<br>'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]] |Кезең1 = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]] |Уақыт1 = [[28 тамыз]] |Жыл1 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең2 = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]] |Уақыт2 = [[29 қыркүйек]] |Жыл2 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең3 = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] |Уақыт3 = [[5 наурыз]] |Жыл3 = [[1674 жыл|1674]] |Кезең4 = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]] |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] |Уақыт5 = [[3 қыркүйек]] |Жыл5 = [[1783 жыл|1783]] |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Жаңа Нидерланд |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Нью-Йорк (штат) |к2 = Вермонт Республикасы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = }} '''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды. 1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}</ref> Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады. XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді. == Географиясы == Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады. == Тарихы == === Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) === 1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды. === Корольдік провинция (1686–1775) === 1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.<ref>{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus & Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}</ref><ref>Robert A Emery, "Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials" in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi & Marguerite Most (Routledge, 2013).</ref> 1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді. 1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды. Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.<ref>[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37</ref> 1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты. ==== Нидерландтар ==== [[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы<ref>{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}</ref>]] [[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды. Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.<ref>Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).</ref><ref>Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.</ref><ref>A. G. Roeber "Dutch colonists cope with English control" in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.</ref><ref>Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).</ref> ==== Немістер ==== 1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.<ref>Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)</ref> ==== Қара нәсілді құлдар ==== Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды. Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.<ref>Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).</ref><ref>{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}</ref> Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды. Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.<ref>Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).</ref> 1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.<ref>[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm "African Burial Ground"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.</ref> ==== Король Георг соғысы ==== {{Толық мақала|Король Георг соғысы}} Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 109.</ref> Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 110.</ref> ==== Француздар мен үндістер соғысы ==== {{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}} [[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.<ref>Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).</ref> Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды. 1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.<ref>Nash (1986) p. 151.</ref> Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.<ref>Michael J. Mullin, "Personal Politics: William Johnson and the Mohawks." ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.</ref> === Саяси партиялар === XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты. Губернатор [[Кадвалладер Колден]] ықпалды әулеттерге қарсы тұру үшін халықтық партия құруға тырысты. Соның нәтижесінде ол екі партияның да қалалық элитасының өшпенділігіне ұшырады. Ливингстондар империялық билікпен байланыстарды [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Лансидің]] ықпалын шектеу құралы ретінде қарастырды. Ал де Лансилер империялық билікпен байланыстарды жеке пайдасына пайдаланудың құралы деп есептеді.<ref>Carl Lotus Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.</ref> === Гербтік алым туралы заң === Парламент отарлардан қаражат жинау мақсатында [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң]]ды қабылдады. Нью-Йорк бұған дейін Француздар мен үндістер соғысына қаражат жинау үшін 1756–1760 жылдары қолданылған өзінің гербтік алым туралы заңын қабылдаған болатын. Гербтік алым туралы заңға көрсетілген ерекше күшті қарсылықты жергілікті мәселелерге байланысты жинақталған қайшылықтармен ғана түсіндіруге болады.<ref>Nash (1986), p. 184.</ref> Француздар мен үндістер соғысының аяқталуынан туындаған зардаптар Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. Отарлар Ұлыбританиямен сауда тапшылығынан, елдегі несиелеуді шектеген қаржылық дағдарыстан және ақша айналымындағы өтімділікті қамтамасыз ету үшін қағаз ақша шығаруға тыйым салған [[Ақша айналымы туралы заң]]нан туындаған өте қатаң ақша-несие саясатының салдарын бастан кешірді.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 23–52.</ref> Нью-Йорк әуел бастан отарлардағы наразылық қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Нью-Йорктегі екі саяси топ та [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң|1765 жылғы гербтік алым туралы заңға]] қарсы шықты. Қазан айында бірнеше отардың өкілдері Нью-Йорктегі кейін [[Федерал-холл]] атанған ғимаратта [[Гербтік алым конгресі]]не жиналып, заңға қарсы қандай шаралар қабылдау керектігін талқылады. 1765 жылғы 11 желтоқсанда Нью-Йорк ассамблеясы британдық Қауымдар палатасына америкалықтардың өздеріне салынатын салықтарды өздері белгілеу құқығын мойындауды сұраған петиция жолдады. Тамыз айында гербтік алым агенттерін қорқытып-үркіту және ұрып-соғу оқиғалары туралы хабарлар кеңінен тарады. Нью-Йорктің гербтік алым жөніндегі комиссары қызметінен кетті. Заң 1 қарашада күшіне енді. Бір күн бұрын [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Ланси]] Нью-Йорк көпестерінің Бёрнс тавернасындағы жиналысын ұйымдастырды. Онда көпестер гербтік алым туралы заң күшін жойғанға дейін Ұлыбританиядан әкелінетін барлық тауарларға бойкот жариялауға келісті. Бұл заңға қарсы шыққан жетекші байсалды ұйымдардың бірі [[Айзек Сирс]], [[Джон Лэмб (генерал)|Джон Лэмб]] және [[Александр Макдугалл]] басқарған жергілікті [[Азаттық ұлдары]] болды. Тарихшы Гэри Б. Нэш «1–4 қарашадағы жаппай үрей» деп аталған оқиғалар туралы былай деп жазды:<ref name=nash55>Nash (2005) p. 55.</ref> {{Дәйексөз|Алайда Нью-Йорктің қарапайым халық өкілдері мұнымен әлі қанағаттанбаған еді. «Азаттық ұлдарының» беделді жетекшілерінің ықпалынан шығып кеткен төменгі әлеуметтік топтар төрт күн бойы қалада ойран салды. Саны екі мыңға жуық адамнан тұратын топ британ саясатын қолдайды деген күдікке ілінгендердің үйлеріне қоқан-лоқы көрсетті, аса бай губернатор Кадвалладер Колденнің үйіне шабуыл жасады, оның тұлыбын қала көшелерімен алып жүрді және Боулинг-Грин алаңында үлкен алау жақты. Айқай-шуға басқан жиналғандар алауға губернатордың сәнді екі шанасы мен ат жегілген күймесін лақтырды.<ref>Nash (2005) p. 54. Nash (p. 58) also wrote, "In New York City ... the Stamp Act demonstrators were led at first by men higher up on the social order – ship captains, master craftsmen, and even lawyers, but then escaped their control."</ref>}} Тарихшы Фред Андерсон Нью-Йорктегі тобырдың әрекеттерін Бостондағы оқиғалармен салыстырды. Бостонда алғашқы толқулардан кейін [[Адал тоғыздық]] (кейінгі «Азаттық ұлдары» ұйымының ізашары) сияқты жергілікті жетекшілер тобырды өз бақылауына ала алды. Алайда Нью-Йоркте «тобыр негізінен теңізшілерден құралды. Олардың көпшілігінің жергілікті қауыммен тығыз байланысы болмады және олар қаладағы құрлықта жүрген радикал жетекшілердің билігіне бағынуды аса қажет деп санамады». Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» тек 1 қарашадан кейін ғана наразылық қозғалысын өз бақылауына алды.<ref>Anderson pp. 678–679.</ref> 1 қарашада тобыр қойма мен [[Амстердам форты|Форт-Джордж]] коменданты Томас Джеймстің үйін қиратты. Бірнеше күннен кейін Форт-Джорджда сақталған гербтік маркалар тобырға тапсырылды. Нэш «„Азаттық ұлдары“ теңізшілерді, төменгі әлеуметтік топтардан шыққан қолөнершілер мен жұмысшыларды өз бақылауында ұстай ала ма деген мәселе күмәнді болып қала берді» деп атап өтті. Сондай-ақ оның айтуынша, олар «жиналған төменгі тап қолөнершілері мен олардың теңізші серіктерінің орасан зор күшінен қорқа бастады».<ref name=nash55/> 1766 жылғы 7 қаңтарда Коннектикутқа арналған гербтік маркаларды тасымалдаған ''Polly'' сауда кемесіне Нью-Йорк айлағында адамдар көтеріліп, маркаларды жойды. 1765 жылдың соңына дейін гербтік алым туралы заңға қарсы толқулар негізінен Нью-Йорк қаласымен шектелген еді, алайда қаңтар айында «Азаттық ұлдары» Олбаниде де гербтік маркалардың таратылуын тоқтатты. 1766 жылғы мамырда гербтік алым туралы заңның күші жойылғаны туралы хабар жеткенде, «Азаттық ұлдары» [[Бостандық бағаны]]н орнатып, бұл оқиғаны атап өтті. Баған жаппай жиналыстар өткізілетін орынға және америкалықтардың күресінің символына айналды. Маусым айында Нью-Йоркке британдық тұрақты әскердің екі полкі келіп, жоғарғы казармаларға орналастырылды. 10 тамызда бұл әскерлер Бостандық бағанын кесіп құлатты. Кейін екінші және үшінші бағандар орнатылды, алайда олар да кесіп құлатылды. Осындай әрекеттердің қайталануына жол бермеу үшін төртінші баған орнатылып, темірмен қапталды.{{citation needed|date=April 2018}} === Шай туралы заң === Тауншенд актісінің күші жойылғаннан кейін Нью-Йоркте тыныштық орнады, алайда провинция экономикасы әлі де құлдырау жағдайында болды. 1773 жылғы мамырда Парламент [[Шай туралы заң]]ды қабылдап, шайға салынатын баж салығын төмендетті және Ост-Үнді компаниясына отарларда шайды контрабандашыларға қарағанда арзан бағамен сатуға мүмкіндік берді. Бұл заң ең алдымен Нью-Йорк көпестері мен контрабандашыларының мүдделеріне нұқсан келтірді. Қарсылық қозғалысын «Азаттық ұлдары» ұйымдастырды. 1773 жылғы қарашада олар ''«Нью-Йорктің Азаттық ұлдары қауымдастығы»'' атты мәлімдеме жариялап, онда заңды қолдауға қандай да бір көмек көрсеткен кез келген адам «Америка бостандықтарының жауы» деп танылатынын мәлімдеді. Соның нәтижесінде Ост-Үнді компаниясының Нью-Йорктегі агенттері қызметтерінен кетті. Нью-Йорк ассамблеясы «Азаттық ұлдарының» заңнан тыс өкілеттіктерді өз қолына алуына қатысты ешқандай шара қолданбады.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 95–111.</ref> Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» Бостонда шайдың кемелерден түсірілуіне толықтай жол бермеу жоспары туралы біліп, осы саясатты ұстануға шешім қабылдады. «Қауымдастық» күткен қолдауына ие болмағандықтан, «Азаттық ұлдары» шай жағаға түсірілген жағдайда халық оны бөлшек сауда арқылы сатуды талап етеді деп қауіптенді.<ref>Launitz-Schurer, p. 103.</ref> Желтоқсан айында [[Бостон шай бүлігі]] туралы хабардың жетуі қарсылық қозғалысын одан әрі күшейтті. 1774 жылғы сәуірде ''Nancy'' кемесі жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін Нью-Йорк айлағына келді. Кеме капитаны бортта 18 жәшік шай бар екенін мойындап, оны жағаға түсіруге әрекет жасамайтынына келісті. Алайда соған қарамастан, «Азаттық ұлдары» кемеге көтеріліп, шайды жойды. === Төзгісіз заңдар === 1774 жылғы қаңтарда Ассамблея [[Төзгісіз заңдар]]ға қатысты басқа отарлармен байланыс орнату үшін [[Хат алмасу комитеті]]н құрды.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 113–57.</ref> 1774 жылғы мамырда Бостон портын жапқан [[Бостон порты туралы заң]]ның қабылданғаны жөнінде хабар жетті. «Азаттық ұлдары» Ұлыбританиямен саудаға бойкот жариялауды қайта бастауды қолдады, алайда ірі импорттаушылар бұған қатты қарсылық білдірді. Мамыр айында Нью-Йоркте жиналыс өткізіліп, онда [[Хат алмасу комитеті]]нің мүшелері сайланды. Құрамында байсалды бағытты ұстанушылар басым болған [[Алпыс комитеті|Елу комитеті]] құрылды, ал «Азаттық ұлдары» оның құрамынан небәрі 15 орын алды. Комитеттің төрағасы [[Айзек Лоу]] болды. Кейін [[Фрэнсис Льюис]] қосылып, комитет Елу бір комитеті деп аталды. Комитет Бостонның «Америка құқықтарын қорғау жолында зардап шегіп жатқанын» мәлімдеген қарар қабылдап, [[Континенттік конгресс]] құруды ұсынды. Шілде айында комитет өз мүшелерінің арасынан бес адамды осы конгреске делегат етіп сайлады. Басқа округтердің кейбірі де қыркүйекте өткен [[Бірінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберді. Нью-Йорк делегаттары конгресте [[Континенттік қауымдастық]]тың қабылдануына тосқауыл қоя алмады. Алайда Нью-Йоркте бұл қауымдастықтың шешімдері негізінен ескерусіз қалды. 1775 жылғы қаңтар және ақпан айларында Нью-Йорк ассамблеясы [[Бірінші Континенттік конгресс]]тің шешімдерін мақұлдау жөніндегі бірқатар қарарларды қабылдамай, [[Екінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберуден бас тартты. Нью-Йорк Бірінші Континенттік конгрестің шешімдерін мақұлдамаған жалғыз отарлық ассамблея болды. Конгреске қарсылық провинциялық ассамблеялар шағымдар бойынша тиісті шаралар қабылдауды талап етуге құзыретті органдар болып табылады деген пікірге негізделді. Наурыз айында Ассамблея басқа отарлардың ұстанымынан алшақтап, Лондонға петиция жолдады. Алайда Лондон оны қабылдамады, өйткені петицияда «ана мемлекеттің» отаршыларға салық салуға өкілеттігі жоқ екені туралы тұжырымдар болды. Бұл петицияны қабылдауды «мүмкін емес» етті. Ассамблея соңғы рет 1775 жылғы 3 сәуірде жиналды.<ref>Edward Countryman, "Consolidating Power in Revolutionary America: The Case of New York, 1775–1783." ''Journal of Interdisciplinary History'' 6.4 (1976): 645–677. [https://www.jstor.org/stable/202535 in JSTOR]</ref> === Провинциялық конгресс === {{Толық мақала|Нью-Йорк провинциялық конгресі}} Жергілікті өкілдерден құрылған революциялық [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]] 1775 жылғы 22 мамырда билікті өз қолына алып, 1776 жылы провинцияны [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] деп жариялады және 1777 жылы алғашқы [[Нью-Йорк конституциясы]]н ратификациялады. Одан кейінгі [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысы]] кезінде [[Ұлыбритания корольдігі|британдықтар]] 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк қаласының тарихы|Нью-Йорк қаласының]] стратегиялық маңызы бар [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси порты|порты]] мен [[Нью-Йорк айлағы|айлағын]] қайта басып алып, оны [[Британ Солтүстік Америкасы]]ндағы әскери және саяси операцияларының базасы ретінде пайдаланды; <ref>Schecter, Barnet. ''The Battle for New York: The City at the Heart of the American Revolution''. Walker & Company. New York. October 2002. {{ISBN|0-8027-1374-2}}.</ref><ref>[[David McCullough|McCullough, David]]. ''[[1776 (book)|1776]]''. Simon & Schuster. New York. May 24, 2005. {{ISBN|978-0-7432-2671-4}}.</ref> алайда британ губернаторы ресми түрде қызметін атқаруын жалғастырғанымен, отардың солтүстік бөлігіндегі аумақтардың басым бөлігі көтерілісші [[Патриоттар (Америка революциясы)|патриоттардың]] бақылауында қалды. 1775 жылғы сәуірде көтерілісшілер Нью-Йорк ассамблеясының орнына [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]]н құрды. [[Лексингтон мен Конкорд шайқастары]] туралы хабар Нью-Йоркке 23 сәуірде жетіп, қала тұрғындарын есеңгіретіп тастады, өйткені Парламент отарларға салықтарды өздері белгілеу құқығын береді деген қауесет кеңінен таралған болатын. [[Маринус Уиллетт]] бастаған [[Азаттық ұлдары]] қала ратушасындағы қару-жарақ қоймасына басып кіріп, 1000 жиынтық қару-жарақты алып кетті. Қаруланған қала тұрғындары қаланы басқару үшін еріктілер жасағын құрды, ал [[Айзек Сирс]]тің үйі іс жүзінде үкіметтің орналасқан орны мен халық жасағының штабына айналды. [[Корольдік билік|Король тағайындаған]] Нью-Йорк атқарушы кеңесі 24 сәуірде жиналып, «біз бірауыздан ештеңе істеуге өкілеттігіміз жоқ деген пікірге келдік» деген қорытындыға келді.<ref>Launitz-Schurer, p. 158.</ref> Нью-Йорктегі британ әскерлері казармаларынан мүлде шықпады. 1775 жылғы 19 қазанда губернатор [[Уильям Трайон]] Нью-Йорктен кетіп, жағалауға жақын тұрған британ әскери кемесіне паналауға мәжбүр болды. Осылайша отардағы британ билігінің сыртқы нышандары да жойылды, өйткені Континенттік конгресс отардың қауіпсіздігіне қатер төндіретін кез келген адамды тұтқындауға бұйрық берген еді. 1776 жылғы сәуірде Трайон Нью-Йорк ассамблеясын ресми түрде таратты.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp 159–73.</ref> Нью-Йорк [[АҚШ тәуелсіздік соғысының солтүстік майданы]]нда орналасты. 1775 жылы Нью-Йорк жаңадан құрылған [[Құрлықтық армия]]ның алғашқы ірі әскери операциясы болған, бірақ сәтсіз аяқталған [[Канадаға басып кіру (1775)|Канадаға басып кіру]] жорығының бастапқы нүктесі болды. [[Дорчестер биіктіктерін бекіту]] нәтижесінде британдықтар Бостоннан шегінгеннен кейін генерал [[Джордж Вашингтон]] Құрлықтық армияны Бостоннан алып шығып, 1776 жылы Нью-Йоркке жеткізді. Ол британдықтардың бұл қалаға қайта оралатынын дұрыс болжаған еді. 1777 жылғы [[Саратога шайқасы]] соғыстың бетбұрыс кезеңіне айналды. Гудзон өзенінің бойындағы [[Вест-Пойнт (Нью-Йорк)|Вест-Пойнт]] стратегиялық маңызы бар нысан болды. Сонымен қатар Нью-Йорк британдықтардың [[Жаңа Англия]]ны басқа отарлардан бөліп тастау әрекетінде шешуші рөл атқарды. 1776 жылғы 9 шілдеде [[Уайт-Плейнс (Нью-Йорк)|Уайт-Плейнсте]] Төртінші провинциялық конгресс жиналып, кейін ''Нью-Йорктің алғашқы конституциялық конвенті'' деген атауға ие болды. Сол күні Нью-Йорк [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясын]] қолдап, өзін тәуелсіз Нью-Йорк штаты деп жариялады.<ref>{{cite web|title=Declaration of Independence|url=http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409165028/http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690 <!-- Bot retrieved archive -->|archive-date=April 9, 2008|access-date=April 10, 2008|publisher=www.history.com}}</ref> [[Нью-Йорк]] қаласының тұрғындары бұл оқиғаны [[Боулинг-Грин (Нью-Йорк)|Боулинг-Грин]] алаңындағы III Георгтың мүсінін құлату арқылы атап өтті. 1776 жылғы 10 шілдеде Төртінші провинциялық конгресс атауын ''Нью-Йорк штаты өкілдерінің конвенті'' деп өзгертіп, «атқарушы биліксіз заң шығарушы орган ретінде» жұмыс істей бастады. Отырыстар арасындағы үзілістерде басқару міндеті [[Қауіпсіздік комитеті (Америка революциясы)|Қауіпсіздік комитетіне]] жүктелді. Нью-Йорк штатының конституциясын әзірлеу үшін 1776 жылғы 10 шілдеде Уайт-Плейнсте [[Конституциялық конвент (саяси жиналыс)|конституциялық конвент]] шақырылды. Бірнеше рет үзіліс жарияланып, жиналыс орны өзгертілгеннен кейін конвент жұмысы [[Кингстон (Нью-Йорк)|Кингстонда]] 1777 жылғы 20 сәуір, жексенбі күні кешке аяқталды. Сол кезде [[1777 жылғы Нью-Йорк конституциясы|жаңа конституция]] бір ғана қарсы дауыспен қабылданды. Конституцияны [[Джон Джей]] әзірледі және ол халықтың ратификациялауына ұсынылмады. Оның ережелеріне сәйкес губернатор тағайындалмай, сайланатын болды, дауыс беру құқығына қойылған шектеулер жеңілдетілді, жасырын дауыс беру енгізілді және азаматтық құқықтарға кепілдік берілді. 1777 жылғы 30 шілдеде [[Джордж Клинтон (вице-президент)|Джордж Клинтон]] Кингстонда Нью-Йорк отарының алғашқы [[Нью-Йорк губернаторы|губернаторы]] ретінде қызметіне кірісті. 1778 жылғы 9 шілдеде Нью-Йорк штаты [[Конфедерация баптары]]на қол қойып, Америка Құрама Штаттарының мемлекеттік басқару жүйесінің ресми бөлігіне айналды. Дегенмен Нью-Йорк өкілдері Тәуелсіздік декларациясына қол қойғандықтан, штат 1776 жылы тәуелсіздік жарияланған кезден бастап-ақ АҚШ құрамында болған еді.<ref>Edward Countryman, ''A People in Revolution: The American Revolution and Political Society in New York, 1760–1790'' (1981).</ref> Провинция аумағында [[Лонг-Айленд шайқасы|бүкіл соғыстағы ең ірі шайқас]] өтті. Бұл Тәуелсіздік декларациясына қол қойылғаннан кейінгі алғашқы шайқас болды. 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк пен Нью-Джерсидегі әскери науқан]] барысында британдықтар қаланы қайта басып алып, қоғамдық алаңдағы [[Бостандық бағаны]]н кесіп құлатты және провинцияда [[Джеймс Робертсон (лоялист)|Джеймс Робертсон]]ның басшылығымен әскери жағдай енгізді. Алайда оның нақты билігі Манхэттеннің оңтүстік шетінен (сол кездегі Нью-Йорк қаласының аумағынан) әрі аспады. Трайон губернатор атағын сақтап қалғанымен, оның билігі өте шектеулі болды. [[Дэвид Мэтьюс]] Нью-Йоркті британдықтар басып алған бүкіл кезеңде, 1783 жылғы [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|Эвакуация күніне]] дейін қала мэрі қызметін атқарды. Қаланы қайта басып алғаннан кейін британдықтар Нью-Йоркті Америкадағы өз армиясының штаб-пәтеріне және Солтүстік Америкадағы саяси операцияларының орталығына айналдырды. Қалаға лоялист босқындар ағылып келіп, оның халқы 33 000 адамға жетті. [[Уоллабаут шығанағы]]ндағы [[Түрме кемелері|түрме кемелерінде]] британдықтар тұтқындаған [[АҚШ тәуелсіздік соғысындағы әскери тұтқындар|америкалық сарбаздар мен теңізшілердің]] едәуір бөлігі ұсталды. Бұл кемелерде қаза тапқан америкалықтардың саны соғыстың барлық шайқастарында қаза тапқандардың жалпы санынан асып түсті. Британдықтар Нью-Йоркті 1783 жылғы қарашадағы [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|Эвакуация күніне]] дейін өз бақылауында ұстады. Кейін бұл күн ұзақ уақыт бойы аталып өтілді.<ref>Countryman, ''A People in Revolution: The American Revolution and Political Society in New York, 1760–1790'' (1981).</ref> == Басқару құрылымы == {{Толық мақала|Америкадағы отарлық басқару}} [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Нью-Йорк губернаторын]] король тағайындады. Губернатор жоғарғы палата қызметін атқарған Атқарушы кеңестің мүшелерін өзі таңдады. Губернатор мен корольдің [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|ассамблея]] қабылдаған заң жобаларына вето қою құқығы болды. Алайда барлық заң жобалары король тарапынан қабылданбағанға дейін күшінде қала берді, ал мұндай шешімнің қабылдануы бір жылға дейін созылуы мүмкін еді. [[Георг король соғысы]] кезінде губернатор ассамблеяның екі бастамасын мақұлдады: отар кірістерін бес жыл сайын емес, жыл сайын бекіту және бөлінетін әрбір қаражаттың жұмсалу мақсатын ассамблеяның мақұлдауы. Бастапқыда ассамблеяға сайлау губернатордың қалауына қарай өткізілді, алайда кейін кемінде жеті жылда бір рет сайлау өткізуді міндеттейтін заң қабылданды. Нью-Йорк қаласы провинцияның әкімшілік орталығы әрі Нью-Йорк провинциялық ассамблеясының жиналыс өткізетін орны болды.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.</ref> 1692–1694 жылдары Нью-Йорк губернаторы бір мезгілде Пенсильвания губернаторы қызметін де атқарды. 1698–1701 жылдары ол Массачусетс пен Нью-Гэмпширдің де губернаторы болды. Ал 1702–1738 жылдары Нью-Джерси губернаторы қызметін де қатар атқарды. 1683 жылы ассамблеяда Лонг-Айлендке алты, Нью-Йорк қаласына төрт, Кингстон мен Олбаниге екі-екіден, ал [[Статен-Айленд]], [[Скенектади]], [[Мартас-Винъярд]] және [[Нантакет]]ке бір-бірден өкілдік орын берілді. Сондай-ақ Мэн жағалауындағы Пемаквидке бір орын бөлінді. 1737 жылы ассамблея мүшелерінің саны 27-ге, ал 1773 жылы 31-ге дейін ұлғайтылды. Сайлаушыларға жасына, жынысына және діни сеніміне қатысты талаптардан бөлек, құны кемінде 40 фунт стерлинг болатын [[Фригольд (ағылшын құқығы)|жеке меншік жер иелігі]] болуы міндеттелді. Алайда 40 фунт стерлингтік мүліктік талап көбіне ескерілмеді. 1737–1747 жылдар аралығында [[Отарлық Америкадағы еврейлер тарихы|еврейлерге]] дауыс беруге рұқсат етілмеді. Ауылдық округтерде ер адамдардың жартысынан сәл астамы дауыс беру құқығына ие болды. [[Жасырын дауыс беру]] жүйесі болмағандықтан, сайлаушылардың тәуелсіздігі қамтамасыз етілмеді. [[Әулие Павел шіркеуінің ұлттық тарихи орны|Сайлау округтің әкімшілік орталығында өткізілді]], оған шериф бақылау жасады. Кейде сайлау туралы хабарлама тым кеш беріліп, дауыс беру құқығы бар көптеген тұрғындар сайлау учаскелеріне жете алмады. Үміткерлер әдетте дауыс беру орындарында өздері қатысып отырды, ал дауыс беру қол көтеру арқылы жүргізілді. Егер мұндай дауыс беру нәтижесінде айқын жеңімпаз анықталмаса, басқа тәсіл қолданылды. Дэвид Осборн былай деп атап өтеді: <blockquote> 1733 жылғы 29 қазанда Уэстчестер округіндегі [[Истчестер (қала, Нью-Йорк)|Истчестердің]] ауылдық алаңында Нью-Йорк ассамблеясындағы бос орынға өткізілген сайлау — отарлық Америка тарихындағы ең белгілі саяси оқиғалардың бірі. Сайлаудан 275 жыл өткеннен кейін де тарихшылар бұл оқиғаны отарлық өмірдің әртүрлі қырлары туралы өз тұжырымдарын негіздеу үшін мысалға келтіруді жалғастырып келеді. Жақында бір зерттеуші осы сайлауды отаршылардың дүниетанымында монархияның маңызы ұзақ уақыт бойы сақталғанын дәлелдеу үшін пайдаланса, басқа бір ғалым дауыс беруді Нью-Йорк қолөнершілерінің саяси санасының қалыптасуындағы маңызды кезең ретінде қарастырды. Көптеген авторлар қазіргі [[Маунт-Вернон (Нью-Йорк)|Маунт-Вернон]] қаласындағы [[Әулие Павел шіркеуінің ұлттық тарихи орны]] орналасқан жерде өткен бұл сайлауды баспагер [[Джон Питер Зенгер]]дің тарихымен байланыстыра сипаттайды. Оның 1735 жылы [[Билікке қарсы жала жабу|билікке қарсы жала жабу]] ісі бойынша ақталуы Америкадағы [[Баспасөз бостандығы|баспасөз бостандығының]] негізін қалаған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Зенгер шығарған ''[[Нью-Йорк апталық журналы]]'' газетінің алғашқы санында осы әйгілі сайлау туралы көлемді есеп жарияланды. Бұл есеп тарихшылардың қолындағы отарлық кезеңдегі сайлаудың барысын толық сипаттайтын санаулы деректердің бірі болып табылады.<ref>{{cite web |last1=Osborn |first1=David |title=A Meddling Royal Official: Turnout at a Famous Colonial Election in Westchester County in 1733 |url=https://www.nps.gov/sapa/learn/historyculture/upload/ElectionOf1733.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160606095242/https://www.nps.gov/sapa/learn/historyculture/upload/ElectionOf1733.pdf |url-status=dead |archive-date=June 6, 2016 |publisher=National Park Service |page=1}}</ref> </blockquote> == Заңгерлік кәсіп == Британ губернаторлары заңгерлік білім алмаған жоғары тап өкілдері мен ақсүйектер болды. Олар америкалықтардың заң талаптары өздерінің өкілеттіктерін шамадан тыс шектейді деп есептеді. 1680 жылдардан шамамен 1715 жылға дейін корольдік билікті күшейту және губернаторлардың өкілеттіктеріне қойылған құқықтық шектеулерді азайту мақсатында көптеген әрекет жасалды. [[Филадельфия заңгерлері|Отарлық заңгерлер]] бұл әрекеттерге табысты түрде қарсы тұрды. Әсіресе 1720–1730 жылдары Бостон, Филадельфия және Нью-Йоркте қоғамдық пікірді жұмылдырудың маңызды тәсілі қалыптасты. Ол үшін жаңадан кең тарала бастаған апталық газеттер мен арзан кітапшалар шығаратын баспаханалар пайдаланылды. Заңгерлер осы баспа құралдары арқылы америкалықтардың [[Ағылшындардың құқықтары|ағылшындар ретіндегі заңды құқықтары]] туралы идеяларды таратты.<ref>Gregory Afinogenov, "Lawyers and Politics in Eighteenth-Century New York." ''New York History'' 89.2 (2008): 142–162. [https://www.jstor.org/stable/23183447 online]</ref> Алайда 1750–1760 жылдары заңгерлерге қарсы қозғалыс басталып, оларды [[Ұсақ-түйекке негізделген қарсылықтар|ұсақ-түйекке жармасатын даукестер]] ретінде келемеждеп, беделін түсіруге тырысты. Соның салдарынан олардың қоғамдық беделі мен ықпалы төмендеді.<ref>{{Cite journal |last=Feder |first=Luke J. |date=2014 |title="No Lawyer in the Assembly!": Character Politics and the Election of 1768 in New York City |url=https://www.jstor.org/stable/newyorkhist.95.2.154 |journal=New York History |volume=95 |issue=2 |pages=154–171 |jstor=newyorkhist.95.2.154 |issn=0146-437X}}</ref> Отарлық Нью-Йорктің заңгерлері адвокаттар қауымдастығын құрды, алайда ол 1768 жылы де Ланси мен Ливингстон әулеттерінің айналасында қалыптасқан саяси топтар арасындағы өткір қайшылықтар кезінде ыдырап кетті. Келесі жүз жыл бойы Нью-Йорк штатында заңгерлердің тиімді ұйымын құруға бірнеше рет әрекет жасалғанымен, олардың барлығы сәтсіз аяқталды. Америка революциясы кезінде лоялистерді қолдаған көптеген жетекші заңгерлер елден кетті. Олардың клиенттері көбіне корольдік билікпен немесе британ көпестері мен қаржыгерлерімен байланысты болды. Жаңа Америка Құрама Штаттарына адалдық антын бермейінше, оларға заңгерлік қызметпен айналысуға рұқсат етілмеді. Соғыста жеңілгеннен кейін олардың көпшілігі Ұлыбританияға немесе Канадаға қоныс аударды.<ref>Anton-Hermann Chroust, ''The rise of the legal profession in America'' (1965) vol 2:3–11</ref> Ақырында 1869 жылы табысты жұмыс істей бастаған адвокаттар қауымдастығы құрылды. Бұл ұйым өз қызметін бүгінгі күнге дейін жалғастырып келеді.<ref>Albert P. Blaustein, "New York Bar Associations Prior to 1870." ''American Journal of Legal History'' 12.1 (1968): 50–57. [https://www.jstor.org/stable/844067 online]</ref> === Сот жүйесі === Бастапқыда Нью-Йорк провинциясында ағылшын билігінің алғашқы кезеңінен сақталып қалған сот жүйесі қолданылды. Оның құрамына ассиздер соты ({{lang-en|Court of Assizes}}), сессиялық сот ({{lang-en|Court of Sessions}}) және Нью-Йорк қаласының мэр соты сияқты бірқатар қалалық соттар кірді. 1683 жылы ассиздер соты таратылып, оның құзыреті жаңадан құрылған Ойер және Терминер соты ({{lang-en|Court of Oyer and Terminer}}) мен Канцлерлік сотқа ({{lang-en|Court of Chancery}}) берілді.<ref>{{cite web |url=https://history.nycourts.gov/legal-history-by-era/colonial-new-york-under-british-rule/ |title=Colonial New York Under British Rule |website=Historical Society of the New York Courts}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 7of7y7tvzanteykfbjrq6arhb9o3kau 3684231 3684230 2026-10-20T19:52:06Z 1nter pares 146705 /* Сот жүйесі */ 3684231 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Нью-Йорк провинциясы |өз атауы = Province of New York |статусы = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)<br>[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783) |әнұраны = |байрақ = Colonial-Red-Ensign.svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal_of_ny_1767.PNG |елтаңба_сипаттамасы = Мөр (1767) |символ = |карта = nycolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Нью-Йорк провинциясының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]] |ыдырауы = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Нью-Йорк]] |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)<br>'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]] |валютасы = [[Нью-Йорк фунты]] |қосымша_параметр = |параметр_мазмұны = |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)<br>[[Тәж отары]] (1689–1783) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Король |басқарушы1 = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1664–1685 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1760–1776 |басқарушылар_титулы3 = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]] |басқарушы3 = [[Ричард Николлс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы3 = 1664–1668 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы) |басқарушы_жылы4 = 1783 |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)<br>[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)<br>'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]<br>'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]] |Кезең1 = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]] |Уақыт1 = [[28 тамыз]] |Жыл1 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең2 = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]] |Уақыт2 = [[29 қыркүйек]] |Жыл2 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең3 = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] |Уақыт3 = [[5 наурыз]] |Жыл3 = [[1674 жыл|1674]] |Кезең4 = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]] |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] |Уақыт5 = [[3 қыркүйек]] |Жыл5 = [[1783 жыл|1783]] |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Жаңа Нидерланд |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Нью-Йорк (штат) |к2 = Вермонт Республикасы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = }} '''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды. 1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}</ref> Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады. XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді. == Географиясы == Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады. == Тарихы == === Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) === 1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды. === Корольдік провинция (1686–1775) === 1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.<ref>{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus & Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}</ref><ref>Robert A Emery, "Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials" in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi & Marguerite Most (Routledge, 2013).</ref> 1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді. 1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды. Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.<ref>[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37</ref> 1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты. ==== Нидерландтар ==== [[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы<ref>{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}</ref>]] [[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды. Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.<ref>Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).</ref><ref>Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.</ref><ref>A. G. Roeber "Dutch colonists cope with English control" in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.</ref><ref>Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).</ref> ==== Немістер ==== 1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.<ref>Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)</ref> ==== Қара нәсілді құлдар ==== Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды. Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.<ref>Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).</ref><ref>{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}</ref> Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды. Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.<ref>Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).</ref> 1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.<ref>[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm "African Burial Ground"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.</ref> ==== Король Георг соғысы ==== {{Толық мақала|Король Георг соғысы}} Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 109.</ref> Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 110.</ref> ==== Француздар мен үндістер соғысы ==== {{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}} [[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.<ref>Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).</ref> Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды. 1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.<ref>Nash (1986) p. 151.</ref> Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.<ref>Michael J. Mullin, "Personal Politics: William Johnson and the Mohawks." ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.</ref> === Саяси партиялар === XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты. Губернатор [[Кадвалладер Колден]] ықпалды әулеттерге қарсы тұру үшін халықтық партия құруға тырысты. Соның нәтижесінде ол екі партияның да қалалық элитасының өшпенділігіне ұшырады. Ливингстондар империялық билікпен байланыстарды [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Лансидің]] ықпалын шектеу құралы ретінде қарастырды. Ал де Лансилер империялық билікпен байланыстарды жеке пайдасына пайдаланудың құралы деп есептеді.<ref>Carl Lotus Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.</ref> === Гербтік алым туралы заң === Парламент отарлардан қаражат жинау мақсатында [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң]]ды қабылдады. Нью-Йорк бұған дейін Француздар мен үндістер соғысына қаражат жинау үшін 1756–1760 жылдары қолданылған өзінің гербтік алым туралы заңын қабылдаған болатын. Гербтік алым туралы заңға көрсетілген ерекше күшті қарсылықты жергілікті мәселелерге байланысты жинақталған қайшылықтармен ғана түсіндіруге болады.<ref>Nash (1986), p. 184.</ref> Француздар мен үндістер соғысының аяқталуынан туындаған зардаптар Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. Отарлар Ұлыбританиямен сауда тапшылығынан, елдегі несиелеуді шектеген қаржылық дағдарыстан және ақша айналымындағы өтімділікті қамтамасыз ету үшін қағаз ақша шығаруға тыйым салған [[Ақша айналымы туралы заң]]нан туындаған өте қатаң ақша-несие саясатының салдарын бастан кешірді.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 23–52.</ref> Нью-Йорк әуел бастан отарлардағы наразылық қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Нью-Йорктегі екі саяси топ та [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң|1765 жылғы гербтік алым туралы заңға]] қарсы шықты. Қазан айында бірнеше отардың өкілдері Нью-Йорктегі кейін [[Федерал-холл]] атанған ғимаратта [[Гербтік алым конгресі]]не жиналып, заңға қарсы қандай шаралар қабылдау керектігін талқылады. 1765 жылғы 11 желтоқсанда Нью-Йорк ассамблеясы британдық Қауымдар палатасына америкалықтардың өздеріне салынатын салықтарды өздері белгілеу құқығын мойындауды сұраған петиция жолдады. Тамыз айында гербтік алым агенттерін қорқытып-үркіту және ұрып-соғу оқиғалары туралы хабарлар кеңінен тарады. Нью-Йорктің гербтік алым жөніндегі комиссары қызметінен кетті. Заң 1 қарашада күшіне енді. Бір күн бұрын [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Ланси]] Нью-Йорк көпестерінің Бёрнс тавернасындағы жиналысын ұйымдастырды. Онда көпестер гербтік алым туралы заң күшін жойғанға дейін Ұлыбританиядан әкелінетін барлық тауарларға бойкот жариялауға келісті. Бұл заңға қарсы шыққан жетекші байсалды ұйымдардың бірі [[Айзек Сирс]], [[Джон Лэмб (генерал)|Джон Лэмб]] және [[Александр Макдугалл]] басқарған жергілікті [[Азаттық ұлдары]] болды. Тарихшы Гэри Б. Нэш «1–4 қарашадағы жаппай үрей» деп аталған оқиғалар туралы былай деп жазды:<ref name=nash55>Nash (2005) p. 55.</ref> {{Дәйексөз|Алайда Нью-Йорктің қарапайым халық өкілдері мұнымен әлі қанағаттанбаған еді. «Азаттық ұлдарының» беделді жетекшілерінің ықпалынан шығып кеткен төменгі әлеуметтік топтар төрт күн бойы қалада ойран салды. Саны екі мыңға жуық адамнан тұратын топ британ саясатын қолдайды деген күдікке ілінгендердің үйлеріне қоқан-лоқы көрсетті, аса бай губернатор Кадвалладер Колденнің үйіне шабуыл жасады, оның тұлыбын қала көшелерімен алып жүрді және Боулинг-Грин алаңында үлкен алау жақты. Айқай-шуға басқан жиналғандар алауға губернатордың сәнді екі шанасы мен ат жегілген күймесін лақтырды.<ref>Nash (2005) p. 54. Nash (p. 58) also wrote, "In New York City ... the Stamp Act demonstrators were led at first by men higher up on the social order – ship captains, master craftsmen, and even lawyers, but then escaped their control."</ref>}} Тарихшы Фред Андерсон Нью-Йорктегі тобырдың әрекеттерін Бостондағы оқиғалармен салыстырды. Бостонда алғашқы толқулардан кейін [[Адал тоғыздық]] (кейінгі «Азаттық ұлдары» ұйымының ізашары) сияқты жергілікті жетекшілер тобырды өз бақылауына ала алды. Алайда Нью-Йоркте «тобыр негізінен теңізшілерден құралды. Олардың көпшілігінің жергілікті қауыммен тығыз байланысы болмады және олар қаладағы құрлықта жүрген радикал жетекшілердің билігіне бағынуды аса қажет деп санамады». Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» тек 1 қарашадан кейін ғана наразылық қозғалысын өз бақылауына алды.<ref>Anderson pp. 678–679.</ref> 1 қарашада тобыр қойма мен [[Амстердам форты|Форт-Джордж]] коменданты Томас Джеймстің үйін қиратты. Бірнеше күннен кейін Форт-Джорджда сақталған гербтік маркалар тобырға тапсырылды. Нэш «„Азаттық ұлдары“ теңізшілерді, төменгі әлеуметтік топтардан шыққан қолөнершілер мен жұмысшыларды өз бақылауында ұстай ала ма деген мәселе күмәнді болып қала берді» деп атап өтті. Сондай-ақ оның айтуынша, олар «жиналған төменгі тап қолөнершілері мен олардың теңізші серіктерінің орасан зор күшінен қорқа бастады».<ref name=nash55/> 1766 жылғы 7 қаңтарда Коннектикутқа арналған гербтік маркаларды тасымалдаған ''Polly'' сауда кемесіне Нью-Йорк айлағында адамдар көтеріліп, маркаларды жойды. 1765 жылдың соңына дейін гербтік алым туралы заңға қарсы толқулар негізінен Нью-Йорк қаласымен шектелген еді, алайда қаңтар айында «Азаттық ұлдары» Олбаниде де гербтік маркалардың таратылуын тоқтатты. 1766 жылғы мамырда гербтік алым туралы заңның күші жойылғаны туралы хабар жеткенде, «Азаттық ұлдары» [[Бостандық бағаны]]н орнатып, бұл оқиғаны атап өтті. Баған жаппай жиналыстар өткізілетін орынға және америкалықтардың күресінің символына айналды. Маусым айында Нью-Йоркке британдық тұрақты әскердің екі полкі келіп, жоғарғы казармаларға орналастырылды. 10 тамызда бұл әскерлер Бостандық бағанын кесіп құлатты. Кейін екінші және үшінші бағандар орнатылды, алайда олар да кесіп құлатылды. Осындай әрекеттердің қайталануына жол бермеу үшін төртінші баған орнатылып, темірмен қапталды.{{citation needed|date=April 2018}} === Шай туралы заң === Тауншенд актісінің күші жойылғаннан кейін Нью-Йоркте тыныштық орнады, алайда провинция экономикасы әлі де құлдырау жағдайында болды. 1773 жылғы мамырда Парламент [[Шай туралы заң]]ды қабылдап, шайға салынатын баж салығын төмендетті және Ост-Үнді компаниясына отарларда шайды контрабандашыларға қарағанда арзан бағамен сатуға мүмкіндік берді. Бұл заң ең алдымен Нью-Йорк көпестері мен контрабандашыларының мүдделеріне нұқсан келтірді. Қарсылық қозғалысын «Азаттық ұлдары» ұйымдастырды. 1773 жылғы қарашада олар ''«Нью-Йорктің Азаттық ұлдары қауымдастығы»'' атты мәлімдеме жариялап, онда заңды қолдауға қандай да бір көмек көрсеткен кез келген адам «Америка бостандықтарының жауы» деп танылатынын мәлімдеді. Соның нәтижесінде Ост-Үнді компаниясының Нью-Йорктегі агенттері қызметтерінен кетті. Нью-Йорк ассамблеясы «Азаттық ұлдарының» заңнан тыс өкілеттіктерді өз қолына алуына қатысты ешқандай шара қолданбады.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 95–111.</ref> Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» Бостонда шайдың кемелерден түсірілуіне толықтай жол бермеу жоспары туралы біліп, осы саясатты ұстануға шешім қабылдады. «Қауымдастық» күткен қолдауына ие болмағандықтан, «Азаттық ұлдары» шай жағаға түсірілген жағдайда халық оны бөлшек сауда арқылы сатуды талап етеді деп қауіптенді.<ref>Launitz-Schurer, p. 103.</ref> Желтоқсан айында [[Бостон шай бүлігі]] туралы хабардың жетуі қарсылық қозғалысын одан әрі күшейтті. 1774 жылғы сәуірде ''Nancy'' кемесі жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін Нью-Йорк айлағына келді. Кеме капитаны бортта 18 жәшік шай бар екенін мойындап, оны жағаға түсіруге әрекет жасамайтынына келісті. Алайда соған қарамастан, «Азаттық ұлдары» кемеге көтеріліп, шайды жойды. === Төзгісіз заңдар === 1774 жылғы қаңтарда Ассамблея [[Төзгісіз заңдар]]ға қатысты басқа отарлармен байланыс орнату үшін [[Хат алмасу комитеті]]н құрды.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 113–57.</ref> 1774 жылғы мамырда Бостон портын жапқан [[Бостон порты туралы заң]]ның қабылданғаны жөнінде хабар жетті. «Азаттық ұлдары» Ұлыбританиямен саудаға бойкот жариялауды қайта бастауды қолдады, алайда ірі импорттаушылар бұған қатты қарсылық білдірді. Мамыр айында Нью-Йоркте жиналыс өткізіліп, онда [[Хат алмасу комитеті]]нің мүшелері сайланды. Құрамында байсалды бағытты ұстанушылар басым болған [[Алпыс комитеті|Елу комитеті]] құрылды, ал «Азаттық ұлдары» оның құрамынан небәрі 15 орын алды. Комитеттің төрағасы [[Айзек Лоу]] болды. Кейін [[Фрэнсис Льюис]] қосылып, комитет Елу бір комитеті деп аталды. Комитет Бостонның «Америка құқықтарын қорғау жолында зардап шегіп жатқанын» мәлімдеген қарар қабылдап, [[Континенттік конгресс]] құруды ұсынды. Шілде айында комитет өз мүшелерінің арасынан бес адамды осы конгреске делегат етіп сайлады. Басқа округтердің кейбірі де қыркүйекте өткен [[Бірінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберді. Нью-Йорк делегаттары конгресте [[Континенттік қауымдастық]]тың қабылдануына тосқауыл қоя алмады. Алайда Нью-Йоркте бұл қауымдастықтың шешімдері негізінен ескерусіз қалды. 1775 жылғы қаңтар және ақпан айларында Нью-Йорк ассамблеясы [[Бірінші Континенттік конгресс]]тің шешімдерін мақұлдау жөніндегі бірқатар қарарларды қабылдамай, [[Екінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберуден бас тартты. Нью-Йорк Бірінші Континенттік конгрестің шешімдерін мақұлдамаған жалғыз отарлық ассамблея болды. Конгреске қарсылық провинциялық ассамблеялар шағымдар бойынша тиісті шаралар қабылдауды талап етуге құзыретті органдар болып табылады деген пікірге негізделді. Наурыз айында Ассамблея басқа отарлардың ұстанымынан алшақтап, Лондонға петиция жолдады. Алайда Лондон оны қабылдамады, өйткені петицияда «ана мемлекеттің» отаршыларға салық салуға өкілеттігі жоқ екені туралы тұжырымдар болды. Бұл петицияны қабылдауды «мүмкін емес» етті. Ассамблея соңғы рет 1775 жылғы 3 сәуірде жиналды.<ref>Edward Countryman, "Consolidating Power in Revolutionary America: The Case of New York, 1775–1783." ''Journal of Interdisciplinary History'' 6.4 (1976): 645–677. [https://www.jstor.org/stable/202535 in JSTOR]</ref> === Провинциялық конгресс === {{Толық мақала|Нью-Йорк провинциялық конгресі}} Жергілікті өкілдерден құрылған революциялық [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]] 1775 жылғы 22 мамырда билікті өз қолына алып, 1776 жылы провинцияны [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] деп жариялады және 1777 жылы алғашқы [[Нью-Йорк конституциясы]]н ратификациялады. Одан кейінгі [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысы]] кезінде [[Ұлыбритания корольдігі|британдықтар]] 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк қаласының тарихы|Нью-Йорк қаласының]] стратегиялық маңызы бар [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси порты|порты]] мен [[Нью-Йорк айлағы|айлағын]] қайта басып алып, оны [[Британ Солтүстік Америкасы]]ндағы әскери және саяси операцияларының базасы ретінде пайдаланды; <ref>Schecter, Barnet. ''The Battle for New York: The City at the Heart of the American Revolution''. Walker & Company. New York. October 2002. {{ISBN|0-8027-1374-2}}.</ref><ref>[[David McCullough|McCullough, David]]. ''[[1776 (book)|1776]]''. Simon & Schuster. New York. May 24, 2005. {{ISBN|978-0-7432-2671-4}}.</ref> алайда британ губернаторы ресми түрде қызметін атқаруын жалғастырғанымен, отардың солтүстік бөлігіндегі аумақтардың басым бөлігі көтерілісші [[Патриоттар (Америка революциясы)|патриоттардың]] бақылауында қалды. 1775 жылғы сәуірде көтерілісшілер Нью-Йорк ассамблеясының орнына [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]]н құрды. [[Лексингтон мен Конкорд шайқастары]] туралы хабар Нью-Йоркке 23 сәуірде жетіп, қала тұрғындарын есеңгіретіп тастады, өйткені Парламент отарларға салықтарды өздері белгілеу құқығын береді деген қауесет кеңінен таралған болатын. [[Маринус Уиллетт]] бастаған [[Азаттық ұлдары]] қала ратушасындағы қару-жарақ қоймасына басып кіріп, 1000 жиынтық қару-жарақты алып кетті. Қаруланған қала тұрғындары қаланы басқару үшін еріктілер жасағын құрды, ал [[Айзек Сирс]]тің үйі іс жүзінде үкіметтің орналасқан орны мен халық жасағының штабына айналды. [[Корольдік билік|Король тағайындаған]] Нью-Йорк атқарушы кеңесі 24 сәуірде жиналып, «біз бірауыздан ештеңе істеуге өкілеттігіміз жоқ деген пікірге келдік» деген қорытындыға келді.<ref>Launitz-Schurer, p. 158.</ref> Нью-Йорктегі британ әскерлері казармаларынан мүлде шықпады. 1775 жылғы 19 қазанда губернатор [[Уильям Трайон]] Нью-Йорктен кетіп, жағалауға жақын тұрған британ әскери кемесіне паналауға мәжбүр болды. Осылайша отардағы британ билігінің сыртқы нышандары да жойылды, өйткені Континенттік конгресс отардың қауіпсіздігіне қатер төндіретін кез келген адамды тұтқындауға бұйрық берген еді. 1776 жылғы сәуірде Трайон Нью-Йорк ассамблеясын ресми түрде таратты.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp 159–73.</ref> Нью-Йорк [[АҚШ тәуелсіздік соғысының солтүстік майданы]]нда орналасты. 1775 жылы Нью-Йорк жаңадан құрылған [[Құрлықтық армия]]ның алғашқы ірі әскери операциясы болған, бірақ сәтсіз аяқталған [[Канадаға басып кіру (1775)|Канадаға басып кіру]] жорығының бастапқы нүктесі болды. [[Дорчестер биіктіктерін бекіту]] нәтижесінде британдықтар Бостоннан шегінгеннен кейін генерал [[Джордж Вашингтон]] Құрлықтық армияны Бостоннан алып шығып, 1776 жылы Нью-Йоркке жеткізді. Ол британдықтардың бұл қалаға қайта оралатынын дұрыс болжаған еді. 1777 жылғы [[Саратога шайқасы]] соғыстың бетбұрыс кезеңіне айналды. Гудзон өзенінің бойындағы [[Вест-Пойнт (Нью-Йорк)|Вест-Пойнт]] стратегиялық маңызы бар нысан болды. Сонымен қатар Нью-Йорк британдықтардың [[Жаңа Англия]]ны басқа отарлардан бөліп тастау әрекетінде шешуші рөл атқарды. 1776 жылғы 9 шілдеде [[Уайт-Плейнс (Нью-Йорк)|Уайт-Плейнсте]] Төртінші провинциялық конгресс жиналып, кейін ''Нью-Йорктің алғашқы конституциялық конвенті'' деген атауға ие болды. Сол күні Нью-Йорк [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясын]] қолдап, өзін тәуелсіз Нью-Йорк штаты деп жариялады.<ref>{{cite web|title=Declaration of Independence|url=http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409165028/http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690 <!-- Bot retrieved archive -->|archive-date=April 9, 2008|access-date=April 10, 2008|publisher=www.history.com}}</ref> [[Нью-Йорк]] қаласының тұрғындары бұл оқиғаны [[Боулинг-Грин (Нью-Йорк)|Боулинг-Грин]] алаңындағы III Георгтың мүсінін құлату арқылы атап өтті. 1776 жылғы 10 шілдеде Төртінші провинциялық конгресс атауын ''Нью-Йорк штаты өкілдерінің конвенті'' деп өзгертіп, «атқарушы биліксіз заң шығарушы орган ретінде» жұмыс істей бастады. Отырыстар арасындағы үзілістерде басқару міндеті [[Қауіпсіздік комитеті (Америка революциясы)|Қауіпсіздік комитетіне]] жүктелді. Нью-Йорк штатының конституциясын әзірлеу үшін 1776 жылғы 10 шілдеде Уайт-Плейнсте [[Конституциялық конвент (саяси жиналыс)|конституциялық конвент]] шақырылды. Бірнеше рет үзіліс жарияланып, жиналыс орны өзгертілгеннен кейін конвент жұмысы [[Кингстон (Нью-Йорк)|Кингстонда]] 1777 жылғы 20 сәуір, жексенбі күні кешке аяқталды. Сол кезде [[1777 жылғы Нью-Йорк конституциясы|жаңа конституция]] бір ғана қарсы дауыспен қабылданды. Конституцияны [[Джон Джей]] әзірледі және ол халықтың ратификациялауына ұсынылмады. Оның ережелеріне сәйкес губернатор тағайындалмай, сайланатын болды, дауыс беру құқығына қойылған шектеулер жеңілдетілді, жасырын дауыс беру енгізілді және азаматтық құқықтарға кепілдік берілді. 1777 жылғы 30 шілдеде [[Джордж Клинтон (вице-президент)|Джордж Клинтон]] Кингстонда Нью-Йорк отарының алғашқы [[Нью-Йорк губернаторы|губернаторы]] ретінде қызметіне кірісті. 1778 жылғы 9 шілдеде Нью-Йорк штаты [[Конфедерация баптары]]на қол қойып, Америка Құрама Штаттарының мемлекеттік басқару жүйесінің ресми бөлігіне айналды. Дегенмен Нью-Йорк өкілдері Тәуелсіздік декларациясына қол қойғандықтан, штат 1776 жылы тәуелсіздік жарияланған кезден бастап-ақ АҚШ құрамында болған еді.<ref>Edward Countryman, ''A People in Revolution: The American Revolution and Political Society in New York, 1760–1790'' (1981).</ref> Провинция аумағында [[Лонг-Айленд шайқасы|бүкіл соғыстағы ең ірі шайқас]] өтті. Бұл Тәуелсіздік декларациясына қол қойылғаннан кейінгі алғашқы шайқас болды. 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк пен Нью-Джерсидегі әскери науқан]] барысында британдықтар қаланы қайта басып алып, қоғамдық алаңдағы [[Бостандық бағаны]]н кесіп құлатты және провинцияда [[Джеймс Робертсон (лоялист)|Джеймс Робертсон]]ның басшылығымен әскери жағдай енгізді. Алайда оның нақты билігі Манхэттеннің оңтүстік шетінен (сол кездегі Нью-Йорк қаласының аумағынан) әрі аспады. Трайон губернатор атағын сақтап қалғанымен, оның билігі өте шектеулі болды. [[Дэвид Мэтьюс]] Нью-Йоркті британдықтар басып алған бүкіл кезеңде, 1783 жылғы [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|Эвакуация күніне]] дейін қала мэрі қызметін атқарды. Қаланы қайта басып алғаннан кейін британдықтар Нью-Йоркті Америкадағы өз армиясының штаб-пәтеріне және Солтүстік Америкадағы саяси операцияларының орталығына айналдырды. Қалаға лоялист босқындар ағылып келіп, оның халқы 33 000 адамға жетті. [[Уоллабаут шығанағы]]ндағы [[Түрме кемелері|түрме кемелерінде]] британдықтар тұтқындаған [[АҚШ тәуелсіздік соғысындағы әскери тұтқындар|америкалық сарбаздар мен теңізшілердің]] едәуір бөлігі ұсталды. Бұл кемелерде қаза тапқан америкалықтардың саны соғыстың барлық шайқастарында қаза тапқандардың жалпы санынан асып түсті. Британдықтар Нью-Йоркті 1783 жылғы қарашадағы [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|Эвакуация күніне]] дейін өз бақылауында ұстады. Кейін бұл күн ұзақ уақыт бойы аталып өтілді.<ref>Countryman, ''A People in Revolution: The American Revolution and Political Society in New York, 1760–1790'' (1981).</ref> == Басқару құрылымы == {{Толық мақала|Америкадағы отарлық басқару}} [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Нью-Йорк губернаторын]] король тағайындады. Губернатор жоғарғы палата қызметін атқарған Атқарушы кеңестің мүшелерін өзі таңдады. Губернатор мен корольдің [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|ассамблея]] қабылдаған заң жобаларына вето қою құқығы болды. Алайда барлық заң жобалары король тарапынан қабылданбағанға дейін күшінде қала берді, ал мұндай шешімнің қабылдануы бір жылға дейін созылуы мүмкін еді. [[Георг король соғысы]] кезінде губернатор ассамблеяның екі бастамасын мақұлдады: отар кірістерін бес жыл сайын емес, жыл сайын бекіту және бөлінетін әрбір қаражаттың жұмсалу мақсатын ассамблеяның мақұлдауы. Бастапқыда ассамблеяға сайлау губернатордың қалауына қарай өткізілді, алайда кейін кемінде жеті жылда бір рет сайлау өткізуді міндеттейтін заң қабылданды. Нью-Йорк қаласы провинцияның әкімшілік орталығы әрі Нью-Йорк провинциялық ассамблеясының жиналыс өткізетін орны болды.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.</ref> 1692–1694 жылдары Нью-Йорк губернаторы бір мезгілде Пенсильвания губернаторы қызметін де атқарды. 1698–1701 жылдары ол Массачусетс пен Нью-Гэмпширдің де губернаторы болды. Ал 1702–1738 жылдары Нью-Джерси губернаторы қызметін де қатар атқарды. 1683 жылы ассамблеяда Лонг-Айлендке алты, Нью-Йорк қаласына төрт, Кингстон мен Олбаниге екі-екіден, ал [[Статен-Айленд]], [[Скенектади]], [[Мартас-Винъярд]] және [[Нантакет]]ке бір-бірден өкілдік орын берілді. Сондай-ақ Мэн жағалауындағы Пемаквидке бір орын бөлінді. 1737 жылы ассамблея мүшелерінің саны 27-ге, ал 1773 жылы 31-ге дейін ұлғайтылды. Сайлаушыларға жасына, жынысына және діни сеніміне қатысты талаптардан бөлек, құны кемінде 40 фунт стерлинг болатын [[Фригольд (ағылшын құқығы)|жеке меншік жер иелігі]] болуы міндеттелді. Алайда 40 фунт стерлингтік мүліктік талап көбіне ескерілмеді. 1737–1747 жылдар аралығында [[Отарлық Америкадағы еврейлер тарихы|еврейлерге]] дауыс беруге рұқсат етілмеді. Ауылдық округтерде ер адамдардың жартысынан сәл астамы дауыс беру құқығына ие болды. [[Жасырын дауыс беру]] жүйесі болмағандықтан, сайлаушылардың тәуелсіздігі қамтамасыз етілмеді. [[Әулие Павел шіркеуінің ұлттық тарихи орны|Сайлау округтің әкімшілік орталығында өткізілді]], оған шериф бақылау жасады. Кейде сайлау туралы хабарлама тым кеш беріліп, дауыс беру құқығы бар көптеген тұрғындар сайлау учаскелеріне жете алмады. Үміткерлер әдетте дауыс беру орындарында өздері қатысып отырды, ал дауыс беру қол көтеру арқылы жүргізілді. Егер мұндай дауыс беру нәтижесінде айқын жеңімпаз анықталмаса, басқа тәсіл қолданылды. Дэвид Осборн былай деп атап өтеді: <blockquote> 1733 жылғы 29 қазанда Уэстчестер округіндегі [[Истчестер (қала, Нью-Йорк)|Истчестердің]] ауылдық алаңында Нью-Йорк ассамблеясындағы бос орынға өткізілген сайлау — отарлық Америка тарихындағы ең белгілі саяси оқиғалардың бірі. Сайлаудан 275 жыл өткеннен кейін де тарихшылар бұл оқиғаны отарлық өмірдің әртүрлі қырлары туралы өз тұжырымдарын негіздеу үшін мысалға келтіруді жалғастырып келеді. Жақында бір зерттеуші осы сайлауды отаршылардың дүниетанымында монархияның маңызы ұзақ уақыт бойы сақталғанын дәлелдеу үшін пайдаланса, басқа бір ғалым дауыс беруді Нью-Йорк қолөнершілерінің саяси санасының қалыптасуындағы маңызды кезең ретінде қарастырды. Көптеген авторлар қазіргі [[Маунт-Вернон (Нью-Йорк)|Маунт-Вернон]] қаласындағы [[Әулие Павел шіркеуінің ұлттық тарихи орны]] орналасқан жерде өткен бұл сайлауды баспагер [[Джон Питер Зенгер]]дің тарихымен байланыстыра сипаттайды. Оның 1735 жылы [[Билікке қарсы жала жабу|билікке қарсы жала жабу]] ісі бойынша ақталуы Америкадағы [[Баспасөз бостандығы|баспасөз бостандығының]] негізін қалаған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Зенгер шығарған ''[[Нью-Йорк апталық журналы]]'' газетінің алғашқы санында осы әйгілі сайлау туралы көлемді есеп жарияланды. Бұл есеп тарихшылардың қолындағы отарлық кезеңдегі сайлаудың барысын толық сипаттайтын санаулы деректердің бірі болып табылады.<ref>{{cite web |last1=Osborn |first1=David |title=A Meddling Royal Official: Turnout at a Famous Colonial Election in Westchester County in 1733 |url=https://www.nps.gov/sapa/learn/historyculture/upload/ElectionOf1733.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160606095242/https://www.nps.gov/sapa/learn/historyculture/upload/ElectionOf1733.pdf |url-status=dead |archive-date=June 6, 2016 |publisher=National Park Service |page=1}}</ref> </blockquote> == Заңгерлік кәсіп == Британ губернаторлары заңгерлік білім алмаған жоғары тап өкілдері мен ақсүйектер болды. Олар америкалықтардың заң талаптары өздерінің өкілеттіктерін шамадан тыс шектейді деп есептеді. 1680 жылдардан шамамен 1715 жылға дейін корольдік билікті күшейту және губернаторлардың өкілеттіктеріне қойылған құқықтық шектеулерді азайту мақсатында көптеген әрекет жасалды. [[Филадельфия заңгерлері|Отарлық заңгерлер]] бұл әрекеттерге табысты түрде қарсы тұрды. Әсіресе 1720–1730 жылдары Бостон, Филадельфия және Нью-Йоркте қоғамдық пікірді жұмылдырудың маңызды тәсілі қалыптасты. Ол үшін жаңадан кең тарала бастаған апталық газеттер мен арзан кітапшалар шығаратын баспаханалар пайдаланылды. Заңгерлер осы баспа құралдары арқылы америкалықтардың [[Ағылшындардың құқықтары|ағылшындар ретіндегі заңды құқықтары]] туралы идеяларды таратты.<ref>Gregory Afinogenov, "Lawyers and Politics in Eighteenth-Century New York." ''New York History'' 89.2 (2008): 142–162. [https://www.jstor.org/stable/23183447 online]</ref> Алайда 1750–1760 жылдары заңгерлерге қарсы қозғалыс басталып, оларды [[Ұсақ-түйекке негізделген қарсылықтар|ұсақ-түйекке жармасатын даукестер]] ретінде келемеждеп, беделін түсіруге тырысты. Соның салдарынан олардың қоғамдық беделі мен ықпалы төмендеді.<ref>{{Cite journal |last=Feder |first=Luke J. |date=2014 |title="No Lawyer in the Assembly!": Character Politics and the Election of 1768 in New York City |url=https://www.jstor.org/stable/newyorkhist.95.2.154 |journal=New York History |volume=95 |issue=2 |pages=154–171 |jstor=newyorkhist.95.2.154 |issn=0146-437X}}</ref> Отарлық Нью-Йорктің заңгерлері адвокаттар қауымдастығын құрды, алайда ол 1768 жылы де Ланси мен Ливингстон әулеттерінің айналасында қалыптасқан саяси топтар арасындағы өткір қайшылықтар кезінде ыдырап кетті. Келесі жүз жыл бойы Нью-Йорк штатында заңгерлердің тиімді ұйымын құруға бірнеше рет әрекет жасалғанымен, олардың барлығы сәтсіз аяқталды. Америка революциясы кезінде лоялистерді қолдаған көптеген жетекші заңгерлер елден кетті. Олардың клиенттері көбіне корольдік билікпен немесе британ көпестері мен қаржыгерлерімен байланысты болды. Жаңа Америка Құрама Штаттарына адалдық антын бермейінше, оларға заңгерлік қызметпен айналысуға рұқсат етілмеді. Соғыста жеңілгеннен кейін олардың көпшілігі Ұлыбританияға немесе Канадаға қоныс аударды.<ref>Anton-Hermann Chroust, ''The rise of the legal profession in America'' (1965) vol 2:3–11</ref> Ақырында 1869 жылы табысты жұмыс істей бастаған адвокаттар қауымдастығы құрылды. Бұл ұйым өз қызметін бүгінгі күнге дейін жалғастырып келеді.<ref>Albert P. Blaustein, "New York Bar Associations Prior to 1870." ''American Journal of Legal History'' 12.1 (1968): 50–57. [https://www.jstor.org/stable/844067 online]</ref> === Сот жүйесі === Бастапқыда Нью-Йорк провинциясында ағылшын билігінің алғашқы кезеңінен сақталып қалған сот жүйесі қолданылды. Оның құрамына ассиздер соты ({{lang-en|Court of Assizes}}), сессиялық сот ({{lang-en|Court of Sessions}}) және Нью-Йорк қаласының мэр соты сияқты бірқатар қалалық соттар кірді. 1683 жылы ассиздер соты таратылып, оның құзыреті жаңадан құрылған Ойер және Терминер соты мен Канцлерлік сотқа берілді.<ref>{{cite web |url=https://history.nycourts.gov/legal-history-by-era/colonial-new-york-under-british-rule/ |title=Colonial New York Under British Rule |website=Historical Society of the New York Courts}}</ref> 1691 жылғы 6 мамырда [[Нью-Йорк ассамблеясы]] Ойер және Терминер сотының орнына Нью-Йорк провинциясының Жоғарғы сотын құрды. Оның құзыреті Англиядағы Король орындығы соты, Жалпы талап-арыздар соты және Қазынашылық сотының құзыретіне негізделді. Алайда әділеттілік құқығына қатысты істер оның құзыретіне кірмеді, оларды бұрынғысынша Канцлерлік сот қарады. Жоғарғы сот 1777 жылғы конституцияға сәйкес өз қызметін жалғастырып, 1846 жылғы конституция бойынша [[Нью-Йорк Жоғарғы соты]]на айналды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} qivi2baurkq5kk06mzxw56cpc2cb7hb 3684232 3684231 2026-10-20T19:56:49Z 1nter pares 146705 /* Сот жүйесі */ 3684232 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Нью-Йорк провинциясы |өз атауы = Province of New York |статусы = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)<br>[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783) |әнұраны = |байрақ = Colonial-Red-Ensign.svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal_of_ny_1767.PNG |елтаңба_сипаттамасы = Мөр (1767) |символ = |карта = nycolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Нью-Йорк провинциясының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]] |ыдырауы = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Нью-Йорк]] |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)<br>'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]] |валютасы = [[Нью-Йорк фунты]] |қосымша_параметр = |параметр_мазмұны = |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)<br>[[Тәж отары]] (1689–1783) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Король |басқарушы1 = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1664–1685 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1760–1776 |басқарушылар_титулы3 = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]] |басқарушы3 = [[Ричард Николлс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы3 = 1664–1668 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы) |басқарушы_жылы4 = 1783 |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)<br>[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)<br>'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]<br>'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]] |Кезең1 = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]] |Уақыт1 = [[28 тамыз]] |Жыл1 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең2 = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]] |Уақыт2 = [[29 қыркүйек]] |Жыл2 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең3 = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] |Уақыт3 = [[5 наурыз]] |Жыл3 = [[1674 жыл|1674]] |Кезең4 = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]] |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] |Уақыт5 = [[3 қыркүйек]] |Жыл5 = [[1783 жыл|1783]] |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Жаңа Нидерланд |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Нью-Йорк (штат) |к2 = Вермонт Республикасы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = }} '''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды. 1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}</ref> Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады. XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді. == Географиясы == Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады. == Тарихы == === Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) === 1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды. === Корольдік провинция (1686–1775) === 1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.<ref>{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus & Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}</ref><ref>Robert A Emery, "Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials" in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi & Marguerite Most (Routledge, 2013).</ref> 1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді. 1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды. Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.<ref>[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37</ref> 1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты. ==== Нидерландтар ==== [[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы<ref>{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}</ref>]] [[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды. Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.<ref>Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).</ref><ref>Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.</ref><ref>A. G. Roeber "Dutch colonists cope with English control" in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.</ref><ref>Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).</ref> ==== Немістер ==== 1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.<ref>Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)</ref> ==== Қара нәсілді құлдар ==== Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды. Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.<ref>Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).</ref><ref>{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}</ref> Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды. Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.<ref>Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).</ref> 1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.<ref>[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm "African Burial Ground"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.</ref> ==== Король Георг соғысы ==== {{Толық мақала|Король Георг соғысы}} Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 109.</ref> Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 110.</ref> ==== Француздар мен үндістер соғысы ==== {{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}} [[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.<ref>Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).</ref> Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды. 1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.<ref>Nash (1986) p. 151.</ref> Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.<ref>Michael J. Mullin, "Personal Politics: William Johnson and the Mohawks." ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.</ref> === Саяси партиялар === XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты. Губернатор [[Кадвалладер Колден]] ықпалды әулеттерге қарсы тұру үшін халықтық партия құруға тырысты. Соның нәтижесінде ол екі партияның да қалалық элитасының өшпенділігіне ұшырады. Ливингстондар империялық билікпен байланыстарды [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Лансидің]] ықпалын шектеу құралы ретінде қарастырды. Ал де Лансилер империялық билікпен байланыстарды жеке пайдасына пайдаланудың құралы деп есептеді.<ref>Carl Lotus Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.</ref> === Гербтік алым туралы заң === Парламент отарлардан қаражат жинау мақсатында [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң]]ды қабылдады. Нью-Йорк бұған дейін Француздар мен үндістер соғысына қаражат жинау үшін 1756–1760 жылдары қолданылған өзінің гербтік алым туралы заңын қабылдаған болатын. Гербтік алым туралы заңға көрсетілген ерекше күшті қарсылықты жергілікті мәселелерге байланысты жинақталған қайшылықтармен ғана түсіндіруге болады.<ref>Nash (1986), p. 184.</ref> Француздар мен үндістер соғысының аяқталуынан туындаған зардаптар Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. Отарлар Ұлыбританиямен сауда тапшылығынан, елдегі несиелеуді шектеген қаржылық дағдарыстан және ақша айналымындағы өтімділікті қамтамасыз ету үшін қағаз ақша шығаруға тыйым салған [[Ақша айналымы туралы заң]]нан туындаған өте қатаң ақша-несие саясатының салдарын бастан кешірді.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 23–52.</ref> Нью-Йорк әуел бастан отарлардағы наразылық қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Нью-Йорктегі екі саяси топ та [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң|1765 жылғы гербтік алым туралы заңға]] қарсы шықты. Қазан айында бірнеше отардың өкілдері Нью-Йорктегі кейін [[Федерал-холл]] атанған ғимаратта [[Гербтік алым конгресі]]не жиналып, заңға қарсы қандай шаралар қабылдау керектігін талқылады. 1765 жылғы 11 желтоқсанда Нью-Йорк ассамблеясы британдық Қауымдар палатасына америкалықтардың өздеріне салынатын салықтарды өздері белгілеу құқығын мойындауды сұраған петиция жолдады. Тамыз айында гербтік алым агенттерін қорқытып-үркіту және ұрып-соғу оқиғалары туралы хабарлар кеңінен тарады. Нью-Йорктің гербтік алым жөніндегі комиссары қызметінен кетті. Заң 1 қарашада күшіне енді. Бір күн бұрын [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Ланси]] Нью-Йорк көпестерінің Бёрнс тавернасындағы жиналысын ұйымдастырды. Онда көпестер гербтік алым туралы заң күшін жойғанға дейін Ұлыбританиядан әкелінетін барлық тауарларға бойкот жариялауға келісті. Бұл заңға қарсы шыққан жетекші байсалды ұйымдардың бірі [[Айзек Сирс]], [[Джон Лэмб (генерал)|Джон Лэмб]] және [[Александр Макдугалл]] басқарған жергілікті [[Азаттық ұлдары]] болды. Тарихшы Гэри Б. Нэш «1–4 қарашадағы жаппай үрей» деп аталған оқиғалар туралы былай деп жазды:<ref name=nash55>Nash (2005) p. 55.</ref> {{Дәйексөз|Алайда Нью-Йорктің қарапайым халық өкілдері мұнымен әлі қанағаттанбаған еді. «Азаттық ұлдарының» беделді жетекшілерінің ықпалынан шығып кеткен төменгі әлеуметтік топтар төрт күн бойы қалада ойран салды. Саны екі мыңға жуық адамнан тұратын топ британ саясатын қолдайды деген күдікке ілінгендердің үйлеріне қоқан-лоқы көрсетті, аса бай губернатор Кадвалладер Колденнің үйіне шабуыл жасады, оның тұлыбын қала көшелерімен алып жүрді және Боулинг-Грин алаңында үлкен алау жақты. Айқай-шуға басқан жиналғандар алауға губернатордың сәнді екі шанасы мен ат жегілген күймесін лақтырды.<ref>Nash (2005) p. 54. Nash (p. 58) also wrote, "In New York City ... the Stamp Act demonstrators were led at first by men higher up on the social order – ship captains, master craftsmen, and even lawyers, but then escaped their control."</ref>}} Тарихшы Фред Андерсон Нью-Йорктегі тобырдың әрекеттерін Бостондағы оқиғалармен салыстырды. Бостонда алғашқы толқулардан кейін [[Адал тоғыздық]] (кейінгі «Азаттық ұлдары» ұйымының ізашары) сияқты жергілікті жетекшілер тобырды өз бақылауына ала алды. Алайда Нью-Йоркте «тобыр негізінен теңізшілерден құралды. Олардың көпшілігінің жергілікті қауыммен тығыз байланысы болмады және олар қаладағы құрлықта жүрген радикал жетекшілердің билігіне бағынуды аса қажет деп санамады». Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» тек 1 қарашадан кейін ғана наразылық қозғалысын өз бақылауына алды.<ref>Anderson pp. 678–679.</ref> 1 қарашада тобыр қойма мен [[Амстердам форты|Форт-Джордж]] коменданты Томас Джеймстің үйін қиратты. Бірнеше күннен кейін Форт-Джорджда сақталған гербтік маркалар тобырға тапсырылды. Нэш «„Азаттық ұлдары“ теңізшілерді, төменгі әлеуметтік топтардан шыққан қолөнершілер мен жұмысшыларды өз бақылауында ұстай ала ма деген мәселе күмәнді болып қала берді» деп атап өтті. Сондай-ақ оның айтуынша, олар «жиналған төменгі тап қолөнершілері мен олардың теңізші серіктерінің орасан зор күшінен қорқа бастады».<ref name=nash55/> 1766 жылғы 7 қаңтарда Коннектикутқа арналған гербтік маркаларды тасымалдаған ''Polly'' сауда кемесіне Нью-Йорк айлағында адамдар көтеріліп, маркаларды жойды. 1765 жылдың соңына дейін гербтік алым туралы заңға қарсы толқулар негізінен Нью-Йорк қаласымен шектелген еді, алайда қаңтар айында «Азаттық ұлдары» Олбаниде де гербтік маркалардың таратылуын тоқтатты. 1766 жылғы мамырда гербтік алым туралы заңның күші жойылғаны туралы хабар жеткенде, «Азаттық ұлдары» [[Бостандық бағаны]]н орнатып, бұл оқиғаны атап өтті. Баған жаппай жиналыстар өткізілетін орынға және америкалықтардың күресінің символына айналды. Маусым айында Нью-Йоркке британдық тұрақты әскердің екі полкі келіп, жоғарғы казармаларға орналастырылды. 10 тамызда бұл әскерлер Бостандық бағанын кесіп құлатты. Кейін екінші және үшінші бағандар орнатылды, алайда олар да кесіп құлатылды. Осындай әрекеттердің қайталануына жол бермеу үшін төртінші баған орнатылып, темірмен қапталды.{{citation needed|date=April 2018}} === Шай туралы заң === Тауншенд актісінің күші жойылғаннан кейін Нью-Йоркте тыныштық орнады, алайда провинция экономикасы әлі де құлдырау жағдайында болды. 1773 жылғы мамырда Парламент [[Шай туралы заң]]ды қабылдап, шайға салынатын баж салығын төмендетті және Ост-Үнді компаниясына отарларда шайды контрабандашыларға қарағанда арзан бағамен сатуға мүмкіндік берді. Бұл заң ең алдымен Нью-Йорк көпестері мен контрабандашыларының мүдделеріне нұқсан келтірді. Қарсылық қозғалысын «Азаттық ұлдары» ұйымдастырды. 1773 жылғы қарашада олар ''«Нью-Йорктің Азаттық ұлдары қауымдастығы»'' атты мәлімдеме жариялап, онда заңды қолдауға қандай да бір көмек көрсеткен кез келген адам «Америка бостандықтарының жауы» деп танылатынын мәлімдеді. Соның нәтижесінде Ост-Үнді компаниясының Нью-Йорктегі агенттері қызметтерінен кетті. Нью-Йорк ассамблеясы «Азаттық ұлдарының» заңнан тыс өкілеттіктерді өз қолына алуына қатысты ешқандай шара қолданбады.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 95–111.</ref> Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» Бостонда шайдың кемелерден түсірілуіне толықтай жол бермеу жоспары туралы біліп, осы саясатты ұстануға шешім қабылдады. «Қауымдастық» күткен қолдауына ие болмағандықтан, «Азаттық ұлдары» шай жағаға түсірілген жағдайда халық оны бөлшек сауда арқылы сатуды талап етеді деп қауіптенді.<ref>Launitz-Schurer, p. 103.</ref> Желтоқсан айында [[Бостон шай бүлігі]] туралы хабардың жетуі қарсылық қозғалысын одан әрі күшейтті. 1774 жылғы сәуірде ''Nancy'' кемесі жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін Нью-Йорк айлағына келді. Кеме капитаны бортта 18 жәшік шай бар екенін мойындап, оны жағаға түсіруге әрекет жасамайтынына келісті. Алайда соған қарамастан, «Азаттық ұлдары» кемеге көтеріліп, шайды жойды. === Төзгісіз заңдар === 1774 жылғы қаңтарда Ассамблея [[Төзгісіз заңдар]]ға қатысты басқа отарлармен байланыс орнату үшін [[Хат алмасу комитеті]]н құрды.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 113–57.</ref> 1774 жылғы мамырда Бостон портын жапқан [[Бостон порты туралы заң]]ның қабылданғаны жөнінде хабар жетті. «Азаттық ұлдары» Ұлыбританиямен саудаға бойкот жариялауды қайта бастауды қолдады, алайда ірі импорттаушылар бұған қатты қарсылық білдірді. Мамыр айында Нью-Йоркте жиналыс өткізіліп, онда [[Хат алмасу комитеті]]нің мүшелері сайланды. Құрамында байсалды бағытты ұстанушылар басым болған [[Алпыс комитеті|Елу комитеті]] құрылды, ал «Азаттық ұлдары» оның құрамынан небәрі 15 орын алды. Комитеттің төрағасы [[Айзек Лоу]] болды. Кейін [[Фрэнсис Льюис]] қосылып, комитет Елу бір комитеті деп аталды. Комитет Бостонның «Америка құқықтарын қорғау жолында зардап шегіп жатқанын» мәлімдеген қарар қабылдап, [[Континенттік конгресс]] құруды ұсынды. Шілде айында комитет өз мүшелерінің арасынан бес адамды осы конгреске делегат етіп сайлады. Басқа округтердің кейбірі де қыркүйекте өткен [[Бірінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберді. Нью-Йорк делегаттары конгресте [[Континенттік қауымдастық]]тың қабылдануына тосқауыл қоя алмады. Алайда Нью-Йоркте бұл қауымдастықтың шешімдері негізінен ескерусіз қалды. 1775 жылғы қаңтар және ақпан айларында Нью-Йорк ассамблеясы [[Бірінші Континенттік конгресс]]тің шешімдерін мақұлдау жөніндегі бірқатар қарарларды қабылдамай, [[Екінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберуден бас тартты. Нью-Йорк Бірінші Континенттік конгрестің шешімдерін мақұлдамаған жалғыз отарлық ассамблея болды. Конгреске қарсылық провинциялық ассамблеялар шағымдар бойынша тиісті шаралар қабылдауды талап етуге құзыретті органдар болып табылады деген пікірге негізделді. Наурыз айында Ассамблея басқа отарлардың ұстанымынан алшақтап, Лондонға петиция жолдады. Алайда Лондон оны қабылдамады, өйткені петицияда «ана мемлекеттің» отаршыларға салық салуға өкілеттігі жоқ екені туралы тұжырымдар болды. Бұл петицияны қабылдауды «мүмкін емес» етті. Ассамблея соңғы рет 1775 жылғы 3 сәуірде жиналды.<ref>Edward Countryman, "Consolidating Power in Revolutionary America: The Case of New York, 1775–1783." ''Journal of Interdisciplinary History'' 6.4 (1976): 645–677. [https://www.jstor.org/stable/202535 in JSTOR]</ref> === Провинциялық конгресс === {{Толық мақала|Нью-Йорк провинциялық конгресі}} Жергілікті өкілдерден құрылған революциялық [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]] 1775 жылғы 22 мамырда билікті өз қолына алып, 1776 жылы провинцияны [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] деп жариялады және 1777 жылы алғашқы [[Нью-Йорк конституциясы]]н ратификациялады. Одан кейінгі [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысы]] кезінде [[Ұлыбритания корольдігі|британдықтар]] 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк қаласының тарихы|Нью-Йорк қаласының]] стратегиялық маңызы бар [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси порты|порты]] мен [[Нью-Йорк айлағы|айлағын]] қайта басып алып, оны [[Британ Солтүстік Америкасы]]ндағы әскери және саяси операцияларының базасы ретінде пайдаланды; <ref>Schecter, Barnet. ''The Battle for New York: The City at the Heart of the American Revolution''. Walker & Company. New York. October 2002. {{ISBN|0-8027-1374-2}}.</ref><ref>[[David McCullough|McCullough, David]]. ''[[1776 (book)|1776]]''. Simon & Schuster. New York. May 24, 2005. {{ISBN|978-0-7432-2671-4}}.</ref> алайда британ губернаторы ресми түрде қызметін атқаруын жалғастырғанымен, отардың солтүстік бөлігіндегі аумақтардың басым бөлігі көтерілісші [[Патриоттар (Америка революциясы)|патриоттардың]] бақылауында қалды. 1775 жылғы сәуірде көтерілісшілер Нью-Йорк ассамблеясының орнына [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]]н құрды. [[Лексингтон мен Конкорд шайқастары]] туралы хабар Нью-Йоркке 23 сәуірде жетіп, қала тұрғындарын есеңгіретіп тастады, өйткені Парламент отарларға салықтарды өздері белгілеу құқығын береді деген қауесет кеңінен таралған болатын. [[Маринус Уиллетт]] бастаған [[Азаттық ұлдары]] қала ратушасындағы қару-жарақ қоймасына басып кіріп, 1000 жиынтық қару-жарақты алып кетті. Қаруланған қала тұрғындары қаланы басқару үшін еріктілер жасағын құрды, ал [[Айзек Сирс]]тің үйі іс жүзінде үкіметтің орналасқан орны мен халық жасағының штабына айналды. [[Корольдік билік|Король тағайындаған]] Нью-Йорк атқарушы кеңесі 24 сәуірде жиналып, «біз бірауыздан ештеңе істеуге өкілеттігіміз жоқ деген пікірге келдік» деген қорытындыға келді.<ref>Launitz-Schurer, p. 158.</ref> Нью-Йорктегі британ әскерлері казармаларынан мүлде шықпады. 1775 жылғы 19 қазанда губернатор [[Уильям Трайон]] Нью-Йорктен кетіп, жағалауға жақын тұрған британ әскери кемесіне паналауға мәжбүр болды. Осылайша отардағы британ билігінің сыртқы нышандары да жойылды, өйткені Континенттік конгресс отардың қауіпсіздігіне қатер төндіретін кез келген адамды тұтқындауға бұйрық берген еді. 1776 жылғы сәуірде Трайон Нью-Йорк ассамблеясын ресми түрде таратты.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp 159–73.</ref> Нью-Йорк [[АҚШ тәуелсіздік соғысының солтүстік майданы]]нда орналасты. 1775 жылы Нью-Йорк жаңадан құрылған [[Құрлықтық армия]]ның алғашқы ірі әскери операциясы болған, бірақ сәтсіз аяқталған [[Канадаға басып кіру (1775)|Канадаға басып кіру]] жорығының бастапқы нүктесі болды. [[Дорчестер биіктіктерін бекіту]] нәтижесінде британдықтар Бостоннан шегінгеннен кейін генерал [[Джордж Вашингтон]] Құрлықтық армияны Бостоннан алып шығып, 1776 жылы Нью-Йоркке жеткізді. Ол британдықтардың бұл қалаға қайта оралатынын дұрыс болжаған еді. 1777 жылғы [[Саратога шайқасы]] соғыстың бетбұрыс кезеңіне айналды. Гудзон өзенінің бойындағы [[Вест-Пойнт (Нью-Йорк)|Вест-Пойнт]] стратегиялық маңызы бар нысан болды. Сонымен қатар Нью-Йорк британдықтардың [[Жаңа Англия]]ны басқа отарлардан бөліп тастау әрекетінде шешуші рөл атқарды. 1776 жылғы 9 шілдеде [[Уайт-Плейнс (Нью-Йорк)|Уайт-Плейнсте]] Төртінші провинциялық конгресс жиналып, кейін ''Нью-Йорктің алғашқы конституциялық конвенті'' деген атауға ие болды. Сол күні Нью-Йорк [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясын]] қолдап, өзін тәуелсіз Нью-Йорк штаты деп жариялады.<ref>{{cite web|title=Declaration of Independence|url=http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409165028/http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690 <!-- Bot retrieved archive -->|archive-date=April 9, 2008|access-date=April 10, 2008|publisher=www.history.com}}</ref> [[Нью-Йорк]] қаласының тұрғындары бұл оқиғаны [[Боулинг-Грин (Нью-Йорк)|Боулинг-Грин]] алаңындағы III Георгтың мүсінін құлату арқылы атап өтті. 1776 жылғы 10 шілдеде Төртінші провинциялық конгресс атауын ''Нью-Йорк штаты өкілдерінің конвенті'' деп өзгертіп, «атқарушы биліксіз заң шығарушы орган ретінде» жұмыс істей бастады. Отырыстар арасындағы үзілістерде басқару міндеті [[Қауіпсіздік комитеті (Америка революциясы)|Қауіпсіздік комитетіне]] жүктелді. Нью-Йорк штатының конституциясын әзірлеу үшін 1776 жылғы 10 шілдеде Уайт-Плейнсте [[Конституциялық конвент (саяси жиналыс)|конституциялық конвент]] шақырылды. Бірнеше рет үзіліс жарияланып, жиналыс орны өзгертілгеннен кейін конвент жұмысы [[Кингстон (Нью-Йорк)|Кингстонда]] 1777 жылғы 20 сәуір, жексенбі күні кешке аяқталды. Сол кезде [[1777 жылғы Нью-Йорк конституциясы|жаңа конституция]] бір ғана қарсы дауыспен қабылданды. Конституцияны [[Джон Джей]] әзірледі және ол халықтың ратификациялауына ұсынылмады. Оның ережелеріне сәйкес губернатор тағайындалмай, сайланатын болды, дауыс беру құқығына қойылған шектеулер жеңілдетілді, жасырын дауыс беру енгізілді және азаматтық құқықтарға кепілдік берілді. 1777 жылғы 30 шілдеде [[Джордж Клинтон (вице-президент)|Джордж Клинтон]] Кингстонда Нью-Йорк отарының алғашқы [[Нью-Йорк губернаторы|губернаторы]] ретінде қызметіне кірісті. 1778 жылғы 9 шілдеде Нью-Йорк штаты [[Конфедерация баптары]]на қол қойып, Америка Құрама Штаттарының мемлекеттік басқару жүйесінің ресми бөлігіне айналды. Дегенмен Нью-Йорк өкілдері Тәуелсіздік декларациясына қол қойғандықтан, штат 1776 жылы тәуелсіздік жарияланған кезден бастап-ақ АҚШ құрамында болған еді.<ref>Edward Countryman, ''A People in Revolution: The American Revolution and Political Society in New York, 1760–1790'' (1981).</ref> Провинция аумағында [[Лонг-Айленд шайқасы|бүкіл соғыстағы ең ірі шайқас]] өтті. Бұл Тәуелсіздік декларациясына қол қойылғаннан кейінгі алғашқы шайқас болды. 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк пен Нью-Джерсидегі әскери науқан]] барысында британдықтар қаланы қайта басып алып, қоғамдық алаңдағы [[Бостандық бағаны]]н кесіп құлатты және провинцияда [[Джеймс Робертсон (лоялист)|Джеймс Робертсон]]ның басшылығымен әскери жағдай енгізді. Алайда оның нақты билігі Манхэттеннің оңтүстік шетінен (сол кездегі Нью-Йорк қаласының аумағынан) әрі аспады. Трайон губернатор атағын сақтап қалғанымен, оның билігі өте шектеулі болды. [[Дэвид Мэтьюс]] Нью-Йоркті британдықтар басып алған бүкіл кезеңде, 1783 жылғы [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|Эвакуация күніне]] дейін қала мэрі қызметін атқарды. Қаланы қайта басып алғаннан кейін британдықтар Нью-Йоркті Америкадағы өз армиясының штаб-пәтеріне және Солтүстік Америкадағы саяси операцияларының орталығына айналдырды. Қалаға лоялист босқындар ағылып келіп, оның халқы 33 000 адамға жетті. [[Уоллабаут шығанағы]]ндағы [[Түрме кемелері|түрме кемелерінде]] британдықтар тұтқындаған [[АҚШ тәуелсіздік соғысындағы әскери тұтқындар|америкалық сарбаздар мен теңізшілердің]] едәуір бөлігі ұсталды. Бұл кемелерде қаза тапқан америкалықтардың саны соғыстың барлық шайқастарында қаза тапқандардың жалпы санынан асып түсті. Британдықтар Нью-Йоркті 1783 жылғы қарашадағы [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|Эвакуация күніне]] дейін өз бақылауында ұстады. Кейін бұл күн ұзақ уақыт бойы аталып өтілді.<ref>Countryman, ''A People in Revolution: The American Revolution and Political Society in New York, 1760–1790'' (1981).</ref> == Басқару құрылымы == {{Толық мақала|Америкадағы отарлық басқару}} [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Нью-Йорк губернаторын]] король тағайындады. Губернатор жоғарғы палата қызметін атқарған Атқарушы кеңестің мүшелерін өзі таңдады. Губернатор мен корольдің [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|ассамблея]] қабылдаған заң жобаларына вето қою құқығы болды. Алайда барлық заң жобалары король тарапынан қабылданбағанға дейін күшінде қала берді, ал мұндай шешімнің қабылдануы бір жылға дейін созылуы мүмкін еді. [[Георг король соғысы]] кезінде губернатор ассамблеяның екі бастамасын мақұлдады: отар кірістерін бес жыл сайын емес, жыл сайын бекіту және бөлінетін әрбір қаражаттың жұмсалу мақсатын ассамблеяның мақұлдауы. Бастапқыда ассамблеяға сайлау губернатордың қалауына қарай өткізілді, алайда кейін кемінде жеті жылда бір рет сайлау өткізуді міндеттейтін заң қабылданды. Нью-Йорк қаласы провинцияның әкімшілік орталығы әрі Нью-Йорк провинциялық ассамблеясының жиналыс өткізетін орны болды.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.</ref> 1692–1694 жылдары Нью-Йорк губернаторы бір мезгілде Пенсильвания губернаторы қызметін де атқарды. 1698–1701 жылдары ол Массачусетс пен Нью-Гэмпширдің де губернаторы болды. Ал 1702–1738 жылдары Нью-Джерси губернаторы қызметін де қатар атқарды. 1683 жылы ассамблеяда Лонг-Айлендке алты, Нью-Йорк қаласына төрт, Кингстон мен Олбаниге екі-екіден, ал [[Статен-Айленд]], [[Скенектади]], [[Мартас-Винъярд]] және [[Нантакет]]ке бір-бірден өкілдік орын берілді. Сондай-ақ Мэн жағалауындағы Пемаквидке бір орын бөлінді. 1737 жылы ассамблея мүшелерінің саны 27-ге, ал 1773 жылы 31-ге дейін ұлғайтылды. Сайлаушыларға жасына, жынысына және діни сеніміне қатысты талаптардан бөлек, құны кемінде 40 фунт стерлинг болатын [[Фригольд (ағылшын құқығы)|жеке меншік жер иелігі]] болуы міндеттелді. Алайда 40 фунт стерлингтік мүліктік талап көбіне ескерілмеді. 1737–1747 жылдар аралығында [[Отарлық Америкадағы еврейлер тарихы|еврейлерге]] дауыс беруге рұқсат етілмеді. Ауылдық округтерде ер адамдардың жартысынан сәл астамы дауыс беру құқығына ие болды. [[Жасырын дауыс беру]] жүйесі болмағандықтан, сайлаушылардың тәуелсіздігі қамтамасыз етілмеді. [[Әулие Павел шіркеуінің ұлттық тарихи орны|Сайлау округтің әкімшілік орталығында өткізілді]], оған шериф бақылау жасады. Кейде сайлау туралы хабарлама тым кеш беріліп, дауыс беру құқығы бар көптеген тұрғындар сайлау учаскелеріне жете алмады. Үміткерлер әдетте дауыс беру орындарында өздері қатысып отырды, ал дауыс беру қол көтеру арқылы жүргізілді. Егер мұндай дауыс беру нәтижесінде айқын жеңімпаз анықталмаса, басқа тәсіл қолданылды. Дэвид Осборн былай деп атап өтеді: <blockquote> 1733 жылғы 29 қазанда Уэстчестер округіндегі [[Истчестер (қала, Нью-Йорк)|Истчестердің]] ауылдық алаңында Нью-Йорк ассамблеясындағы бос орынға өткізілген сайлау — отарлық Америка тарихындағы ең белгілі саяси оқиғалардың бірі. Сайлаудан 275 жыл өткеннен кейін де тарихшылар бұл оқиғаны отарлық өмірдің әртүрлі қырлары туралы өз тұжырымдарын негіздеу үшін мысалға келтіруді жалғастырып келеді. Жақында бір зерттеуші осы сайлауды отаршылардың дүниетанымында монархияның маңызы ұзақ уақыт бойы сақталғанын дәлелдеу үшін пайдаланса, басқа бір ғалым дауыс беруді Нью-Йорк қолөнершілерінің саяси санасының қалыптасуындағы маңызды кезең ретінде қарастырды. Көптеген авторлар қазіргі [[Маунт-Вернон (Нью-Йорк)|Маунт-Вернон]] қаласындағы [[Әулие Павел шіркеуінің ұлттық тарихи орны]] орналасқан жерде өткен бұл сайлауды баспагер [[Джон Питер Зенгер]]дің тарихымен байланыстыра сипаттайды. Оның 1735 жылы [[Билікке қарсы жала жабу|билікке қарсы жала жабу]] ісі бойынша ақталуы Америкадағы [[Баспасөз бостандығы|баспасөз бостандығының]] негізін қалаған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Зенгер шығарған ''[[Нью-Йорк апталық журналы]]'' газетінің алғашқы санында осы әйгілі сайлау туралы көлемді есеп жарияланды. Бұл есеп тарихшылардың қолындағы отарлық кезеңдегі сайлаудың барысын толық сипаттайтын санаулы деректердің бірі болып табылады.<ref>{{cite web |last1=Osborn |first1=David |title=A Meddling Royal Official: Turnout at a Famous Colonial Election in Westchester County in 1733 |url=https://www.nps.gov/sapa/learn/historyculture/upload/ElectionOf1733.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160606095242/https://www.nps.gov/sapa/learn/historyculture/upload/ElectionOf1733.pdf |url-status=dead |archive-date=June 6, 2016 |publisher=National Park Service |page=1}}</ref> </blockquote> == Заңгерлік кәсіп == Британ губернаторлары заңгерлік білім алмаған жоғары тап өкілдері мен ақсүйектер болды. Олар америкалықтардың заң талаптары өздерінің өкілеттіктерін шамадан тыс шектейді деп есептеді. 1680 жылдардан шамамен 1715 жылға дейін корольдік билікті күшейту және губернаторлардың өкілеттіктеріне қойылған құқықтық шектеулерді азайту мақсатында көптеген әрекет жасалды. [[Филадельфия заңгерлері|Отарлық заңгерлер]] бұл әрекеттерге табысты түрде қарсы тұрды. Әсіресе 1720–1730 жылдары Бостон, Филадельфия және Нью-Йоркте қоғамдық пікірді жұмылдырудың маңызды тәсілі қалыптасты. Ол үшін жаңадан кең тарала бастаған апталық газеттер мен арзан кітапшалар шығаратын баспаханалар пайдаланылды. Заңгерлер осы баспа құралдары арқылы америкалықтардың [[Ағылшындардың құқықтары|ағылшындар ретіндегі заңды құқықтары]] туралы идеяларды таратты.<ref>Gregory Afinogenov, "Lawyers and Politics in Eighteenth-Century New York." ''New York History'' 89.2 (2008): 142–162. [https://www.jstor.org/stable/23183447 online]</ref> Алайда 1750–1760 жылдары заңгерлерге қарсы қозғалыс басталып, оларды [[Ұсақ-түйекке негізделген қарсылықтар|ұсақ-түйекке жармасатын даукестер]] ретінде келемеждеп, беделін түсіруге тырысты. Соның салдарынан олардың қоғамдық беделі мен ықпалы төмендеді.<ref>{{Cite journal |last=Feder |first=Luke J. |date=2014 |title="No Lawyer in the Assembly!": Character Politics and the Election of 1768 in New York City |url=https://www.jstor.org/stable/newyorkhist.95.2.154 |journal=New York History |volume=95 |issue=2 |pages=154–171 |jstor=newyorkhist.95.2.154 |issn=0146-437X}}</ref> Отарлық Нью-Йорктің заңгерлері адвокаттар қауымдастығын құрды, алайда ол 1768 жылы де Ланси мен Ливингстон әулеттерінің айналасында қалыптасқан саяси топтар арасындағы өткір қайшылықтар кезінде ыдырап кетті. Келесі жүз жыл бойы Нью-Йорк штатында заңгерлердің тиімді ұйымын құруға бірнеше рет әрекет жасалғанымен, олардың барлығы сәтсіз аяқталды. Америка революциясы кезінде лоялистерді қолдаған көптеген жетекші заңгерлер елден кетті. Олардың клиенттері көбіне корольдік билікпен немесе британ көпестері мен қаржыгерлерімен байланысты болды. Жаңа Америка Құрама Штаттарына адалдық антын бермейінше, оларға заңгерлік қызметпен айналысуға рұқсат етілмеді. Соғыста жеңілгеннен кейін олардың көпшілігі Ұлыбританияға немесе Канадаға қоныс аударды.<ref>Anton-Hermann Chroust, ''The rise of the legal profession in America'' (1965) vol 2:3–11</ref> Ақырында 1869 жылы табысты жұмыс істей бастаған адвокаттар қауымдастығы құрылды. Бұл ұйым өз қызметін бүгінгі күнге дейін жалғастырып келеді.<ref>Albert P. Blaustein, "New York Bar Associations Prior to 1870." ''American Journal of Legal History'' 12.1 (1968): 50–57. [https://www.jstor.org/stable/844067 online]</ref> === Сот жүйесі === Бастапқыда Нью-Йорк провинциясында ағылшын билігінің алғашқы кезеңінен сақталып қалған сот жүйесі қолданылды. Оның құрамына ассиздер соты, сессиялық сот және Нью-Йорк қаласының мэр соты сияқты бірқатар қалалық соттар кірді. 1683 жылы ассиздер соты таратылып, оның құзыреті жаңадан құрылған Ойер және Терминер соты мен Канцлерлік сотқа берілді.<ref>{{cite web |url=https://history.nycourts.gov/legal-history-by-era/colonial-new-york-under-british-rule/ |title=Colonial New York Under British Rule |website=Historical Society of the New York Courts}}</ref> 1691 жылғы 6 мамырда [[Нью-Йорк ассамблеясы]] Ойер және Терминер сотының орнына Нью-Йорк провинциясының Жоғарғы сотын құрды. Оның құзыреті Англиядағы Король орындығы соты, Жалпы талап-арыздар соты және Қазынашылық сотының құзыретіне негізделді. Алайда әділеттілік құқығына қатысты істер оның құзыретіне кірмеді, оларды бұрынғысынша Канцлерлік сот қарады. Жоғарғы сот 1777 жылғы конституцияға сәйкес өз қызметін жалғастырып, 1846 жылғы конституция бойынша [[Нью-Йорк Жоғарғы соты]]на айналды. ; Жоғарғы соттың бас судьялары<ref name=PNY>{{cite web| url=http://www.nycourts.gov/history/legal-history-new-york/legal-history-eras-01/history-era-01-milborne| title=The Supreme Court of the Province of New York 1674–1776 - Jacob Milborne| publisher=Historical Society of the New York Courts| access-date=5 October 2015| url-status=dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20151006120950/http://www.nycourts.gov/history/legal-history-new-york/legal-history-eras-01/history-era-01-milborne| archive-date=October 6, 2015| df=mdy-all}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:left" !| Бас судья ! Қызметке кіріскен күні ! Қызметтен кеткен күні ! Ескертпе |- | [[Джозеф Дадли]] || 1691 жылғы 6 мамыр || 1692 жыл || Губернатор қызметінен босатты |- | [[Уильям «Танжер» Смит]] || 1692 жылғы 11 қараша || 1701 жылғы 21 қаңтар || |- | [[Абрахам де Пейстер]] || 1701 жылғы 21 қаңтар || 1701 жылғы 5 тамыз || |- | Уильям Этвуд || 1701 жылғы 5 тамыз || 1702 жылғы қараша || Губернатор қызметінен босатты |- | [[Уильям «Танжер» Смит]] || 1702 жылғы 9 маусым || 1703 жылғы 5 сәуір || |- | Джон Бриджес || 1703 жылғы 5 сәуір || 1704 жыл || 1704 жылғы 6 шілдеде қайтыс болды |- | [[Роджер Момпессон]] || 1704 жылғы 15 шілде || 1715 жыл || 1715 жылғы наурызда қайтыс болды. Сонымен қатар Нью-Джерсидің (1704–1710) және Пенсильванияның (1706) бас судьясы қызметін атқарды |- | [[Льюис Моррис (губернатор)|I Льюис Моррис]] || 1715 жылғы 15 наурыз || 1733 жыл || Губернатор қызметінен босатты |- | [[Джеймс де Ланси]] || 1733 жыл || 1760 жыл || 1760 жылғы 30 шілдеде қайтыс болды |- | [[Бенджамин Пратт]] | 1761 жылғы қазан | 1763 жыл? | 1763 жылғы 5 қаңтарда қайтыс болды |- | Дэниел Хормансден | 1763 жылғы наурыз | 1776 жыл | 1778 жылғы 28 қыркүйекте қайтыс болды |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} de33xhkdjru0ljephpjzqt09d7jzuvr 3684233 3684232 2026-10-20T19:57:09Z 1nter pares 146705 /* Сот жүйесі */ 3684233 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Нью-Йорк провинциясы |өз атауы = Province of New York |статусы = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)<br>[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783) |әнұраны = |байрақ = Colonial-Red-Ensign.svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal_of_ny_1767.PNG |елтаңба_сипаттамасы = Мөр (1767) |символ = |карта = nycolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Нью-Йорк провинциясының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]] |ыдырауы = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Нью-Йорк]] |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)<br>'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]] |валютасы = [[Нью-Йорк фунты]] |қосымша_параметр = |параметр_мазмұны = |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)<br>[[Тәж отары]] (1689–1783) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Король |басқарушы1 = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1664–1685 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1760–1776 |басқарушылар_титулы3 = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]] |басқарушы3 = [[Ричард Николлс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы3 = 1664–1668 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы) |басқарушы_жылы4 = 1783 |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)<br>[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)<br>'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]<br>'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]] |Кезең1 = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]] |Уақыт1 = [[28 тамыз]] |Жыл1 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең2 = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]] |Уақыт2 = [[29 қыркүйек]] |Жыл2 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең3 = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] |Уақыт3 = [[5 наурыз]] |Жыл3 = [[1674 жыл|1674]] |Кезең4 = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]] |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] |Уақыт5 = [[3 қыркүйек]] |Жыл5 = [[1783 жыл|1783]] |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Жаңа Нидерланд |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Нью-Йорк (штат) |к2 = Вермонт Республикасы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = }} '''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды. 1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}</ref> Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады. XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді. == Географиясы == Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады. == Тарихы == === Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) === 1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды. === Корольдік провинция (1686–1775) === 1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.<ref>{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus & Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}</ref><ref>Robert A Emery, "Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials" in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi & Marguerite Most (Routledge, 2013).</ref> 1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді. 1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды. Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.<ref>[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37</ref> 1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты. ==== Нидерландтар ==== [[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы<ref>{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}</ref>]] [[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды. Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.<ref>Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).</ref><ref>Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.</ref><ref>A. G. Roeber "Dutch colonists cope with English control" in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.</ref><ref>Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).</ref> ==== Немістер ==== 1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.<ref>Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)</ref> ==== Қара нәсілді құлдар ==== Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды. Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.<ref>Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).</ref><ref>{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}</ref> Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды. Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.<ref>Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).</ref> 1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.<ref>[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm "African Burial Ground"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.</ref> ==== Король Георг соғысы ==== {{Толық мақала|Король Георг соғысы}} Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 109.</ref> Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 110.</ref> ==== Француздар мен үндістер соғысы ==== {{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}} [[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.<ref>Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).</ref> Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды. 1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.<ref>Nash (1986) p. 151.</ref> Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.<ref>Michael J. Mullin, "Personal Politics: William Johnson and the Mohawks." ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.</ref> === Саяси партиялар === XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты. Губернатор [[Кадвалладер Колден]] ықпалды әулеттерге қарсы тұру үшін халықтық партия құруға тырысты. Соның нәтижесінде ол екі партияның да қалалық элитасының өшпенділігіне ұшырады. Ливингстондар империялық билікпен байланыстарды [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Лансидің]] ықпалын шектеу құралы ретінде қарастырды. Ал де Лансилер империялық билікпен байланыстарды жеке пайдасына пайдаланудың құралы деп есептеді.<ref>Carl Lotus Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.</ref> === Гербтік алым туралы заң === Парламент отарлардан қаражат жинау мақсатында [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң]]ды қабылдады. Нью-Йорк бұған дейін Француздар мен үндістер соғысына қаражат жинау үшін 1756–1760 жылдары қолданылған өзінің гербтік алым туралы заңын қабылдаған болатын. Гербтік алым туралы заңға көрсетілген ерекше күшті қарсылықты жергілікті мәселелерге байланысты жинақталған қайшылықтармен ғана түсіндіруге болады.<ref>Nash (1986), p. 184.</ref> Француздар мен үндістер соғысының аяқталуынан туындаған зардаптар Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. Отарлар Ұлыбританиямен сауда тапшылығынан, елдегі несиелеуді шектеген қаржылық дағдарыстан және ақша айналымындағы өтімділікті қамтамасыз ету үшін қағаз ақша шығаруға тыйым салған [[Ақша айналымы туралы заң]]нан туындаған өте қатаң ақша-несие саясатының салдарын бастан кешірді.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 23–52.</ref> Нью-Йорк әуел бастан отарлардағы наразылық қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Нью-Йорктегі екі саяси топ та [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң|1765 жылғы гербтік алым туралы заңға]] қарсы шықты. Қазан айында бірнеше отардың өкілдері Нью-Йорктегі кейін [[Федерал-холл]] атанған ғимаратта [[Гербтік алым конгресі]]не жиналып, заңға қарсы қандай шаралар қабылдау керектігін талқылады. 1765 жылғы 11 желтоқсанда Нью-Йорк ассамблеясы британдық Қауымдар палатасына америкалықтардың өздеріне салынатын салықтарды өздері белгілеу құқығын мойындауды сұраған петиция жолдады. Тамыз айында гербтік алым агенттерін қорқытып-үркіту және ұрып-соғу оқиғалары туралы хабарлар кеңінен тарады. Нью-Йорктің гербтік алым жөніндегі комиссары қызметінен кетті. Заң 1 қарашада күшіне енді. Бір күн бұрын [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Ланси]] Нью-Йорк көпестерінің Бёрнс тавернасындағы жиналысын ұйымдастырды. Онда көпестер гербтік алым туралы заң күшін жойғанға дейін Ұлыбританиядан әкелінетін барлық тауарларға бойкот жариялауға келісті. Бұл заңға қарсы шыққан жетекші байсалды ұйымдардың бірі [[Айзек Сирс]], [[Джон Лэмб (генерал)|Джон Лэмб]] және [[Александр Макдугалл]] басқарған жергілікті [[Азаттық ұлдары]] болды. Тарихшы Гэри Б. Нэш «1–4 қарашадағы жаппай үрей» деп аталған оқиғалар туралы былай деп жазды:<ref name=nash55>Nash (2005) p. 55.</ref> {{Дәйексөз|Алайда Нью-Йорктің қарапайым халық өкілдері мұнымен әлі қанағаттанбаған еді. «Азаттық ұлдарының» беделді жетекшілерінің ықпалынан шығып кеткен төменгі әлеуметтік топтар төрт күн бойы қалада ойран салды. Саны екі мыңға жуық адамнан тұратын топ британ саясатын қолдайды деген күдікке ілінгендердің үйлеріне қоқан-лоқы көрсетті, аса бай губернатор Кадвалладер Колденнің үйіне шабуыл жасады, оның тұлыбын қала көшелерімен алып жүрді және Боулинг-Грин алаңында үлкен алау жақты. Айқай-шуға басқан жиналғандар алауға губернатордың сәнді екі шанасы мен ат жегілген күймесін лақтырды.<ref>Nash (2005) p. 54. Nash (p. 58) also wrote, "In New York City ... the Stamp Act demonstrators were led at first by men higher up on the social order – ship captains, master craftsmen, and even lawyers, but then escaped their control."</ref>}} Тарихшы Фред Андерсон Нью-Йорктегі тобырдың әрекеттерін Бостондағы оқиғалармен салыстырды. Бостонда алғашқы толқулардан кейін [[Адал тоғыздық]] (кейінгі «Азаттық ұлдары» ұйымының ізашары) сияқты жергілікті жетекшілер тобырды өз бақылауына ала алды. Алайда Нью-Йоркте «тобыр негізінен теңізшілерден құралды. Олардың көпшілігінің жергілікті қауыммен тығыз байланысы болмады және олар қаладағы құрлықта жүрген радикал жетекшілердің билігіне бағынуды аса қажет деп санамады». Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» тек 1 қарашадан кейін ғана наразылық қозғалысын өз бақылауына алды.<ref>Anderson pp. 678–679.</ref> 1 қарашада тобыр қойма мен [[Амстердам форты|Форт-Джордж]] коменданты Томас Джеймстің үйін қиратты. Бірнеше күннен кейін Форт-Джорджда сақталған гербтік маркалар тобырға тапсырылды. Нэш «„Азаттық ұлдары“ теңізшілерді, төменгі әлеуметтік топтардан шыққан қолөнершілер мен жұмысшыларды өз бақылауында ұстай ала ма деген мәселе күмәнді болып қала берді» деп атап өтті. Сондай-ақ оның айтуынша, олар «жиналған төменгі тап қолөнершілері мен олардың теңізші серіктерінің орасан зор күшінен қорқа бастады».<ref name=nash55/> 1766 жылғы 7 қаңтарда Коннектикутқа арналған гербтік маркаларды тасымалдаған ''Polly'' сауда кемесіне Нью-Йорк айлағында адамдар көтеріліп, маркаларды жойды. 1765 жылдың соңына дейін гербтік алым туралы заңға қарсы толқулар негізінен Нью-Йорк қаласымен шектелген еді, алайда қаңтар айында «Азаттық ұлдары» Олбаниде де гербтік маркалардың таратылуын тоқтатты. 1766 жылғы мамырда гербтік алым туралы заңның күші жойылғаны туралы хабар жеткенде, «Азаттық ұлдары» [[Бостандық бағаны]]н орнатып, бұл оқиғаны атап өтті. Баған жаппай жиналыстар өткізілетін орынға және америкалықтардың күресінің символына айналды. Маусым айында Нью-Йоркке британдық тұрақты әскердің екі полкі келіп, жоғарғы казармаларға орналастырылды. 10 тамызда бұл әскерлер Бостандық бағанын кесіп құлатты. Кейін екінші және үшінші бағандар орнатылды, алайда олар да кесіп құлатылды. Осындай әрекеттердің қайталануына жол бермеу үшін төртінші баған орнатылып, темірмен қапталды.{{citation needed|date=April 2018}} === Шай туралы заң === Тауншенд актісінің күші жойылғаннан кейін Нью-Йоркте тыныштық орнады, алайда провинция экономикасы әлі де құлдырау жағдайында болды. 1773 жылғы мамырда Парламент [[Шай туралы заң]]ды қабылдап, шайға салынатын баж салығын төмендетті және Ост-Үнді компаниясына отарларда шайды контрабандашыларға қарағанда арзан бағамен сатуға мүмкіндік берді. Бұл заң ең алдымен Нью-Йорк көпестері мен контрабандашыларының мүдделеріне нұқсан келтірді. Қарсылық қозғалысын «Азаттық ұлдары» ұйымдастырды. 1773 жылғы қарашада олар ''«Нью-Йорктің Азаттық ұлдары қауымдастығы»'' атты мәлімдеме жариялап, онда заңды қолдауға қандай да бір көмек көрсеткен кез келген адам «Америка бостандықтарының жауы» деп танылатынын мәлімдеді. Соның нәтижесінде Ост-Үнді компаниясының Нью-Йорктегі агенттері қызметтерінен кетті. Нью-Йорк ассамблеясы «Азаттық ұлдарының» заңнан тыс өкілеттіктерді өз қолына алуына қатысты ешқандай шара қолданбады.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 95–111.</ref> Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» Бостонда шайдың кемелерден түсірілуіне толықтай жол бермеу жоспары туралы біліп, осы саясатты ұстануға шешім қабылдады. «Қауымдастық» күткен қолдауына ие болмағандықтан, «Азаттық ұлдары» шай жағаға түсірілген жағдайда халық оны бөлшек сауда арқылы сатуды талап етеді деп қауіптенді.<ref>Launitz-Schurer, p. 103.</ref> Желтоқсан айында [[Бостон шай бүлігі]] туралы хабардың жетуі қарсылық қозғалысын одан әрі күшейтті. 1774 жылғы сәуірде ''Nancy'' кемесі жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін Нью-Йорк айлағына келді. Кеме капитаны бортта 18 жәшік шай бар екенін мойындап, оны жағаға түсіруге әрекет жасамайтынына келісті. Алайда соған қарамастан, «Азаттық ұлдары» кемеге көтеріліп, шайды жойды. === Төзгісіз заңдар === 1774 жылғы қаңтарда Ассамблея [[Төзгісіз заңдар]]ға қатысты басқа отарлармен байланыс орнату үшін [[Хат алмасу комитеті]]н құрды.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 113–57.</ref> 1774 жылғы мамырда Бостон портын жапқан [[Бостон порты туралы заң]]ның қабылданғаны жөнінде хабар жетті. «Азаттық ұлдары» Ұлыбританиямен саудаға бойкот жариялауды қайта бастауды қолдады, алайда ірі импорттаушылар бұған қатты қарсылық білдірді. Мамыр айында Нью-Йоркте жиналыс өткізіліп, онда [[Хат алмасу комитеті]]нің мүшелері сайланды. Құрамында байсалды бағытты ұстанушылар басым болған [[Алпыс комитеті|Елу комитеті]] құрылды, ал «Азаттық ұлдары» оның құрамынан небәрі 15 орын алды. Комитеттің төрағасы [[Айзек Лоу]] болды. Кейін [[Фрэнсис Льюис]] қосылып, комитет Елу бір комитеті деп аталды. Комитет Бостонның «Америка құқықтарын қорғау жолында зардап шегіп жатқанын» мәлімдеген қарар қабылдап, [[Континенттік конгресс]] құруды ұсынды. Шілде айында комитет өз мүшелерінің арасынан бес адамды осы конгреске делегат етіп сайлады. Басқа округтердің кейбірі де қыркүйекте өткен [[Бірінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберді. Нью-Йорк делегаттары конгресте [[Континенттік қауымдастық]]тың қабылдануына тосқауыл қоя алмады. Алайда Нью-Йоркте бұл қауымдастықтың шешімдері негізінен ескерусіз қалды. 1775 жылғы қаңтар және ақпан айларында Нью-Йорк ассамблеясы [[Бірінші Континенттік конгресс]]тің шешімдерін мақұлдау жөніндегі бірқатар қарарларды қабылдамай, [[Екінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберуден бас тартты. Нью-Йорк Бірінші Континенттік конгрестің шешімдерін мақұлдамаған жалғыз отарлық ассамблея болды. Конгреске қарсылық провинциялық ассамблеялар шағымдар бойынша тиісті шаралар қабылдауды талап етуге құзыретті органдар болып табылады деген пікірге негізделді. Наурыз айында Ассамблея басқа отарлардың ұстанымынан алшақтап, Лондонға петиция жолдады. Алайда Лондон оны қабылдамады, өйткені петицияда «ана мемлекеттің» отаршыларға салық салуға өкілеттігі жоқ екені туралы тұжырымдар болды. Бұл петицияны қабылдауды «мүмкін емес» етті. Ассамблея соңғы рет 1775 жылғы 3 сәуірде жиналды.<ref>Edward Countryman, "Consolidating Power in Revolutionary America: The Case of New York, 1775–1783." ''Journal of Interdisciplinary History'' 6.4 (1976): 645–677. [https://www.jstor.org/stable/202535 in JSTOR]</ref> === Провинциялық конгресс === {{Толық мақала|Нью-Йорк провинциялық конгресі}} Жергілікті өкілдерден құрылған революциялық [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]] 1775 жылғы 22 мамырда билікті өз қолына алып, 1776 жылы провинцияны [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] деп жариялады және 1777 жылы алғашқы [[Нью-Йорк конституциясы]]н ратификациялады. Одан кейінгі [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысы]] кезінде [[Ұлыбритания корольдігі|британдықтар]] 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк қаласының тарихы|Нью-Йорк қаласының]] стратегиялық маңызы бар [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси порты|порты]] мен [[Нью-Йорк айлағы|айлағын]] қайта басып алып, оны [[Британ Солтүстік Америкасы]]ндағы әскери және саяси операцияларының базасы ретінде пайдаланды; <ref>Schecter, Barnet. ''The Battle for New York: The City at the Heart of the American Revolution''. Walker & Company. New York. October 2002. {{ISBN|0-8027-1374-2}}.</ref><ref>[[David McCullough|McCullough, David]]. ''[[1776 (book)|1776]]''. Simon & Schuster. New York. May 24, 2005. {{ISBN|978-0-7432-2671-4}}.</ref> алайда британ губернаторы ресми түрде қызметін атқаруын жалғастырғанымен, отардың солтүстік бөлігіндегі аумақтардың басым бөлігі көтерілісші [[Патриоттар (Америка революциясы)|патриоттардың]] бақылауында қалды. 1775 жылғы сәуірде көтерілісшілер Нью-Йорк ассамблеясының орнына [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]]н құрды. [[Лексингтон мен Конкорд шайқастары]] туралы хабар Нью-Йоркке 23 сәуірде жетіп, қала тұрғындарын есеңгіретіп тастады, өйткені Парламент отарларға салықтарды өздері белгілеу құқығын береді деген қауесет кеңінен таралған болатын. [[Маринус Уиллетт]] бастаған [[Азаттық ұлдары]] қала ратушасындағы қару-жарақ қоймасына басып кіріп, 1000 жиынтық қару-жарақты алып кетті. Қаруланған қала тұрғындары қаланы басқару үшін еріктілер жасағын құрды, ал [[Айзек Сирс]]тің үйі іс жүзінде үкіметтің орналасқан орны мен халық жасағының штабына айналды. [[Корольдік билік|Король тағайындаған]] Нью-Йорк атқарушы кеңесі 24 сәуірде жиналып, «біз бірауыздан ештеңе істеуге өкілеттігіміз жоқ деген пікірге келдік» деген қорытындыға келді.<ref>Launitz-Schurer, p. 158.</ref> Нью-Йорктегі британ әскерлері казармаларынан мүлде шықпады. 1775 жылғы 19 қазанда губернатор [[Уильям Трайон]] Нью-Йорктен кетіп, жағалауға жақын тұрған британ әскери кемесіне паналауға мәжбүр болды. Осылайша отардағы британ билігінің сыртқы нышандары да жойылды, өйткені Континенттік конгресс отардың қауіпсіздігіне қатер төндіретін кез келген адамды тұтқындауға бұйрық берген еді. 1776 жылғы сәуірде Трайон Нью-Йорк ассамблеясын ресми түрде таратты.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp 159–73.</ref> Нью-Йорк [[АҚШ тәуелсіздік соғысының солтүстік майданы]]нда орналасты. 1775 жылы Нью-Йорк жаңадан құрылған [[Құрлықтық армия]]ның алғашқы ірі әскери операциясы болған, бірақ сәтсіз аяқталған [[Канадаға басып кіру (1775)|Канадаға басып кіру]] жорығының бастапқы нүктесі болды. [[Дорчестер биіктіктерін бекіту]] нәтижесінде британдықтар Бостоннан шегінгеннен кейін генерал [[Джордж Вашингтон]] Құрлықтық армияны Бостоннан алып шығып, 1776 жылы Нью-Йоркке жеткізді. Ол британдықтардың бұл қалаға қайта оралатынын дұрыс болжаған еді. 1777 жылғы [[Саратога шайқасы]] соғыстың бетбұрыс кезеңіне айналды. Гудзон өзенінің бойындағы [[Вест-Пойнт (Нью-Йорк)|Вест-Пойнт]] стратегиялық маңызы бар нысан болды. Сонымен қатар Нью-Йорк британдықтардың [[Жаңа Англия]]ны басқа отарлардан бөліп тастау әрекетінде шешуші рөл атқарды. 1776 жылғы 9 шілдеде [[Уайт-Плейнс (Нью-Йорк)|Уайт-Плейнсте]] Төртінші провинциялық конгресс жиналып, кейін ''Нью-Йорктің алғашқы конституциялық конвенті'' деген атауға ие болды. Сол күні Нью-Йорк [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясын]] қолдап, өзін тәуелсіз Нью-Йорк штаты деп жариялады.<ref>{{cite web|title=Declaration of Independence|url=http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409165028/http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690 <!-- Bot retrieved archive -->|archive-date=April 9, 2008|access-date=April 10, 2008|publisher=www.history.com}}</ref> [[Нью-Йорк]] қаласының тұрғындары бұл оқиғаны [[Боулинг-Грин (Нью-Йорк)|Боулинг-Грин]] алаңындағы III Георгтың мүсінін құлату арқылы атап өтті. 1776 жылғы 10 шілдеде Төртінші провинциялық конгресс атауын ''Нью-Йорк штаты өкілдерінің конвенті'' деп өзгертіп, «атқарушы биліксіз заң шығарушы орган ретінде» жұмыс істей бастады. Отырыстар арасындағы үзілістерде басқару міндеті [[Қауіпсіздік комитеті (Америка революциясы)|Қауіпсіздік комитетіне]] жүктелді. Нью-Йорк штатының конституциясын әзірлеу үшін 1776 жылғы 10 шілдеде Уайт-Плейнсте [[Конституциялық конвент (саяси жиналыс)|конституциялық конвент]] шақырылды. Бірнеше рет үзіліс жарияланып, жиналыс орны өзгертілгеннен кейін конвент жұмысы [[Кингстон (Нью-Йорк)|Кингстонда]] 1777 жылғы 20 сәуір, жексенбі күні кешке аяқталды. Сол кезде [[1777 жылғы Нью-Йорк конституциясы|жаңа конституция]] бір ғана қарсы дауыспен қабылданды. Конституцияны [[Джон Джей]] әзірледі және ол халықтың ратификациялауына ұсынылмады. Оның ережелеріне сәйкес губернатор тағайындалмай, сайланатын болды, дауыс беру құқығына қойылған шектеулер жеңілдетілді, жасырын дауыс беру енгізілді және азаматтық құқықтарға кепілдік берілді. 1777 жылғы 30 шілдеде [[Джордж Клинтон (вице-президент)|Джордж Клинтон]] Кингстонда Нью-Йорк отарының алғашқы [[Нью-Йорк губернаторы|губернаторы]] ретінде қызметіне кірісті. 1778 жылғы 9 шілдеде Нью-Йорк штаты [[Конфедерация баптары]]на қол қойып, Америка Құрама Штаттарының мемлекеттік басқару жүйесінің ресми бөлігіне айналды. Дегенмен Нью-Йорк өкілдері Тәуелсіздік декларациясына қол қойғандықтан, штат 1776 жылы тәуелсіздік жарияланған кезден бастап-ақ АҚШ құрамында болған еді.<ref>Edward Countryman, ''A People in Revolution: The American Revolution and Political Society in New York, 1760–1790'' (1981).</ref> Провинция аумағында [[Лонг-Айленд шайқасы|бүкіл соғыстағы ең ірі шайқас]] өтті. Бұл Тәуелсіздік декларациясына қол қойылғаннан кейінгі алғашқы шайқас болды. 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк пен Нью-Джерсидегі әскери науқан]] барысында британдықтар қаланы қайта басып алып, қоғамдық алаңдағы [[Бостандық бағаны]]н кесіп құлатты және провинцияда [[Джеймс Робертсон (лоялист)|Джеймс Робертсон]]ның басшылығымен әскери жағдай енгізді. Алайда оның нақты билігі Манхэттеннің оңтүстік шетінен (сол кездегі Нью-Йорк қаласының аумағынан) әрі аспады. Трайон губернатор атағын сақтап қалғанымен, оның билігі өте шектеулі болды. [[Дэвид Мэтьюс]] Нью-Йоркті британдықтар басып алған бүкіл кезеңде, 1783 жылғы [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|Эвакуация күніне]] дейін қала мэрі қызметін атқарды. Қаланы қайта басып алғаннан кейін британдықтар Нью-Йоркті Америкадағы өз армиясының штаб-пәтеріне және Солтүстік Америкадағы саяси операцияларының орталығына айналдырды. Қалаға лоялист босқындар ағылып келіп, оның халқы 33 000 адамға жетті. [[Уоллабаут шығанағы]]ндағы [[Түрме кемелері|түрме кемелерінде]] британдықтар тұтқындаған [[АҚШ тәуелсіздік соғысындағы әскери тұтқындар|америкалық сарбаздар мен теңізшілердің]] едәуір бөлігі ұсталды. Бұл кемелерде қаза тапқан америкалықтардың саны соғыстың барлық шайқастарында қаза тапқандардың жалпы санынан асып түсті. Британдықтар Нью-Йоркті 1783 жылғы қарашадағы [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|Эвакуация күніне]] дейін өз бақылауында ұстады. Кейін бұл күн ұзақ уақыт бойы аталып өтілді.<ref>Countryman, ''A People in Revolution: The American Revolution and Political Society in New York, 1760–1790'' (1981).</ref> == Басқару құрылымы == {{Толық мақала|Америкадағы отарлық басқару}} [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Нью-Йорк губернаторын]] король тағайындады. Губернатор жоғарғы палата қызметін атқарған Атқарушы кеңестің мүшелерін өзі таңдады. Губернатор мен корольдің [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|ассамблея]] қабылдаған заң жобаларына вето қою құқығы болды. Алайда барлық заң жобалары король тарапынан қабылданбағанға дейін күшінде қала берді, ал мұндай шешімнің қабылдануы бір жылға дейін созылуы мүмкін еді. [[Георг король соғысы]] кезінде губернатор ассамблеяның екі бастамасын мақұлдады: отар кірістерін бес жыл сайын емес, жыл сайын бекіту және бөлінетін әрбір қаражаттың жұмсалу мақсатын ассамблеяның мақұлдауы. Бастапқыда ассамблеяға сайлау губернатордың қалауына қарай өткізілді, алайда кейін кемінде жеті жылда бір рет сайлау өткізуді міндеттейтін заң қабылданды. Нью-Йорк қаласы провинцияның әкімшілік орталығы әрі Нью-Йорк провинциялық ассамблеясының жиналыс өткізетін орны болды.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.</ref> 1692–1694 жылдары Нью-Йорк губернаторы бір мезгілде Пенсильвания губернаторы қызметін де атқарды. 1698–1701 жылдары ол Массачусетс пен Нью-Гэмпширдің де губернаторы болды. Ал 1702–1738 жылдары Нью-Джерси губернаторы қызметін де қатар атқарды. 1683 жылы ассамблеяда Лонг-Айлендке алты, Нью-Йорк қаласына төрт, Кингстон мен Олбаниге екі-екіден, ал [[Статен-Айленд]], [[Скенектади]], [[Мартас-Винъярд]] және [[Нантакет]]ке бір-бірден өкілдік орын берілді. Сондай-ақ Мэн жағалауындағы Пемаквидке бір орын бөлінді. 1737 жылы ассамблея мүшелерінің саны 27-ге, ал 1773 жылы 31-ге дейін ұлғайтылды. Сайлаушыларға жасына, жынысына және діни сеніміне қатысты талаптардан бөлек, құны кемінде 40 фунт стерлинг болатын [[Фригольд (ағылшын құқығы)|жеке меншік жер иелігі]] болуы міндеттелді. Алайда 40 фунт стерлингтік мүліктік талап көбіне ескерілмеді. 1737–1747 жылдар аралығында [[Отарлық Америкадағы еврейлер тарихы|еврейлерге]] дауыс беруге рұқсат етілмеді. Ауылдық округтерде ер адамдардың жартысынан сәл астамы дауыс беру құқығына ие болды. [[Жасырын дауыс беру]] жүйесі болмағандықтан, сайлаушылардың тәуелсіздігі қамтамасыз етілмеді. [[Әулие Павел шіркеуінің ұлттық тарихи орны|Сайлау округтің әкімшілік орталығында өткізілді]], оған шериф бақылау жасады. Кейде сайлау туралы хабарлама тым кеш беріліп, дауыс беру құқығы бар көптеген тұрғындар сайлау учаскелеріне жете алмады. Үміткерлер әдетте дауыс беру орындарында өздері қатысып отырды, ал дауыс беру қол көтеру арқылы жүргізілді. Егер мұндай дауыс беру нәтижесінде айқын жеңімпаз анықталмаса, басқа тәсіл қолданылды. Дэвид Осборн былай деп атап өтеді: <blockquote> 1733 жылғы 29 қазанда Уэстчестер округіндегі [[Истчестер (қала, Нью-Йорк)|Истчестердің]] ауылдық алаңында Нью-Йорк ассамблеясындағы бос орынға өткізілген сайлау — отарлық Америка тарихындағы ең белгілі саяси оқиғалардың бірі. Сайлаудан 275 жыл өткеннен кейін де тарихшылар бұл оқиғаны отарлық өмірдің әртүрлі қырлары туралы өз тұжырымдарын негіздеу үшін мысалға келтіруді жалғастырып келеді. Жақында бір зерттеуші осы сайлауды отаршылардың дүниетанымында монархияның маңызы ұзақ уақыт бойы сақталғанын дәлелдеу үшін пайдаланса, басқа бір ғалым дауыс беруді Нью-Йорк қолөнершілерінің саяси санасының қалыптасуындағы маңызды кезең ретінде қарастырды. Көптеген авторлар қазіргі [[Маунт-Вернон (Нью-Йорк)|Маунт-Вернон]] қаласындағы [[Әулие Павел шіркеуінің ұлттық тарихи орны]] орналасқан жерде өткен бұл сайлауды баспагер [[Джон Питер Зенгер]]дің тарихымен байланыстыра сипаттайды. Оның 1735 жылы [[Билікке қарсы жала жабу|билікке қарсы жала жабу]] ісі бойынша ақталуы Америкадағы [[Баспасөз бостандығы|баспасөз бостандығының]] негізін қалаған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Зенгер шығарған ''[[Нью-Йорк апталық журналы]]'' газетінің алғашқы санында осы әйгілі сайлау туралы көлемді есеп жарияланды. Бұл есеп тарихшылардың қолындағы отарлық кезеңдегі сайлаудың барысын толық сипаттайтын санаулы деректердің бірі болып табылады.<ref>{{cite web |last1=Osborn |first1=David |title=A Meddling Royal Official: Turnout at a Famous Colonial Election in Westchester County in 1733 |url=https://www.nps.gov/sapa/learn/historyculture/upload/ElectionOf1733.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160606095242/https://www.nps.gov/sapa/learn/historyculture/upload/ElectionOf1733.pdf |url-status=dead |archive-date=June 6, 2016 |publisher=National Park Service |page=1}}</ref> </blockquote> == Заңгерлік кәсіп == Британ губернаторлары заңгерлік білім алмаған жоғары тап өкілдері мен ақсүйектер болды. Олар америкалықтардың заң талаптары өздерінің өкілеттіктерін шамадан тыс шектейді деп есептеді. 1680 жылдардан шамамен 1715 жылға дейін корольдік билікті күшейту және губернаторлардың өкілеттіктеріне қойылған құқықтық шектеулерді азайту мақсатында көптеген әрекет жасалды. [[Филадельфия заңгерлері|Отарлық заңгерлер]] бұл әрекеттерге табысты түрде қарсы тұрды. Әсіресе 1720–1730 жылдары Бостон, Филадельфия және Нью-Йоркте қоғамдық пікірді жұмылдырудың маңызды тәсілі қалыптасты. Ол үшін жаңадан кең тарала бастаған апталық газеттер мен арзан кітапшалар шығаратын баспаханалар пайдаланылды. Заңгерлер осы баспа құралдары арқылы америкалықтардың [[Ағылшындардың құқықтары|ағылшындар ретіндегі заңды құқықтары]] туралы идеяларды таратты.<ref>Gregory Afinogenov, "Lawyers and Politics in Eighteenth-Century New York." ''New York History'' 89.2 (2008): 142–162. [https://www.jstor.org/stable/23183447 online]</ref> Алайда 1750–1760 жылдары заңгерлерге қарсы қозғалыс басталып, оларды [[Ұсақ-түйекке негізделген қарсылықтар|ұсақ-түйекке жармасатын даукестер]] ретінде келемеждеп, беделін түсіруге тырысты. Соның салдарынан олардың қоғамдық беделі мен ықпалы төмендеді.<ref>{{Cite journal |last=Feder |first=Luke J. |date=2014 |title="No Lawyer in the Assembly!": Character Politics and the Election of 1768 in New York City |url=https://www.jstor.org/stable/newyorkhist.95.2.154 |journal=New York History |volume=95 |issue=2 |pages=154–171 |jstor=newyorkhist.95.2.154 |issn=0146-437X}}</ref> Отарлық Нью-Йорктің заңгерлері адвокаттар қауымдастығын құрды, алайда ол 1768 жылы де Ланси мен Ливингстон әулеттерінің айналасында қалыптасқан саяси топтар арасындағы өткір қайшылықтар кезінде ыдырап кетті. Келесі жүз жыл бойы Нью-Йорк штатында заңгерлердің тиімді ұйымын құруға бірнеше рет әрекет жасалғанымен, олардың барлығы сәтсіз аяқталды. Америка революциясы кезінде лоялистерді қолдаған көптеген жетекші заңгерлер елден кетті. Олардың клиенттері көбіне корольдік билікпен немесе британ көпестері мен қаржыгерлерімен байланысты болды. Жаңа Америка Құрама Штаттарына адалдық антын бермейінше, оларға заңгерлік қызметпен айналысуға рұқсат етілмеді. Соғыста жеңілгеннен кейін олардың көпшілігі Ұлыбританияға немесе Канадаға қоныс аударды.<ref>Anton-Hermann Chroust, ''The rise of the legal profession in America'' (1965) vol 2:3–11</ref> Ақырында 1869 жылы табысты жұмыс істей бастаған адвокаттар қауымдастығы құрылды. Бұл ұйым өз қызметін бүгінгі күнге дейін жалғастырып келеді.<ref>Albert P. Blaustein, "New York Bar Associations Prior to 1870." ''American Journal of Legal History'' 12.1 (1968): 50–57. [https://www.jstor.org/stable/844067 online]</ref> === Сот жүйесі === Бастапқыда Нью-Йорк провинциясында ағылшын билігінің алғашқы кезеңінен сақталып қалған сот жүйесі қолданылды. Оның құрамына ассиздер соты, сессиялық сот және Нью-Йорк қаласының мэр соты сияқты бірқатар қалалық соттар кірді. 1683 жылы ассиздер соты таратылып, оның құзыреті жаңадан құрылған Ойер және Терминер соты мен Канцлерлік сотқа берілді.<ref>{{cite web |url=https://history.nycourts.gov/legal-history-by-era/colonial-new-york-under-british-rule/ |title=Colonial New York Under British Rule |website=Historical Society of the New York Courts}}</ref> 1691 жылғы 6 мамырда [[Нью-Йорк ассамблеясы]] Ойер және Терминер сотының орнына Нью-Йорк провинциясының Жоғарғы сотын құрды. Оның құзыреті Англиядағы Король орындығы соты, Жалпы талап-арыздар соты және Қазынашылық сотының құзыретіне негізделді. Алайда әділеттілік құқығына қатысты істер оның құзыретіне кірмеді, оларды бұрынғысынша Канцлерлік сот қарады. Жоғарғы сот 1777 жылғы конституцияға сәйкес өз қызметін жалғастырып, 1846 жылғы конституция бойынша [[Нью-Йорк Жоғарғы соты]]на айналды. ==== Жоғарғы соттың бас судьялары<ref name=PNY>{{cite web| url=http://www.nycourts.gov/history/legal-history-new-york/legal-history-eras-01/history-era-01-milborne| title=The Supreme Court of the Province of New York 1674–1776 - Jacob Milborne| publisher=Historical Society of the New York Courts| access-date=5 October 2015| url-status=dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20151006120950/http://www.nycourts.gov/history/legal-history-new-york/legal-history-eras-01/history-era-01-milborne| archive-date=October 6, 2015| df=mdy-all}}</ref> ==== {| class="wikitable" style="text-align:left" !| Бас судья ! Қызметке кіріскен күні ! Қызметтен кеткен күні ! Ескертпе |- | [[Джозеф Дадли]] || 1691 жылғы 6 мамыр || 1692 жыл || Губернатор қызметінен босатты |- | [[Уильям «Танжер» Смит]] || 1692 жылғы 11 қараша || 1701 жылғы 21 қаңтар || |- | [[Абрахам де Пейстер]] || 1701 жылғы 21 қаңтар || 1701 жылғы 5 тамыз || |- | Уильям Этвуд || 1701 жылғы 5 тамыз || 1702 жылғы қараша || Губернатор қызметінен босатты |- | [[Уильям «Танжер» Смит]] || 1702 жылғы 9 маусым || 1703 жылғы 5 сәуір || |- | Джон Бриджес || 1703 жылғы 5 сәуір || 1704 жыл || 1704 жылғы 6 шілдеде қайтыс болды |- | [[Роджер Момпессон]] || 1704 жылғы 15 шілде || 1715 жыл || 1715 жылғы наурызда қайтыс болды. Сонымен қатар Нью-Джерсидің (1704–1710) және Пенсильванияның (1706) бас судьясы қызметін атқарды |- | [[Льюис Моррис (губернатор)|I Льюис Моррис]] || 1715 жылғы 15 наурыз || 1733 жыл || Губернатор қызметінен босатты |- | [[Джеймс де Ланси]] || 1733 жыл || 1760 жыл || 1760 жылғы 30 шілдеде қайтыс болды |- | [[Бенджамин Пратт]] | 1761 жылғы қазан | 1763 жыл? | 1763 жылғы 5 қаңтарда қайтыс болды |- | Дэниел Хормансден | 1763 жылғы наурыз | 1776 жыл | 1778 жылғы 28 қыркүйекте қайтыс болды |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} pf6xul9j872kxvwoss5tvu4xrxllun7 3684234 3684233 2026-10-20T19:57:44Z 1nter pares 146705 /* Жоғарғы соттың бас судьялары[1] */ 3684234 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Нью-Йорк провинциясы |өз атауы = Province of New York |статусы = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)<br>[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783) |әнұраны = |байрақ = Colonial-Red-Ensign.svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal_of_ny_1767.PNG |елтаңба_сипаттамасы = Мөр (1767) |символ = |карта = nycolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Нью-Йорк провинциясының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]] |ыдырауы = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Нью-Йорк]] |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)<br>'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]] |валютасы = [[Нью-Йорк фунты]] |қосымша_параметр = |параметр_мазмұны = |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)<br>[[Тәж отары]] (1689–1783) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Король |басқарушы1 = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1664–1685 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1760–1776 |басқарушылар_титулы3 = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]] |басқарушы3 = [[Ричард Николлс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы3 = 1664–1668 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы) |басқарушы_жылы4 = 1783 |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)<br>[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)<br>'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]<br>'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]] |Кезең1 = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]] |Уақыт1 = [[28 тамыз]] |Жыл1 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең2 = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]] |Уақыт2 = [[29 қыркүйек]] |Жыл2 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең3 = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] |Уақыт3 = [[5 наурыз]] |Жыл3 = [[1674 жыл|1674]] |Кезең4 = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]] |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] |Уақыт5 = [[3 қыркүйек]] |Жыл5 = [[1783 жыл|1783]] |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Жаңа Нидерланд |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Нью-Йорк (штат) |к2 = Вермонт Республикасы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = }} '''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды. 1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}</ref> Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады. XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді. == Географиясы == Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады. == Тарихы == === Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) === 1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды. === Корольдік провинция (1686–1775) === 1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.<ref>{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus & Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}</ref><ref>Robert A Emery, "Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials" in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi & Marguerite Most (Routledge, 2013).</ref> 1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді. 1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды. Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.<ref>[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37</ref> 1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты. ==== Нидерландтар ==== [[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы<ref>{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}</ref>]] [[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды. Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.<ref>Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).</ref><ref>Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.</ref><ref>A. G. Roeber "Dutch colonists cope with English control" in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.</ref><ref>Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).</ref> ==== Немістер ==== 1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.<ref>Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)</ref> ==== Қара нәсілді құлдар ==== Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды. Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.<ref>Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).</ref><ref>{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}</ref> Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды. Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.<ref>Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).</ref> 1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.<ref>[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm "African Burial Ground"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.</ref> ==== Король Георг соғысы ==== {{Толық мақала|Король Георг соғысы}} Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 109.</ref> Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 110.</ref> ==== Француздар мен үндістер соғысы ==== {{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}} [[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.<ref>Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).</ref> Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды. 1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.<ref>Nash (1986) p. 151.</ref> Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.<ref>Michael J. Mullin, "Personal Politics: William Johnson and the Mohawks." ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.</ref> === Саяси партиялар === XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты. Губернатор [[Кадвалладер Колден]] ықпалды әулеттерге қарсы тұру үшін халықтық партия құруға тырысты. Соның нәтижесінде ол екі партияның да қалалық элитасының өшпенділігіне ұшырады. Ливингстондар империялық билікпен байланыстарды [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Лансидің]] ықпалын шектеу құралы ретінде қарастырды. Ал де Лансилер империялық билікпен байланыстарды жеке пайдасына пайдаланудың құралы деп есептеді.<ref>Carl Lotus Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.</ref> === Гербтік алым туралы заң === Парламент отарлардан қаражат жинау мақсатында [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң]]ды қабылдады. Нью-Йорк бұған дейін Француздар мен үндістер соғысына қаражат жинау үшін 1756–1760 жылдары қолданылған өзінің гербтік алым туралы заңын қабылдаған болатын. Гербтік алым туралы заңға көрсетілген ерекше күшті қарсылықты жергілікті мәселелерге байланысты жинақталған қайшылықтармен ғана түсіндіруге болады.<ref>Nash (1986), p. 184.</ref> Француздар мен үндістер соғысының аяқталуынан туындаған зардаптар Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. Отарлар Ұлыбританиямен сауда тапшылығынан, елдегі несиелеуді шектеген қаржылық дағдарыстан және ақша айналымындағы өтімділікті қамтамасыз ету үшін қағаз ақша шығаруға тыйым салған [[Ақша айналымы туралы заң]]нан туындаған өте қатаң ақша-несие саясатының салдарын бастан кешірді.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 23–52.</ref> Нью-Йорк әуел бастан отарлардағы наразылық қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Нью-Йорктегі екі саяси топ та [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң|1765 жылғы гербтік алым туралы заңға]] қарсы шықты. Қазан айында бірнеше отардың өкілдері Нью-Йорктегі кейін [[Федерал-холл]] атанған ғимаратта [[Гербтік алым конгресі]]не жиналып, заңға қарсы қандай шаралар қабылдау керектігін талқылады. 1765 жылғы 11 желтоқсанда Нью-Йорк ассамблеясы британдық Қауымдар палатасына америкалықтардың өздеріне салынатын салықтарды өздері белгілеу құқығын мойындауды сұраған петиция жолдады. Тамыз айында гербтік алым агенттерін қорқытып-үркіту және ұрып-соғу оқиғалары туралы хабарлар кеңінен тарады. Нью-Йорктің гербтік алым жөніндегі комиссары қызметінен кетті. Заң 1 қарашада күшіне енді. Бір күн бұрын [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Ланси]] Нью-Йорк көпестерінің Бёрнс тавернасындағы жиналысын ұйымдастырды. Онда көпестер гербтік алым туралы заң күшін жойғанға дейін Ұлыбританиядан әкелінетін барлық тауарларға бойкот жариялауға келісті. Бұл заңға қарсы шыққан жетекші байсалды ұйымдардың бірі [[Айзек Сирс]], [[Джон Лэмб (генерал)|Джон Лэмб]] және [[Александр Макдугалл]] басқарған жергілікті [[Азаттық ұлдары]] болды. Тарихшы Гэри Б. Нэш «1–4 қарашадағы жаппай үрей» деп аталған оқиғалар туралы былай деп жазды:<ref name=nash55>Nash (2005) p. 55.</ref> {{Дәйексөз|Алайда Нью-Йорктің қарапайым халық өкілдері мұнымен әлі қанағаттанбаған еді. «Азаттық ұлдарының» беделді жетекшілерінің ықпалынан шығып кеткен төменгі әлеуметтік топтар төрт күн бойы қалада ойран салды. Саны екі мыңға жуық адамнан тұратын топ британ саясатын қолдайды деген күдікке ілінгендердің үйлеріне қоқан-лоқы көрсетті, аса бай губернатор Кадвалладер Колденнің үйіне шабуыл жасады, оның тұлыбын қала көшелерімен алып жүрді және Боулинг-Грин алаңында үлкен алау жақты. Айқай-шуға басқан жиналғандар алауға губернатордың сәнді екі шанасы мен ат жегілген күймесін лақтырды.<ref>Nash (2005) p. 54. Nash (p. 58) also wrote, "In New York City ... the Stamp Act demonstrators were led at first by men higher up on the social order – ship captains, master craftsmen, and even lawyers, but then escaped their control."</ref>}} Тарихшы Фред Андерсон Нью-Йорктегі тобырдың әрекеттерін Бостондағы оқиғалармен салыстырды. Бостонда алғашқы толқулардан кейін [[Адал тоғыздық]] (кейінгі «Азаттық ұлдары» ұйымының ізашары) сияқты жергілікті жетекшілер тобырды өз бақылауына ала алды. Алайда Нью-Йоркте «тобыр негізінен теңізшілерден құралды. Олардың көпшілігінің жергілікті қауыммен тығыз байланысы болмады және олар қаладағы құрлықта жүрген радикал жетекшілердің билігіне бағынуды аса қажет деп санамады». Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» тек 1 қарашадан кейін ғана наразылық қозғалысын өз бақылауына алды.<ref>Anderson pp. 678–679.</ref> 1 қарашада тобыр қойма мен [[Амстердам форты|Форт-Джордж]] коменданты Томас Джеймстің үйін қиратты. Бірнеше күннен кейін Форт-Джорджда сақталған гербтік маркалар тобырға тапсырылды. Нэш «„Азаттық ұлдары“ теңізшілерді, төменгі әлеуметтік топтардан шыққан қолөнершілер мен жұмысшыларды өз бақылауында ұстай ала ма деген мәселе күмәнді болып қала берді» деп атап өтті. Сондай-ақ оның айтуынша, олар «жиналған төменгі тап қолөнершілері мен олардың теңізші серіктерінің орасан зор күшінен қорқа бастады».<ref name=nash55/> 1766 жылғы 7 қаңтарда Коннектикутқа арналған гербтік маркаларды тасымалдаған ''Polly'' сауда кемесіне Нью-Йорк айлағында адамдар көтеріліп, маркаларды жойды. 1765 жылдың соңына дейін гербтік алым туралы заңға қарсы толқулар негізінен Нью-Йорк қаласымен шектелген еді, алайда қаңтар айында «Азаттық ұлдары» Олбаниде де гербтік маркалардың таратылуын тоқтатты. 1766 жылғы мамырда гербтік алым туралы заңның күші жойылғаны туралы хабар жеткенде, «Азаттық ұлдары» [[Бостандық бағаны]]н орнатып, бұл оқиғаны атап өтті. Баған жаппай жиналыстар өткізілетін орынға және америкалықтардың күресінің символына айналды. Маусым айында Нью-Йоркке британдық тұрақты әскердің екі полкі келіп, жоғарғы казармаларға орналастырылды. 10 тамызда бұл әскерлер Бостандық бағанын кесіп құлатты. Кейін екінші және үшінші бағандар орнатылды, алайда олар да кесіп құлатылды. Осындай әрекеттердің қайталануына жол бермеу үшін төртінші баған орнатылып, темірмен қапталды.{{citation needed|date=April 2018}} === Шай туралы заң === Тауншенд актісінің күші жойылғаннан кейін Нью-Йоркте тыныштық орнады, алайда провинция экономикасы әлі де құлдырау жағдайында болды. 1773 жылғы мамырда Парламент [[Шай туралы заң]]ды қабылдап, шайға салынатын баж салығын төмендетті және Ост-Үнді компаниясына отарларда шайды контрабандашыларға қарағанда арзан бағамен сатуға мүмкіндік берді. Бұл заң ең алдымен Нью-Йорк көпестері мен контрабандашыларының мүдделеріне нұқсан келтірді. Қарсылық қозғалысын «Азаттық ұлдары» ұйымдастырды. 1773 жылғы қарашада олар ''«Нью-Йорктің Азаттық ұлдары қауымдастығы»'' атты мәлімдеме жариялап, онда заңды қолдауға қандай да бір көмек көрсеткен кез келген адам «Америка бостандықтарының жауы» деп танылатынын мәлімдеді. Соның нәтижесінде Ост-Үнді компаниясының Нью-Йорктегі агенттері қызметтерінен кетті. Нью-Йорк ассамблеясы «Азаттық ұлдарының» заңнан тыс өкілеттіктерді өз қолына алуына қатысты ешқандай шара қолданбады.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 95–111.</ref> Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» Бостонда шайдың кемелерден түсірілуіне толықтай жол бермеу жоспары туралы біліп, осы саясатты ұстануға шешім қабылдады. «Қауымдастық» күткен қолдауына ие болмағандықтан, «Азаттық ұлдары» шай жағаға түсірілген жағдайда халық оны бөлшек сауда арқылы сатуды талап етеді деп қауіптенді.<ref>Launitz-Schurer, p. 103.</ref> Желтоқсан айында [[Бостон шай бүлігі]] туралы хабардың жетуі қарсылық қозғалысын одан әрі күшейтті. 1774 жылғы сәуірде ''Nancy'' кемесі жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін Нью-Йорк айлағына келді. Кеме капитаны бортта 18 жәшік шай бар екенін мойындап, оны жағаға түсіруге әрекет жасамайтынына келісті. Алайда соған қарамастан, «Азаттық ұлдары» кемеге көтеріліп, шайды жойды. === Төзгісіз заңдар === 1774 жылғы қаңтарда Ассамблея [[Төзгісіз заңдар]]ға қатысты басқа отарлармен байланыс орнату үшін [[Хат алмасу комитеті]]н құрды.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 113–57.</ref> 1774 жылғы мамырда Бостон портын жапқан [[Бостон порты туралы заң]]ның қабылданғаны жөнінде хабар жетті. «Азаттық ұлдары» Ұлыбританиямен саудаға бойкот жариялауды қайта бастауды қолдады, алайда ірі импорттаушылар бұған қатты қарсылық білдірді. Мамыр айында Нью-Йоркте жиналыс өткізіліп, онда [[Хат алмасу комитеті]]нің мүшелері сайланды. Құрамында байсалды бағытты ұстанушылар басым болған [[Алпыс комитеті|Елу комитеті]] құрылды, ал «Азаттық ұлдары» оның құрамынан небәрі 15 орын алды. Комитеттің төрағасы [[Айзек Лоу]] болды. Кейін [[Фрэнсис Льюис]] қосылып, комитет Елу бір комитеті деп аталды. Комитет Бостонның «Америка құқықтарын қорғау жолында зардап шегіп жатқанын» мәлімдеген қарар қабылдап, [[Континенттік конгресс]] құруды ұсынды. Шілде айында комитет өз мүшелерінің арасынан бес адамды осы конгреске делегат етіп сайлады. Басқа округтердің кейбірі де қыркүйекте өткен [[Бірінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберді. Нью-Йорк делегаттары конгресте [[Континенттік қауымдастық]]тың қабылдануына тосқауыл қоя алмады. Алайда Нью-Йоркте бұл қауымдастықтың шешімдері негізінен ескерусіз қалды. 1775 жылғы қаңтар және ақпан айларында Нью-Йорк ассамблеясы [[Бірінші Континенттік конгресс]]тің шешімдерін мақұлдау жөніндегі бірқатар қарарларды қабылдамай, [[Екінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберуден бас тартты. Нью-Йорк Бірінші Континенттік конгрестің шешімдерін мақұлдамаған жалғыз отарлық ассамблея болды. Конгреске қарсылық провинциялық ассамблеялар шағымдар бойынша тиісті шаралар қабылдауды талап етуге құзыретті органдар болып табылады деген пікірге негізделді. Наурыз айында Ассамблея басқа отарлардың ұстанымынан алшақтап, Лондонға петиция жолдады. Алайда Лондон оны қабылдамады, өйткені петицияда «ана мемлекеттің» отаршыларға салық салуға өкілеттігі жоқ екені туралы тұжырымдар болды. Бұл петицияны қабылдауды «мүмкін емес» етті. Ассамблея соңғы рет 1775 жылғы 3 сәуірде жиналды.<ref>Edward Countryman, "Consolidating Power in Revolutionary America: The Case of New York, 1775–1783." ''Journal of Interdisciplinary History'' 6.4 (1976): 645–677. [https://www.jstor.org/stable/202535 in JSTOR]</ref> === Провинциялық конгресс === {{Толық мақала|Нью-Йорк провинциялық конгресі}} Жергілікті өкілдерден құрылған революциялық [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]] 1775 жылғы 22 мамырда билікті өз қолына алып, 1776 жылы провинцияны [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] деп жариялады және 1777 жылы алғашқы [[Нью-Йорк конституциясы]]н ратификациялады. Одан кейінгі [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысы]] кезінде [[Ұлыбритания корольдігі|британдықтар]] 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк қаласының тарихы|Нью-Йорк қаласының]] стратегиялық маңызы бар [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси порты|порты]] мен [[Нью-Йорк айлағы|айлағын]] қайта басып алып, оны [[Британ Солтүстік Америкасы]]ндағы әскери және саяси операцияларының базасы ретінде пайдаланды; <ref>Schecter, Barnet. ''The Battle for New York: The City at the Heart of the American Revolution''. Walker & Company. New York. October 2002. {{ISBN|0-8027-1374-2}}.</ref><ref>[[David McCullough|McCullough, David]]. ''[[1776 (book)|1776]]''. Simon & Schuster. New York. May 24, 2005. {{ISBN|978-0-7432-2671-4}}.</ref> алайда британ губернаторы ресми түрде қызметін атқаруын жалғастырғанымен, отардың солтүстік бөлігіндегі аумақтардың басым бөлігі көтерілісші [[Патриоттар (Америка революциясы)|патриоттардың]] бақылауында қалды. 1775 жылғы сәуірде көтерілісшілер Нью-Йорк ассамблеясының орнына [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]]н құрды. [[Лексингтон мен Конкорд шайқастары]] туралы хабар Нью-Йоркке 23 сәуірде жетіп, қала тұрғындарын есеңгіретіп тастады, өйткені Парламент отарларға салықтарды өздері белгілеу құқығын береді деген қауесет кеңінен таралған болатын. [[Маринус Уиллетт]] бастаған [[Азаттық ұлдары]] қала ратушасындағы қару-жарақ қоймасына басып кіріп, 1000 жиынтық қару-жарақты алып кетті. Қаруланған қала тұрғындары қаланы басқару үшін еріктілер жасағын құрды, ал [[Айзек Сирс]]тің үйі іс жүзінде үкіметтің орналасқан орны мен халық жасағының штабына айналды. [[Корольдік билік|Король тағайындаған]] Нью-Йорк атқарушы кеңесі 24 сәуірде жиналып, «біз бірауыздан ештеңе істеуге өкілеттігіміз жоқ деген пікірге келдік» деген қорытындыға келді.<ref>Launitz-Schurer, p. 158.</ref> Нью-Йорктегі британ әскерлері казармаларынан мүлде шықпады. 1775 жылғы 19 қазанда губернатор [[Уильям Трайон]] Нью-Йорктен кетіп, жағалауға жақын тұрған британ әскери кемесіне паналауға мәжбүр болды. Осылайша отардағы британ билігінің сыртқы нышандары да жойылды, өйткені Континенттік конгресс отардың қауіпсіздігіне қатер төндіретін кез келген адамды тұтқындауға бұйрық берген еді. 1776 жылғы сәуірде Трайон Нью-Йорк ассамблеясын ресми түрде таратты.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp 159–73.</ref> Нью-Йорк [[АҚШ тәуелсіздік соғысының солтүстік майданы]]нда орналасты. 1775 жылы Нью-Йорк жаңадан құрылған [[Құрлықтық армия]]ның алғашқы ірі әскери операциясы болған, бірақ сәтсіз аяқталған [[Канадаға басып кіру (1775)|Канадаға басып кіру]] жорығының бастапқы нүктесі болды. [[Дорчестер биіктіктерін бекіту]] нәтижесінде британдықтар Бостоннан шегінгеннен кейін генерал [[Джордж Вашингтон]] Құрлықтық армияны Бостоннан алып шығып, 1776 жылы Нью-Йоркке жеткізді. Ол британдықтардың бұл қалаға қайта оралатынын дұрыс болжаған еді. 1777 жылғы [[Саратога шайқасы]] соғыстың бетбұрыс кезеңіне айналды. Гудзон өзенінің бойындағы [[Вест-Пойнт (Нью-Йорк)|Вест-Пойнт]] стратегиялық маңызы бар нысан болды. Сонымен қатар Нью-Йорк британдықтардың [[Жаңа Англия]]ны басқа отарлардан бөліп тастау әрекетінде шешуші рөл атқарды. 1776 жылғы 9 шілдеде [[Уайт-Плейнс (Нью-Йорк)|Уайт-Плейнсте]] Төртінші провинциялық конгресс жиналып, кейін ''Нью-Йорктің алғашқы конституциялық конвенті'' деген атауға ие болды. Сол күні Нью-Йорк [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясын]] қолдап, өзін тәуелсіз Нью-Йорк штаты деп жариялады.<ref>{{cite web|title=Declaration of Independence|url=http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409165028/http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690 <!-- Bot retrieved archive -->|archive-date=April 9, 2008|access-date=April 10, 2008|publisher=www.history.com}}</ref> [[Нью-Йорк]] қаласының тұрғындары бұл оқиғаны [[Боулинг-Грин (Нью-Йорк)|Боулинг-Грин]] алаңындағы III Георгтың мүсінін құлату арқылы атап өтті. 1776 жылғы 10 шілдеде Төртінші провинциялық конгресс атауын ''Нью-Йорк штаты өкілдерінің конвенті'' деп өзгертіп, «атқарушы биліксіз заң шығарушы орган ретінде» жұмыс істей бастады. Отырыстар арасындағы үзілістерде басқару міндеті [[Қауіпсіздік комитеті (Америка революциясы)|Қауіпсіздік комитетіне]] жүктелді. Нью-Йорк штатының конституциясын әзірлеу үшін 1776 жылғы 10 шілдеде Уайт-Плейнсте [[Конституциялық конвент (саяси жиналыс)|конституциялық конвент]] шақырылды. Бірнеше рет үзіліс жарияланып, жиналыс орны өзгертілгеннен кейін конвент жұмысы [[Кингстон (Нью-Йорк)|Кингстонда]] 1777 жылғы 20 сәуір, жексенбі күні кешке аяқталды. Сол кезде [[1777 жылғы Нью-Йорк конституциясы|жаңа конституция]] бір ғана қарсы дауыспен қабылданды. Конституцияны [[Джон Джей]] әзірледі және ол халықтың ратификациялауына ұсынылмады. Оның ережелеріне сәйкес губернатор тағайындалмай, сайланатын болды, дауыс беру құқығына қойылған шектеулер жеңілдетілді, жасырын дауыс беру енгізілді және азаматтық құқықтарға кепілдік берілді. 1777 жылғы 30 шілдеде [[Джордж Клинтон (вице-президент)|Джордж Клинтон]] Кингстонда Нью-Йорк отарының алғашқы [[Нью-Йорк губернаторы|губернаторы]] ретінде қызметіне кірісті. 1778 жылғы 9 шілдеде Нью-Йорк штаты [[Конфедерация баптары]]на қол қойып, Америка Құрама Штаттарының мемлекеттік басқару жүйесінің ресми бөлігіне айналды. Дегенмен Нью-Йорк өкілдері Тәуелсіздік декларациясына қол қойғандықтан, штат 1776 жылы тәуелсіздік жарияланған кезден бастап-ақ АҚШ құрамында болған еді.<ref>Edward Countryman, ''A People in Revolution: The American Revolution and Political Society in New York, 1760–1790'' (1981).</ref> Провинция аумағында [[Лонг-Айленд шайқасы|бүкіл соғыстағы ең ірі шайқас]] өтті. Бұл Тәуелсіздік декларациясына қол қойылғаннан кейінгі алғашқы шайқас болды. 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк пен Нью-Джерсидегі әскери науқан]] барысында британдықтар қаланы қайта басып алып, қоғамдық алаңдағы [[Бостандық бағаны]]н кесіп құлатты және провинцияда [[Джеймс Робертсон (лоялист)|Джеймс Робертсон]]ның басшылығымен әскери жағдай енгізді. Алайда оның нақты билігі Манхэттеннің оңтүстік шетінен (сол кездегі Нью-Йорк қаласының аумағынан) әрі аспады. Трайон губернатор атағын сақтап қалғанымен, оның билігі өте шектеулі болды. [[Дэвид Мэтьюс]] Нью-Йоркті британдықтар басып алған бүкіл кезеңде, 1783 жылғы [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|Эвакуация күніне]] дейін қала мэрі қызметін атқарды. Қаланы қайта басып алғаннан кейін британдықтар Нью-Йоркті Америкадағы өз армиясының штаб-пәтеріне және Солтүстік Америкадағы саяси операцияларының орталығына айналдырды. Қалаға лоялист босқындар ағылып келіп, оның халқы 33 000 адамға жетті. [[Уоллабаут шығанағы]]ндағы [[Түрме кемелері|түрме кемелерінде]] британдықтар тұтқындаған [[АҚШ тәуелсіздік соғысындағы әскери тұтқындар|америкалық сарбаздар мен теңізшілердің]] едәуір бөлігі ұсталды. Бұл кемелерде қаза тапқан америкалықтардың саны соғыстың барлық шайқастарында қаза тапқандардың жалпы санынан асып түсті. Британдықтар Нью-Йоркті 1783 жылғы қарашадағы [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|Эвакуация күніне]] дейін өз бақылауында ұстады. Кейін бұл күн ұзақ уақыт бойы аталып өтілді.<ref>Countryman, ''A People in Revolution: The American Revolution and Political Society in New York, 1760–1790'' (1981).</ref> == Басқару құрылымы == {{Толық мақала|Америкадағы отарлық басқару}} [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Нью-Йорк губернаторын]] король тағайындады. Губернатор жоғарғы палата қызметін атқарған Атқарушы кеңестің мүшелерін өзі таңдады. Губернатор мен корольдің [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|ассамблея]] қабылдаған заң жобаларына вето қою құқығы болды. Алайда барлық заң жобалары король тарапынан қабылданбағанға дейін күшінде қала берді, ал мұндай шешімнің қабылдануы бір жылға дейін созылуы мүмкін еді. [[Георг король соғысы]] кезінде губернатор ассамблеяның екі бастамасын мақұлдады: отар кірістерін бес жыл сайын емес, жыл сайын бекіту және бөлінетін әрбір қаражаттың жұмсалу мақсатын ассамблеяның мақұлдауы. Бастапқыда ассамблеяға сайлау губернатордың қалауына қарай өткізілді, алайда кейін кемінде жеті жылда бір рет сайлау өткізуді міндеттейтін заң қабылданды. Нью-Йорк қаласы провинцияның әкімшілік орталығы әрі Нью-Йорк провинциялық ассамблеясының жиналыс өткізетін орны болды.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.</ref> 1692–1694 жылдары Нью-Йорк губернаторы бір мезгілде Пенсильвания губернаторы қызметін де атқарды. 1698–1701 жылдары ол Массачусетс пен Нью-Гэмпширдің де губернаторы болды. Ал 1702–1738 жылдары Нью-Джерси губернаторы қызметін де қатар атқарды. 1683 жылы ассамблеяда Лонг-Айлендке алты, Нью-Йорк қаласына төрт, Кингстон мен Олбаниге екі-екіден, ал [[Статен-Айленд]], [[Скенектади]], [[Мартас-Винъярд]] және [[Нантакет]]ке бір-бірден өкілдік орын берілді. Сондай-ақ Мэн жағалауындағы Пемаквидке бір орын бөлінді. 1737 жылы ассамблея мүшелерінің саны 27-ге, ал 1773 жылы 31-ге дейін ұлғайтылды. Сайлаушыларға жасына, жынысына және діни сеніміне қатысты талаптардан бөлек, құны кемінде 40 фунт стерлинг болатын [[Фригольд (ағылшын құқығы)|жеке меншік жер иелігі]] болуы міндеттелді. Алайда 40 фунт стерлингтік мүліктік талап көбіне ескерілмеді. 1737–1747 жылдар аралығында [[Отарлық Америкадағы еврейлер тарихы|еврейлерге]] дауыс беруге рұқсат етілмеді. Ауылдық округтерде ер адамдардың жартысынан сәл астамы дауыс беру құқығына ие болды. [[Жасырын дауыс беру]] жүйесі болмағандықтан, сайлаушылардың тәуелсіздігі қамтамасыз етілмеді. [[Әулие Павел шіркеуінің ұлттық тарихи орны|Сайлау округтің әкімшілік орталығында өткізілді]], оған шериф бақылау жасады. Кейде сайлау туралы хабарлама тым кеш беріліп, дауыс беру құқығы бар көптеген тұрғындар сайлау учаскелеріне жете алмады. Үміткерлер әдетте дауыс беру орындарында өздері қатысып отырды, ал дауыс беру қол көтеру арқылы жүргізілді. Егер мұндай дауыс беру нәтижесінде айқын жеңімпаз анықталмаса, басқа тәсіл қолданылды. Дэвид Осборн былай деп атап өтеді: <blockquote> 1733 жылғы 29 қазанда Уэстчестер округіндегі [[Истчестер (қала, Нью-Йорк)|Истчестердің]] ауылдық алаңында Нью-Йорк ассамблеясындағы бос орынға өткізілген сайлау — отарлық Америка тарихындағы ең белгілі саяси оқиғалардың бірі. Сайлаудан 275 жыл өткеннен кейін де тарихшылар бұл оқиғаны отарлық өмірдің әртүрлі қырлары туралы өз тұжырымдарын негіздеу үшін мысалға келтіруді жалғастырып келеді. Жақында бір зерттеуші осы сайлауды отаршылардың дүниетанымында монархияның маңызы ұзақ уақыт бойы сақталғанын дәлелдеу үшін пайдаланса, басқа бір ғалым дауыс беруді Нью-Йорк қолөнершілерінің саяси санасының қалыптасуындағы маңызды кезең ретінде қарастырды. Көптеген авторлар қазіргі [[Маунт-Вернон (Нью-Йорк)|Маунт-Вернон]] қаласындағы [[Әулие Павел шіркеуінің ұлттық тарихи орны]] орналасқан жерде өткен бұл сайлауды баспагер [[Джон Питер Зенгер]]дің тарихымен байланыстыра сипаттайды. Оның 1735 жылы [[Билікке қарсы жала жабу|билікке қарсы жала жабу]] ісі бойынша ақталуы Америкадағы [[Баспасөз бостандығы|баспасөз бостандығының]] негізін қалаған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Зенгер шығарған ''[[Нью-Йорк апталық журналы]]'' газетінің алғашқы санында осы әйгілі сайлау туралы көлемді есеп жарияланды. Бұл есеп тарихшылардың қолындағы отарлық кезеңдегі сайлаудың барысын толық сипаттайтын санаулы деректердің бірі болып табылады.<ref>{{cite web |last1=Osborn |first1=David |title=A Meddling Royal Official: Turnout at a Famous Colonial Election in Westchester County in 1733 |url=https://www.nps.gov/sapa/learn/historyculture/upload/ElectionOf1733.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160606095242/https://www.nps.gov/sapa/learn/historyculture/upload/ElectionOf1733.pdf |url-status=dead |archive-date=June 6, 2016 |publisher=National Park Service |page=1}}</ref> </blockquote> == Заңгерлік кәсіп == Британ губернаторлары заңгерлік білім алмаған жоғары тап өкілдері мен ақсүйектер болды. Олар америкалықтардың заң талаптары өздерінің өкілеттіктерін шамадан тыс шектейді деп есептеді. 1680 жылдардан шамамен 1715 жылға дейін корольдік билікті күшейту және губернаторлардың өкілеттіктеріне қойылған құқықтық шектеулерді азайту мақсатында көптеген әрекет жасалды. [[Филадельфия заңгерлері|Отарлық заңгерлер]] бұл әрекеттерге табысты түрде қарсы тұрды. Әсіресе 1720–1730 жылдары Бостон, Филадельфия және Нью-Йоркте қоғамдық пікірді жұмылдырудың маңызды тәсілі қалыптасты. Ол үшін жаңадан кең тарала бастаған апталық газеттер мен арзан кітапшалар шығаратын баспаханалар пайдаланылды. Заңгерлер осы баспа құралдары арқылы америкалықтардың [[Ағылшындардың құқықтары|ағылшындар ретіндегі заңды құқықтары]] туралы идеяларды таратты.<ref>Gregory Afinogenov, "Lawyers and Politics in Eighteenth-Century New York." ''New York History'' 89.2 (2008): 142–162. [https://www.jstor.org/stable/23183447 online]</ref> Алайда 1750–1760 жылдары заңгерлерге қарсы қозғалыс басталып, оларды [[Ұсақ-түйекке негізделген қарсылықтар|ұсақ-түйекке жармасатын даукестер]] ретінде келемеждеп, беделін түсіруге тырысты. Соның салдарынан олардың қоғамдық беделі мен ықпалы төмендеді.<ref>{{Cite journal |last=Feder |first=Luke J. |date=2014 |title="No Lawyer in the Assembly!": Character Politics and the Election of 1768 in New York City |url=https://www.jstor.org/stable/newyorkhist.95.2.154 |journal=New York History |volume=95 |issue=2 |pages=154–171 |jstor=newyorkhist.95.2.154 |issn=0146-437X}}</ref> Отарлық Нью-Йорктің заңгерлері адвокаттар қауымдастығын құрды, алайда ол 1768 жылы де Ланси мен Ливингстон әулеттерінің айналасында қалыптасқан саяси топтар арасындағы өткір қайшылықтар кезінде ыдырап кетті. Келесі жүз жыл бойы Нью-Йорк штатында заңгерлердің тиімді ұйымын құруға бірнеше рет әрекет жасалғанымен, олардың барлығы сәтсіз аяқталды. Америка революциясы кезінде лоялистерді қолдаған көптеген жетекші заңгерлер елден кетті. Олардың клиенттері көбіне корольдік билікпен немесе британ көпестері мен қаржыгерлерімен байланысты болды. Жаңа Америка Құрама Штаттарына адалдық антын бермейінше, оларға заңгерлік қызметпен айналысуға рұқсат етілмеді. Соғыста жеңілгеннен кейін олардың көпшілігі Ұлыбританияға немесе Канадаға қоныс аударды.<ref>Anton-Hermann Chroust, ''The rise of the legal profession in America'' (1965) vol 2:3–11</ref> Ақырында 1869 жылы табысты жұмыс істей бастаған адвокаттар қауымдастығы құрылды. Бұл ұйым өз қызметін бүгінгі күнге дейін жалғастырып келеді.<ref>Albert P. Blaustein, "New York Bar Associations Prior to 1870." ''American Journal of Legal History'' 12.1 (1968): 50–57. [https://www.jstor.org/stable/844067 online]</ref> === Сот жүйесі === Бастапқыда Нью-Йорк провинциясында ағылшын билігінің алғашқы кезеңінен сақталып қалған сот жүйесі қолданылды. Оның құрамына ассиздер соты, сессиялық сот және Нью-Йорк қаласының мэр соты сияқты бірқатар қалалық соттар кірді. 1683 жылы ассиздер соты таратылып, оның құзыреті жаңадан құрылған Ойер және Терминер соты мен Канцлерлік сотқа берілді.<ref>{{cite web |url=https://history.nycourts.gov/legal-history-by-era/colonial-new-york-under-british-rule/ |title=Colonial New York Under British Rule |website=Historical Society of the New York Courts}}</ref> 1691 жылғы 6 мамырда [[Нью-Йорк ассамблеясы]] Ойер және Терминер сотының орнына Нью-Йорк провинциясының Жоғарғы сотын құрды. Оның құзыреті Англиядағы Король орындығы соты, Жалпы талап-арыздар соты және Қазынашылық сотының құзыретіне негізделді. Алайда әділеттілік құқығына қатысты істер оның құзыретіне кірмеді, оларды бұрынғысынша Канцлерлік сот қарады. Жоғарғы сот 1777 жылғы конституцияға сәйкес өз қызметін жалғастырып, 1846 жылғы конституция бойынша [[Нью-Йорк Жоғарғы соты]]на айналды. ==== Жоғарғы соттың бас судьялары<ref name=PNY>{{cite web| url=http://www.nycourts.gov/history/legal-history-new-york/legal-history-eras-01/history-era-01-milborne| title=The Supreme Court of the Province of New York 1674–1776 - Jacob Milborne| publisher=Historical Society of the New York Courts| access-date=5 October 2015| url-status=dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20151006120950/http://www.nycourts.gov/history/legal-history-new-york/legal-history-eras-01/history-era-01-milborne| archive-date=October 6, 2015| df=mdy-all}}</ref> ==== {| class="wikitable" style="text-align:left" !| Қызмет атқарған тұлға ! Қызметке кіріскен күні ! Қызметтен кеткен күні ! Ескертпелер |- | [[Джозеф Дадли]] || 1691 жылғы 6 мамыр || 1692 жыл || Губернатор қызметінен босатты |- | [[Уильям «Танжер» Смит]] || 1692 жылғы 11 қараша || 1701 жылғы 21 қаңтар || |- | [[Абрахам де Пейстер]] || 1701 жылғы 21 қаңтар || 1701 жылғы 5 тамыз || |- | Уильям Этвуд || 1701 жылғы 5 тамыз || 1702 жылғы қараша || Губернатор қызметінен босатты |- | [[Уильям «Танжер» Смит]] || 1702 жылғы 9 маусым || 1703 жылғы 5 сәуір || |- | Джон Бриджес || 1703 жылғы 5 сәуір || 1704 жыл || 1704 жылғы 6 шілдеде қайтыс болды |- | [[Роджер Момпессон]] || 1704 жылғы 15 шілде || 1715 жыл || 1715 жылғы наурызда қайтыс болды. Сондай-ақ Нью-Джерсидің (1704–1710) және Пенсильванияның (1706) бас судьясы қызметін атқарды |- | [[Льюис Моррис (губернатор)|Льюис Моррис I]] || 1715 жылғы 15 наурыз || 1733 жыл || Губернатор қызметінен босатты |- | [[Джеймс де Ланси]] || 1733 жыл || 1760 жыл || 1760 жылғы 30 шілдеде қайтыс болды |- | [[Бенджамин Пратт]] | 1761 жылғы қазан | ?1763 | 1763 жылғы 5 қаңтарда қайтыс болды |- | Дэниел Хормансден | 1763 жылғы наурыз | 1776 жыл | 1778 жылғы 28 қыркүйекте қайтыс болды |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} bzltxzk09vwybwnbthpsjdij6cvc1d5 3684235 3684234 2026-10-20T20:01:32Z 1nter pares 146705 /* Жоғарғы соттың бас судьялары[1] */ 3684235 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Нью-Йорк провинциясы |өз атауы = Province of New York |статусы = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)<br>[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783) |әнұраны = |байрақ = Colonial-Red-Ensign.svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal_of_ny_1767.PNG |елтаңба_сипаттамасы = Мөр (1767) |символ = |карта = nycolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Нью-Йорк провинциясының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]] |ыдырауы = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Нью-Йорк]] |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)<br>'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]] |валютасы = [[Нью-Йорк фунты]] |қосымша_параметр = |параметр_мазмұны = |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)<br>[[Тәж отары]] (1689–1783) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Король |басқарушы1 = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1664–1685 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1760–1776 |басқарушылар_титулы3 = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]] |басқарушы3 = [[Ричард Николлс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы3 = 1664–1668 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы) |басқарушы_жылы4 = 1783 |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)<br>[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)<br>'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]<br>'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]] |Кезең1 = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]] |Уақыт1 = [[28 тамыз]] |Жыл1 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең2 = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]] |Уақыт2 = [[29 қыркүйек]] |Жыл2 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең3 = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] |Уақыт3 = [[5 наурыз]] |Жыл3 = [[1674 жыл|1674]] |Кезең4 = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]] |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] |Уақыт5 = [[3 қыркүйек]] |Жыл5 = [[1783 жыл|1783]] |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Жаңа Нидерланд |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Нью-Йорк (штат) |к2 = Вермонт Республикасы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = }} '''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды. 1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}</ref> Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады. XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді. == Географиясы == Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады. == Тарихы == === Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) === 1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды. === Корольдік провинция (1686–1775) === 1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.<ref>{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus & Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}</ref><ref>Robert A Emery, "Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials" in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi & Marguerite Most (Routledge, 2013).</ref> 1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді. 1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды. Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.<ref>[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37</ref> 1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты. ==== Нидерландтар ==== [[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы<ref>{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}</ref>]] [[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды. Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.<ref>Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).</ref><ref>Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.</ref><ref>A. G. Roeber "Dutch colonists cope with English control" in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.</ref><ref>Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).</ref> ==== Немістер ==== 1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.<ref>Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)</ref> ==== Қара нәсілді құлдар ==== Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды. Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.<ref>Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).</ref><ref>{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}</ref> Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды. Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.<ref>Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).</ref> 1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.<ref>[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm "African Burial Ground"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.</ref> ==== Король Георг соғысы ==== {{Толық мақала|Король Георг соғысы}} Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 109.</ref> Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 110.</ref> ==== Француздар мен үндістер соғысы ==== {{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}} [[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.<ref>Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).</ref> Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды. 1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.<ref>Nash (1986) p. 151.</ref> Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.<ref>Michael J. Mullin, "Personal Politics: William Johnson and the Mohawks." ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.</ref> === Саяси партиялар === XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты. Губернатор [[Кадвалладер Колден]] ықпалды әулеттерге қарсы тұру үшін халықтық партия құруға тырысты. Соның нәтижесінде ол екі партияның да қалалық элитасының өшпенділігіне ұшырады. Ливингстондар империялық билікпен байланыстарды [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Лансидің]] ықпалын шектеу құралы ретінде қарастырды. Ал де Лансилер империялық билікпен байланыстарды жеке пайдасына пайдаланудың құралы деп есептеді.<ref>Carl Lotus Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.</ref> === Гербтік алым туралы заң === Парламент отарлардан қаражат жинау мақсатында [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң]]ды қабылдады. Нью-Йорк бұған дейін Француздар мен үндістер соғысына қаражат жинау үшін 1756–1760 жылдары қолданылған өзінің гербтік алым туралы заңын қабылдаған болатын. Гербтік алым туралы заңға көрсетілген ерекше күшті қарсылықты жергілікті мәселелерге байланысты жинақталған қайшылықтармен ғана түсіндіруге болады.<ref>Nash (1986), p. 184.</ref> Француздар мен үндістер соғысының аяқталуынан туындаған зардаптар Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. Отарлар Ұлыбританиямен сауда тапшылығынан, елдегі несиелеуді шектеген қаржылық дағдарыстан және ақша айналымындағы өтімділікті қамтамасыз ету үшін қағаз ақша шығаруға тыйым салған [[Ақша айналымы туралы заң]]нан туындаған өте қатаң ақша-несие саясатының салдарын бастан кешірді.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 23–52.</ref> Нью-Йорк әуел бастан отарлардағы наразылық қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Нью-Йорктегі екі саяси топ та [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң|1765 жылғы гербтік алым туралы заңға]] қарсы шықты. Қазан айында бірнеше отардың өкілдері Нью-Йорктегі кейін [[Федерал-холл]] атанған ғимаратта [[Гербтік алым конгресі]]не жиналып, заңға қарсы қандай шаралар қабылдау керектігін талқылады. 1765 жылғы 11 желтоқсанда Нью-Йорк ассамблеясы британдық Қауымдар палатасына америкалықтардың өздеріне салынатын салықтарды өздері белгілеу құқығын мойындауды сұраған петиция жолдады. Тамыз айында гербтік алым агенттерін қорқытып-үркіту және ұрып-соғу оқиғалары туралы хабарлар кеңінен тарады. Нью-Йорктің гербтік алым жөніндегі комиссары қызметінен кетті. Заң 1 қарашада күшіне енді. Бір күн бұрын [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Ланси]] Нью-Йорк көпестерінің Бёрнс тавернасындағы жиналысын ұйымдастырды. Онда көпестер гербтік алым туралы заң күшін жойғанға дейін Ұлыбританиядан әкелінетін барлық тауарларға бойкот жариялауға келісті. Бұл заңға қарсы шыққан жетекші байсалды ұйымдардың бірі [[Айзек Сирс]], [[Джон Лэмб (генерал)|Джон Лэмб]] және [[Александр Макдугалл]] басқарған жергілікті [[Азаттық ұлдары]] болды. Тарихшы Гэри Б. Нэш «1–4 қарашадағы жаппай үрей» деп аталған оқиғалар туралы былай деп жазды:<ref name=nash55>Nash (2005) p. 55.</ref> {{Дәйексөз|Алайда Нью-Йорктің қарапайым халық өкілдері мұнымен әлі қанағаттанбаған еді. «Азаттық ұлдарының» беделді жетекшілерінің ықпалынан шығып кеткен төменгі әлеуметтік топтар төрт күн бойы қалада ойран салды. Саны екі мыңға жуық адамнан тұратын топ британ саясатын қолдайды деген күдікке ілінгендердің үйлеріне қоқан-лоқы көрсетті, аса бай губернатор Кадвалладер Колденнің үйіне шабуыл жасады, оның тұлыбын қала көшелерімен алып жүрді және Боулинг-Грин алаңында үлкен алау жақты. Айқай-шуға басқан жиналғандар алауға губернатордың сәнді екі шанасы мен ат жегілген күймесін лақтырды.<ref>Nash (2005) p. 54. Nash (p. 58) also wrote, "In New York City ... the Stamp Act demonstrators were led at first by men higher up on the social order – ship captains, master craftsmen, and even lawyers, but then escaped their control."</ref>}} Тарихшы Фред Андерсон Нью-Йорктегі тобырдың әрекеттерін Бостондағы оқиғалармен салыстырды. Бостонда алғашқы толқулардан кейін [[Адал тоғыздық]] (кейінгі «Азаттық ұлдары» ұйымының ізашары) сияқты жергілікті жетекшілер тобырды өз бақылауына ала алды. Алайда Нью-Йоркте «тобыр негізінен теңізшілерден құралды. Олардың көпшілігінің жергілікті қауыммен тығыз байланысы болмады және олар қаладағы құрлықта жүрген радикал жетекшілердің билігіне бағынуды аса қажет деп санамады». Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» тек 1 қарашадан кейін ғана наразылық қозғалысын өз бақылауына алды.<ref>Anderson pp. 678–679.</ref> 1 қарашада тобыр қойма мен [[Амстердам форты|Форт-Джордж]] коменданты Томас Джеймстің үйін қиратты. Бірнеше күннен кейін Форт-Джорджда сақталған гербтік маркалар тобырға тапсырылды. Нэш «„Азаттық ұлдары“ теңізшілерді, төменгі әлеуметтік топтардан шыққан қолөнершілер мен жұмысшыларды өз бақылауында ұстай ала ма деген мәселе күмәнді болып қала берді» деп атап өтті. Сондай-ақ оның айтуынша, олар «жиналған төменгі тап қолөнершілері мен олардың теңізші серіктерінің орасан зор күшінен қорқа бастады».<ref name=nash55/> 1766 жылғы 7 қаңтарда Коннектикутқа арналған гербтік маркаларды тасымалдаған ''Polly'' сауда кемесіне Нью-Йорк айлағында адамдар көтеріліп, маркаларды жойды. 1765 жылдың соңына дейін гербтік алым туралы заңға қарсы толқулар негізінен Нью-Йорк қаласымен шектелген еді, алайда қаңтар айында «Азаттық ұлдары» Олбаниде де гербтік маркалардың таратылуын тоқтатты. 1766 жылғы мамырда гербтік алым туралы заңның күші жойылғаны туралы хабар жеткенде, «Азаттық ұлдары» [[Бостандық бағаны]]н орнатып, бұл оқиғаны атап өтті. Баған жаппай жиналыстар өткізілетін орынға және америкалықтардың күресінің символына айналды. Маусым айында Нью-Йоркке британдық тұрақты әскердің екі полкі келіп, жоғарғы казармаларға орналастырылды. 10 тамызда бұл әскерлер Бостандық бағанын кесіп құлатты. Кейін екінші және үшінші бағандар орнатылды, алайда олар да кесіп құлатылды. Осындай әрекеттердің қайталануына жол бермеу үшін төртінші баған орнатылып, темірмен қапталды.{{citation needed|date=April 2018}} === Шай туралы заң === Тауншенд актісінің күші жойылғаннан кейін Нью-Йоркте тыныштық орнады, алайда провинция экономикасы әлі де құлдырау жағдайында болды. 1773 жылғы мамырда Парламент [[Шай туралы заң]]ды қабылдап, шайға салынатын баж салығын төмендетті және Ост-Үнді компаниясына отарларда шайды контрабандашыларға қарағанда арзан бағамен сатуға мүмкіндік берді. Бұл заң ең алдымен Нью-Йорк көпестері мен контрабандашыларының мүдделеріне нұқсан келтірді. Қарсылық қозғалысын «Азаттық ұлдары» ұйымдастырды. 1773 жылғы қарашада олар ''«Нью-Йорктің Азаттық ұлдары қауымдастығы»'' атты мәлімдеме жариялап, онда заңды қолдауға қандай да бір көмек көрсеткен кез келген адам «Америка бостандықтарының жауы» деп танылатынын мәлімдеді. Соның нәтижесінде Ост-Үнді компаниясының Нью-Йорктегі агенттері қызметтерінен кетті. Нью-Йорк ассамблеясы «Азаттық ұлдарының» заңнан тыс өкілеттіктерді өз қолына алуына қатысты ешқандай шара қолданбады.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 95–111.</ref> Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» Бостонда шайдың кемелерден түсірілуіне толықтай жол бермеу жоспары туралы біліп, осы саясатты ұстануға шешім қабылдады. «Қауымдастық» күткен қолдауына ие болмағандықтан, «Азаттық ұлдары» шай жағаға түсірілген жағдайда халық оны бөлшек сауда арқылы сатуды талап етеді деп қауіптенді.<ref>Launitz-Schurer, p. 103.</ref> Желтоқсан айында [[Бостон шай бүлігі]] туралы хабардың жетуі қарсылық қозғалысын одан әрі күшейтті. 1774 жылғы сәуірде ''Nancy'' кемесі жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін Нью-Йорк айлағына келді. Кеме капитаны бортта 18 жәшік шай бар екенін мойындап, оны жағаға түсіруге әрекет жасамайтынына келісті. Алайда соған қарамастан, «Азаттық ұлдары» кемеге көтеріліп, шайды жойды. === Төзгісіз заңдар === 1774 жылғы қаңтарда Ассамблея [[Төзгісіз заңдар]]ға қатысты басқа отарлармен байланыс орнату үшін [[Хат алмасу комитеті]]н құрды.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 113–57.</ref> 1774 жылғы мамырда Бостон портын жапқан [[Бостон порты туралы заң]]ның қабылданғаны жөнінде хабар жетті. «Азаттық ұлдары» Ұлыбританиямен саудаға бойкот жариялауды қайта бастауды қолдады, алайда ірі импорттаушылар бұған қатты қарсылық білдірді. Мамыр айында Нью-Йоркте жиналыс өткізіліп, онда [[Хат алмасу комитеті]]нің мүшелері сайланды. Құрамында байсалды бағытты ұстанушылар басым болған [[Алпыс комитеті|Елу комитеті]] құрылды, ал «Азаттық ұлдары» оның құрамынан небәрі 15 орын алды. Комитеттің төрағасы [[Айзек Лоу]] болды. Кейін [[Фрэнсис Льюис]] қосылып, комитет Елу бір комитеті деп аталды. Комитет Бостонның «Америка құқықтарын қорғау жолында зардап шегіп жатқанын» мәлімдеген қарар қабылдап, [[Континенттік конгресс]] құруды ұсынды. Шілде айында комитет өз мүшелерінің арасынан бес адамды осы конгреске делегат етіп сайлады. Басқа округтердің кейбірі де қыркүйекте өткен [[Бірінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберді. Нью-Йорк делегаттары конгресте [[Континенттік қауымдастық]]тың қабылдануына тосқауыл қоя алмады. Алайда Нью-Йоркте бұл қауымдастықтың шешімдері негізінен ескерусіз қалды. 1775 жылғы қаңтар және ақпан айларында Нью-Йорк ассамблеясы [[Бірінші Континенттік конгресс]]тің шешімдерін мақұлдау жөніндегі бірқатар қарарларды қабылдамай, [[Екінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберуден бас тартты. Нью-Йорк Бірінші Континенттік конгрестің шешімдерін мақұлдамаған жалғыз отарлық ассамблея болды. Конгреске қарсылық провинциялық ассамблеялар шағымдар бойынша тиісті шаралар қабылдауды талап етуге құзыретті органдар болып табылады деген пікірге негізделді. Наурыз айында Ассамблея басқа отарлардың ұстанымынан алшақтап, Лондонға петиция жолдады. Алайда Лондон оны қабылдамады, өйткені петицияда «ана мемлекеттің» отаршыларға салық салуға өкілеттігі жоқ екені туралы тұжырымдар болды. Бұл петицияны қабылдауды «мүмкін емес» етті. Ассамблея соңғы рет 1775 жылғы 3 сәуірде жиналды.<ref>Edward Countryman, "Consolidating Power in Revolutionary America: The Case of New York, 1775–1783." ''Journal of Interdisciplinary History'' 6.4 (1976): 645–677. [https://www.jstor.org/stable/202535 in JSTOR]</ref> === Провинциялық конгресс === {{Толық мақала|Нью-Йорк провинциялық конгресі}} Жергілікті өкілдерден құрылған революциялық [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]] 1775 жылғы 22 мамырда билікті өз қолына алып, 1776 жылы провинцияны [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] деп жариялады және 1777 жылы алғашқы [[Нью-Йорк конституциясы]]н ратификациялады. Одан кейінгі [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысы]] кезінде [[Ұлыбритания корольдігі|британдықтар]] 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк қаласының тарихы|Нью-Йорк қаласының]] стратегиялық маңызы бар [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси порты|порты]] мен [[Нью-Йорк айлағы|айлағын]] қайта басып алып, оны [[Британ Солтүстік Америкасы]]ндағы әскери және саяси операцияларының базасы ретінде пайдаланды; <ref>Schecter, Barnet. ''The Battle for New York: The City at the Heart of the American Revolution''. Walker & Company. New York. October 2002. {{ISBN|0-8027-1374-2}}.</ref><ref>[[David McCullough|McCullough, David]]. ''[[1776 (book)|1776]]''. Simon & Schuster. New York. May 24, 2005. {{ISBN|978-0-7432-2671-4}}.</ref> алайда британ губернаторы ресми түрде қызметін атқаруын жалғастырғанымен, отардың солтүстік бөлігіндегі аумақтардың басым бөлігі көтерілісші [[Патриоттар (Америка революциясы)|патриоттардың]] бақылауында қалды. 1775 жылғы сәуірде көтерілісшілер Нью-Йорк ассамблеясының орнына [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]]н құрды. [[Лексингтон мен Конкорд шайқастары]] туралы хабар Нью-Йоркке 23 сәуірде жетіп, қала тұрғындарын есеңгіретіп тастады, өйткені Парламент отарларға салықтарды өздері белгілеу құқығын береді деген қауесет кеңінен таралған болатын. [[Маринус Уиллетт]] бастаған [[Азаттық ұлдары]] қала ратушасындағы қару-жарақ қоймасына басып кіріп, 1000 жиынтық қару-жарақты алып кетті. Қаруланған қала тұрғындары қаланы басқару үшін еріктілер жасағын құрды, ал [[Айзек Сирс]]тің үйі іс жүзінде үкіметтің орналасқан орны мен халық жасағының штабына айналды. [[Корольдік билік|Король тағайындаған]] Нью-Йорк атқарушы кеңесі 24 сәуірде жиналып, «біз бірауыздан ештеңе істеуге өкілеттігіміз жоқ деген пікірге келдік» деген қорытындыға келді.<ref>Launitz-Schurer, p. 158.</ref> Нью-Йорктегі британ әскерлері казармаларынан мүлде шықпады. 1775 жылғы 19 қазанда губернатор [[Уильям Трайон]] Нью-Йорктен кетіп, жағалауға жақын тұрған британ әскери кемесіне паналауға мәжбүр болды. Осылайша отардағы британ билігінің сыртқы нышандары да жойылды, өйткені Континенттік конгресс отардың қауіпсіздігіне қатер төндіретін кез келген адамды тұтқындауға бұйрық берген еді. 1776 жылғы сәуірде Трайон Нью-Йорк ассамблеясын ресми түрде таратты.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp 159–73.</ref> Нью-Йорк [[АҚШ тәуелсіздік соғысының солтүстік майданы]]нда орналасты. 1775 жылы Нью-Йорк жаңадан құрылған [[Құрлықтық армия]]ның алғашқы ірі әскери операциясы болған, бірақ сәтсіз аяқталған [[Канадаға басып кіру (1775)|Канадаға басып кіру]] жорығының бастапқы нүктесі болды. [[Дорчестер биіктіктерін бекіту]] нәтижесінде британдықтар Бостоннан шегінгеннен кейін генерал [[Джордж Вашингтон]] Құрлықтық армияны Бостоннан алып шығып, 1776 жылы Нью-Йоркке жеткізді. Ол британдықтардың бұл қалаға қайта оралатынын дұрыс болжаған еді. 1777 жылғы [[Саратога шайқасы]] соғыстың бетбұрыс кезеңіне айналды. Гудзон өзенінің бойындағы [[Вест-Пойнт (Нью-Йорк)|Вест-Пойнт]] стратегиялық маңызы бар нысан болды. Сонымен қатар Нью-Йорк британдықтардың [[Жаңа Англия]]ны басқа отарлардан бөліп тастау әрекетінде шешуші рөл атқарды. 1776 жылғы 9 шілдеде [[Уайт-Плейнс (Нью-Йорк)|Уайт-Плейнсте]] Төртінші провинциялық конгресс жиналып, кейін ''Нью-Йорктің алғашқы конституциялық конвенті'' деген атауға ие болды. Сол күні Нью-Йорк [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясын]] қолдап, өзін тәуелсіз Нью-Йорк штаты деп жариялады.<ref>{{cite web|title=Declaration of Independence|url=http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409165028/http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690 <!-- Bot retrieved archive -->|archive-date=April 9, 2008|access-date=April 10, 2008|publisher=www.history.com}}</ref> [[Нью-Йорк]] қаласының тұрғындары бұл оқиғаны [[Боулинг-Грин (Нью-Йорк)|Боулинг-Грин]] алаңындағы III Георгтың мүсінін құлату арқылы атап өтті. 1776 жылғы 10 шілдеде Төртінші провинциялық конгресс атауын ''Нью-Йорк штаты өкілдерінің конвенті'' деп өзгертіп, «атқарушы биліксіз заң шығарушы орган ретінде» жұмыс істей бастады. Отырыстар арасындағы үзілістерде басқару міндеті [[Қауіпсіздік комитеті (Америка революциясы)|Қауіпсіздік комитетіне]] жүктелді. Нью-Йорк штатының конституциясын әзірлеу үшін 1776 жылғы 10 шілдеде Уайт-Плейнсте [[Конституциялық конвент (саяси жиналыс)|конституциялық конвент]] шақырылды. Бірнеше рет үзіліс жарияланып, жиналыс орны өзгертілгеннен кейін конвент жұмысы [[Кингстон (Нью-Йорк)|Кингстонда]] 1777 жылғы 20 сәуір, жексенбі күні кешке аяқталды. Сол кезде [[1777 жылғы Нью-Йорк конституциясы|жаңа конституция]] бір ғана қарсы дауыспен қабылданды. Конституцияны [[Джон Джей]] әзірледі және ол халықтың ратификациялауына ұсынылмады. Оның ережелеріне сәйкес губернатор тағайындалмай, сайланатын болды, дауыс беру құқығына қойылған шектеулер жеңілдетілді, жасырын дауыс беру енгізілді және азаматтық құқықтарға кепілдік берілді. 1777 жылғы 30 шілдеде [[Джордж Клинтон (вице-президент)|Джордж Клинтон]] Кингстонда Нью-Йорк отарының алғашқы [[Нью-Йорк губернаторы|губернаторы]] ретінде қызметіне кірісті. 1778 жылғы 9 шілдеде Нью-Йорк штаты [[Конфедерация баптары]]на қол қойып, Америка Құрама Штаттарының мемлекеттік басқару жүйесінің ресми бөлігіне айналды. Дегенмен Нью-Йорк өкілдері Тәуелсіздік декларациясына қол қойғандықтан, штат 1776 жылы тәуелсіздік жарияланған кезден бастап-ақ АҚШ құрамында болған еді.<ref>Edward Countryman, ''A People in Revolution: The American Revolution and Political Society in New York, 1760–1790'' (1981).</ref> Провинция аумағында [[Лонг-Айленд шайқасы|бүкіл соғыстағы ең ірі шайқас]] өтті. Бұл Тәуелсіздік декларациясына қол қойылғаннан кейінгі алғашқы шайқас болды. 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк пен Нью-Джерсидегі әскери науқан]] барысында британдықтар қаланы қайта басып алып, қоғамдық алаңдағы [[Бостандық бағаны]]н кесіп құлатты және провинцияда [[Джеймс Робертсон (лоялист)|Джеймс Робертсон]]ның басшылығымен әскери жағдай енгізді. Алайда оның нақты билігі Манхэттеннің оңтүстік шетінен (сол кездегі Нью-Йорк қаласының аумағынан) әрі аспады. Трайон губернатор атағын сақтап қалғанымен, оның билігі өте шектеулі болды. [[Дэвид Мэтьюс]] Нью-Йоркті британдықтар басып алған бүкіл кезеңде, 1783 жылғы [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|Эвакуация күніне]] дейін қала мэрі қызметін атқарды. Қаланы қайта басып алғаннан кейін британдықтар Нью-Йоркті Америкадағы өз армиясының штаб-пәтеріне және Солтүстік Америкадағы саяси операцияларының орталығына айналдырды. Қалаға лоялист босқындар ағылып келіп, оның халқы 33 000 адамға жетті. [[Уоллабаут шығанағы]]ндағы [[Түрме кемелері|түрме кемелерінде]] британдықтар тұтқындаған [[АҚШ тәуелсіздік соғысындағы әскери тұтқындар|америкалық сарбаздар мен теңізшілердің]] едәуір бөлігі ұсталды. Бұл кемелерде қаза тапқан америкалықтардың саны соғыстың барлық шайқастарында қаза тапқандардың жалпы санынан асып түсті. Британдықтар Нью-Йоркті 1783 жылғы қарашадағы [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|Эвакуация күніне]] дейін өз бақылауында ұстады. Кейін бұл күн ұзақ уақыт бойы аталып өтілді.<ref>Countryman, ''A People in Revolution: The American Revolution and Political Society in New York, 1760–1790'' (1981).</ref> == Басқару құрылымы == {{Толық мақала|Америкадағы отарлық басқару}} [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Нью-Йорк губернаторын]] король тағайындады. Губернатор жоғарғы палата қызметін атқарған Атқарушы кеңестің мүшелерін өзі таңдады. Губернатор мен корольдің [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|ассамблея]] қабылдаған заң жобаларына вето қою құқығы болды. Алайда барлық заң жобалары король тарапынан қабылданбағанға дейін күшінде қала берді, ал мұндай шешімнің қабылдануы бір жылға дейін созылуы мүмкін еді. [[Георг король соғысы]] кезінде губернатор ассамблеяның екі бастамасын мақұлдады: отар кірістерін бес жыл сайын емес, жыл сайын бекіту және бөлінетін әрбір қаражаттың жұмсалу мақсатын ассамблеяның мақұлдауы. Бастапқыда ассамблеяға сайлау губернатордың қалауына қарай өткізілді, алайда кейін кемінде жеті жылда бір рет сайлау өткізуді міндеттейтін заң қабылданды. Нью-Йорк қаласы провинцияның әкімшілік орталығы әрі Нью-Йорк провинциялық ассамблеясының жиналыс өткізетін орны болды.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.</ref> 1692–1694 жылдары Нью-Йорк губернаторы бір мезгілде Пенсильвания губернаторы қызметін де атқарды. 1698–1701 жылдары ол Массачусетс пен Нью-Гэмпширдің де губернаторы болды. Ал 1702–1738 жылдары Нью-Джерси губернаторы қызметін де қатар атқарды. 1683 жылы ассамблеяда Лонг-Айлендке алты, Нью-Йорк қаласына төрт, Кингстон мен Олбаниге екі-екіден, ал [[Статен-Айленд]], [[Скенектади]], [[Мартас-Винъярд]] және [[Нантакет]]ке бір-бірден өкілдік орын берілді. Сондай-ақ Мэн жағалауындағы Пемаквидке бір орын бөлінді. 1737 жылы ассамблея мүшелерінің саны 27-ге, ал 1773 жылы 31-ге дейін ұлғайтылды. Сайлаушыларға жасына, жынысына және діни сеніміне қатысты талаптардан бөлек, құны кемінде 40 фунт стерлинг болатын [[Фригольд (ағылшын құқығы)|жеке меншік жер иелігі]] болуы міндеттелді. Алайда 40 фунт стерлингтік мүліктік талап көбіне ескерілмеді. 1737–1747 жылдар аралығында [[Отарлық Америкадағы еврейлер тарихы|еврейлерге]] дауыс беруге рұқсат етілмеді. Ауылдық округтерде ер адамдардың жартысынан сәл астамы дауыс беру құқығына ие болды. [[Жасырын дауыс беру]] жүйесі болмағандықтан, сайлаушылардың тәуелсіздігі қамтамасыз етілмеді. [[Әулие Павел шіркеуінің ұлттық тарихи орны|Сайлау округтің әкімшілік орталығында өткізілді]], оған шериф бақылау жасады. Кейде сайлау туралы хабарлама тым кеш беріліп, дауыс беру құқығы бар көптеген тұрғындар сайлау учаскелеріне жете алмады. Үміткерлер әдетте дауыс беру орындарында өздері қатысып отырды, ал дауыс беру қол көтеру арқылы жүргізілді. Егер мұндай дауыс беру нәтижесінде айқын жеңімпаз анықталмаса, басқа тәсіл қолданылды. Дэвид Осборн былай деп атап өтеді: <blockquote> 1733 жылғы 29 қазанда Уэстчестер округіндегі [[Истчестер (қала, Нью-Йорк)|Истчестердің]] ауылдық алаңында Нью-Йорк ассамблеясындағы бос орынға өткізілген сайлау — отарлық Америка тарихындағы ең белгілі саяси оқиғалардың бірі. Сайлаудан 275 жыл өткеннен кейін де тарихшылар бұл оқиғаны отарлық өмірдің әртүрлі қырлары туралы өз тұжырымдарын негіздеу үшін мысалға келтіруді жалғастырып келеді. Жақында бір зерттеуші осы сайлауды отаршылардың дүниетанымында монархияның маңызы ұзақ уақыт бойы сақталғанын дәлелдеу үшін пайдаланса, басқа бір ғалым дауыс беруді Нью-Йорк қолөнершілерінің саяси санасының қалыптасуындағы маңызды кезең ретінде қарастырды. Көптеген авторлар қазіргі [[Маунт-Вернон (Нью-Йорк)|Маунт-Вернон]] қаласындағы [[Әулие Павел шіркеуінің ұлттық тарихи орны]] орналасқан жерде өткен бұл сайлауды баспагер [[Джон Питер Зенгер]]дің тарихымен байланыстыра сипаттайды. Оның 1735 жылы [[Билікке қарсы жала жабу|билікке қарсы жала жабу]] ісі бойынша ақталуы Америкадағы [[Баспасөз бостандығы|баспасөз бостандығының]] негізін қалаған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Зенгер шығарған ''[[Нью-Йорк апталық журналы]]'' газетінің алғашқы санында осы әйгілі сайлау туралы көлемді есеп жарияланды. Бұл есеп тарихшылардың қолындағы отарлық кезеңдегі сайлаудың барысын толық сипаттайтын санаулы деректердің бірі болып табылады.<ref>{{cite web |last1=Osborn |first1=David |title=A Meddling Royal Official: Turnout at a Famous Colonial Election in Westchester County in 1733 |url=https://www.nps.gov/sapa/learn/historyculture/upload/ElectionOf1733.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160606095242/https://www.nps.gov/sapa/learn/historyculture/upload/ElectionOf1733.pdf |url-status=dead |archive-date=June 6, 2016 |publisher=National Park Service |page=1}}</ref> </blockquote> == Заңгерлік кәсіп == Британ губернаторлары заңгерлік білім алмаған жоғары тап өкілдері мен ақсүйектер болды. Олар америкалықтардың заң талаптары өздерінің өкілеттіктерін шамадан тыс шектейді деп есептеді. 1680 жылдардан шамамен 1715 жылға дейін корольдік билікті күшейту және губернаторлардың өкілеттіктеріне қойылған құқықтық шектеулерді азайту мақсатында көптеген әрекет жасалды. [[Филадельфия заңгерлері|Отарлық заңгерлер]] бұл әрекеттерге табысты түрде қарсы тұрды. Әсіресе 1720–1730 жылдары Бостон, Филадельфия және Нью-Йоркте қоғамдық пікірді жұмылдырудың маңызды тәсілі қалыптасты. Ол үшін жаңадан кең тарала бастаған апталық газеттер мен арзан кітапшалар шығаратын баспаханалар пайдаланылды. Заңгерлер осы баспа құралдары арқылы америкалықтардың [[Ағылшындардың құқықтары|ағылшындар ретіндегі заңды құқықтары]] туралы идеяларды таратты.<ref>Gregory Afinogenov, "Lawyers and Politics in Eighteenth-Century New York." ''New York History'' 89.2 (2008): 142–162. [https://www.jstor.org/stable/23183447 online]</ref> Алайда 1750–1760 жылдары заңгерлерге қарсы қозғалыс басталып, оларды [[Ұсақ-түйекке негізделген қарсылықтар|ұсақ-түйекке жармасатын даукестер]] ретінде келемеждеп, беделін түсіруге тырысты. Соның салдарынан олардың қоғамдық беделі мен ықпалы төмендеді.<ref>{{Cite journal |last=Feder |first=Luke J. |date=2014 |title="No Lawyer in the Assembly!": Character Politics and the Election of 1768 in New York City |url=https://www.jstor.org/stable/newyorkhist.95.2.154 |journal=New York History |volume=95 |issue=2 |pages=154–171 |jstor=newyorkhist.95.2.154 |issn=0146-437X}}</ref> Отарлық Нью-Йорктің заңгерлері адвокаттар қауымдастығын құрды, алайда ол 1768 жылы де Ланси мен Ливингстон әулеттерінің айналасында қалыптасқан саяси топтар арасындағы өткір қайшылықтар кезінде ыдырап кетті. Келесі жүз жыл бойы Нью-Йорк штатында заңгерлердің тиімді ұйымын құруға бірнеше рет әрекет жасалғанымен, олардың барлығы сәтсіз аяқталды. Америка революциясы кезінде лоялистерді қолдаған көптеген жетекші заңгерлер елден кетті. Олардың клиенттері көбіне корольдік билікпен немесе британ көпестері мен қаржыгерлерімен байланысты болды. Жаңа Америка Құрама Штаттарына адалдық антын бермейінше, оларға заңгерлік қызметпен айналысуға рұқсат етілмеді. Соғыста жеңілгеннен кейін олардың көпшілігі Ұлыбританияға немесе Канадаға қоныс аударды.<ref>Anton-Hermann Chroust, ''The rise of the legal profession in America'' (1965) vol 2:3–11</ref> Ақырында 1869 жылы табысты жұмыс істей бастаған адвокаттар қауымдастығы құрылды. Бұл ұйым өз қызметін бүгінгі күнге дейін жалғастырып келеді.<ref>Albert P. Blaustein, "New York Bar Associations Prior to 1870." ''American Journal of Legal History'' 12.1 (1968): 50–57. [https://www.jstor.org/stable/844067 online]</ref> === Сот жүйесі === Бастапқыда Нью-Йорк провинциясында ағылшын билігінің алғашқы кезеңінен сақталып қалған сот жүйесі қолданылды. Оның құрамына ассиздер соты, сессиялық сот және Нью-Йорк қаласының мэр соты сияқты бірқатар қалалық соттар кірді. 1683 жылы ассиздер соты таратылып, оның құзыреті жаңадан құрылған Ойер және Терминер соты мен Канцлерлік сотқа берілді.<ref>{{cite web |url=https://history.nycourts.gov/legal-history-by-era/colonial-new-york-under-british-rule/ |title=Colonial New York Under British Rule |website=Historical Society of the New York Courts}}</ref> 1691 жылғы 6 мамырда [[Нью-Йорк ассамблеясы]] Ойер және Терминер сотының орнына Нью-Йорк провинциясының Жоғарғы сотын құрды. Оның құзыреті Англиядағы Король орындығы соты, Жалпы талап-арыздар соты және Қазынашылық сотының құзыретіне негізделді. Алайда әділеттілік құқығына қатысты істер оның құзыретіне кірмеді, оларды бұрынғысынша Канцлерлік сот қарады. Жоғарғы сот 1777 жылғы конституцияға сәйкес өз қызметін жалғастырып, 1846 жылғы конституция бойынша [[Нью-Йорк Жоғарғы соты]]на айналды. ==== Жоғарғы соттың бас судьялары<ref name=PNY>{{cite web| url=http://www.nycourts.gov/history/legal-history-new-york/legal-history-eras-01/history-era-01-milborne| title=The Supreme Court of the Province of New York 1674–1776 - Jacob Milborne| publisher=Historical Society of the New York Courts| access-date=5 October 2015| url-status=dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20151006120950/http://www.nycourts.gov/history/legal-history-new-york/legal-history-eras-01/history-era-01-milborne| archive-date=October 6, 2015| df=mdy-all}}</ref> ==== {| class="wikitable" style="text-align:left" !| Қызмет атқарған тұлға ! Қызметке кіріскен күні ! Қызметтен кеткен күні ! Ескертпелер |- | [[Джозеф Дадли]] || 1691 жылғы 6 мамыр || 1692 жыл || Губернатор қызметінен босатты |- | [[Уильям «Танжер» Смит]] || 1692 жылғы 11 қараша || 1701 жылғы 21 қаңтар || |- | [[Абрахам де Пейстер]] || 1701 жылғы 21 қаңтар || 1701 жылғы 5 тамыз || |- | Уильям Этвуд || 1701 жылғы 5 тамыз || 1702 жылғы қараша || Губернатор қызметінен босатты |- | [[Уильям «Танжер» Смит]] || 1702 жылғы 9 маусым || 1703 жылғы 5 сәуір || |- | Джон Бриджес || 1703 жылғы 5 сәуір || 1704 жыл || 1704 жылғы 6 шілдеде қайтыс болды |- | [[Роджер Момпессон]] || 1704 жылғы 15 шілде || 1715 жыл || 1715 жылғы наурызда қайтыс болды. Сондай-ақ Нью-Джерсидің (1704–1710) және Пенсильванияның (1706) бас судьясы қызметін атқарды |- | [[Льюис Моррис (губернатор)|Льюис Моррис I]] || 1715 жылғы 15 наурыз || 1733 жыл || Губернатор қызметінен босатты |- | [[Джеймс де Ланси]] || 1733 жыл || 1760 жыл || 1760 жылғы 30 шілдеде қайтыс болды |- | [[Бенджамин Пратт]] | 1761 жылғы қазан | ?1763 | 1763 жылғы 5 қаңтарда қайтыс болды |- | Дэниел Хормансден | 1763 жылғы наурыз | 1776 жыл | 1778 жылғы 28 қыркүйекте қайтыс болды |- |} == Демография == {{Толық мақала|Отарлық Америкадағы құлдық}} {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; margin:0.5em 0 1em 1em; text-align:right; font-size:95%;" |- ! colspan="3" style="background:#e5e5f7; text-align:left; font-size:115%; padding:8px;" | Халық санының тарихи өзгерісі |- ! Жыл ! Халық саны ! ±% |- | 1664 || 10 000 || — |- | 1670 || 5 754 || −42,5% |- | 1680 || 9 830 || +70,8% |- | 1688 || 20 000 || +103,5% |- | 1690 || 13 909 || −30,5% |- | 1698 || 18 067 || +29,9% |- | 1700 || 19 107 || +5,8% |- | 1710 || 21 625 || +13,2% |- | 1715 || 31 000 || +43,4% |- | 1720 || 36 919 || +19,1% |- | 1723 || 40 564 || +9,9% |- | 1730 || 48 594 || +19,8% |- | 1731 || 50 289 || +3,5% |- | 1740 || 63 665 || +26,6% |- | 1749 || 73 448 || +15,4% |- | 1750 || 76 696 || +4,4% |- | 1756 || 96 775 || +26,2% |- | 1760 || 117 138 || +21,0% |- | 1770 || 162 920 || +39,1% |- | 1771 || 168 017 || +3,1% |- | 1780 || 210 541 || +25,3% |- | colspan="3" style="text-align:left; font-size:90%;" | '''Дереккөздер:''' 1664–1760 жылдар;<ref>{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|pages=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128 128–129]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128}}</ref><ref>Greene, Evarts Boutelle et al., ''American Population before the Federal Census of 1790'', 1993, {{ISBN|0-8063-1377-3}}.</ref> 1771 жыл;<ref>{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/151 151]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/180}}</ref> 1770–1780 жылдар.<ref name="Colonial and Pre-Federal Statistics">{{cite web|title=Colonial and Pre-Federal Statistics|publisher=[[United States Census Bureau]]|page=1168|url=https://www2.census.gov/prod2/statcomp/documents/CT1970p2-13.pdf}}</ref> |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} it9mz1n09xkcyf3cjpgmdvcrld9ftu0 3684236 3684235 2026-10-20T20:04:43Z 1nter pares 146705 /* Демография */ 3684236 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Нью-Йорк провинциясы |өз атауы = Province of New York |статусы = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)<br>[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783) |әнұраны = |байрақ = Colonial-Red-Ensign.svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal_of_ny_1767.PNG |елтаңба_сипаттамасы = Мөр (1767) |символ = |карта = nycolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Нью-Йорк провинциясының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]] |ыдырауы = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Нью-Йорк]] |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)<br>'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]] |валютасы = [[Нью-Йорк фунты]] |қосымша_параметр = |параметр_мазмұны = |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)<br>[[Тәж отары]] (1689–1783) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Король |басқарушы1 = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1664–1685 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1760–1776 |басқарушылар_титулы3 = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]] |басқарушы3 = [[Ричард Николлс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы3 = 1664–1668 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы) |басқарушы_жылы4 = 1783 |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)<br>[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)<br>'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]<br>'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]] |Кезең1 = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]] |Уақыт1 = [[28 тамыз]] |Жыл1 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең2 = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]] |Уақыт2 = [[29 қыркүйек]] |Жыл2 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең3 = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] |Уақыт3 = [[5 наурыз]] |Жыл3 = [[1674 жыл|1674]] |Кезең4 = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]] |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] |Уақыт5 = [[3 қыркүйек]] |Жыл5 = [[1783 жыл|1783]] |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Жаңа Нидерланд |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Нью-Йорк (штат) |к2 = Вермонт Республикасы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = }} '''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды. 1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}</ref> Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады. XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді. == Географиясы == Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады. == Тарихы == === Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) === 1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды. === Корольдік провинция (1686–1775) === 1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.<ref>{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus & Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}</ref><ref>Robert A Emery, "Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials" in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi & Marguerite Most (Routledge, 2013).</ref> 1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді. 1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды. Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.<ref>[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37</ref> 1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты. ==== Нидерландтар ==== [[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы<ref>{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}</ref>]] [[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды. Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.<ref>Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).</ref><ref>Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.</ref><ref>A. G. Roeber "Dutch colonists cope with English control" in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.</ref><ref>Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).</ref> ==== Немістер ==== 1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.<ref>Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)</ref> ==== Қара нәсілді құлдар ==== Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды. Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.<ref>Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).</ref><ref>{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}</ref> Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды. Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.<ref>Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).</ref> 1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.<ref>[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm "African Burial Ground"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.</ref> ==== Король Георг соғысы ==== {{Толық мақала|Король Георг соғысы}} Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 109.</ref> Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 110.</ref> ==== Француздар мен үндістер соғысы ==== {{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}} [[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.<ref>Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).</ref> Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды. 1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.<ref>Nash (1986) p. 151.</ref> Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.<ref>Michael J. Mullin, "Personal Politics: William Johnson and the Mohawks." ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.</ref> === Саяси партиялар === XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты. Губернатор [[Кадвалладер Колден]] ықпалды әулеттерге қарсы тұру үшін халықтық партия құруға тырысты. Соның нәтижесінде ол екі партияның да қалалық элитасының өшпенділігіне ұшырады. Ливингстондар империялық билікпен байланыстарды [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Лансидің]] ықпалын шектеу құралы ретінде қарастырды. Ал де Лансилер империялық билікпен байланыстарды жеке пайдасына пайдаланудың құралы деп есептеді.<ref>Carl Lotus Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.</ref> === Гербтік алым туралы заң === Парламент отарлардан қаражат жинау мақсатында [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң]]ды қабылдады. Нью-Йорк бұған дейін Француздар мен үндістер соғысына қаражат жинау үшін 1756–1760 жылдары қолданылған өзінің гербтік алым туралы заңын қабылдаған болатын. Гербтік алым туралы заңға көрсетілген ерекше күшті қарсылықты жергілікті мәселелерге байланысты жинақталған қайшылықтармен ғана түсіндіруге болады.<ref>Nash (1986), p. 184.</ref> Француздар мен үндістер соғысының аяқталуынан туындаған зардаптар Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. Отарлар Ұлыбританиямен сауда тапшылығынан, елдегі несиелеуді шектеген қаржылық дағдарыстан және ақша айналымындағы өтімділікті қамтамасыз ету үшін қағаз ақша шығаруға тыйым салған [[Ақша айналымы туралы заң]]нан туындаған өте қатаң ақша-несие саясатының салдарын бастан кешірді.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 23–52.</ref> Нью-Йорк әуел бастан отарлардағы наразылық қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Нью-Йорктегі екі саяси топ та [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң|1765 жылғы гербтік алым туралы заңға]] қарсы шықты. Қазан айында бірнеше отардың өкілдері Нью-Йорктегі кейін [[Федерал-холл]] атанған ғимаратта [[Гербтік алым конгресі]]не жиналып, заңға қарсы қандай шаралар қабылдау керектігін талқылады. 1765 жылғы 11 желтоқсанда Нью-Йорк ассамблеясы британдық Қауымдар палатасына америкалықтардың өздеріне салынатын салықтарды өздері белгілеу құқығын мойындауды сұраған петиция жолдады. Тамыз айында гербтік алым агенттерін қорқытып-үркіту және ұрып-соғу оқиғалары туралы хабарлар кеңінен тарады. Нью-Йорктің гербтік алым жөніндегі комиссары қызметінен кетті. Заң 1 қарашада күшіне енді. Бір күн бұрын [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Ланси]] Нью-Йорк көпестерінің Бёрнс тавернасындағы жиналысын ұйымдастырды. Онда көпестер гербтік алым туралы заң күшін жойғанға дейін Ұлыбританиядан әкелінетін барлық тауарларға бойкот жариялауға келісті. Бұл заңға қарсы шыққан жетекші байсалды ұйымдардың бірі [[Айзек Сирс]], [[Джон Лэмб (генерал)|Джон Лэмб]] және [[Александр Макдугалл]] басқарған жергілікті [[Азаттық ұлдары]] болды. Тарихшы Гэри Б. Нэш «1–4 қарашадағы жаппай үрей» деп аталған оқиғалар туралы былай деп жазды:<ref name=nash55>Nash (2005) p. 55.</ref> {{Дәйексөз|Алайда Нью-Йорктің қарапайым халық өкілдері мұнымен әлі қанағаттанбаған еді. «Азаттық ұлдарының» беделді жетекшілерінің ықпалынан шығып кеткен төменгі әлеуметтік топтар төрт күн бойы қалада ойран салды. Саны екі мыңға жуық адамнан тұратын топ британ саясатын қолдайды деген күдікке ілінгендердің үйлеріне қоқан-лоқы көрсетті, аса бай губернатор Кадвалладер Колденнің үйіне шабуыл жасады, оның тұлыбын қала көшелерімен алып жүрді және Боулинг-Грин алаңында үлкен алау жақты. Айқай-шуға басқан жиналғандар алауға губернатордың сәнді екі шанасы мен ат жегілген күймесін лақтырды.<ref>Nash (2005) p. 54. Nash (p. 58) also wrote, "In New York City ... the Stamp Act demonstrators were led at first by men higher up on the social order – ship captains, master craftsmen, and even lawyers, but then escaped their control."</ref>}} Тарихшы Фред Андерсон Нью-Йорктегі тобырдың әрекеттерін Бостондағы оқиғалармен салыстырды. Бостонда алғашқы толқулардан кейін [[Адал тоғыздық]] (кейінгі «Азаттық ұлдары» ұйымының ізашары) сияқты жергілікті жетекшілер тобырды өз бақылауына ала алды. Алайда Нью-Йоркте «тобыр негізінен теңізшілерден құралды. Олардың көпшілігінің жергілікті қауыммен тығыз байланысы болмады және олар қаладағы құрлықта жүрген радикал жетекшілердің билігіне бағынуды аса қажет деп санамады». Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» тек 1 қарашадан кейін ғана наразылық қозғалысын өз бақылауына алды.<ref>Anderson pp. 678–679.</ref> 1 қарашада тобыр қойма мен [[Амстердам форты|Форт-Джордж]] коменданты Томас Джеймстің үйін қиратты. Бірнеше күннен кейін Форт-Джорджда сақталған гербтік маркалар тобырға тапсырылды. Нэш «„Азаттық ұлдары“ теңізшілерді, төменгі әлеуметтік топтардан шыққан қолөнершілер мен жұмысшыларды өз бақылауында ұстай ала ма деген мәселе күмәнді болып қала берді» деп атап өтті. Сондай-ақ оның айтуынша, олар «жиналған төменгі тап қолөнершілері мен олардың теңізші серіктерінің орасан зор күшінен қорқа бастады».<ref name=nash55/> 1766 жылғы 7 қаңтарда Коннектикутқа арналған гербтік маркаларды тасымалдаған ''Polly'' сауда кемесіне Нью-Йорк айлағында адамдар көтеріліп, маркаларды жойды. 1765 жылдың соңына дейін гербтік алым туралы заңға қарсы толқулар негізінен Нью-Йорк қаласымен шектелген еді, алайда қаңтар айында «Азаттық ұлдары» Олбаниде де гербтік маркалардың таратылуын тоқтатты. 1766 жылғы мамырда гербтік алым туралы заңның күші жойылғаны туралы хабар жеткенде, «Азаттық ұлдары» [[Бостандық бағаны]]н орнатып, бұл оқиғаны атап өтті. Баған жаппай жиналыстар өткізілетін орынға және америкалықтардың күресінің символына айналды. Маусым айында Нью-Йоркке британдық тұрақты әскердің екі полкі келіп, жоғарғы казармаларға орналастырылды. 10 тамызда бұл әскерлер Бостандық бағанын кесіп құлатты. Кейін екінші және үшінші бағандар орнатылды, алайда олар да кесіп құлатылды. Осындай әрекеттердің қайталануына жол бермеу үшін төртінші баған орнатылып, темірмен қапталды.{{citation needed|date=April 2018}} === Шай туралы заң === Тауншенд актісінің күші жойылғаннан кейін Нью-Йоркте тыныштық орнады, алайда провинция экономикасы әлі де құлдырау жағдайында болды. 1773 жылғы мамырда Парламент [[Шай туралы заң]]ды қабылдап, шайға салынатын баж салығын төмендетті және Ост-Үнді компаниясына отарларда шайды контрабандашыларға қарағанда арзан бағамен сатуға мүмкіндік берді. Бұл заң ең алдымен Нью-Йорк көпестері мен контрабандашыларының мүдделеріне нұқсан келтірді. Қарсылық қозғалысын «Азаттық ұлдары» ұйымдастырды. 1773 жылғы қарашада олар ''«Нью-Йорктің Азаттық ұлдары қауымдастығы»'' атты мәлімдеме жариялап, онда заңды қолдауға қандай да бір көмек көрсеткен кез келген адам «Америка бостандықтарының жауы» деп танылатынын мәлімдеді. Соның нәтижесінде Ост-Үнді компаниясының Нью-Йорктегі агенттері қызметтерінен кетті. Нью-Йорк ассамблеясы «Азаттық ұлдарының» заңнан тыс өкілеттіктерді өз қолына алуына қатысты ешқандай шара қолданбады.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 95–111.</ref> Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» Бостонда шайдың кемелерден түсірілуіне толықтай жол бермеу жоспары туралы біліп, осы саясатты ұстануға шешім қабылдады. «Қауымдастық» күткен қолдауына ие болмағандықтан, «Азаттық ұлдары» шай жағаға түсірілген жағдайда халық оны бөлшек сауда арқылы сатуды талап етеді деп қауіптенді.<ref>Launitz-Schurer, p. 103.</ref> Желтоқсан айында [[Бостон шай бүлігі]] туралы хабардың жетуі қарсылық қозғалысын одан әрі күшейтті. 1774 жылғы сәуірде ''Nancy'' кемесі жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін Нью-Йорк айлағына келді. Кеме капитаны бортта 18 жәшік шай бар екенін мойындап, оны жағаға түсіруге әрекет жасамайтынына келісті. Алайда соған қарамастан, «Азаттық ұлдары» кемеге көтеріліп, шайды жойды. === Төзгісіз заңдар === 1774 жылғы қаңтарда Ассамблея [[Төзгісіз заңдар]]ға қатысты басқа отарлармен байланыс орнату үшін [[Хат алмасу комитеті]]н құрды.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 113–57.</ref> 1774 жылғы мамырда Бостон портын жапқан [[Бостон порты туралы заң]]ның қабылданғаны жөнінде хабар жетті. «Азаттық ұлдары» Ұлыбританиямен саудаға бойкот жариялауды қайта бастауды қолдады, алайда ірі импорттаушылар бұған қатты қарсылық білдірді. Мамыр айында Нью-Йоркте жиналыс өткізіліп, онда [[Хат алмасу комитеті]]нің мүшелері сайланды. Құрамында байсалды бағытты ұстанушылар басым болған [[Алпыс комитеті|Елу комитеті]] құрылды, ал «Азаттық ұлдары» оның құрамынан небәрі 15 орын алды. Комитеттің төрағасы [[Айзек Лоу]] болды. Кейін [[Фрэнсис Льюис]] қосылып, комитет Елу бір комитеті деп аталды. Комитет Бостонның «Америка құқықтарын қорғау жолында зардап шегіп жатқанын» мәлімдеген қарар қабылдап, [[Континенттік конгресс]] құруды ұсынды. Шілде айында комитет өз мүшелерінің арасынан бес адамды осы конгреске делегат етіп сайлады. Басқа округтердің кейбірі де қыркүйекте өткен [[Бірінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберді. Нью-Йорк делегаттары конгресте [[Континенттік қауымдастық]]тың қабылдануына тосқауыл қоя алмады. Алайда Нью-Йоркте бұл қауымдастықтың шешімдері негізінен ескерусіз қалды. 1775 жылғы қаңтар және ақпан айларында Нью-Йорк ассамблеясы [[Бірінші Континенттік конгресс]]тің шешімдерін мақұлдау жөніндегі бірқатар қарарларды қабылдамай, [[Екінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберуден бас тартты. Нью-Йорк Бірінші Континенттік конгрестің шешімдерін мақұлдамаған жалғыз отарлық ассамблея болды. Конгреске қарсылық провинциялық ассамблеялар шағымдар бойынша тиісті шаралар қабылдауды талап етуге құзыретті органдар болып табылады деген пікірге негізделді. Наурыз айында Ассамблея басқа отарлардың ұстанымынан алшақтап, Лондонға петиция жолдады. Алайда Лондон оны қабылдамады, өйткені петицияда «ана мемлекеттің» отаршыларға салық салуға өкілеттігі жоқ екені туралы тұжырымдар болды. Бұл петицияны қабылдауды «мүмкін емес» етті. Ассамблея соңғы рет 1775 жылғы 3 сәуірде жиналды.<ref>Edward Countryman, "Consolidating Power in Revolutionary America: The Case of New York, 1775–1783." ''Journal of Interdisciplinary History'' 6.4 (1976): 645–677. [https://www.jstor.org/stable/202535 in JSTOR]</ref> === Провинциялық конгресс === {{Толық мақала|Нью-Йорк провинциялық конгресі}} Жергілікті өкілдерден құрылған революциялық [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]] 1775 жылғы 22 мамырда билікті өз қолына алып, 1776 жылы провинцияны [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] деп жариялады және 1777 жылы алғашқы [[Нью-Йорк конституциясы]]н ратификациялады. Одан кейінгі [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысы]] кезінде [[Ұлыбритания корольдігі|британдықтар]] 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк қаласының тарихы|Нью-Йорк қаласының]] стратегиялық маңызы бар [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси порты|порты]] мен [[Нью-Йорк айлағы|айлағын]] қайта басып алып, оны [[Британ Солтүстік Америкасы]]ндағы әскери және саяси операцияларының базасы ретінде пайдаланды; <ref>Schecter, Barnet. ''The Battle for New York: The City at the Heart of the American Revolution''. Walker & Company. New York. October 2002. {{ISBN|0-8027-1374-2}}.</ref><ref>[[David McCullough|McCullough, David]]. ''[[1776 (book)|1776]]''. Simon & Schuster. New York. May 24, 2005. {{ISBN|978-0-7432-2671-4}}.</ref> алайда британ губернаторы ресми түрде қызметін атқаруын жалғастырғанымен, отардың солтүстік бөлігіндегі аумақтардың басым бөлігі көтерілісші [[Патриоттар (Америка революциясы)|патриоттардың]] бақылауында қалды. 1775 жылғы сәуірде көтерілісшілер Нью-Йорк ассамблеясының орнына [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]]н құрды. [[Лексингтон мен Конкорд шайқастары]] туралы хабар Нью-Йоркке 23 сәуірде жетіп, қала тұрғындарын есеңгіретіп тастады, өйткені Парламент отарларға салықтарды өздері белгілеу құқығын береді деген қауесет кеңінен таралған болатын. [[Маринус Уиллетт]] бастаған [[Азаттық ұлдары]] қала ратушасындағы қару-жарақ қоймасына басып кіріп, 1000 жиынтық қару-жарақты алып кетті. Қаруланған қала тұрғындары қаланы басқару үшін еріктілер жасағын құрды, ал [[Айзек Сирс]]тің үйі іс жүзінде үкіметтің орналасқан орны мен халық жасағының штабына айналды. [[Корольдік билік|Король тағайындаған]] Нью-Йорк атқарушы кеңесі 24 сәуірде жиналып, «біз бірауыздан ештеңе істеуге өкілеттігіміз жоқ деген пікірге келдік» деген қорытындыға келді.<ref>Launitz-Schurer, p. 158.</ref> Нью-Йорктегі британ әскерлері казармаларынан мүлде шықпады. 1775 жылғы 19 қазанда губернатор [[Уильям Трайон]] Нью-Йорктен кетіп, жағалауға жақын тұрған британ әскери кемесіне паналауға мәжбүр болды. Осылайша отардағы британ билігінің сыртқы нышандары да жойылды, өйткені Континенттік конгресс отардың қауіпсіздігіне қатер төндіретін кез келген адамды тұтқындауға бұйрық берген еді. 1776 жылғы сәуірде Трайон Нью-Йорк ассамблеясын ресми түрде таратты.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp 159–73.</ref> Нью-Йорк [[АҚШ тәуелсіздік соғысының солтүстік майданы]]нда орналасты. 1775 жылы Нью-Йорк жаңадан құрылған [[Құрлықтық армия]]ның алғашқы ірі әскери операциясы болған, бірақ сәтсіз аяқталған [[Канадаға басып кіру (1775)|Канадаға басып кіру]] жорығының бастапқы нүктесі болды. [[Дорчестер биіктіктерін бекіту]] нәтижесінде британдықтар Бостоннан шегінгеннен кейін генерал [[Джордж Вашингтон]] Құрлықтық армияны Бостоннан алып шығып, 1776 жылы Нью-Йоркке жеткізді. Ол британдықтардың бұл қалаға қайта оралатынын дұрыс болжаған еді. 1777 жылғы [[Саратога шайқасы]] соғыстың бетбұрыс кезеңіне айналды. Гудзон өзенінің бойындағы [[Вест-Пойнт (Нью-Йорк)|Вест-Пойнт]] стратегиялық маңызы бар нысан болды. Сонымен қатар Нью-Йорк британдықтардың [[Жаңа Англия]]ны басқа отарлардан бөліп тастау әрекетінде шешуші рөл атқарды. 1776 жылғы 9 шілдеде [[Уайт-Плейнс (Нью-Йорк)|Уайт-Плейнсте]] Төртінші провинциялық конгресс жиналып, кейін ''Нью-Йорктің алғашқы конституциялық конвенті'' деген атауға ие болды. Сол күні Нью-Йорк [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясын]] қолдап, өзін тәуелсіз Нью-Йорк штаты деп жариялады.<ref>{{cite web|title=Declaration of Independence|url=http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409165028/http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690 <!-- Bot retrieved archive -->|archive-date=April 9, 2008|access-date=April 10, 2008|publisher=www.history.com}}</ref> [[Нью-Йорк]] қаласының тұрғындары бұл оқиғаны [[Боулинг-Грин (Нью-Йорк)|Боулинг-Грин]] алаңындағы III Георгтың мүсінін құлату арқылы атап өтті. 1776 жылғы 10 шілдеде Төртінші провинциялық конгресс атауын ''Нью-Йорк штаты өкілдерінің конвенті'' деп өзгертіп, «атқарушы биліксіз заң шығарушы орган ретінде» жұмыс істей бастады. Отырыстар арасындағы үзілістерде басқару міндеті [[Қауіпсіздік комитеті (Америка революциясы)|Қауіпсіздік комитетіне]] жүктелді. Нью-Йорк штатының конституциясын әзірлеу үшін 1776 жылғы 10 шілдеде Уайт-Плейнсте [[Конституциялық конвент (саяси жиналыс)|конституциялық конвент]] шақырылды. Бірнеше рет үзіліс жарияланып, жиналыс орны өзгертілгеннен кейін конвент жұмысы [[Кингстон (Нью-Йорк)|Кингстонда]] 1777 жылғы 20 сәуір, жексенбі күні кешке аяқталды. Сол кезде [[1777 жылғы Нью-Йорк конституциясы|жаңа конституция]] бір ғана қарсы дауыспен қабылданды. Конституцияны [[Джон Джей]] әзірледі және ол халықтың ратификациялауына ұсынылмады. Оның ережелеріне сәйкес губернатор тағайындалмай, сайланатын болды, дауыс беру құқығына қойылған шектеулер жеңілдетілді, жасырын дауыс беру енгізілді және азаматтық құқықтарға кепілдік берілді. 1777 жылғы 30 шілдеде [[Джордж Клинтон (вице-президент)|Джордж Клинтон]] Кингстонда Нью-Йорк отарының алғашқы [[Нью-Йорк губернаторы|губернаторы]] ретінде қызметіне кірісті. 1778 жылғы 9 шілдеде Нью-Йорк штаты [[Конфедерация баптары]]на қол қойып, Америка Құрама Штаттарының мемлекеттік басқару жүйесінің ресми бөлігіне айналды. Дегенмен Нью-Йорк өкілдері Тәуелсіздік декларациясына қол қойғандықтан, штат 1776 жылы тәуелсіздік жарияланған кезден бастап-ақ АҚШ құрамында болған еді.<ref>Edward Countryman, ''A People in Revolution: The American Revolution and Political Society in New York, 1760–1790'' (1981).</ref> Провинция аумағында [[Лонг-Айленд шайқасы|бүкіл соғыстағы ең ірі шайқас]] өтті. Бұл Тәуелсіздік декларациясына қол қойылғаннан кейінгі алғашқы шайқас болды. 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк пен Нью-Джерсидегі әскери науқан]] барысында британдықтар қаланы қайта басып алып, қоғамдық алаңдағы [[Бостандық бағаны]]н кесіп құлатты және провинцияда [[Джеймс Робертсон (лоялист)|Джеймс Робертсон]]ның басшылығымен әскери жағдай енгізді. Алайда оның нақты билігі Манхэттеннің оңтүстік шетінен (сол кездегі Нью-Йорк қаласының аумағынан) әрі аспады. Трайон губернатор атағын сақтап қалғанымен, оның билігі өте шектеулі болды. [[Дэвид Мэтьюс]] Нью-Йоркті британдықтар басып алған бүкіл кезеңде, 1783 жылғы [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|Эвакуация күніне]] дейін қала мэрі қызметін атқарды. Қаланы қайта басып алғаннан кейін британдықтар Нью-Йоркті Америкадағы өз армиясының штаб-пәтеріне және Солтүстік Америкадағы саяси операцияларының орталығына айналдырды. Қалаға лоялист босқындар ағылып келіп, оның халқы 33 000 адамға жетті. [[Уоллабаут шығанағы]]ндағы [[Түрме кемелері|түрме кемелерінде]] британдықтар тұтқындаған [[АҚШ тәуелсіздік соғысындағы әскери тұтқындар|америкалық сарбаздар мен теңізшілердің]] едәуір бөлігі ұсталды. Бұл кемелерде қаза тапқан америкалықтардың саны соғыстың барлық шайқастарында қаза тапқандардың жалпы санынан асып түсті. Британдықтар Нью-Йоркті 1783 жылғы қарашадағы [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|Эвакуация күніне]] дейін өз бақылауында ұстады. Кейін бұл күн ұзақ уақыт бойы аталып өтілді.<ref>Countryman, ''A People in Revolution: The American Revolution and Political Society in New York, 1760–1790'' (1981).</ref> == Басқару құрылымы == {{Толық мақала|Америкадағы отарлық басқару}} [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Нью-Йорк губернаторын]] король тағайындады. Губернатор жоғарғы палата қызметін атқарған Атқарушы кеңестің мүшелерін өзі таңдады. Губернатор мен корольдің [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|ассамблея]] қабылдаған заң жобаларына вето қою құқығы болды. Алайда барлық заң жобалары король тарапынан қабылданбағанға дейін күшінде қала берді, ал мұндай шешімнің қабылдануы бір жылға дейін созылуы мүмкін еді. [[Георг король соғысы]] кезінде губернатор ассамблеяның екі бастамасын мақұлдады: отар кірістерін бес жыл сайын емес, жыл сайын бекіту және бөлінетін әрбір қаражаттың жұмсалу мақсатын ассамблеяның мақұлдауы. Бастапқыда ассамблеяға сайлау губернатордың қалауына қарай өткізілді, алайда кейін кемінде жеті жылда бір рет сайлау өткізуді міндеттейтін заң қабылданды. Нью-Йорк қаласы провинцияның әкімшілік орталығы әрі Нью-Йорк провинциялық ассамблеясының жиналыс өткізетін орны болды.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.</ref> 1692–1694 жылдары Нью-Йорк губернаторы бір мезгілде Пенсильвания губернаторы қызметін де атқарды. 1698–1701 жылдары ол Массачусетс пен Нью-Гэмпширдің де губернаторы болды. Ал 1702–1738 жылдары Нью-Джерси губернаторы қызметін де қатар атқарды. 1683 жылы ассамблеяда Лонг-Айлендке алты, Нью-Йорк қаласына төрт, Кингстон мен Олбаниге екі-екіден, ал [[Статен-Айленд]], [[Скенектади]], [[Мартас-Винъярд]] және [[Нантакет]]ке бір-бірден өкілдік орын берілді. Сондай-ақ Мэн жағалауындағы Пемаквидке бір орын бөлінді. 1737 жылы ассамблея мүшелерінің саны 27-ге, ал 1773 жылы 31-ге дейін ұлғайтылды. Сайлаушыларға жасына, жынысына және діни сеніміне қатысты талаптардан бөлек, құны кемінде 40 фунт стерлинг болатын [[Фригольд (ағылшын құқығы)|жеке меншік жер иелігі]] болуы міндеттелді. Алайда 40 фунт стерлингтік мүліктік талап көбіне ескерілмеді. 1737–1747 жылдар аралығында [[Отарлық Америкадағы еврейлер тарихы|еврейлерге]] дауыс беруге рұқсат етілмеді. Ауылдық округтерде ер адамдардың жартысынан сәл астамы дауыс беру құқығына ие болды. [[Жасырын дауыс беру]] жүйесі болмағандықтан, сайлаушылардың тәуелсіздігі қамтамасыз етілмеді. [[Әулие Павел шіркеуінің ұлттық тарихи орны|Сайлау округтің әкімшілік орталығында өткізілді]], оған шериф бақылау жасады. Кейде сайлау туралы хабарлама тым кеш беріліп, дауыс беру құқығы бар көптеген тұрғындар сайлау учаскелеріне жете алмады. Үміткерлер әдетте дауыс беру орындарында өздері қатысып отырды, ал дауыс беру қол көтеру арқылы жүргізілді. Егер мұндай дауыс беру нәтижесінде айқын жеңімпаз анықталмаса, басқа тәсіл қолданылды. Дэвид Осборн былай деп атап өтеді: <blockquote> 1733 жылғы 29 қазанда Уэстчестер округіндегі [[Истчестер (қала, Нью-Йорк)|Истчестердің]] ауылдық алаңында Нью-Йорк ассамблеясындағы бос орынға өткізілген сайлау — отарлық Америка тарихындағы ең белгілі саяси оқиғалардың бірі. Сайлаудан 275 жыл өткеннен кейін де тарихшылар бұл оқиғаны отарлық өмірдің әртүрлі қырлары туралы өз тұжырымдарын негіздеу үшін мысалға келтіруді жалғастырып келеді. Жақында бір зерттеуші осы сайлауды отаршылардың дүниетанымында монархияның маңызы ұзақ уақыт бойы сақталғанын дәлелдеу үшін пайдаланса, басқа бір ғалым дауыс беруді Нью-Йорк қолөнершілерінің саяси санасының қалыптасуындағы маңызды кезең ретінде қарастырды. Көптеген авторлар қазіргі [[Маунт-Вернон (Нью-Йорк)|Маунт-Вернон]] қаласындағы [[Әулие Павел шіркеуінің ұлттық тарихи орны]] орналасқан жерде өткен бұл сайлауды баспагер [[Джон Питер Зенгер]]дің тарихымен байланыстыра сипаттайды. Оның 1735 жылы [[Билікке қарсы жала жабу|билікке қарсы жала жабу]] ісі бойынша ақталуы Америкадағы [[Баспасөз бостандығы|баспасөз бостандығының]] негізін қалаған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Зенгер шығарған ''[[Нью-Йорк апталық журналы]]'' газетінің алғашқы санында осы әйгілі сайлау туралы көлемді есеп жарияланды. Бұл есеп тарихшылардың қолындағы отарлық кезеңдегі сайлаудың барысын толық сипаттайтын санаулы деректердің бірі болып табылады.<ref>{{cite web |last1=Osborn |first1=David |title=A Meddling Royal Official: Turnout at a Famous Colonial Election in Westchester County in 1733 |url=https://www.nps.gov/sapa/learn/historyculture/upload/ElectionOf1733.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160606095242/https://www.nps.gov/sapa/learn/historyculture/upload/ElectionOf1733.pdf |url-status=dead |archive-date=June 6, 2016 |publisher=National Park Service |page=1}}</ref> </blockquote> == Заңгерлік кәсіп == Британ губернаторлары заңгерлік білім алмаған жоғары тап өкілдері мен ақсүйектер болды. Олар америкалықтардың заң талаптары өздерінің өкілеттіктерін шамадан тыс шектейді деп есептеді. 1680 жылдардан шамамен 1715 жылға дейін корольдік билікті күшейту және губернаторлардың өкілеттіктеріне қойылған құқықтық шектеулерді азайту мақсатында көптеген әрекет жасалды. [[Филадельфия заңгерлері|Отарлық заңгерлер]] бұл әрекеттерге табысты түрде қарсы тұрды. Әсіресе 1720–1730 жылдары Бостон, Филадельфия және Нью-Йоркте қоғамдық пікірді жұмылдырудың маңызды тәсілі қалыптасты. Ол үшін жаңадан кең тарала бастаған апталық газеттер мен арзан кітапшалар шығаратын баспаханалар пайдаланылды. Заңгерлер осы баспа құралдары арқылы америкалықтардың [[Ағылшындардың құқықтары|ағылшындар ретіндегі заңды құқықтары]] туралы идеяларды таратты.<ref>Gregory Afinogenov, "Lawyers and Politics in Eighteenth-Century New York." ''New York History'' 89.2 (2008): 142–162. [https://www.jstor.org/stable/23183447 online]</ref> Алайда 1750–1760 жылдары заңгерлерге қарсы қозғалыс басталып, оларды [[Ұсақ-түйекке негізделген қарсылықтар|ұсақ-түйекке жармасатын даукестер]] ретінде келемеждеп, беделін түсіруге тырысты. Соның салдарынан олардың қоғамдық беделі мен ықпалы төмендеді.<ref>{{Cite journal |last=Feder |first=Luke J. |date=2014 |title="No Lawyer in the Assembly!": Character Politics and the Election of 1768 in New York City |url=https://www.jstor.org/stable/newyorkhist.95.2.154 |journal=New York History |volume=95 |issue=2 |pages=154–171 |jstor=newyorkhist.95.2.154 |issn=0146-437X}}</ref> Отарлық Нью-Йорктің заңгерлері адвокаттар қауымдастығын құрды, алайда ол 1768 жылы де Ланси мен Ливингстон әулеттерінің айналасында қалыптасқан саяси топтар арасындағы өткір қайшылықтар кезінде ыдырап кетті. Келесі жүз жыл бойы Нью-Йорк штатында заңгерлердің тиімді ұйымын құруға бірнеше рет әрекет жасалғанымен, олардың барлығы сәтсіз аяқталды. Америка революциясы кезінде лоялистерді қолдаған көптеген жетекші заңгерлер елден кетті. Олардың клиенттері көбіне корольдік билікпен немесе британ көпестері мен қаржыгерлерімен байланысты болды. Жаңа Америка Құрама Штаттарына адалдық антын бермейінше, оларға заңгерлік қызметпен айналысуға рұқсат етілмеді. Соғыста жеңілгеннен кейін олардың көпшілігі Ұлыбританияға немесе Канадаға қоныс аударды.<ref>Anton-Hermann Chroust, ''The rise of the legal profession in America'' (1965) vol 2:3–11</ref> Ақырында 1869 жылы табысты жұмыс істей бастаған адвокаттар қауымдастығы құрылды. Бұл ұйым өз қызметін бүгінгі күнге дейін жалғастырып келеді.<ref>Albert P. Blaustein, "New York Bar Associations Prior to 1870." ''American Journal of Legal History'' 12.1 (1968): 50–57. [https://www.jstor.org/stable/844067 online]</ref> === Сот жүйесі === Бастапқыда Нью-Йорк провинциясында ағылшын билігінің алғашқы кезеңінен сақталып қалған сот жүйесі қолданылды. Оның құрамына ассиздер соты, сессиялық сот және Нью-Йорк қаласының мэр соты сияқты бірқатар қалалық соттар кірді. 1683 жылы ассиздер соты таратылып, оның құзыреті жаңадан құрылған Ойер және Терминер соты мен Канцлерлік сотқа берілді.<ref>{{cite web |url=https://history.nycourts.gov/legal-history-by-era/colonial-new-york-under-british-rule/ |title=Colonial New York Under British Rule |website=Historical Society of the New York Courts}}</ref> 1691 жылғы 6 мамырда [[Нью-Йорк ассамблеясы]] Ойер және Терминер сотының орнына Нью-Йорк провинциясының Жоғарғы сотын құрды. Оның құзыреті Англиядағы Король орындығы соты, Жалпы талап-арыздар соты және Қазынашылық сотының құзыретіне негізделді. Алайда әділеттілік құқығына қатысты істер оның құзыретіне кірмеді, оларды бұрынғысынша Канцлерлік сот қарады. Жоғарғы сот 1777 жылғы конституцияға сәйкес өз қызметін жалғастырып, 1846 жылғы конституция бойынша [[Нью-Йорк Жоғарғы соты]]на айналды. ==== Жоғарғы соттың бас судьялары<ref name=PNY>{{cite web| url=http://www.nycourts.gov/history/legal-history-new-york/legal-history-eras-01/history-era-01-milborne| title=The Supreme Court of the Province of New York 1674–1776 - Jacob Milborne| publisher=Historical Society of the New York Courts| access-date=5 October 2015| url-status=dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20151006120950/http://www.nycourts.gov/history/legal-history-new-york/legal-history-eras-01/history-era-01-milborne| archive-date=October 6, 2015| df=mdy-all}}</ref> ==== {| class="wikitable" style="text-align:left" !| Қызмет атқарған тұлға ! Қызметке кіріскен күні ! Қызметтен кеткен күні ! Ескертпелер |- | [[Джозеф Дадли]] || 1691 жылғы 6 мамыр || 1692 жыл || Губернатор қызметінен босатты |- | [[Уильям «Танжер» Смит]] || 1692 жылғы 11 қараша || 1701 жылғы 21 қаңтар || |- | [[Абрахам де Пейстер]] || 1701 жылғы 21 қаңтар || 1701 жылғы 5 тамыз || |- | Уильям Этвуд || 1701 жылғы 5 тамыз || 1702 жылғы қараша || Губернатор қызметінен босатты |- | [[Уильям «Танжер» Смит]] || 1702 жылғы 9 маусым || 1703 жылғы 5 сәуір || |- | Джон Бриджес || 1703 жылғы 5 сәуір || 1704 жыл || 1704 жылғы 6 шілдеде қайтыс болды |- | [[Роджер Момпессон]] || 1704 жылғы 15 шілде || 1715 жыл || 1715 жылғы наурызда қайтыс болды. Сондай-ақ Нью-Джерсидің (1704–1710) және Пенсильванияның (1706) бас судьясы қызметін атқарды |- | [[Льюис Моррис (губернатор)|Льюис Моррис I]] || 1715 жылғы 15 наурыз || 1733 жыл || Губернатор қызметінен босатты |- | [[Джеймс де Ланси]] || 1733 жыл || 1760 жыл || 1760 жылғы 30 шілдеде қайтыс болды |- | [[Бенджамин Пратт]] | 1761 жылғы қазан | ?1763 | 1763 жылғы 5 қаңтарда қайтыс болды |- | Дэниел Хормансден | 1763 жылғы наурыз | 1776 жыл | 1778 жылғы 28 қыркүйекте қайтыс болды |- |} == Демография == {{Толық мақала|Отарлық Америкадағы құлдық}} {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; margin:0.5em 0 1em 1em; text-align:right; font-size:95%;" |- ! colspan="3" style="background:#e5e5f7; text-align:left; font-size:115%; padding:8px;" | Халық санының тарихи өзгерісі |- ! Жыл ! Халық саны ! ±% |- | 1664 || 10 000 || — |- | 1670 || 5 754 || −42,5% |- | 1680 || 9 830 || +70,8% |- | 1688 || 20 000 || +103,5% |- | 1690 || 13 909 || −30,5% |- | 1698 || 18 067 || +29,9% |- | 1700 || 19 107 || +5,8% |- | 1710 || 21 625 || +13,2% |- | 1715 || 31 000 || +43,4% |- | 1720 || 36 919 || +19,1% |- | 1723 || 40 564 || +9,9% |- | 1730 || 48 594 || +19,8% |- | 1731 || 50 289 || +3,5% |- | 1740 || 63 665 || +26,6% |- | 1749 || 73 448 || +15,4% |- | 1750 || 76 696 || +4,4% |- | 1756 || 96 775 || +26,2% |- | 1760 || 117 138 || +21,0% |- | 1770 || 162 920 || +39,1% |- | 1771 || 168 017 || +3,1% |- | 1780 || 210 541 || +25,3% |- | colspan="3" style="text-align:left; font-size:90%;" | '''Дереккөздер:''' 1664–1760 жылдар;<ref>{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|pages=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128 128–129]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128}}</ref><ref>Greene, Evarts Boutelle et al., ''American Population before the Federal Census of 1790'', 1993, {{ISBN|0-8063-1377-3}}.</ref> 1771 жыл;<ref>{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/151 151]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/180}}</ref> 1770–1780 жылдар.<ref name="Colonial and Pre-Federal Statistics">{{cite web|title=Colonial and Pre-Federal Statistics|publisher=[[United States Census Bureau]]|page=1168|url=https://www2.census.gov/prod2/statcomp/documents/CT1970p2-13.pdf}}</ref> |} Еуропалықтар келгенге дейін кемінде бес ғасыр бойы Нью-Йорк штатының солтүстік бөлігін (сондай-ақ қазіргі Онтарио, Квебек, Пенсильвания және Огайо аумақтарының кейбір бөліктерін) [[Ирокездер]] конфедерациясының бес ұлты мекендеді. 1720 жылдан кейін оларға [[Тускарора (тайпа)|тускарора]] тайпасы қосылып, конфедерация [[Ирокездер|Алты ұлт]] деп атала бастады. * 1664 жылы [[Нью-Йорк]] қаласы халқының төрттен бірін афроамерикалықтар құрады. * 1690 жылы провинция халқының саны 20 000 адамды құрады, оның 6000-ы Нью-Йорк қаласында тұрды. * 1698 жылы провинция халқының саны 18 607 адам болды. Нью-Йорк халқының 14%-ын қара нәсілділер құрады. * Анна патшайым соғысынан кейін құлдардың саны өсті. 1731 және 1746 жылдары Нью-Йорктегі қара нәсілді халықтың үлесі тиісінше 18% және 21% болды. * 1756 жылы провинция халқының саны шамамен 100 000 адамды құрады, оның 14 000-ға жуығы қара нәсілділер еді. Сол кезеңде Нью-Йорктегі қара нәсілділердің көпшілігі құлдықта болды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 1x9iye8eeu53pgnzwtbqecae07j7m0p 3684238 3684236 2026-10-20T20:05:35Z 1nter pares 146705 3684238 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Нью-Йорк провинциясы |өз атауы = Province of New York |статусы = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)<br>[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783) |әнұраны = |байрақ = Colonial-Red-Ensign.svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal_of_ny_1767.PNG |елтаңба_сипаттамасы = Мөр (1767) |символ = |карта = nycolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Нью-Йорк провинциясының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]] |ыдырауы = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Нью-Йорк]] |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)<br>'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]] |валютасы = [[Нью-Йорк фунты]] |қосымша_параметр = |параметр_мазмұны = |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)<br>[[Тәж отары]] (1689–1783) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Король |басқарушы1 = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1664–1685 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1760–1776 |басқарушылар_титулы3 = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]] |басқарушы3 = [[Ричард Николлс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы3 = 1664–1668 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы) |басқарушы_жылы4 = 1783 |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)<br>[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)<br>'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]<br>'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]] |Кезең1 = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]] |Уақыт1 = [[28 тамыз]] |Жыл1 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең2 = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]] |Уақыт2 = [[29 қыркүйек]] |Жыл2 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең3 = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] |Уақыт3 = [[5 наурыз]] |Жыл3 = [[1674 жыл|1674]] |Кезең4 = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]] |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] |Уақыт5 = [[3 қыркүйек]] |Жыл5 = [[1783 жыл|1783]] |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Жаңа Нидерланд |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Нью-Йорк (штат) |к2 = Вермонт Республикасы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = }} '''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды. 1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}</ref> Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады. XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді. == Географиясы == Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады. == Тарихы == === Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) === 1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды. === Корольдік провинция (1686–1775) === 1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.<ref>{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus & Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}</ref><ref>Robert A Emery, "Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials" in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi & Marguerite Most (Routledge, 2013).</ref> 1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді. 1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды. Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.<ref>[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37</ref> 1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты. ==== Нидерландтар ==== [[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы<ref>{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}</ref>]] [[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды. Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.<ref>Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).</ref><ref>Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.</ref><ref>A. G. Roeber "Dutch colonists cope with English control" in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.</ref><ref>Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).</ref> ==== Немістер ==== 1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.<ref>Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)</ref> ==== Қара нәсілді құлдар ==== Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды. Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.<ref>Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).</ref><ref>{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}</ref> Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды. Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.<ref>Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).</ref> 1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.<ref>[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm "African Burial Ground"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.</ref> ==== Король Георг соғысы ==== {{Толық мақала|Король Георг соғысы}} Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 109.</ref> Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 110.</ref> ==== Француздар мен үндістер соғысы ==== {{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}} [[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.<ref>Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).</ref> Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды. 1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.<ref>Nash (1986) p. 151.</ref> Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.<ref>Michael J. Mullin, "Personal Politics: William Johnson and the Mohawks." ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.</ref> === Саяси партиялар === XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты. Губернатор [[Кадвалладер Колден]] ықпалды әулеттерге қарсы тұру үшін халықтық партия құруға тырысты. Соның нәтижесінде ол екі партияның да қалалық элитасының өшпенділігіне ұшырады. Ливингстондар империялық билікпен байланыстарды [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Лансидің]] ықпалын шектеу құралы ретінде қарастырды. Ал де Лансилер империялық билікпен байланыстарды жеке пайдасына пайдаланудың құралы деп есептеді.<ref>Carl Lotus Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.</ref> === Гербтік алым туралы заң === Парламент отарлардан қаражат жинау мақсатында [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң]]ды қабылдады. Нью-Йорк бұған дейін Француздар мен үндістер соғысына қаражат жинау үшін 1756–1760 жылдары қолданылған өзінің гербтік алым туралы заңын қабылдаған болатын. Гербтік алым туралы заңға көрсетілген ерекше күшті қарсылықты жергілікті мәселелерге байланысты жинақталған қайшылықтармен ғана түсіндіруге болады.<ref>Nash (1986), p. 184.</ref> Француздар мен үндістер соғысының аяқталуынан туындаған зардаптар Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. Отарлар Ұлыбританиямен сауда тапшылығынан, елдегі несиелеуді шектеген қаржылық дағдарыстан және ақша айналымындағы өтімділікті қамтамасыз ету үшін қағаз ақша шығаруға тыйым салған [[Ақша айналымы туралы заң]]нан туындаған өте қатаң ақша-несие саясатының салдарын бастан кешірді.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 23–52.</ref> Нью-Йорк әуел бастан отарлардағы наразылық қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Нью-Йорктегі екі саяси топ та [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң|1765 жылғы гербтік алым туралы заңға]] қарсы шықты. Қазан айында бірнеше отардың өкілдері Нью-Йорктегі кейін [[Федерал-холл]] атанған ғимаратта [[Гербтік алым конгресі]]не жиналып, заңға қарсы қандай шаралар қабылдау керектігін талқылады. 1765 жылғы 11 желтоқсанда Нью-Йорк ассамблеясы британдық Қауымдар палатасына америкалықтардың өздеріне салынатын салықтарды өздері белгілеу құқығын мойындауды сұраған петиция жолдады. Тамыз айында гербтік алым агенттерін қорқытып-үркіту және ұрып-соғу оқиғалары туралы хабарлар кеңінен тарады. Нью-Йорктің гербтік алым жөніндегі комиссары қызметінен кетті. Заң 1 қарашада күшіне енді. Бір күн бұрын [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Ланси]] Нью-Йорк көпестерінің Бёрнс тавернасындағы жиналысын ұйымдастырды. Онда көпестер гербтік алым туралы заң күшін жойғанға дейін Ұлыбританиядан әкелінетін барлық тауарларға бойкот жариялауға келісті. Бұл заңға қарсы шыққан жетекші байсалды ұйымдардың бірі [[Айзек Сирс]], [[Джон Лэмб (генерал)|Джон Лэмб]] және [[Александр Макдугалл]] басқарған жергілікті [[Азаттық ұлдары]] болды. Тарихшы Гэри Б. Нэш «1–4 қарашадағы жаппай үрей» деп аталған оқиғалар туралы былай деп жазды:<ref name=nash55>Nash (2005) p. 55.</ref> {{Дәйексөз|Алайда Нью-Йорктің қарапайым халық өкілдері мұнымен әлі қанағаттанбаған еді. «Азаттық ұлдарының» беделді жетекшілерінің ықпалынан шығып кеткен төменгі әлеуметтік топтар төрт күн бойы қалада ойран салды. Саны екі мыңға жуық адамнан тұратын топ британ саясатын қолдайды деген күдікке ілінгендердің үйлеріне қоқан-лоқы көрсетті, аса бай губернатор Кадвалладер Колденнің үйіне шабуыл жасады, оның тұлыбын қала көшелерімен алып жүрді және Боулинг-Грин алаңында үлкен алау жақты. Айқай-шуға басқан жиналғандар алауға губернатордың сәнді екі шанасы мен ат жегілген күймесін лақтырды.<ref>Nash (2005) p. 54. Nash (p. 58) also wrote, "In New York City ... the Stamp Act demonstrators were led at first by men higher up on the social order – ship captains, master craftsmen, and even lawyers, but then escaped their control."</ref>}} Тарихшы Фред Андерсон Нью-Йорктегі тобырдың әрекеттерін Бостондағы оқиғалармен салыстырды. Бостонда алғашқы толқулардан кейін [[Адал тоғыздық]] (кейінгі «Азаттық ұлдары» ұйымының ізашары) сияқты жергілікті жетекшілер тобырды өз бақылауына ала алды. Алайда Нью-Йоркте «тобыр негізінен теңізшілерден құралды. Олардың көпшілігінің жергілікті қауыммен тығыз байланысы болмады және олар қаладағы құрлықта жүрген радикал жетекшілердің билігіне бағынуды аса қажет деп санамады». Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» тек 1 қарашадан кейін ғана наразылық қозғалысын өз бақылауына алды.<ref>Anderson pp. 678–679.</ref> 1 қарашада тобыр қойма мен [[Амстердам форты|Форт-Джордж]] коменданты Томас Джеймстің үйін қиратты. Бірнеше күннен кейін Форт-Джорджда сақталған гербтік маркалар тобырға тапсырылды. Нэш «„Азаттық ұлдары“ теңізшілерді, төменгі әлеуметтік топтардан шыққан қолөнершілер мен жұмысшыларды өз бақылауында ұстай ала ма деген мәселе күмәнді болып қала берді» деп атап өтті. Сондай-ақ оның айтуынша, олар «жиналған төменгі тап қолөнершілері мен олардың теңізші серіктерінің орасан зор күшінен қорқа бастады».<ref name=nash55/> 1766 жылғы 7 қаңтарда Коннектикутқа арналған гербтік маркаларды тасымалдаған ''Polly'' сауда кемесіне Нью-Йорк айлағында адамдар көтеріліп, маркаларды жойды. 1765 жылдың соңына дейін гербтік алым туралы заңға қарсы толқулар негізінен Нью-Йорк қаласымен шектелген еді, алайда қаңтар айында «Азаттық ұлдары» Олбаниде де гербтік маркалардың таратылуын тоқтатты. 1766 жылғы мамырда гербтік алым туралы заңның күші жойылғаны туралы хабар жеткенде, «Азаттық ұлдары» [[Бостандық бағаны]]н орнатып, бұл оқиғаны атап өтті. Баған жаппай жиналыстар өткізілетін орынға және америкалықтардың күресінің символына айналды. Маусым айында Нью-Йоркке британдық тұрақты әскердің екі полкі келіп, жоғарғы казармаларға орналастырылды. 10 тамызда бұл әскерлер Бостандық бағанын кесіп құлатты. Кейін екінші және үшінші бағандар орнатылды, алайда олар да кесіп құлатылды. Осындай әрекеттердің қайталануына жол бермеу үшін төртінші баған орнатылып, темірмен қапталды.{{citation needed|date=April 2018}} === Шай туралы заң === Тауншенд актісінің күші жойылғаннан кейін Нью-Йоркте тыныштық орнады, алайда провинция экономикасы әлі де құлдырау жағдайында болды. 1773 жылғы мамырда Парламент [[Шай туралы заң]]ды қабылдап, шайға салынатын баж салығын төмендетті және Ост-Үнді компаниясына отарларда шайды контрабандашыларға қарағанда арзан бағамен сатуға мүмкіндік берді. Бұл заң ең алдымен Нью-Йорк көпестері мен контрабандашыларының мүдделеріне нұқсан келтірді. Қарсылық қозғалысын «Азаттық ұлдары» ұйымдастырды. 1773 жылғы қарашада олар ''«Нью-Йорктің Азаттық ұлдары қауымдастығы»'' атты мәлімдеме жариялап, онда заңды қолдауға қандай да бір көмек көрсеткен кез келген адам «Америка бостандықтарының жауы» деп танылатынын мәлімдеді. Соның нәтижесінде Ост-Үнді компаниясының Нью-Йорктегі агенттері қызметтерінен кетті. Нью-Йорк ассамблеясы «Азаттық ұлдарының» заңнан тыс өкілеттіктерді өз қолына алуына қатысты ешқандай шара қолданбады.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 95–111.</ref> Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» Бостонда шайдың кемелерден түсірілуіне толықтай жол бермеу жоспары туралы біліп, осы саясатты ұстануға шешім қабылдады. «Қауымдастық» күткен қолдауына ие болмағандықтан, «Азаттық ұлдары» шай жағаға түсірілген жағдайда халық оны бөлшек сауда арқылы сатуды талап етеді деп қауіптенді.<ref>Launitz-Schurer, p. 103.</ref> Желтоқсан айында [[Бостон шай бүлігі]] туралы хабардың жетуі қарсылық қозғалысын одан әрі күшейтті. 1774 жылғы сәуірде ''Nancy'' кемесі жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін Нью-Йорк айлағына келді. Кеме капитаны бортта 18 жәшік шай бар екенін мойындап, оны жағаға түсіруге әрекет жасамайтынына келісті. Алайда соған қарамастан, «Азаттық ұлдары» кемеге көтеріліп, шайды жойды. === Төзгісіз заңдар === 1774 жылғы қаңтарда Ассамблея [[Төзгісіз заңдар]]ға қатысты басқа отарлармен байланыс орнату үшін [[Хат алмасу комитеті]]н құрды.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 113–57.</ref> 1774 жылғы мамырда Бостон портын жапқан [[Бостон порты туралы заң]]ның қабылданғаны жөнінде хабар жетті. «Азаттық ұлдары» Ұлыбританиямен саудаға бойкот жариялауды қайта бастауды қолдады, алайда ірі импорттаушылар бұған қатты қарсылық білдірді. Мамыр айында Нью-Йоркте жиналыс өткізіліп, онда [[Хат алмасу комитеті]]нің мүшелері сайланды. Құрамында байсалды бағытты ұстанушылар басым болған [[Алпыс комитеті|Елу комитеті]] құрылды, ал «Азаттық ұлдары» оның құрамынан небәрі 15 орын алды. Комитеттің төрағасы [[Айзек Лоу]] болды. Кейін [[Фрэнсис Льюис]] қосылып, комитет Елу бір комитеті деп аталды. Комитет Бостонның «Америка құқықтарын қорғау жолында зардап шегіп жатқанын» мәлімдеген қарар қабылдап, [[Континенттік конгресс]] құруды ұсынды. Шілде айында комитет өз мүшелерінің арасынан бес адамды осы конгреске делегат етіп сайлады. Басқа округтердің кейбірі де қыркүйекте өткен [[Бірінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберді. Нью-Йорк делегаттары конгресте [[Континенттік қауымдастық]]тың қабылдануына тосқауыл қоя алмады. Алайда Нью-Йоркте бұл қауымдастықтың шешімдері негізінен ескерусіз қалды. 1775 жылғы қаңтар және ақпан айларында Нью-Йорк ассамблеясы [[Бірінші Континенттік конгресс]]тің шешімдерін мақұлдау жөніндегі бірқатар қарарларды қабылдамай, [[Екінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберуден бас тартты. Нью-Йорк Бірінші Континенттік конгрестің шешімдерін мақұлдамаған жалғыз отарлық ассамблея болды. Конгреске қарсылық провинциялық ассамблеялар шағымдар бойынша тиісті шаралар қабылдауды талап етуге құзыретті органдар болып табылады деген пікірге негізделді. Наурыз айында Ассамблея басқа отарлардың ұстанымынан алшақтап, Лондонға петиция жолдады. Алайда Лондон оны қабылдамады, өйткені петицияда «ана мемлекеттің» отаршыларға салық салуға өкілеттігі жоқ екені туралы тұжырымдар болды. Бұл петицияны қабылдауды «мүмкін емес» етті. Ассамблея соңғы рет 1775 жылғы 3 сәуірде жиналды.<ref>Edward Countryman, "Consolidating Power in Revolutionary America: The Case of New York, 1775–1783." ''Journal of Interdisciplinary History'' 6.4 (1976): 645–677. [https://www.jstor.org/stable/202535 in JSTOR]</ref> === Провинциялық конгресс === {{Толық мақала|Нью-Йорк провинциялық конгресі}} Жергілікті өкілдерден құрылған революциялық [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]] 1775 жылғы 22 мамырда билікті өз қолына алып, 1776 жылы провинцияны [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] деп жариялады және 1777 жылы алғашқы [[Нью-Йорк конституциясы]]н ратификациялады. Одан кейінгі [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысы]] кезінде [[Ұлыбритания корольдігі|британдықтар]] 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк қаласының тарихы|Нью-Йорк қаласының]] стратегиялық маңызы бар [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси порты|порты]] мен [[Нью-Йорк айлағы|айлағын]] қайта басып алып, оны [[Британ Солтүстік Америкасы]]ндағы әскери және саяси операцияларының базасы ретінде пайдаланды; <ref>Schecter, Barnet. ''The Battle for New York: The City at the Heart of the American Revolution''. Walker & Company. New York. October 2002. {{ISBN|0-8027-1374-2}}.</ref><ref>[[David McCullough|McCullough, David]]. ''[[1776 (book)|1776]]''. Simon & Schuster. New York. May 24, 2005. {{ISBN|978-0-7432-2671-4}}.</ref> алайда британ губернаторы ресми түрде қызметін атқаруын жалғастырғанымен, отардың солтүстік бөлігіндегі аумақтардың басым бөлігі көтерілісші [[Патриоттар (Америка революциясы)|патриоттардың]] бақылауында қалды. 1775 жылғы сәуірде көтерілісшілер Нью-Йорк ассамблеясының орнына [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]]н құрды. [[Лексингтон мен Конкорд шайқастары]] туралы хабар Нью-Йоркке 23 сәуірде жетіп, қала тұрғындарын есеңгіретіп тастады, өйткені Парламент отарларға салықтарды өздері белгілеу құқығын береді деген қауесет кеңінен таралған болатын. [[Маринус Уиллетт]] бастаған [[Азаттық ұлдары]] қала ратушасындағы қару-жарақ қоймасына басып кіріп, 1000 жиынтық қару-жарақты алып кетті. Қаруланған қала тұрғындары қаланы басқару үшін еріктілер жасағын құрды, ал [[Айзек Сирс]]тің үйі іс жүзінде үкіметтің орналасқан орны мен халық жасағының штабына айналды. [[Корольдік билік|Король тағайындаған]] Нью-Йорк атқарушы кеңесі 24 сәуірде жиналып, «біз бірауыздан ештеңе істеуге өкілеттігіміз жоқ деген пікірге келдік» деген қорытындыға келді.<ref>Launitz-Schurer, p. 158.</ref> Нью-Йорктегі британ әскерлері казармаларынан мүлде шықпады. 1775 жылғы 19 қазанда губернатор [[Уильям Трайон]] Нью-Йорктен кетіп, жағалауға жақын тұрған британ әскери кемесіне паналауға мәжбүр болды. Осылайша отардағы британ билігінің сыртқы нышандары да жойылды, өйткені Континенттік конгресс отардың қауіпсіздігіне қатер төндіретін кез келген адамды тұтқындауға бұйрық берген еді. 1776 жылғы сәуірде Трайон Нью-Йорк ассамблеясын ресми түрде таратты.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp 159–73.</ref> Нью-Йорк [[АҚШ тәуелсіздік соғысының солтүстік майданы]]нда орналасты. 1775 жылы Нью-Йорк жаңадан құрылған [[Құрлықтық армия]]ның алғашқы ірі әскери операциясы болған, бірақ сәтсіз аяқталған [[Канадаға басып кіру (1775)|Канадаға басып кіру]] жорығының бастапқы нүктесі болды. [[Дорчестер биіктіктерін бекіту]] нәтижесінде британдықтар Бостоннан шегінгеннен кейін генерал [[Джордж Вашингтон]] Құрлықтық армияны Бостоннан алып шығып, 1776 жылы Нью-Йоркке жеткізді. Ол британдықтардың бұл қалаға қайта оралатынын дұрыс болжаған еді. 1777 жылғы [[Саратога шайқасы]] соғыстың бетбұрыс кезеңіне айналды. Гудзон өзенінің бойындағы [[Вест-Пойнт (Нью-Йорк)|Вест-Пойнт]] стратегиялық маңызы бар нысан болды. Сонымен қатар Нью-Йорк британдықтардың [[Жаңа Англия]]ны басқа отарлардан бөліп тастау әрекетінде шешуші рөл атқарды. 1776 жылғы 9 шілдеде [[Уайт-Плейнс (Нью-Йорк)|Уайт-Плейнсте]] Төртінші провинциялық конгресс жиналып, кейін ''Нью-Йорктің алғашқы конституциялық конвенті'' деген атауға ие болды. Сол күні Нью-Йорк [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясын]] қолдап, өзін тәуелсіз Нью-Йорк штаты деп жариялады.<ref>{{cite web|title=Declaration of Independence|url=http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409165028/http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690 <!-- Bot retrieved archive -->|archive-date=April 9, 2008|access-date=April 10, 2008|publisher=www.history.com}}</ref> [[Нью-Йорк]] қаласының тұрғындары бұл оқиғаны [[Боулинг-Грин (Нью-Йорк)|Боулинг-Грин]] алаңындағы III Георгтың мүсінін құлату арқылы атап өтті. 1776 жылғы 10 шілдеде Төртінші провинциялық конгресс атауын ''Нью-Йорк штаты өкілдерінің конвенті'' деп өзгертіп, «атқарушы биліксіз заң шығарушы орган ретінде» жұмыс істей бастады. Отырыстар арасындағы үзілістерде басқару міндеті [[Қауіпсіздік комитеті (Америка революциясы)|Қауіпсіздік комитетіне]] жүктелді. Нью-Йорк штатының конституциясын әзірлеу үшін 1776 жылғы 10 шілдеде Уайт-Плейнсте [[Конституциялық конвент (саяси жиналыс)|конституциялық конвент]] шақырылды. Бірнеше рет үзіліс жарияланып, жиналыс орны өзгертілгеннен кейін конвент жұмысы [[Кингстон (Нью-Йорк)|Кингстонда]] 1777 жылғы 20 сәуір, жексенбі күні кешке аяқталды. Сол кезде [[1777 жылғы Нью-Йорк конституциясы|жаңа конституция]] бір ғана қарсы дауыспен қабылданды. Конституцияны [[Джон Джей]] әзірледі және ол халықтың ратификациялауына ұсынылмады. Оның ережелеріне сәйкес губернатор тағайындалмай, сайланатын болды, дауыс беру құқығына қойылған шектеулер жеңілдетілді, жасырын дауыс беру енгізілді және азаматтық құқықтарға кепілдік берілді. 1777 жылғы 30 шілдеде [[Джордж Клинтон (вице-президент)|Джордж Клинтон]] Кингстонда Нью-Йорк отарының алғашқы [[Нью-Йорк губернаторы|губернаторы]] ретінде қызметіне кірісті. 1778 жылғы 9 шілдеде Нью-Йорк штаты [[Конфедерация баптары]]на қол қойып, Америка Құрама Штаттарының мемлекеттік басқару жүйесінің ресми бөлігіне айналды. Дегенмен Нью-Йорк өкілдері Тәуелсіздік декларациясына қол қойғандықтан, штат 1776 жылы тәуелсіздік жарияланған кезден бастап-ақ АҚШ құрамында болған еді.<ref>Edward Countryman, ''A People in Revolution: The American Revolution and Political Society in New York, 1760–1790'' (1981).</ref> Провинция аумағында [[Лонг-Айленд шайқасы|бүкіл соғыстағы ең ірі шайқас]] өтті. Бұл Тәуелсіздік декларациясына қол қойылғаннан кейінгі алғашқы шайқас болды. 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк пен Нью-Джерсидегі әскери науқан]] барысында британдықтар қаланы қайта басып алып, қоғамдық алаңдағы [[Бостандық бағаны]]н кесіп құлатты және провинцияда [[Джеймс Робертсон (лоялист)|Джеймс Робертсон]]ның басшылығымен әскери жағдай енгізді. Алайда оның нақты билігі Манхэттеннің оңтүстік шетінен (сол кездегі Нью-Йорк қаласының аумағынан) әрі аспады. Трайон губернатор атағын сақтап қалғанымен, оның билігі өте шектеулі болды. [[Дэвид Мэтьюс]] Нью-Йоркті британдықтар басып алған бүкіл кезеңде, 1783 жылғы [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|Эвакуация күніне]] дейін қала мэрі қызметін атқарды. Қаланы қайта басып алғаннан кейін британдықтар Нью-Йоркті Америкадағы өз армиясының штаб-пәтеріне және Солтүстік Америкадағы саяси операцияларының орталығына айналдырды. Қалаға лоялист босқындар ағылып келіп, оның халқы 33 000 адамға жетті. [[Уоллабаут шығанағы]]ндағы [[Түрме кемелері|түрме кемелерінде]] британдықтар тұтқындаған [[АҚШ тәуелсіздік соғысындағы әскери тұтқындар|америкалық сарбаздар мен теңізшілердің]] едәуір бөлігі ұсталды. Бұл кемелерде қаза тапқан америкалықтардың саны соғыстың барлық шайқастарында қаза тапқандардың жалпы санынан асып түсті. Британдықтар Нью-Йоркті 1783 жылғы қарашадағы [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|Эвакуация күніне]] дейін өз бақылауында ұстады. Кейін бұл күн ұзақ уақыт бойы аталып өтілді.<ref>Countryman, ''A People in Revolution: The American Revolution and Political Society in New York, 1760–1790'' (1981).</ref> == Басқару құрылымы == {{Толық мақала|Америкадағы отарлық басқару}} [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Нью-Йорк губернаторын]] король тағайындады. Губернатор жоғарғы палата қызметін атқарған Атқарушы кеңестің мүшелерін өзі таңдады. Губернатор мен корольдің [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|ассамблея]] қабылдаған заң жобаларына вето қою құқығы болды. Алайда барлық заң жобалары король тарапынан қабылданбағанға дейін күшінде қала берді, ал мұндай шешімнің қабылдануы бір жылға дейін созылуы мүмкін еді. [[Георг король соғысы]] кезінде губернатор ассамблеяның екі бастамасын мақұлдады: отар кірістерін бес жыл сайын емес, жыл сайын бекіту және бөлінетін әрбір қаражаттың жұмсалу мақсатын ассамблеяның мақұлдауы. Бастапқыда ассамблеяға сайлау губернатордың қалауына қарай өткізілді, алайда кейін кемінде жеті жылда бір рет сайлау өткізуді міндеттейтін заң қабылданды. Нью-Йорк қаласы провинцияның әкімшілік орталығы әрі Нью-Йорк провинциялық ассамблеясының жиналыс өткізетін орны болды.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.</ref> 1692–1694 жылдары Нью-Йорк губернаторы бір мезгілде Пенсильвания губернаторы қызметін де атқарды. 1698–1701 жылдары ол Массачусетс пен Нью-Гэмпширдің де губернаторы болды. Ал 1702–1738 жылдары Нью-Джерси губернаторы қызметін де қатар атқарды. 1683 жылы ассамблеяда Лонг-Айлендке алты, Нью-Йорк қаласына төрт, Кингстон мен Олбаниге екі-екіден, ал [[Статен-Айленд]], [[Скенектади]], [[Мартас-Винъярд]] және [[Нантакет]]ке бір-бірден өкілдік орын берілді. Сондай-ақ Мэн жағалауындағы Пемаквидке бір орын бөлінді. 1737 жылы ассамблея мүшелерінің саны 27-ге, ал 1773 жылы 31-ге дейін ұлғайтылды. Сайлаушыларға жасына, жынысына және діни сеніміне қатысты талаптардан бөлек, құны кемінде 40 фунт стерлинг болатын [[Фригольд (ағылшын құқығы)|жеке меншік жер иелігі]] болуы міндеттелді. Алайда 40 фунт стерлингтік мүліктік талап көбіне ескерілмеді. 1737–1747 жылдар аралығында [[Отарлық Америкадағы еврейлер тарихы|еврейлерге]] дауыс беруге рұқсат етілмеді. Ауылдық округтерде ер адамдардың жартысынан сәл астамы дауыс беру құқығына ие болды. [[Жасырын дауыс беру]] жүйесі болмағандықтан, сайлаушылардың тәуелсіздігі қамтамасыз етілмеді. [[Әулие Павел шіркеуінің ұлттық тарихи орны|Сайлау округтің әкімшілік орталығында өткізілді]], оған шериф бақылау жасады. Кейде сайлау туралы хабарлама тым кеш беріліп, дауыс беру құқығы бар көптеген тұрғындар сайлау учаскелеріне жете алмады. Үміткерлер әдетте дауыс беру орындарында өздері қатысып отырды, ал дауыс беру қол көтеру арқылы жүргізілді. Егер мұндай дауыс беру нәтижесінде айқын жеңімпаз анықталмаса, басқа тәсіл қолданылды. Дэвид Осборн былай деп атап өтеді: <blockquote> 1733 жылғы 29 қазанда Уэстчестер округіндегі [[Истчестер (қала, Нью-Йорк)|Истчестердің]] ауылдық алаңында Нью-Йорк ассамблеясындағы бос орынға өткізілген сайлау — отарлық Америка тарихындағы ең белгілі саяси оқиғалардың бірі. Сайлаудан 275 жыл өткеннен кейін де тарихшылар бұл оқиғаны отарлық өмірдің әртүрлі қырлары туралы өз тұжырымдарын негіздеу үшін мысалға келтіруді жалғастырып келеді. Жақында бір зерттеуші осы сайлауды отаршылардың дүниетанымында монархияның маңызы ұзақ уақыт бойы сақталғанын дәлелдеу үшін пайдаланса, басқа бір ғалым дауыс беруді Нью-Йорк қолөнершілерінің саяси санасының қалыптасуындағы маңызды кезең ретінде қарастырды. Көптеген авторлар қазіргі [[Маунт-Вернон (Нью-Йорк)|Маунт-Вернон]] қаласындағы [[Әулие Павел шіркеуінің ұлттық тарихи орны]] орналасқан жерде өткен бұл сайлауды баспагер [[Джон Питер Зенгер]]дің тарихымен байланыстыра сипаттайды. Оның 1735 жылы [[Билікке қарсы жала жабу|билікке қарсы жала жабу]] ісі бойынша ақталуы Америкадағы [[Баспасөз бостандығы|баспасөз бостандығының]] негізін қалаған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Зенгер шығарған ''[[Нью-Йорк апталық журналы]]'' газетінің алғашқы санында осы әйгілі сайлау туралы көлемді есеп жарияланды. Бұл есеп тарихшылардың қолындағы отарлық кезеңдегі сайлаудың барысын толық сипаттайтын санаулы деректердің бірі болып табылады.<ref>{{cite web |last1=Osborn |first1=David |title=A Meddling Royal Official: Turnout at a Famous Colonial Election in Westchester County in 1733 |url=https://www.nps.gov/sapa/learn/historyculture/upload/ElectionOf1733.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160606095242/https://www.nps.gov/sapa/learn/historyculture/upload/ElectionOf1733.pdf |url-status=dead |archive-date=June 6, 2016 |publisher=National Park Service |page=1}}</ref> </blockquote> == Заңгерлік кәсіп == Британ губернаторлары заңгерлік білім алмаған жоғары тап өкілдері мен ақсүйектер болды. Олар америкалықтардың заң талаптары өздерінің өкілеттіктерін шамадан тыс шектейді деп есептеді. 1680 жылдардан шамамен 1715 жылға дейін корольдік билікті күшейту және губернаторлардың өкілеттіктеріне қойылған құқықтық шектеулерді азайту мақсатында көптеген әрекет жасалды. [[Филадельфия заңгерлері|Отарлық заңгерлер]] бұл әрекеттерге табысты түрде қарсы тұрды. Әсіресе 1720–1730 жылдары Бостон, Филадельфия және Нью-Йоркте қоғамдық пікірді жұмылдырудың маңызды тәсілі қалыптасты. Ол үшін жаңадан кең тарала бастаған апталық газеттер мен арзан кітапшалар шығаратын баспаханалар пайдаланылды. Заңгерлер осы баспа құралдары арқылы америкалықтардың [[Ағылшындардың құқықтары|ағылшындар ретіндегі заңды құқықтары]] туралы идеяларды таратты.<ref>Gregory Afinogenov, "Lawyers and Politics in Eighteenth-Century New York." ''New York History'' 89.2 (2008): 142–162. [https://www.jstor.org/stable/23183447 online]</ref> Алайда 1750–1760 жылдары заңгерлерге қарсы қозғалыс басталып, оларды [[Ұсақ-түйекке негізделген қарсылықтар|ұсақ-түйекке жармасатын даукестер]] ретінде келемеждеп, беделін түсіруге тырысты. Соның салдарынан олардың қоғамдық беделі мен ықпалы төмендеді.<ref>{{Cite journal |last=Feder |first=Luke J. |date=2014 |title="No Lawyer in the Assembly!": Character Politics and the Election of 1768 in New York City |url=https://www.jstor.org/stable/newyorkhist.95.2.154 |journal=New York History |volume=95 |issue=2 |pages=154–171 |jstor=newyorkhist.95.2.154 |issn=0146-437X}}</ref> Отарлық Нью-Йорктің заңгерлері адвокаттар қауымдастығын құрды, алайда ол 1768 жылы де Ланси мен Ливингстон әулеттерінің айналасында қалыптасқан саяси топтар арасындағы өткір қайшылықтар кезінде ыдырап кетті. Келесі жүз жыл бойы Нью-Йорк штатында заңгерлердің тиімді ұйымын құруға бірнеше рет әрекет жасалғанымен, олардың барлығы сәтсіз аяқталды. Америка революциясы кезінде лоялистерді қолдаған көптеген жетекші заңгерлер елден кетті. Олардың клиенттері көбіне корольдік билікпен немесе британ көпестері мен қаржыгерлерімен байланысты болды. Жаңа Америка Құрама Штаттарына адалдық антын бермейінше, оларға заңгерлік қызметпен айналысуға рұқсат етілмеді. Соғыста жеңілгеннен кейін олардың көпшілігі Ұлыбританияға немесе Канадаға қоныс аударды.<ref>Anton-Hermann Chroust, ''The rise of the legal profession in America'' (1965) vol 2:3–11</ref> Ақырында 1869 жылы табысты жұмыс істей бастаған адвокаттар қауымдастығы құрылды. Бұл ұйым өз қызметін бүгінгі күнге дейін жалғастырып келеді.<ref>Albert P. Blaustein, "New York Bar Associations Prior to 1870." ''American Journal of Legal History'' 12.1 (1968): 50–57. [https://www.jstor.org/stable/844067 online]</ref> === Сот жүйесі === Бастапқыда Нью-Йорк провинциясында ағылшын билігінің алғашқы кезеңінен сақталып қалған сот жүйесі қолданылды. Оның құрамына ассиздер соты, сессиялық сот және Нью-Йорк қаласының мэр соты сияқты бірқатар қалалық соттар кірді. 1683 жылы ассиздер соты таратылып, оның құзыреті жаңадан құрылған Ойер және Терминер соты мен Канцлерлік сотқа берілді.<ref>{{cite web |url=https://history.nycourts.gov/legal-history-by-era/colonial-new-york-under-british-rule/ |title=Colonial New York Under British Rule |website=Historical Society of the New York Courts}}</ref> 1691 жылғы 6 мамырда [[Нью-Йорк ассамблеясы]] Ойер және Терминер сотының орнына Нью-Йорк провинциясының Жоғарғы сотын құрды. Оның құзыреті Англиядағы Король орындығы соты, Жалпы талап-арыздар соты және Қазынашылық сотының құзыретіне негізделді. Алайда әділеттілік құқығына қатысты істер оның құзыретіне кірмеді, оларды бұрынғысынша Канцлерлік сот қарады. Жоғарғы сот 1777 жылғы конституцияға сәйкес өз қызметін жалғастырып, 1846 жылғы конституция бойынша [[Нью-Йорк Жоғарғы соты]]на айналды. ==== Жоғарғы соттың бас судьялары<ref name=PNY>{{cite web| url=http://www.nycourts.gov/history/legal-history-new-york/legal-history-eras-01/history-era-01-milborne| title=The Supreme Court of the Province of New York 1674–1776 - Jacob Milborne| publisher=Historical Society of the New York Courts| access-date=5 October 2015| url-status=dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20151006120950/http://www.nycourts.gov/history/legal-history-new-york/legal-history-eras-01/history-era-01-milborne| archive-date=October 6, 2015| df=mdy-all}}</ref> ==== {| class="wikitable" style="text-align:left" !| Қызмет атқарған тұлға ! Қызметке кіріскен күні ! Қызметтен кеткен күні ! Ескертпелер |- | [[Джозеф Дадли]] || 1691 жылғы 6 мамыр || 1692 жыл || Губернатор қызметінен босатты |- | [[Уильям «Танжер» Смит]] || 1692 жылғы 11 қараша || 1701 жылғы 21 қаңтар || |- | [[Абрахам де Пейстер]] || 1701 жылғы 21 қаңтар || 1701 жылғы 5 тамыз || |- | Уильям Этвуд || 1701 жылғы 5 тамыз || 1702 жылғы қараша || Губернатор қызметінен босатты |- | [[Уильям «Танжер» Смит]] || 1702 жылғы 9 маусым || 1703 жылғы 5 сәуір || |- | Джон Бриджес || 1703 жылғы 5 сәуір || 1704 жыл || 1704 жылғы 6 шілдеде қайтыс болды |- | [[Роджер Момпессон]] || 1704 жылғы 15 шілде || 1715 жыл || 1715 жылғы наурызда қайтыс болды. Сондай-ақ Нью-Джерсидің (1704–1710) және Пенсильванияның (1706) бас судьясы қызметін атқарды |- | [[Льюис Моррис (губернатор)|Льюис Моррис I]] || 1715 жылғы 15 наурыз || 1733 жыл || Губернатор қызметінен босатты |- | [[Джеймс де Ланси]] || 1733 жыл || 1760 жыл || 1760 жылғы 30 шілдеде қайтыс болды |- | [[Бенджамин Пратт]] | 1761 жылғы қазан | ?1763 | 1763 жылғы 5 қаңтарда қайтыс болды |- | Дэниел Хормансден | 1763 жылғы наурыз | 1776 жыл | 1778 жылғы 28 қыркүйекте қайтыс болды |- |} == Демография == {{Толық мақала|Отарлық Америкадағы құлдық}} {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; margin:0.5em 0 1em 1em; text-align:right; font-size:95%;" |- ! colspan="3" style="background:#e5e5f7; text-align:left; font-size:115%; padding:8px;" | Халық санының тарихи өзгерісі |- ! Жыл ! Халық саны ! ±% |- | 1664 || 10 000 || — |- | 1670 || 5 754 || −42,5% |- | 1680 || 9 830 || +70,8% |- | 1688 || 20 000 || +103,5% |- | 1690 || 13 909 || −30,5% |- | 1698 || 18 067 || +29,9% |- | 1700 || 19 107 || +5,8% |- | 1710 || 21 625 || +13,2% |- | 1715 || 31 000 || +43,4% |- | 1720 || 36 919 || +19,1% |- | 1723 || 40 564 || +9,9% |- | 1730 || 48 594 || +19,8% |- | 1731 || 50 289 || +3,5% |- | 1740 || 63 665 || +26,6% |- | 1749 || 73 448 || +15,4% |- | 1750 || 76 696 || +4,4% |- | 1756 || 96 775 || +26,2% |- | 1760 || 117 138 || +21,0% |- | 1770 || 162 920 || +39,1% |- | 1771 || 168 017 || +3,1% |- | 1780 || 210 541 || +25,3% |- | colspan="3" style="text-align:left; font-size:90%;" | '''Дереккөздер:''' 1664–1760 жылдар;<ref>{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|pages=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128 128–129]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128}}</ref><ref>Greene, Evarts Boutelle et al., ''American Population before the Federal Census of 1790'', 1993, {{ISBN|0-8063-1377-3}}.</ref> 1771 жыл;<ref>{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/151 151]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/180}}</ref> 1770–1780 жылдар.<ref name="Colonial and Pre-Federal Statistics">{{cite web|title=Colonial and Pre-Federal Statistics|publisher=[[United States Census Bureau]]|page=1168|url=https://www2.census.gov/prod2/statcomp/documents/CT1970p2-13.pdf}}</ref> |} Еуропалықтар келгенге дейін кемінде бес ғасыр бойы Нью-Йорк штатының солтүстік бөлігін (сондай-ақ қазіргі Онтарио, Квебек, Пенсильвания және Огайо аумақтарының кейбір бөліктерін) [[Ирокездер]] конфедерациясының бес ұлты мекендеді. 1720 жылдан кейін оларға [[Тускарора (тайпа)|тускарора]] тайпасы қосылып, конфедерация [[Ирокез (тайпа)|Алты ұлт]] деп атала бастады. * 1664 жылы [[Нью-Йорк]] қаласы халқының төрттен бірін афроамерикалықтар құрады. * 1690 жылы провинция халқының саны 20 000 адамды құрады, оның 6000-ы Нью-Йорк қаласында тұрды. * 1698 жылы провинция халқының саны 18 607 адам болды. Нью-Йорк халқының 14%-ын қара нәсілділер құрады. * Анна патшайым соғысынан кейін құлдардың саны өсті. 1731 және 1746 жылдары Нью-Йорктегі қара нәсілді халықтың үлесі тиісінше 18% және 21% болды. * 1756 жылы провинция халқының саны шамамен 100 000 адамды құрады, оның 14 000-ға жуығы қара нәсілділер еді. Сол кезеңде Нью-Йорктегі қара нәсілділердің көпшілігі құлдықта болды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} k9dmus4jovy5uzc01ozq5emwrvriyn1 3684239 3684238 2026-10-20T20:07:23Z 1nter pares 146705 /* Демография */ 3684239 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Нью-Йорк провинциясы |өз атауы = Province of New York |статусы = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)<br>[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783) |әнұраны = |байрақ = Colonial-Red-Ensign.svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal_of_ny_1767.PNG |елтаңба_сипаттамасы = Мөр (1767) |символ = |карта = nycolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Нью-Йорк провинциясының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]] |ыдырауы = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Нью-Йорк]] |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)<br>'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]] |валютасы = [[Нью-Йорк фунты]] |қосымша_параметр = |параметр_мазмұны = |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)<br>[[Тәж отары]] (1689–1783) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Король |басқарушы1 = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1664–1685 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1760–1776 |басқарушылар_титулы3 = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]] |басқарушы3 = [[Ричард Николлс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы3 = 1664–1668 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы) |басқарушы_жылы4 = 1783 |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)<br>[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)<br>'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]<br>'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]] |Кезең1 = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]] |Уақыт1 = [[28 тамыз]] |Жыл1 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең2 = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]] |Уақыт2 = [[29 қыркүйек]] |Жыл2 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең3 = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] |Уақыт3 = [[5 наурыз]] |Жыл3 = [[1674 жыл|1674]] |Кезең4 = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]] |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] |Уақыт5 = [[3 қыркүйек]] |Жыл5 = [[1783 жыл|1783]] |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Жаңа Нидерланд |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Нью-Йорк (штат) |к2 = Вермонт Республикасы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = }} '''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды. 1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}</ref> Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады. XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді. == Географиясы == Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады. == Тарихы == === Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) === 1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды. === Корольдік провинция (1686–1775) === 1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.<ref>{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus & Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}</ref><ref>Robert A Emery, "Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials" in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi & Marguerite Most (Routledge, 2013).</ref> 1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді. 1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды. Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.<ref>[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37</ref> 1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты. ==== Нидерландтар ==== [[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы<ref>{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}</ref>]] [[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды. Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.<ref>Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).</ref><ref>Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.</ref><ref>A. G. Roeber "Dutch colonists cope with English control" in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.</ref><ref>Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).</ref> ==== Немістер ==== 1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.<ref>Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)</ref> ==== Қара нәсілді құлдар ==== Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды. Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.<ref>Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).</ref><ref>{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}</ref> Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды. Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.<ref>Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).</ref> 1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.<ref>[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm "African Burial Ground"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.</ref> ==== Король Георг соғысы ==== {{Толық мақала|Король Георг соғысы}} Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 109.</ref> Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 110.</ref> ==== Француздар мен үндістер соғысы ==== {{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}} [[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.<ref>Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).</ref> Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды. 1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.<ref>Nash (1986) p. 151.</ref> Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.<ref>Michael J. Mullin, "Personal Politics: William Johnson and the Mohawks." ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.</ref> === Саяси партиялар === XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты. Губернатор [[Кадвалладер Колден]] ықпалды әулеттерге қарсы тұру үшін халықтық партия құруға тырысты. Соның нәтижесінде ол екі партияның да қалалық элитасының өшпенділігіне ұшырады. Ливингстондар империялық билікпен байланыстарды [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Лансидің]] ықпалын шектеу құралы ретінде қарастырды. Ал де Лансилер империялық билікпен байланыстарды жеке пайдасына пайдаланудың құралы деп есептеді.<ref>Carl Lotus Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.</ref> === Гербтік алым туралы заң === Парламент отарлардан қаражат жинау мақсатында [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң]]ды қабылдады. Нью-Йорк бұған дейін Француздар мен үндістер соғысына қаражат жинау үшін 1756–1760 жылдары қолданылған өзінің гербтік алым туралы заңын қабылдаған болатын. Гербтік алым туралы заңға көрсетілген ерекше күшті қарсылықты жергілікті мәселелерге байланысты жинақталған қайшылықтармен ғана түсіндіруге болады.<ref>Nash (1986), p. 184.</ref> Француздар мен үндістер соғысының аяқталуынан туындаған зардаптар Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. Отарлар Ұлыбританиямен сауда тапшылығынан, елдегі несиелеуді шектеген қаржылық дағдарыстан және ақша айналымындағы өтімділікті қамтамасыз ету үшін қағаз ақша шығаруға тыйым салған [[Ақша айналымы туралы заң]]нан туындаған өте қатаң ақша-несие саясатының салдарын бастан кешірді.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 23–52.</ref> Нью-Йорк әуел бастан отарлардағы наразылық қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Нью-Йорктегі екі саяси топ та [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң|1765 жылғы гербтік алым туралы заңға]] қарсы шықты. Қазан айында бірнеше отардың өкілдері Нью-Йорктегі кейін [[Федерал-холл]] атанған ғимаратта [[Гербтік алым конгресі]]не жиналып, заңға қарсы қандай шаралар қабылдау керектігін талқылады. 1765 жылғы 11 желтоқсанда Нью-Йорк ассамблеясы британдық Қауымдар палатасына америкалықтардың өздеріне салынатын салықтарды өздері белгілеу құқығын мойындауды сұраған петиция жолдады. Тамыз айында гербтік алым агенттерін қорқытып-үркіту және ұрып-соғу оқиғалары туралы хабарлар кеңінен тарады. Нью-Йорктің гербтік алым жөніндегі комиссары қызметінен кетті. Заң 1 қарашада күшіне енді. Бір күн бұрын [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Ланси]] Нью-Йорк көпестерінің Бёрнс тавернасындағы жиналысын ұйымдастырды. Онда көпестер гербтік алым туралы заң күшін жойғанға дейін Ұлыбританиядан әкелінетін барлық тауарларға бойкот жариялауға келісті. Бұл заңға қарсы шыққан жетекші байсалды ұйымдардың бірі [[Айзек Сирс]], [[Джон Лэмб (генерал)|Джон Лэмб]] және [[Александр Макдугалл]] басқарған жергілікті [[Азаттық ұлдары]] болды. Тарихшы Гэри Б. Нэш «1–4 қарашадағы жаппай үрей» деп аталған оқиғалар туралы былай деп жазды:<ref name=nash55>Nash (2005) p. 55.</ref> {{Дәйексөз|Алайда Нью-Йорктің қарапайым халық өкілдері мұнымен әлі қанағаттанбаған еді. «Азаттық ұлдарының» беделді жетекшілерінің ықпалынан шығып кеткен төменгі әлеуметтік топтар төрт күн бойы қалада ойран салды. Саны екі мыңға жуық адамнан тұратын топ британ саясатын қолдайды деген күдікке ілінгендердің үйлеріне қоқан-лоқы көрсетті, аса бай губернатор Кадвалладер Колденнің үйіне шабуыл жасады, оның тұлыбын қала көшелерімен алып жүрді және Боулинг-Грин алаңында үлкен алау жақты. Айқай-шуға басқан жиналғандар алауға губернатордың сәнді екі шанасы мен ат жегілген күймесін лақтырды.<ref>Nash (2005) p. 54. Nash (p. 58) also wrote, "In New York City ... the Stamp Act demonstrators were led at first by men higher up on the social order – ship captains, master craftsmen, and even lawyers, but then escaped their control."</ref>}} Тарихшы Фред Андерсон Нью-Йорктегі тобырдың әрекеттерін Бостондағы оқиғалармен салыстырды. Бостонда алғашқы толқулардан кейін [[Адал тоғыздық]] (кейінгі «Азаттық ұлдары» ұйымының ізашары) сияқты жергілікті жетекшілер тобырды өз бақылауына ала алды. Алайда Нью-Йоркте «тобыр негізінен теңізшілерден құралды. Олардың көпшілігінің жергілікті қауыммен тығыз байланысы болмады және олар қаладағы құрлықта жүрген радикал жетекшілердің билігіне бағынуды аса қажет деп санамады». Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» тек 1 қарашадан кейін ғана наразылық қозғалысын өз бақылауына алды.<ref>Anderson pp. 678–679.</ref> 1 қарашада тобыр қойма мен [[Амстердам форты|Форт-Джордж]] коменданты Томас Джеймстің үйін қиратты. Бірнеше күннен кейін Форт-Джорджда сақталған гербтік маркалар тобырға тапсырылды. Нэш «„Азаттық ұлдары“ теңізшілерді, төменгі әлеуметтік топтардан шыққан қолөнершілер мен жұмысшыларды өз бақылауында ұстай ала ма деген мәселе күмәнді болып қала берді» деп атап өтті. Сондай-ақ оның айтуынша, олар «жиналған төменгі тап қолөнершілері мен олардың теңізші серіктерінің орасан зор күшінен қорқа бастады».<ref name=nash55/> 1766 жылғы 7 қаңтарда Коннектикутқа арналған гербтік маркаларды тасымалдаған ''Polly'' сауда кемесіне Нью-Йорк айлағында адамдар көтеріліп, маркаларды жойды. 1765 жылдың соңына дейін гербтік алым туралы заңға қарсы толқулар негізінен Нью-Йорк қаласымен шектелген еді, алайда қаңтар айында «Азаттық ұлдары» Олбаниде де гербтік маркалардың таратылуын тоқтатты. 1766 жылғы мамырда гербтік алым туралы заңның күші жойылғаны туралы хабар жеткенде, «Азаттық ұлдары» [[Бостандық бағаны]]н орнатып, бұл оқиғаны атап өтті. Баған жаппай жиналыстар өткізілетін орынға және америкалықтардың күресінің символына айналды. Маусым айында Нью-Йоркке британдық тұрақты әскердің екі полкі келіп, жоғарғы казармаларға орналастырылды. 10 тамызда бұл әскерлер Бостандық бағанын кесіп құлатты. Кейін екінші және үшінші бағандар орнатылды, алайда олар да кесіп құлатылды. Осындай әрекеттердің қайталануына жол бермеу үшін төртінші баған орнатылып, темірмен қапталды.{{citation needed|date=April 2018}} === Шай туралы заң === Тауншенд актісінің күші жойылғаннан кейін Нью-Йоркте тыныштық орнады, алайда провинция экономикасы әлі де құлдырау жағдайында болды. 1773 жылғы мамырда Парламент [[Шай туралы заң]]ды қабылдап, шайға салынатын баж салығын төмендетті және Ост-Үнді компаниясына отарларда шайды контрабандашыларға қарағанда арзан бағамен сатуға мүмкіндік берді. Бұл заң ең алдымен Нью-Йорк көпестері мен контрабандашыларының мүдделеріне нұқсан келтірді. Қарсылық қозғалысын «Азаттық ұлдары» ұйымдастырды. 1773 жылғы қарашада олар ''«Нью-Йорктің Азаттық ұлдары қауымдастығы»'' атты мәлімдеме жариялап, онда заңды қолдауға қандай да бір көмек көрсеткен кез келген адам «Америка бостандықтарының жауы» деп танылатынын мәлімдеді. Соның нәтижесінде Ост-Үнді компаниясының Нью-Йорктегі агенттері қызметтерінен кетті. Нью-Йорк ассамблеясы «Азаттық ұлдарының» заңнан тыс өкілеттіктерді өз қолына алуына қатысты ешқандай шара қолданбады.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 95–111.</ref> Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» Бостонда шайдың кемелерден түсірілуіне толықтай жол бермеу жоспары туралы біліп, осы саясатты ұстануға шешім қабылдады. «Қауымдастық» күткен қолдауына ие болмағандықтан, «Азаттық ұлдары» шай жағаға түсірілген жағдайда халық оны бөлшек сауда арқылы сатуды талап етеді деп қауіптенді.<ref>Launitz-Schurer, p. 103.</ref> Желтоқсан айында [[Бостон шай бүлігі]] туралы хабардың жетуі қарсылық қозғалысын одан әрі күшейтті. 1774 жылғы сәуірде ''Nancy'' кемесі жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін Нью-Йорк айлағына келді. Кеме капитаны бортта 18 жәшік шай бар екенін мойындап, оны жағаға түсіруге әрекет жасамайтынына келісті. Алайда соған қарамастан, «Азаттық ұлдары» кемеге көтеріліп, шайды жойды. === Төзгісіз заңдар === 1774 жылғы қаңтарда Ассамблея [[Төзгісіз заңдар]]ға қатысты басқа отарлармен байланыс орнату үшін [[Хат алмасу комитеті]]н құрды.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 113–57.</ref> 1774 жылғы мамырда Бостон портын жапқан [[Бостон порты туралы заң]]ның қабылданғаны жөнінде хабар жетті. «Азаттық ұлдары» Ұлыбританиямен саудаға бойкот жариялауды қайта бастауды қолдады, алайда ірі импорттаушылар бұған қатты қарсылық білдірді. Мамыр айында Нью-Йоркте жиналыс өткізіліп, онда [[Хат алмасу комитеті]]нің мүшелері сайланды. Құрамында байсалды бағытты ұстанушылар басым болған [[Алпыс комитеті|Елу комитеті]] құрылды, ал «Азаттық ұлдары» оның құрамынан небәрі 15 орын алды. Комитеттің төрағасы [[Айзек Лоу]] болды. Кейін [[Фрэнсис Льюис]] қосылып, комитет Елу бір комитеті деп аталды. Комитет Бостонның «Америка құқықтарын қорғау жолында зардап шегіп жатқанын» мәлімдеген қарар қабылдап, [[Континенттік конгресс]] құруды ұсынды. Шілде айында комитет өз мүшелерінің арасынан бес адамды осы конгреске делегат етіп сайлады. Басқа округтердің кейбірі де қыркүйекте өткен [[Бірінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберді. Нью-Йорк делегаттары конгресте [[Континенттік қауымдастық]]тың қабылдануына тосқауыл қоя алмады. Алайда Нью-Йоркте бұл қауымдастықтың шешімдері негізінен ескерусіз қалды. 1775 жылғы қаңтар және ақпан айларында Нью-Йорк ассамблеясы [[Бірінші Континенттік конгресс]]тің шешімдерін мақұлдау жөніндегі бірқатар қарарларды қабылдамай, [[Екінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберуден бас тартты. Нью-Йорк Бірінші Континенттік конгрестің шешімдерін мақұлдамаған жалғыз отарлық ассамблея болды. Конгреске қарсылық провинциялық ассамблеялар шағымдар бойынша тиісті шаралар қабылдауды талап етуге құзыретті органдар болып табылады деген пікірге негізделді. Наурыз айында Ассамблея басқа отарлардың ұстанымынан алшақтап, Лондонға петиция жолдады. Алайда Лондон оны қабылдамады, өйткені петицияда «ана мемлекеттің» отаршыларға салық салуға өкілеттігі жоқ екені туралы тұжырымдар болды. Бұл петицияны қабылдауды «мүмкін емес» етті. Ассамблея соңғы рет 1775 жылғы 3 сәуірде жиналды.<ref>Edward Countryman, "Consolidating Power in Revolutionary America: The Case of New York, 1775–1783." ''Journal of Interdisciplinary History'' 6.4 (1976): 645–677. [https://www.jstor.org/stable/202535 in JSTOR]</ref> === Провинциялық конгресс === {{Толық мақала|Нью-Йорк провинциялық конгресі}} Жергілікті өкілдерден құрылған революциялық [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]] 1775 жылғы 22 мамырда билікті өз қолына алып, 1776 жылы провинцияны [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] деп жариялады және 1777 жылы алғашқы [[Нью-Йорк конституциясы]]н ратификациялады. Одан кейінгі [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысы]] кезінде [[Ұлыбритания корольдігі|британдықтар]] 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк қаласының тарихы|Нью-Йорк қаласының]] стратегиялық маңызы бар [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси порты|порты]] мен [[Нью-Йорк айлағы|айлағын]] қайта басып алып, оны [[Британ Солтүстік Америкасы]]ндағы әскери және саяси операцияларының базасы ретінде пайдаланды; <ref>Schecter, Barnet. ''The Battle for New York: The City at the Heart of the American Revolution''. Walker & Company. New York. October 2002. {{ISBN|0-8027-1374-2}}.</ref><ref>[[David McCullough|McCullough, David]]. ''[[1776 (book)|1776]]''. Simon & Schuster. New York. May 24, 2005. {{ISBN|978-0-7432-2671-4}}.</ref> алайда британ губернаторы ресми түрде қызметін атқаруын жалғастырғанымен, отардың солтүстік бөлігіндегі аумақтардың басым бөлігі көтерілісші [[Патриоттар (Америка революциясы)|патриоттардың]] бақылауында қалды. 1775 жылғы сәуірде көтерілісшілер Нью-Йорк ассамблеясының орнына [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]]н құрды. [[Лексингтон мен Конкорд шайқастары]] туралы хабар Нью-Йоркке 23 сәуірде жетіп, қала тұрғындарын есеңгіретіп тастады, өйткені Парламент отарларға салықтарды өздері белгілеу құқығын береді деген қауесет кеңінен таралған болатын. [[Маринус Уиллетт]] бастаған [[Азаттық ұлдары]] қала ратушасындағы қару-жарақ қоймасына басып кіріп, 1000 жиынтық қару-жарақты алып кетті. Қаруланған қала тұрғындары қаланы басқару үшін еріктілер жасағын құрды, ал [[Айзек Сирс]]тің үйі іс жүзінде үкіметтің орналасқан орны мен халық жасағының штабына айналды. [[Корольдік билік|Король тағайындаған]] Нью-Йорк атқарушы кеңесі 24 сәуірде жиналып, «біз бірауыздан ештеңе істеуге өкілеттігіміз жоқ деген пікірге келдік» деген қорытындыға келді.<ref>Launitz-Schurer, p. 158.</ref> Нью-Йорктегі британ әскерлері казармаларынан мүлде шықпады. 1775 жылғы 19 қазанда губернатор [[Уильям Трайон]] Нью-Йорктен кетіп, жағалауға жақын тұрған британ әскери кемесіне паналауға мәжбүр болды. Осылайша отардағы британ билігінің сыртқы нышандары да жойылды, өйткені Континенттік конгресс отардың қауіпсіздігіне қатер төндіретін кез келген адамды тұтқындауға бұйрық берген еді. 1776 жылғы сәуірде Трайон Нью-Йорк ассамблеясын ресми түрде таратты.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp 159–73.</ref> Нью-Йорк [[АҚШ тәуелсіздік соғысының солтүстік майданы]]нда орналасты. 1775 жылы Нью-Йорк жаңадан құрылған [[Құрлықтық армия]]ның алғашқы ірі әскери операциясы болған, бірақ сәтсіз аяқталған [[Канадаға басып кіру (1775)|Канадаға басып кіру]] жорығының бастапқы нүктесі болды. [[Дорчестер биіктіктерін бекіту]] нәтижесінде британдықтар Бостоннан шегінгеннен кейін генерал [[Джордж Вашингтон]] Құрлықтық армияны Бостоннан алып шығып, 1776 жылы Нью-Йоркке жеткізді. Ол британдықтардың бұл қалаға қайта оралатынын дұрыс болжаған еді. 1777 жылғы [[Саратога шайқасы]] соғыстың бетбұрыс кезеңіне айналды. Гудзон өзенінің бойындағы [[Вест-Пойнт (Нью-Йорк)|Вест-Пойнт]] стратегиялық маңызы бар нысан болды. Сонымен қатар Нью-Йорк британдықтардың [[Жаңа Англия]]ны басқа отарлардан бөліп тастау әрекетінде шешуші рөл атқарды. 1776 жылғы 9 шілдеде [[Уайт-Плейнс (Нью-Йорк)|Уайт-Плейнсте]] Төртінші провинциялық конгресс жиналып, кейін ''Нью-Йорктің алғашқы конституциялық конвенті'' деген атауға ие болды. Сол күні Нью-Йорк [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясын]] қолдап, өзін тәуелсіз Нью-Йорк штаты деп жариялады.<ref>{{cite web|title=Declaration of Independence|url=http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409165028/http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690 <!-- Bot retrieved archive -->|archive-date=April 9, 2008|access-date=April 10, 2008|publisher=www.history.com}}</ref> [[Нью-Йорк]] қаласының тұрғындары бұл оқиғаны [[Боулинг-Грин (Нью-Йорк)|Боулинг-Грин]] алаңындағы III Георгтың мүсінін құлату арқылы атап өтті. 1776 жылғы 10 шілдеде Төртінші провинциялық конгресс атауын ''Нью-Йорк штаты өкілдерінің конвенті'' деп өзгертіп, «атқарушы биліксіз заң шығарушы орган ретінде» жұмыс істей бастады. Отырыстар арасындағы үзілістерде басқару міндеті [[Қауіпсіздік комитеті (Америка революциясы)|Қауіпсіздік комитетіне]] жүктелді. Нью-Йорк штатының конституциясын әзірлеу үшін 1776 жылғы 10 шілдеде Уайт-Плейнсте [[Конституциялық конвент (саяси жиналыс)|конституциялық конвент]] шақырылды. Бірнеше рет үзіліс жарияланып, жиналыс орны өзгертілгеннен кейін конвент жұмысы [[Кингстон (Нью-Йорк)|Кингстонда]] 1777 жылғы 20 сәуір, жексенбі күні кешке аяқталды. Сол кезде [[1777 жылғы Нью-Йорк конституциясы|жаңа конституция]] бір ғана қарсы дауыспен қабылданды. Конституцияны [[Джон Джей]] әзірледі және ол халықтың ратификациялауына ұсынылмады. Оның ережелеріне сәйкес губернатор тағайындалмай, сайланатын болды, дауыс беру құқығына қойылған шектеулер жеңілдетілді, жасырын дауыс беру енгізілді және азаматтық құқықтарға кепілдік берілді. 1777 жылғы 30 шілдеде [[Джордж Клинтон (вице-президент)|Джордж Клинтон]] Кингстонда Нью-Йорк отарының алғашқы [[Нью-Йорк губернаторы|губернаторы]] ретінде қызметіне кірісті. 1778 жылғы 9 шілдеде Нью-Йорк штаты [[Конфедерация баптары]]на қол қойып, Америка Құрама Штаттарының мемлекеттік басқару жүйесінің ресми бөлігіне айналды. Дегенмен Нью-Йорк өкілдері Тәуелсіздік декларациясына қол қойғандықтан, штат 1776 жылы тәуелсіздік жарияланған кезден бастап-ақ АҚШ құрамында болған еді.<ref>Edward Countryman, ''A People in Revolution: The American Revolution and Political Society in New York, 1760–1790'' (1981).</ref> Провинция аумағында [[Лонг-Айленд шайқасы|бүкіл соғыстағы ең ірі шайқас]] өтті. Бұл Тәуелсіздік декларациясына қол қойылғаннан кейінгі алғашқы шайқас болды. 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк пен Нью-Джерсидегі әскери науқан]] барысында британдықтар қаланы қайта басып алып, қоғамдық алаңдағы [[Бостандық бағаны]]н кесіп құлатты және провинцияда [[Джеймс Робертсон (лоялист)|Джеймс Робертсон]]ның басшылығымен әскери жағдай енгізді. Алайда оның нақты билігі Манхэттеннің оңтүстік шетінен (сол кездегі Нью-Йорк қаласының аумағынан) әрі аспады. Трайон губернатор атағын сақтап қалғанымен, оның билігі өте шектеулі болды. [[Дэвид Мэтьюс]] Нью-Йоркті британдықтар басып алған бүкіл кезеңде, 1783 жылғы [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|Эвакуация күніне]] дейін қала мэрі қызметін атқарды. Қаланы қайта басып алғаннан кейін британдықтар Нью-Йоркті Америкадағы өз армиясының штаб-пәтеріне және Солтүстік Америкадағы саяси операцияларының орталығына айналдырды. Қалаға лоялист босқындар ағылып келіп, оның халқы 33 000 адамға жетті. [[Уоллабаут шығанағы]]ндағы [[Түрме кемелері|түрме кемелерінде]] британдықтар тұтқындаған [[АҚШ тәуелсіздік соғысындағы әскери тұтқындар|америкалық сарбаздар мен теңізшілердің]] едәуір бөлігі ұсталды. Бұл кемелерде қаза тапқан америкалықтардың саны соғыстың барлық шайқастарында қаза тапқандардың жалпы санынан асып түсті. Британдықтар Нью-Йоркті 1783 жылғы қарашадағы [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|Эвакуация күніне]] дейін өз бақылауында ұстады. Кейін бұл күн ұзақ уақыт бойы аталып өтілді.<ref>Countryman, ''A People in Revolution: The American Revolution and Political Society in New York, 1760–1790'' (1981).</ref> == Басқару құрылымы == {{Толық мақала|Америкадағы отарлық басқару}} [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Нью-Йорк губернаторын]] король тағайындады. Губернатор жоғарғы палата қызметін атқарған Атқарушы кеңестің мүшелерін өзі таңдады. Губернатор мен корольдің [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|ассамблея]] қабылдаған заң жобаларына вето қою құқығы болды. Алайда барлық заң жобалары король тарапынан қабылданбағанға дейін күшінде қала берді, ал мұндай шешімнің қабылдануы бір жылға дейін созылуы мүмкін еді. [[Георг король соғысы]] кезінде губернатор ассамблеяның екі бастамасын мақұлдады: отар кірістерін бес жыл сайын емес, жыл сайын бекіту және бөлінетін әрбір қаражаттың жұмсалу мақсатын ассамблеяның мақұлдауы. Бастапқыда ассамблеяға сайлау губернатордың қалауына қарай өткізілді, алайда кейін кемінде жеті жылда бір рет сайлау өткізуді міндеттейтін заң қабылданды. Нью-Йорк қаласы провинцияның әкімшілік орталығы әрі Нью-Йорк провинциялық ассамблеясының жиналыс өткізетін орны болды.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.</ref> 1692–1694 жылдары Нью-Йорк губернаторы бір мезгілде Пенсильвания губернаторы қызметін де атқарды. 1698–1701 жылдары ол Массачусетс пен Нью-Гэмпширдің де губернаторы болды. Ал 1702–1738 жылдары Нью-Джерси губернаторы қызметін де қатар атқарды. 1683 жылы ассамблеяда Лонг-Айлендке алты, Нью-Йорк қаласына төрт, Кингстон мен Олбаниге екі-екіден, ал [[Статен-Айленд]], [[Скенектади]], [[Мартас-Винъярд]] және [[Нантакет]]ке бір-бірден өкілдік орын берілді. Сондай-ақ Мэн жағалауындағы Пемаквидке бір орын бөлінді. 1737 жылы ассамблея мүшелерінің саны 27-ге, ал 1773 жылы 31-ге дейін ұлғайтылды. Сайлаушыларға жасына, жынысына және діни сеніміне қатысты талаптардан бөлек, құны кемінде 40 фунт стерлинг болатын [[Фригольд (ағылшын құқығы)|жеке меншік жер иелігі]] болуы міндеттелді. Алайда 40 фунт стерлингтік мүліктік талап көбіне ескерілмеді. 1737–1747 жылдар аралығында [[Отарлық Америкадағы еврейлер тарихы|еврейлерге]] дауыс беруге рұқсат етілмеді. Ауылдық округтерде ер адамдардың жартысынан сәл астамы дауыс беру құқығына ие болды. [[Жасырын дауыс беру]] жүйесі болмағандықтан, сайлаушылардың тәуелсіздігі қамтамасыз етілмеді. [[Әулие Павел шіркеуінің ұлттық тарихи орны|Сайлау округтің әкімшілік орталығында өткізілді]], оған шериф бақылау жасады. Кейде сайлау туралы хабарлама тым кеш беріліп, дауыс беру құқығы бар көптеген тұрғындар сайлау учаскелеріне жете алмады. Үміткерлер әдетте дауыс беру орындарында өздері қатысып отырды, ал дауыс беру қол көтеру арқылы жүргізілді. Егер мұндай дауыс беру нәтижесінде айқын жеңімпаз анықталмаса, басқа тәсіл қолданылды. Дэвид Осборн былай деп атап өтеді: <blockquote> 1733 жылғы 29 қазанда Уэстчестер округіндегі [[Истчестер (қала, Нью-Йорк)|Истчестердің]] ауылдық алаңында Нью-Йорк ассамблеясындағы бос орынға өткізілген сайлау — отарлық Америка тарихындағы ең белгілі саяси оқиғалардың бірі. Сайлаудан 275 жыл өткеннен кейін де тарихшылар бұл оқиғаны отарлық өмірдің әртүрлі қырлары туралы өз тұжырымдарын негіздеу үшін мысалға келтіруді жалғастырып келеді. Жақында бір зерттеуші осы сайлауды отаршылардың дүниетанымында монархияның маңызы ұзақ уақыт бойы сақталғанын дәлелдеу үшін пайдаланса, басқа бір ғалым дауыс беруді Нью-Йорк қолөнершілерінің саяси санасының қалыптасуындағы маңызды кезең ретінде қарастырды. Көптеген авторлар қазіргі [[Маунт-Вернон (Нью-Йорк)|Маунт-Вернон]] қаласындағы [[Әулие Павел шіркеуінің ұлттық тарихи орны]] орналасқан жерде өткен бұл сайлауды баспагер [[Джон Питер Зенгер]]дің тарихымен байланыстыра сипаттайды. Оның 1735 жылы [[Билікке қарсы жала жабу|билікке қарсы жала жабу]] ісі бойынша ақталуы Америкадағы [[Баспасөз бостандығы|баспасөз бостандығының]] негізін қалаған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Зенгер шығарған ''[[Нью-Йорк апталық журналы]]'' газетінің алғашқы санында осы әйгілі сайлау туралы көлемді есеп жарияланды. Бұл есеп тарихшылардың қолындағы отарлық кезеңдегі сайлаудың барысын толық сипаттайтын санаулы деректердің бірі болып табылады.<ref>{{cite web |last1=Osborn |first1=David |title=A Meddling Royal Official: Turnout at a Famous Colonial Election in Westchester County in 1733 |url=https://www.nps.gov/sapa/learn/historyculture/upload/ElectionOf1733.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160606095242/https://www.nps.gov/sapa/learn/historyculture/upload/ElectionOf1733.pdf |url-status=dead |archive-date=June 6, 2016 |publisher=National Park Service |page=1}}</ref> </blockquote> == Заңгерлік кәсіп == Британ губернаторлары заңгерлік білім алмаған жоғары тап өкілдері мен ақсүйектер болды. Олар америкалықтардың заң талаптары өздерінің өкілеттіктерін шамадан тыс шектейді деп есептеді. 1680 жылдардан шамамен 1715 жылға дейін корольдік билікті күшейту және губернаторлардың өкілеттіктеріне қойылған құқықтық шектеулерді азайту мақсатында көптеген әрекет жасалды. [[Филадельфия заңгерлері|Отарлық заңгерлер]] бұл әрекеттерге табысты түрде қарсы тұрды. Әсіресе 1720–1730 жылдары Бостон, Филадельфия және Нью-Йоркте қоғамдық пікірді жұмылдырудың маңызды тәсілі қалыптасты. Ол үшін жаңадан кең тарала бастаған апталық газеттер мен арзан кітапшалар шығаратын баспаханалар пайдаланылды. Заңгерлер осы баспа құралдары арқылы америкалықтардың [[Ағылшындардың құқықтары|ағылшындар ретіндегі заңды құқықтары]] туралы идеяларды таратты.<ref>Gregory Afinogenov, "Lawyers and Politics in Eighteenth-Century New York." ''New York History'' 89.2 (2008): 142–162. [https://www.jstor.org/stable/23183447 online]</ref> Алайда 1750–1760 жылдары заңгерлерге қарсы қозғалыс басталып, оларды [[Ұсақ-түйекке негізделген қарсылықтар|ұсақ-түйекке жармасатын даукестер]] ретінде келемеждеп, беделін түсіруге тырысты. Соның салдарынан олардың қоғамдық беделі мен ықпалы төмендеді.<ref>{{Cite journal |last=Feder |first=Luke J. |date=2014 |title="No Lawyer in the Assembly!": Character Politics and the Election of 1768 in New York City |url=https://www.jstor.org/stable/newyorkhist.95.2.154 |journal=New York History |volume=95 |issue=2 |pages=154–171 |jstor=newyorkhist.95.2.154 |issn=0146-437X}}</ref> Отарлық Нью-Йорктің заңгерлері адвокаттар қауымдастығын құрды, алайда ол 1768 жылы де Ланси мен Ливингстон әулеттерінің айналасында қалыптасқан саяси топтар арасындағы өткір қайшылықтар кезінде ыдырап кетті. Келесі жүз жыл бойы Нью-Йорк штатында заңгерлердің тиімді ұйымын құруға бірнеше рет әрекет жасалғанымен, олардың барлығы сәтсіз аяқталды. Америка революциясы кезінде лоялистерді қолдаған көптеген жетекші заңгерлер елден кетті. Олардың клиенттері көбіне корольдік билікпен немесе британ көпестері мен қаржыгерлерімен байланысты болды. Жаңа Америка Құрама Штаттарына адалдық антын бермейінше, оларға заңгерлік қызметпен айналысуға рұқсат етілмеді. Соғыста жеңілгеннен кейін олардың көпшілігі Ұлыбританияға немесе Канадаға қоныс аударды.<ref>Anton-Hermann Chroust, ''The rise of the legal profession in America'' (1965) vol 2:3–11</ref> Ақырында 1869 жылы табысты жұмыс істей бастаған адвокаттар қауымдастығы құрылды. Бұл ұйым өз қызметін бүгінгі күнге дейін жалғастырып келеді.<ref>Albert P. Blaustein, "New York Bar Associations Prior to 1870." ''American Journal of Legal History'' 12.1 (1968): 50–57. [https://www.jstor.org/stable/844067 online]</ref> === Сот жүйесі === Бастапқыда Нью-Йорк провинциясында ағылшын билігінің алғашқы кезеңінен сақталып қалған сот жүйесі қолданылды. Оның құрамына ассиздер соты, сессиялық сот және Нью-Йорк қаласының мэр соты сияқты бірқатар қалалық соттар кірді. 1683 жылы ассиздер соты таратылып, оның құзыреті жаңадан құрылған Ойер және Терминер соты мен Канцлерлік сотқа берілді.<ref>{{cite web |url=https://history.nycourts.gov/legal-history-by-era/colonial-new-york-under-british-rule/ |title=Colonial New York Under British Rule |website=Historical Society of the New York Courts}}</ref> 1691 жылғы 6 мамырда [[Нью-Йорк ассамблеясы]] Ойер және Терминер сотының орнына Нью-Йорк провинциясының Жоғарғы сотын құрды. Оның құзыреті Англиядағы Король орындығы соты, Жалпы талап-арыздар соты және Қазынашылық сотының құзыретіне негізделді. Алайда әділеттілік құқығына қатысты істер оның құзыретіне кірмеді, оларды бұрынғысынша Канцлерлік сот қарады. Жоғарғы сот 1777 жылғы конституцияға сәйкес өз қызметін жалғастырып, 1846 жылғы конституция бойынша [[Нью-Йорк Жоғарғы соты]]на айналды. ==== Жоғарғы соттың бас судьялары<ref name=PNY>{{cite web| url=http://www.nycourts.gov/history/legal-history-new-york/legal-history-eras-01/history-era-01-milborne| title=The Supreme Court of the Province of New York 1674–1776 - Jacob Milborne| publisher=Historical Society of the New York Courts| access-date=5 October 2015| url-status=dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20151006120950/http://www.nycourts.gov/history/legal-history-new-york/legal-history-eras-01/history-era-01-milborne| archive-date=October 6, 2015| df=mdy-all}}</ref> ==== {| class="wikitable" style="text-align:left" !| Қызмет атқарған тұлға ! Қызметке кіріскен күні ! Қызметтен кеткен күні ! Ескертпелер |- | [[Джозеф Дадли]] || 1691 жылғы 6 мамыр || 1692 жыл || Губернатор қызметінен босатты |- | [[Уильям «Танжер» Смит]] || 1692 жылғы 11 қараша || 1701 жылғы 21 қаңтар || |- | [[Абрахам де Пейстер]] || 1701 жылғы 21 қаңтар || 1701 жылғы 5 тамыз || |- | Уильям Этвуд || 1701 жылғы 5 тамыз || 1702 жылғы қараша || Губернатор қызметінен босатты |- | [[Уильям «Танжер» Смит]] || 1702 жылғы 9 маусым || 1703 жылғы 5 сәуір || |- | Джон Бриджес || 1703 жылғы 5 сәуір || 1704 жыл || 1704 жылғы 6 шілдеде қайтыс болды |- | [[Роджер Момпессон]] || 1704 жылғы 15 шілде || 1715 жыл || 1715 жылғы наурызда қайтыс болды. Сондай-ақ Нью-Джерсидің (1704–1710) және Пенсильванияның (1706) бас судьясы қызметін атқарды |- | [[Льюис Моррис (губернатор)|Льюис Моррис I]] || 1715 жылғы 15 наурыз || 1733 жыл || Губернатор қызметінен босатты |- | [[Джеймс де Ланси]] || 1733 жыл || 1760 жыл || 1760 жылғы 30 шілдеде қайтыс болды |- | [[Бенджамин Пратт]] | 1761 жылғы қазан | ?1763 | 1763 жылғы 5 қаңтарда қайтыс болды |- | Дэниел Хормансден | 1763 жылғы наурыз | 1776 жыл | 1778 жылғы 28 қыркүйекте қайтыс болды |- |} == Демография == {{Толық мақала|Отарлық Америкадағы құлдық}} {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; margin:0.5em 0 1em 1em; text-align:right; font-size:95%;" |- ! colspan="3" style="background:#e5e5f7; text-align:left; font-size:115%; padding:8px;" | Халық санының тарихи өзгерісі |- ! Жыл ! Халық саны ! ±% |- | 1664 || 10 000 || — |- | 1670 || 5 754 || −42,5% |- | 1680 || 9 830 || +70,8% |- | 1688 || 20 000 || +103,5% |- | 1690 || 13 909 || −30,5% |- | 1698 || 18 067 || +29,9% |- | 1700 || 19 107 || +5,8% |- | 1710 || 21 625 || +13,2% |- | 1715 || 31 000 || +43,4% |- | 1720 || 36 919 || +19,1% |- | 1723 || 40 564 || +9,9% |- | 1730 || 48 594 || +19,8% |- | 1731 || 50 289 || +3,5% |- | 1740 || 63 665 || +26,6% |- | 1749 || 73 448 || +15,4% |- | 1750 || 76 696 || +4,4% |- | 1756 || 96 775 || +26,2% |- | 1760 || 117 138 || +21,0% |- | 1770 || 162 920 || +39,1% |- | 1771 || 168 017 || +3,1% |- | 1780 || 210 541 || +25,3% |- | colspan="3" style="text-align:left; font-size:90%;" | '''Дереккөздер:''' 1664–1760 жылдар;<ref>{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|pages=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128 128–129]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128}}</ref><ref>Greene, Evarts Boutelle et al., ''American Population before the Federal Census of 1790'', 1993, {{ISBN|0-8063-1377-3}}.</ref> 1771 жыл;<ref>{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/151 151]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/180}}</ref> 1770–1780 жылдар.<ref name="Colonial and Pre-Federal Statistics">{{cite web|title=Colonial and Pre-Federal Statistics|publisher=[[United States Census Bureau]]|page=1168|url=https://www2.census.gov/prod2/statcomp/documents/CT1970p2-13.pdf}}</ref> |} Еуропалықтар келгенге дейін кемінде бес ғасыр бойы Нью-Йорк штатының солтүстік бөлігін (сондай-ақ қазіргі Онтарио, Квебек, Пенсильвания және Огайо аумақтарының кейбір бөліктерін) [[Ирокездер]] конфедерациясының бес ұлты мекендеді. 1720 жылдан кейін оларға [[Тускарора (тайпа)|тускарора]] тайпасы қосылып, конфедерация [[Ирокез (тайпа)|Алты ұлт]] деп атала бастады. * 1664 жылы [[Нью-Йорк]] қаласы халқының төрттен бірін афроамерикалықтар құрады. * 1690 жылы провинция халқының саны 20 000 адамды құрады, оның 6000-ы Нью-Йорк қаласында тұрды. * 1698 жылы провинция халқының саны 18 607 адам болды. Нью-Йорк халқының 14%-ын қара нәсілділер құрады. * Анна патшайым соғысынан кейін құлдардың саны өсті. 1731 және 1746 жылдары Нью-Йорктегі қара нәсілді халықтың үлесі тиісінше 18% және 21% болды. * 1756 жылы провинция халқының саны шамамен 100 000 адамды құрады, оның 14 000-ға жуығы қара нәсілділер еді. Сол кезеңде Нью-Йорктегі қара нәсілділердің көпшілігі құлдықта болды. == Экономикасы == Нидерланд билігі кезінде қалыптасқан [[Аң терісі саудасы#Алғашқы ұйымдастырылуы|аң терісі саудасы]] одан әрі дами түсті. [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси порты|Нью-Йорк сауда портының]] маңызы артқан сайын экономика кеңейіп, әртараптанды, ал Лонг-Айленд пен Гудзон өзенінің жоғарғы ағысындағы аймақтарда ауыл шаруашылығы дамыды.<ref>Michael G. Kammen, ''Colonial New York: A History'' (1975) ch 2, 7, 12.</ref> Нью-Йорк мұхит жағалауында орналасқандықтан, порттық және балық шаруашылығы дамыған аймаққа айналып, балықшылар да жақсы табыс тапты. Құрлықтың ішкі бөліктерінде ауыл шаруашылығы дақылдарын өсіру фермерлерге мол табыс әкелді. Саудагерлер тауарларын сатып, қомақты байлық жинады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ijq5ldfev1clcllz1alhwgmo0m57wn0 3684240 3684239 2026-10-20T20:08:24Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3684240 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Нью-Йорк провинциясы |өз атауы = Province of New York |статусы = [[Англия Патшалығы|Англия]] отары (1664–1707)<br>[[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] отары (1707–1783) |әнұраны = |байрақ = Colonial-Red-Ensign.svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = Seal_of_ny_1767.PNG |елтаңба_сипаттамасы = Мөр (1767) |символ = |карта = nycolony.png |size = 270px |сипаттамасы = Нью-Йорк провинциясының картасы |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = [[28 тамыз]] [[1664 жыл|1664]] |ыдырауы = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл|1783]] |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = [[Нью-Йорк]] |қалалары = |тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (ресми)<br>'''Азшылық тілдері:''' [[Нидерланд тілі|нидерланд]], [[ирокез тілдері]], [[алгонкин тілдері]] |валютасы = [[Нью-Йорк фунты]] |қосымша_параметр = |параметр_мазмұны = |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = [[Меншіктік отар]] (1664–1686)<br>[[Тәж отары]] (1689–1783) |династиясы = |басқарушылар_титулы = Король |басқарушы1 = [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] (алғашқы) |басқарушы_жылы1 = 1664–1685 |басқарушылар_титулы2 = |басқарушы2 = [[III Джордж (Ұлыбритания патшасы)|III Георг]] (соңғы) |басқарушы_жылы2 = 1760–1776 |басқарушылар_титулы3 = [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Корольдік губернатор]] |басқарушы3 = [[Ричард Николлс]] (алғашқы) |басқарушы_жылы3 = 1664–1668 |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = [[Эндрю Эллиот]] (соңғы) |басқарушы_жылы4 = 1783 |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = Заң шығарушы орган |параметр_мазмұны1 = Кеңес (1664–1686, 1689–1775)<br>[[Нью-Йорк провинциялық конгресі|Провинциялық конгресс]] (1775–1777)<br>'''Жоғарғы палата:''' [[Нью-Йорк Атқарушы кеңесі|Атқарушы кеңес]]<br>'''Төменгі палата:''' [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|Бас ассамблея]] |Кезең1 = [[Жаңа Нидерландты жаулап алу|Жаңа Амстердамды басып алу]] |Уақыт1 = [[28 тамыз]] |Жыл1 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең2 = [[Жаңа Нидерландтың берілу баптары|Жаңа Нидерландтың берілуі]] |Уақыт2 = [[29 қыркүйек]] |Жыл2 = [[1664 жыл|1664]] |Кезең3 = [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] |Уақыт3 = [[5 наурыз]] |Жыл3 = [[1674 жыл|1674]] |Кезең4 = [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]] |Уақыт4 = [[4 шілде]] |Жыл4 = [[1776 жыл|1776]] |Кезең5 = [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] |Уақыт5 = [[3 қыркүйек]] |Жыл5 = [[1783 жыл|1783]] |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = Алдыңғысы |д1 = Жаңа Нидерланд |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = Кейінгісі |к1 = Нью-Йорк (штат) |к2 = Вермонт Республикасы |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = }} '''Нью-Йорк провинциясы''' — 1664 жылдан 1783 жылға дейін [[Солтүстік Америка]]ның [[АҚШ-тың солтүстік-шығысы|солтүстік-шығыс жағалауында]] өмір сүрген, бастапқыда [[Американы британдықтардың отарлауы|британдық]] [[жеке меншік отар]], кейін [[корольдік отар]] болған аумақ. Провинцияның жері Атлант мұхиты жағалауындағы [[Лонг-Айленд]]тен [[Гудзон өзені]] мен [[Мохок өзені]]нің аңғарларын бойлай [[Ұлы көлдер]]ге дейін, ал солтүстігінде [[Жаңа Франция]] отарларына дейін созылды. Сонымен қатар провинция одан әрі батыстағы жерлерге де аумақтық талап қойды. 1664 жылы [[II Карл (Англия королі)|II Карл]] мен оның бауыры [[II Яков (Англия королі)|Яков]] ([[Йорк герцогы]]) сол кезде [[Питер Стёйвесант]] басқарып отырған [[Нидерланд Республикасы|нидерландтардың]] [[Жаңа Нидерланд]] отарын басып алу үшін флот жасақтады. Стёйвесант [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның келісімін алмай, ағылшын флотына берілді. Провинция оның иесі Йорк герцогының құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=James, Duke of York |url=https://history.nycourts.gov/figure/james-duke-york/ |access-date=2021-03-14 |website=Historical Society of the New York Courts}}</ref> Англияның билігі 1664 жылы әскери бақылау орнатылғаннан кейін ''де-факто'' жүзеге асып, 1667 жылы [[Бреда келісімі (1667)|Бреда келісімі]] және [[Вестминстер келісімі (1674)|Вестминстер келісімі]] бойынша егемен билік ретінде ''де-юре'' бекітілді. Отарда [[Ағылшын жалпы құқығы]] тек 1674 жылдан бастап қолданыла бастады. XVIII ғасырдың соңында Нью-Йорктегі отаршылар өзге [[Он үш отар]]дың тұрғындарымен бірге көтеріліске шығып, [[Америка Құрама Штаттары]]ның құрылуына алып келген [[АҚШ тәуелсіздік соғысы]]н қолдады. 1783 жылғы [[Париж келісімі (1783)|Париж келісімі]] Нью-Йоркке қатысты британдық аумақтық талаптарды тоқтатып, Нью-Йорк британ тәжінің билігінен тәуелсіздік алды. 1783 жылғы 25 қарашада [[Британ армиясы]] [[Нью-Йорк]] қаласынан [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|түпкілікті кеткеннен]] кейін генерал [[Джордж Вашингтон]]ның [[Құрлықтық армия]]сы қалаға оралып, осы оқиғаға орай үлкен салтанатты шеру мен мерекелік шаралар өткізілді. == Географиясы == Бұл британдық корольдік отар бұрын ирокездер еліне, кейін нидерландтардың [[Жаңа Нидерланд]] отарына қараған аумақта құрылды. Оның негізгі аумағын қазіргі кезде әдетте [[Нью-Йорк штатының оңтүстік бөлігі]] деп аталатын аймақта орналасқан [[Йоркшир округі (Нью-Йорк)|Йоркшир округі]] құрады. == Тарихы == === Жаңа Амстердам және нидерланд билігі (1617–1664) === 1617 жылы Жаңа Нидерландтағы [[Нидерланд Вест-Үнді компаниясы]]ның шенеуніктері қазіргі Олбани қаласының орнында қоныс құрып, 1624 жылы Манхэттен аралында [[Жаңа Амстердам]]ның негізін қалады. Нидерланд отары қазіргі Нью-Йорк, [[Нью-Джерси]], [[Делавэр]] және [[Вермонт]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штаттарының]] бүкіл аумағына, сондай-ақ [[Коннектикут]], [[Массачусетс]] және [[Мэн]]нің құрлықтың ішкі бөліктеріндегі аумақтарына, сонымен қатар [[Пенсильвания]]ның шығыс бөлігіне аумақтық талап қойды. === Корольдік провинция (1686–1775) === 1664 жылы нидерландтар [[Жаңа Нидерланд]]ты [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбританияға]] бергеннен кейін, ол [[Йорк герцогы Яков]]тың басқаруындағы [[жеке меншік отар]]ға айналды. 1685 жылғы ақпанда Яков таққа отырып, [[II Яков (Англия королі)|II Яков король]] атанғаннан кейін оның жеке меншігіндегі отар [[корольдік отар|корольдік провинцияға]] айналды.<ref>{{cite book|last=Countryman|first=Edward|title=The American Revolution|url=https://books.google.com/books?id=6MBKBJr9nHEC&pg=PA10|year=2003|edition=Revised|publisher=Farrar, Straus & Giroux|page=10|isbn=9781429931311}}</ref><ref>Robert A Emery, "Chapter 33: New York Pre-Statehood Legal Research Materials" in ''Prestatehood Legal Materials: A Fifty-State Research Guide'' (Vol. 1, A-M), eds. Michael Chiorazzi & Marguerite Most (Routledge, 2013).</ref> 1688 жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясы [[Жаңа Англия доминионы]]ның құрамына енгізілді. Алайда 1689 жылғы сәуірде II Яков корольдің [[Даңқты революция]] нәтижесінде тақтан тайдырылғаны туралы хабар жеткенде, бостондықтар [[1689 жылғы Бостон көтерілісі|өз үкіметін құлатып]], доминион губернаторы [[Эдмунд Андрос]]ты тұтқындады. Сол жылғы мамырда Нью-Йорк провинциясында [[Лейслер көтерілісі]] деп аталатын көтеріліс басталды. Осы кезеңде Франциямен [[Уильям король соғысы]] басталып, француздар [[Скенектади қырғыны|Скенектадиге шабуыл жасады]]. Шілде айында Нью-Йорк Монреаль мен Квебекке қарсы сәтсіз аяқталған шабуылға қатысты. 1691 жылғы наурызда жаңа губернатор [[Генри Слоутер]] келді. Ол [[Якоб Лейслер]]ді тұтқындап, сотқа тартты және өлім жазасына кестірді. 1691 жылы Нью-Йорктің жарғысы қайтадан күшіне енгізіліп, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] құрылғанға дейін провинцияның конституциясы қызметін атқарды. Нью-Йоркте жарық көрген алғашқы газет ''[[Нью-Йорк газетасы]]'' болды. Оны 1725 жылғы 8 қарашада [[Уильям Брэдфорд (баспагер, 1663 жылы туған)|Уильям Брэдфорд]] шығара бастады. Газет бір параққа басылып, апта сайын жарық көрді.<ref>[[#Lee1923|:ee, 1923]], pp. 36–37</ref> 1702–1713 жылдары Франциямен болған [[Анна патшайым соғысы]] кезінде провинция әскери қимылдарға аз қатысқанымен, британ флотын жабдықтау арқылы пайда көрді. Нью-Йорк жасағы 1709 және 1711 жылдары Квебекке қарсы ұйымдастырылған, бірақ сәтсіз аяқталған екі шабуылға қатысты. ==== Нидерландтар ==== [[Сурет:Van-Bergen-Farm-middlepanel-1733.jpg|thumb|1733 жылғы [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] маңындағы Ван Берген фермасы<ref>{{cite book|author1=Blackburn, Roderic H. |last2=Piwonka|first2=Ruth|title=Remembrance of Patria: Dutch Arts and Culture in Colonial America, 1609–1776|url=https://books.google.com/books?id=nFALQtEI9LcC&pg=PA239|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=9780939072064}}</ref>]] [[Ұлыбритания корольдігі|Британдықтар]] аймақты өз бақылауына алған кезде, мемлекеттік шенеуніктер мен сарбаздарды қоспағанда, нидерланд отбасыларының басым көпшілігі сол жерде қалды. Алайда Нидерландтан жаңадан келетін қоныс аударушылардың саны өте азайды. [[Нидерланд]] шағын мемлекет болғанымен, [[Нидерланд отарлық империясы]]ның аумағы кең еді. Сондықтан өз отанынан кеткен қоныс аударушылардың Нидерландтың толық бақылауындағы аумақтар арасынан таңдау мүмкіндігі мол болды. Нидерландтың ірі қалалары жоғары мәдениеттің орталықтары болғанымен, олардан қоныс аударушылар аз шықты. XVII ғасырда Жаңа Дүниеге келген нидерландтардың көпшілігі ауылдардан шыққан шаруалар еді. Жаңа Нидерландқа келгеннен кейін олар бір-бірінен алыс орналасқан ауылдарға қоныстанып, өзара сирек байланыс жасады. Тіпті бір елді мекеннің өзінде әртүрлі нидерланд топтарының арасындағы қарым-қатынас өте шектеулі болды. Жаңадан қоныс аударушылардың өте аз келуі нәтижесінде өзгерістердің ықпалынан оқшауланған дәстүрлі өмір салты барған сайын нығая түсті. Нидерланд қоныстанушылары өз тілі мен [[кальвинизм|кальвинистік]] дініне негізделген халықтық мәдениетін сақтап қалды. Нидерландтар өздерімен бірге халық ауыз әдебиеті мен дәстүрлерін де ала келді. Олардың ішіндегі ең белгілісі — кейін қазіргі [[Санта-Клаус]] бейнесіне айналған ''Синтерклаас''. Олар өздеріне тән киім үлгілері мен тағамдық талғамдарын сақтады. Нидерландтар Америкаға қызылша, эндивий, саумалдық, ақжелкен және печенье сияқты бірқатар жаңа азық-түлік түрлерін әкелді. Британдықтар билікті өз қолына алғаннан кейін [[Олбани (Нью-Йорк)|Олбани]] мен Нью-Йорк қаласындағы ауқатты нидерланд отбасылары ағылшын ақсүйектеріне еліктеп, ағылшын жиһаздарын, күміс ыдыстарды, хрусталь бұйымдар мен зергерлік әшекейлерді сатып ала бастады. Олар шіркеу арқылы берік сақталған нидерланд тілін мақтан тұтты, алайда балаларына мектеп ашу ісінде янкилерден әлдеқайда баяу қимылдады. Ақырында олар қазіргі [[Нью-Брансуик (Нью-Джерси)|Нью-Брансуик]] қаласындағы [[Ратгерс университеті]]не айналған Куинс колледжінің негізін қалады. Олар газет те, кітап та шығармады, жыл сайын тек санаулы діни кітапшаларды ғана жариялап отырды.<ref>Thomas S. Wermuth, ''Rip Van Winkle's Neighbors: The Transformation of Rural Society in the Hudson River Valley, 1720–1850'' (2001).</ref><ref>Jacob Ernest Cooke, ed. ''Encyclopedia of the North American colonies'' (3 vol. 1993), highly detailed coverage of the Dutch colonists.</ref><ref>A. G. Roeber "Dutch colonists cope with English control" in Bernard Bailyn, and Philip D. Morgan, eds. ''Strangers within the realm: cultural margins of the first British Empire'' (1991) pp. 222–36.</ref><ref>Randall Balmer, ''A Perfect Babel of Confusion: Dutch Religion and English Culture in the Middle Colonies'' (2002).</ref> ==== Немістер ==== 1710 жылы Анна патшайым үкіметі [[Кедей пфальцтықтар|Пфальцтан шыққан]] 2800-ге жуық неміс қоныс аударушысын он кемемен Нью-Йоркке жеткізді. Бұл Америка революциясына дейін бір мезгілде келген иммигранттардың ең ірі тобы болды. Салыстыру үшін, сол кезде Манхэттенде небәрі 6000 адам тұрған. Бастапқыда немістер Гудзон өзенінің бойындағы Пикскилл маңында флотқа қажетті материалдар мен қарамай өндіру ісіне тартылды. 1723 жылы оларға байырғы америкалықтар мен француздардан қорғану үшін аралық аймақ қалыптастыру мақсатында Скенектадидің батысындағы Мохок аңғарының орталық бөлігіне қоныстануға рұқсат берілді. Олар сондай-ақ [[Скохари (қала, Нью-Йорк)|Скохари]] және [[Черри-Валли (қала, Нью-Йорк)|Черри-Валли]] сияқты жерлерге қоныстанды. Көпшілігі жерді жалға алушы шаруаларға немесе жерді рұқсатсыз иеленген қоныстанушыларға айналды. Олар оқшау өмір сүріп, өз қауымының өкілдерімен некелесті, неміс тілінде сөйледі, лютерандық шіркеулерге барып, өздерінің әдет-ғұрыптары мен тағамдарын сақтап қалды. Немістер жерді жеке меншікке иеленуге ерекше мән берді. Олардың кейбіреулері жергілікті құқықтық және кәсіпкерлік мүмкіндіктерді түсініп, пайдалану үшін ағылшын тілін меңгерді.<ref>Philip Otterness, ''Becoming German: The 1709 Palatine Migration to New York'' (2004)</ref> ==== Қара нәсілді құлдар ==== Отарларға алғашқы құлдарды нидерландтар, кейіннен британдықтар әкелді. Олардың басым бөлігі сол кезеңдегі көптеген тайпааралық соғыстарда тұтқынға түскен адамдарды пайда табу мақсатында пайдаланған африкалық тайпа көсемдерінен сатып алынды. 1690 жылдары [[Нью-Йорк]] отарлар арасында құлдарды ең көп импорттайтын қала әрі теңіз қарақшыларын жабдықтайтын порт болды. Қара нәсілді халық Нью-Йорк қаласы мен штаттың солтүстік бөлігіндегі ірі фермаларда маңызды орын ала бастады.<ref>Graham Russell Hodges, ''Root and Branch: African Americans in New York and East Jersey, 1613–1863'' (2005).</ref><ref>{{Cite web |title=People Not Property: Stories of Slavery in the Colonial North |url=https://peoplenotproperty.hudsonvalley.org/ |access-date=December 30, 2025 |website=Historic Hudson Valley |language=en}}</ref> Кеме қатынасы мен сауданың дамуына байланысты Нью-Йоркте африкалық құлдардың білікті қолөнершілер және үй қызметшілері ретіндегі еңбегіне сұраныс болды. Нью-Йоркте құлдар арнайы құл базарларында аукцион арқылы ең жоғары баға ұсынған сатып алушыларға сатылды. Нью-Йоркте [[Құлдар көтерілісі|құлдардың]] екі ірі көтерілісі [[1712 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1712]] және [[1741 жылғы Нью-Йорктегі құлдар көтерілісі|1741]] жылдары болды.<ref>Peter Charles Hoffer, ''The Great New York Conspiracy of 1741: Slavery, Crime, and Colonial Law'' (2003).</ref> 1720 жылдардан 1740 жылдарға дейін Нью-Йоркке әкелінген құлдардың саны күрт өсті. XVII ғасырда олар Төменгі Манхэттенде [[Африкалықтар қорымы ұлттық ескерткіші|африкалықтар қорымын]] құрды. Бұл қорым 1812 жылға дейін пайдаланылды. Екі ғасырға жуық уақыт өткен соң, Бродвей көшесіндегі 290-үйде Тед Вайсс атындағы федералдық ғимараттың құрылысы басталар алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қорым қайта табылды. Тарихшылардың бағалауынша, оның айналасындағы шамамен 8 акр аумақта 15 000–20 000 африкалық пен афроамерикалық жерленген. Бұл ерекше жаңалыққа байланысты үкімет осы жерде мемориал салуды тапсырды. Онда Ұлттық парктер қызметінің тарихи-танымдық орталығы орналасқан. Қорымға [[Ұлттық тарихи ескерткіш]] және [[Ұлттық ескерткіш (АҚШ)|Ұлттық ескерткіш]] мәртебелері берілді. Адам сүйектерін қазып алу және зерттеу жұмыстары «АҚШ-та жүзеге асырылған ең маңызды тарихи қалалық археологиялық жоба» деп сипатталды.<ref>[http://www.africanburialground.gov/ABG_Main.htm "African Burial Ground"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114084318/http://www.africanburialground.gov/abg_main.htm |date=November 14, 2010 }}, General Services Administration. Retrieved April 9, 2009.</ref> ==== Король Георг соғысы ==== {{Толық мақала|Король Георг соғысы}} Бұл провинция британ отары ретінде [[Король Георг соғысы]] кезінде француздарға қарсы соғысты. Отарлық ассамблея соғыс шығындарын өз бақылауында ұстауға бел буып, әскери әрекеттерге мардымсыз ғана қолдау көрсетті. Нью-Йорктен [[Луисбург бекінісі|Луисбургке]] қарсы экспедициялық жасақ құруға көмектесу сұралғанда, Нью-Йорк ассамблеясы әскер жасақтаудан бас тартып, тек символикалық мөлшерде 3000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 109.</ref> Ассамблея ауқымды әскери әрекеттерге қарсы болды, өйткені бұл Квебекпен сауданы бұзып, салықтардың өсуіне әкелуі мүмкін еді. 1745 жылы француздардың Саратогаға жасаған шабуылы елді мекенді қиратып, жүзден астам адамның қаза табуына немесе тұтқынға түсуіне әкелді. Осы шабуылдан кейін ассамблея көбірек қаражат бөліп, 1600 адамнан тұратын жасақ құрып, 40 000 фунт стерлинг бөлді.<ref>Nash (1986), p. 110.</ref> ==== Француздар мен үндістер соғысы ==== {{Толық мақала|Француздар мен үндістер соғысы}} [[Француздар мен үндістер соғысы]] кезінде Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігі ұрыс қимылдарының алаңына айналды. Британ және француз әскерлері байырғы америкалық одақтастарымен бірге [[Шамплейн көлі]]не бақылау орнату үшін күресті. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] мен Нью-Йорк провинциясының солтүстік бөлігіндегі басқа да өкілдер ирокездерді соғысқа қатысуға тартты. 1757 жылы француздар мен олардың үндіс одақтастары Джордж көлінің оңтүстік шетінде орналасқан [[Уильям-Генри форты]]н қоршауға алды. Британ әскерлері француздарға берілді, алайда кейін көптеген тұтқынды үндістер қырып салды. Кейбір тұтқындар шешек ауруына шалдыққан еді. Үндістер олардың бас терілерін өз ауылдарына алып қайтқан кезде ауру таралып, көптеген адамның өліміне әкелді.<ref>Ian K. Steele, ''Betrayals: Fort William Henry and the Massacre'' (1990).</ref> Ақырында британдықтар соғыста жеңіске жетіп, бүкіл Канаданы өз бақылауына алды. Осылайша француздардың қолдауымен жасалған үндістердің шабуылдары тоқтатылды. 1757 жылғы көктемде Нью-Йоркте [[Мәжбүрлеп әскери қызметке алу|әскери қызметке күштеп алудың]] ең ірі шараларының бірі өтті. Үш мың британ сарбазы қаланы қоршауға алып, таверналар мен теңізшілер жиналатын басқа орындардан 800-ге жуық адамды ұстап, күштеп әскери қызметке алды.<ref>Nash (1986) p. 151.</ref> Нью-Йорк [[Каперлік|каперлік қызметтің]] орталығы болды. 1756 жылы Нью-Йорктің 40 кемесіне каперлік қызмет атқаруға рұқсат берілді, ал 1757 жылғы көктемде француздардан қолға түсіріліп, Нью-Йоркке жеткізілген олжалардың құны 200 000 фунт стерлингке бағаланды. 1759 жылға қарай теңіздер француз кемелерінен тазартылып, каперлер қарсыласпен сауда жасауға көшті. Соғыстың аяқталуы Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. [[Уильям Джонсон (1-баронет)|Сэр Уильям Джонсон]] [[Понтиак көтерілісі]]н тоқтату жөнінде келіссөздер жүргізді. Ол үндістердің жерлеріне ағылшындардың одан әрі қоныстануына жол бермеу үшін [[1763 жылғы корольдік прокламация]] мен [[Форт-Стэнвикс келісімі]]н қолдады. Келісім бойынша [[Делавэр өзенінің Батыс тармағы]] мен [[Унадилла өзені]] бойымен шекара белгіленді. Оның батысындағы жерлер ирокездерге, ал шығысындағы жерлер отарларға тиесілі болды.<ref>Michael J. Mullin, "Personal Politics: William Johnson and the Mohawks." ''American Indian Quarterly'' 17#3 (1993): 350–358.</ref> === Саяси партиялар === XVIII ғасырдың ортасында Нью-Йорктің саяси өмірі екі ықпалды әулеттің — [[Ливингстондар әулеті|Ливингстондар]] мен де Лансилердің арасындағы бәсекелестік төңірегінде өрбіді. Екі әулет те едәуір байлық жинаған болатын. Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк провинциясының саясатына ықпалы шамадан тыс күшті болды, өйткені ассамблеяның бірнеше мүшесі өздері өкілдік ететін округтерде емес, Нью-Йорк қаласында тұрды. 1752 жылғы сайлауда де Лансилердің туыстары мен жақын достары ассамблеядағы 27 орынның 12-сін бақылауына алды. Алайда 1761 жылғы сайлауда де Лансилер ассамблеяға бақылауын жоғалтты. Губернатор [[Кадвалладер Колден]] ықпалды әулеттерге қарсы тұру үшін халықтық партия құруға тырысты. Соның нәтижесінде ол екі партияның да қалалық элитасының өшпенділігіне ұшырады. Ливингстондар империялық билікпен байланыстарды [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Лансидің]] ықпалын шектеу құралы ретінде қарастырды. Ал де Лансилер империялық билікпен байланыстарды жеке пайдасына пайдаланудың құралы деп есептеді.<ref>Carl Lotus Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.</ref> === Гербтік алым туралы заң === Парламент отарлардан қаражат жинау мақсатында [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң]]ды қабылдады. Нью-Йорк бұған дейін Француздар мен үндістер соғысына қаражат жинау үшін 1756–1760 жылдары қолданылған өзінің гербтік алым туралы заңын қабылдаған болатын. Гербтік алым туралы заңға көрсетілген ерекше күшті қарсылықты жергілікті мәселелерге байланысты жинақталған қайшылықтармен ғана түсіндіруге болады.<ref>Nash (1986), p. 184.</ref> Француздар мен үндістер соғысының аяқталуынан туындаған зардаптар Нью-Йоркте ауыр экономикалық құлдырауға әкелді. Отарлар Ұлыбританиямен сауда тапшылығынан, елдегі несиелеуді шектеген қаржылық дағдарыстан және ақша айналымындағы өтімділікті қамтамасыз ету үшін қағаз ақша шығаруға тыйым салған [[Ақша айналымы туралы заң]]нан туындаған өте қатаң ақша-несие саясатының салдарын бастан кешірді.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 23–52.</ref> Нью-Йорк әуел бастан отарлардағы наразылық қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Нью-Йорктегі екі саяси топ та [[1765 жылғы гербтік алым туралы заң|1765 жылғы гербтік алым туралы заңға]] қарсы шықты. Қазан айында бірнеше отардың өкілдері Нью-Йорктегі кейін [[Федерал-холл]] атанған ғимаратта [[Гербтік алым конгресі]]не жиналып, заңға қарсы қандай шаралар қабылдау керектігін талқылады. 1765 жылғы 11 желтоқсанда Нью-Йорк ассамблеясы британдық Қауымдар палатасына америкалықтардың өздеріне салынатын салықтарды өздері белгілеу құқығын мойындауды сұраған петиция жолдады. Тамыз айында гербтік алым агенттерін қорқытып-үркіту және ұрып-соғу оқиғалары туралы хабарлар кеңінен тарады. Нью-Йорктің гербтік алым жөніндегі комиссары қызметінен кетті. Заң 1 қарашада күшіне енді. Бір күн бұрын [[Джеймс де Ланси (саясаткер)|Джеймс де Ланси]] Нью-Йорк көпестерінің Бёрнс тавернасындағы жиналысын ұйымдастырды. Онда көпестер гербтік алым туралы заң күшін жойғанға дейін Ұлыбританиядан әкелінетін барлық тауарларға бойкот жариялауға келісті. Бұл заңға қарсы шыққан жетекші байсалды ұйымдардың бірі [[Айзек Сирс]], [[Джон Лэмб (генерал)|Джон Лэмб]] және [[Александр Макдугалл]] басқарған жергілікті [[Азаттық ұлдары]] болды. Тарихшы Гэри Б. Нэш «1–4 қарашадағы жаппай үрей» деп аталған оқиғалар туралы былай деп жазды:<ref name=nash55>Nash (2005) p. 55.</ref> {{Дәйексөз|Алайда Нью-Йорктің қарапайым халық өкілдері мұнымен әлі қанағаттанбаған еді. «Азаттық ұлдарының» беделді жетекшілерінің ықпалынан шығып кеткен төменгі әлеуметтік топтар төрт күн бойы қалада ойран салды. Саны екі мыңға жуық адамнан тұратын топ британ саясатын қолдайды деген күдікке ілінгендердің үйлеріне қоқан-лоқы көрсетті, аса бай губернатор Кадвалладер Колденнің үйіне шабуыл жасады, оның тұлыбын қала көшелерімен алып жүрді және Боулинг-Грин алаңында үлкен алау жақты. Айқай-шуға басқан жиналғандар алауға губернатордың сәнді екі шанасы мен ат жегілген күймесін лақтырды.<ref>Nash (2005) p. 54. Nash (p. 58) also wrote, "In New York City ... the Stamp Act demonstrators were led at first by men higher up on the social order – ship captains, master craftsmen, and even lawyers, but then escaped their control."</ref>}} Тарихшы Фред Андерсон Нью-Йорктегі тобырдың әрекеттерін Бостондағы оқиғалармен салыстырды. Бостонда алғашқы толқулардан кейін [[Адал тоғыздық]] (кейінгі «Азаттық ұлдары» ұйымының ізашары) сияқты жергілікті жетекшілер тобырды өз бақылауына ала алды. Алайда Нью-Йоркте «тобыр негізінен теңізшілерден құралды. Олардың көпшілігінің жергілікті қауыммен тығыз байланысы болмады және олар қаладағы құрлықта жүрген радикал жетекшілердің билігіне бағынуды аса қажет деп санамады». Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» тек 1 қарашадан кейін ғана наразылық қозғалысын өз бақылауына алды.<ref>Anderson pp. 678–679.</ref> 1 қарашада тобыр қойма мен [[Амстердам форты|Форт-Джордж]] коменданты Томас Джеймстің үйін қиратты. Бірнеше күннен кейін Форт-Джорджда сақталған гербтік маркалар тобырға тапсырылды. Нэш «„Азаттық ұлдары“ теңізшілерді, төменгі әлеуметтік топтардан шыққан қолөнершілер мен жұмысшыларды өз бақылауында ұстай ала ма деген мәселе күмәнді болып қала берді» деп атап өтті. Сондай-ақ оның айтуынша, олар «жиналған төменгі тап қолөнершілері мен олардың теңізші серіктерінің орасан зор күшінен қорқа бастады».<ref name=nash55/> 1766 жылғы 7 қаңтарда Коннектикутқа арналған гербтік маркаларды тасымалдаған ''Polly'' сауда кемесіне Нью-Йорк айлағында адамдар көтеріліп, маркаларды жойды. 1765 жылдың соңына дейін гербтік алым туралы заңға қарсы толқулар негізінен Нью-Йорк қаласымен шектелген еді, алайда қаңтар айында «Азаттық ұлдары» Олбаниде де гербтік маркалардың таратылуын тоқтатты. 1766 жылғы мамырда гербтік алым туралы заңның күші жойылғаны туралы хабар жеткенде, «Азаттық ұлдары» [[Бостандық бағаны]]н орнатып, бұл оқиғаны атап өтті. Баған жаппай жиналыстар өткізілетін орынға және америкалықтардың күресінің символына айналды. Маусым айында Нью-Йоркке британдық тұрақты әскердің екі полкі келіп, жоғарғы казармаларға орналастырылды. 10 тамызда бұл әскерлер Бостандық бағанын кесіп құлатты. Кейін екінші және үшінші бағандар орнатылды, алайда олар да кесіп құлатылды. Осындай әрекеттердің қайталануына жол бермеу үшін төртінші баған орнатылып, темірмен қапталды.{{citation needed|date=April 2018}} === Шай туралы заң === Тауншенд актісінің күші жойылғаннан кейін Нью-Йоркте тыныштық орнады, алайда провинция экономикасы әлі де құлдырау жағдайында болды. 1773 жылғы мамырда Парламент [[Шай туралы заң]]ды қабылдап, шайға салынатын баж салығын төмендетті және Ост-Үнді компаниясына отарларда шайды контрабандашыларға қарағанда арзан бағамен сатуға мүмкіндік берді. Бұл заң ең алдымен Нью-Йорк көпестері мен контрабандашыларының мүдделеріне нұқсан келтірді. Қарсылық қозғалысын «Азаттық ұлдары» ұйымдастырды. 1773 жылғы қарашада олар ''«Нью-Йорктің Азаттық ұлдары қауымдастығы»'' атты мәлімдеме жариялап, онда заңды қолдауға қандай да бір көмек көрсеткен кез келген адам «Америка бостандықтарының жауы» деп танылатынын мәлімдеді. Соның нәтижесінде Ост-Үнді компаниясының Нью-Йорктегі агенттері қызметтерінен кетті. Нью-Йорк ассамблеясы «Азаттық ұлдарының» заңнан тыс өкілеттіктерді өз қолына алуына қатысты ешқандай шара қолданбады.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 95–111.</ref> Нью-Йорктегі «Азаттық ұлдары» Бостонда шайдың кемелерден түсірілуіне толықтай жол бермеу жоспары туралы біліп, осы саясатты ұстануға шешім қабылдады. «Қауымдастық» күткен қолдауына ие болмағандықтан, «Азаттық ұлдары» шай жағаға түсірілген жағдайда халық оны бөлшек сауда арқылы сатуды талап етеді деп қауіптенді.<ref>Launitz-Schurer, p. 103.</ref> Желтоқсан айында [[Бостон шай бүлігі]] туралы хабардың жетуі қарсылық қозғалысын одан әрі күшейтті. 1774 жылғы сәуірде ''Nancy'' кемесі жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін Нью-Йорк айлағына келді. Кеме капитаны бортта 18 жәшік шай бар екенін мойындап, оны жағаға түсіруге әрекет жасамайтынына келісті. Алайда соған қарамастан, «Азаттық ұлдары» кемеге көтеріліп, шайды жойды. === Төзгісіз заңдар === 1774 жылғы қаңтарда Ассамблея [[Төзгісіз заңдар]]ға қатысты басқа отарлармен байланыс орнату үшін [[Хат алмасу комитеті]]н құрды.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 113–57.</ref> 1774 жылғы мамырда Бостон портын жапқан [[Бостон порты туралы заң]]ның қабылданғаны жөнінде хабар жетті. «Азаттық ұлдары» Ұлыбританиямен саудаға бойкот жариялауды қайта бастауды қолдады, алайда ірі импорттаушылар бұған қатты қарсылық білдірді. Мамыр айында Нью-Йоркте жиналыс өткізіліп, онда [[Хат алмасу комитеті]]нің мүшелері сайланды. Құрамында байсалды бағытты ұстанушылар басым болған [[Алпыс комитеті|Елу комитеті]] құрылды, ал «Азаттық ұлдары» оның құрамынан небәрі 15 орын алды. Комитеттің төрағасы [[Айзек Лоу]] болды. Кейін [[Фрэнсис Льюис]] қосылып, комитет Елу бір комитеті деп аталды. Комитет Бостонның «Америка құқықтарын қорғау жолында зардап шегіп жатқанын» мәлімдеген қарар қабылдап, [[Континенттік конгресс]] құруды ұсынды. Шілде айында комитет өз мүшелерінің арасынан бес адамды осы конгреске делегат етіп сайлады. Басқа округтердің кейбірі де қыркүйекте өткен [[Бірінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберді. Нью-Йорк делегаттары конгресте [[Континенттік қауымдастық]]тың қабылдануына тосқауыл қоя алмады. Алайда Нью-Йоркте бұл қауымдастықтың шешімдері негізінен ескерусіз қалды. 1775 жылғы қаңтар және ақпан айларында Нью-Йорк ассамблеясы [[Бірінші Континенттік конгресс]]тің шешімдерін мақұлдау жөніндегі бірқатар қарарларды қабылдамай, [[Екінші Континенттік конгресс]]ке делегаттар жіберуден бас тартты. Нью-Йорк Бірінші Континенттік конгрестің шешімдерін мақұлдамаған жалғыз отарлық ассамблея болды. Конгреске қарсылық провинциялық ассамблеялар шағымдар бойынша тиісті шаралар қабылдауды талап етуге құзыретті органдар болып табылады деген пікірге негізделді. Наурыз айында Ассамблея басқа отарлардың ұстанымынан алшақтап, Лондонға петиция жолдады. Алайда Лондон оны қабылдамады, өйткені петицияда «ана мемлекеттің» отаршыларға салық салуға өкілеттігі жоқ екені туралы тұжырымдар болды. Бұл петицияны қабылдауды «мүмкін емес» етті. Ассамблея соңғы рет 1775 жылғы 3 сәуірде жиналды.<ref>Edward Countryman, "Consolidating Power in Revolutionary America: The Case of New York, 1775–1783." ''Journal of Interdisciplinary History'' 6.4 (1976): 645–677. [https://www.jstor.org/stable/202535 in JSTOR]</ref> === Провинциялық конгресс === {{Толық мақала|Нью-Йорк провинциялық конгресі}} Жергілікті өкілдерден құрылған революциялық [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]] 1775 жылғы 22 мамырда билікті өз қолына алып, 1776 жылы провинцияны [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] деп жариялады және 1777 жылы алғашқы [[Нью-Йорк конституциясы]]н ратификациялады. Одан кейінгі [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ тәуелсіздік соғысы]] кезінде [[Ұлыбритания корольдігі|британдықтар]] 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк қаласының тарихы|Нью-Йорк қаласының]] стратегиялық маңызы бар [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси порты|порты]] мен [[Нью-Йорк айлағы|айлағын]] қайта басып алып, оны [[Британ Солтүстік Америкасы]]ндағы әскери және саяси операцияларының базасы ретінде пайдаланды; <ref>Schecter, Barnet. ''The Battle for New York: The City at the Heart of the American Revolution''. Walker & Company. New York. October 2002. {{ISBN|0-8027-1374-2}}.</ref><ref>[[David McCullough|McCullough, David]]. ''[[1776 (book)|1776]]''. Simon & Schuster. New York. May 24, 2005. {{ISBN|978-0-7432-2671-4}}.</ref> алайда британ губернаторы ресми түрде қызметін атқаруын жалғастырғанымен, отардың солтүстік бөлігіндегі аумақтардың басым бөлігі көтерілісші [[Патриоттар (Америка революциясы)|патриоттардың]] бақылауында қалды. 1775 жылғы сәуірде көтерілісшілер Нью-Йорк ассамблеясының орнына [[Нью-Йорк провинциялық конгресі]]н құрды. [[Лексингтон мен Конкорд шайқастары]] туралы хабар Нью-Йоркке 23 сәуірде жетіп, қала тұрғындарын есеңгіретіп тастады, өйткені Парламент отарларға салықтарды өздері белгілеу құқығын береді деген қауесет кеңінен таралған болатын. [[Маринус Уиллетт]] бастаған [[Азаттық ұлдары]] қала ратушасындағы қару-жарақ қоймасына басып кіріп, 1000 жиынтық қару-жарақты алып кетті. Қаруланған қала тұрғындары қаланы басқару үшін еріктілер жасағын құрды, ал [[Айзек Сирс]]тің үйі іс жүзінде үкіметтің орналасқан орны мен халық жасағының штабына айналды. [[Корольдік билік|Король тағайындаған]] Нью-Йорк атқарушы кеңесі 24 сәуірде жиналып, «біз бірауыздан ештеңе істеуге өкілеттігіміз жоқ деген пікірге келдік» деген қорытындыға келді.<ref>Launitz-Schurer, p. 158.</ref> Нью-Йорктегі британ әскерлері казармаларынан мүлде шықпады. 1775 жылғы 19 қазанда губернатор [[Уильям Трайон]] Нью-Йорктен кетіп, жағалауға жақын тұрған британ әскери кемесіне паналауға мәжбүр болды. Осылайша отардағы британ билігінің сыртқы нышандары да жойылды, өйткені Континенттік конгресс отардың қауіпсіздігіне қатер төндіретін кез келген адамды тұтқындауға бұйрық берген еді. 1776 жылғы сәуірде Трайон Нью-Йорк ассамблеясын ресми түрде таратты.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp 159–73.</ref> Нью-Йорк [[АҚШ тәуелсіздік соғысының солтүстік майданы]]нда орналасты. 1775 жылы Нью-Йорк жаңадан құрылған [[Құрлықтық армия]]ның алғашқы ірі әскери операциясы болған, бірақ сәтсіз аяқталған [[Канадаға басып кіру (1775)|Канадаға басып кіру]] жорығының бастапқы нүктесі болды. [[Дорчестер биіктіктерін бекіту]] нәтижесінде британдықтар Бостоннан шегінгеннен кейін генерал [[Джордж Вашингтон]] Құрлықтық армияны Бостоннан алып шығып, 1776 жылы Нью-Йоркке жеткізді. Ол британдықтардың бұл қалаға қайта оралатынын дұрыс болжаған еді. 1777 жылғы [[Саратога шайқасы]] соғыстың бетбұрыс кезеңіне айналды. Гудзон өзенінің бойындағы [[Вест-Пойнт (Нью-Йорк)|Вест-Пойнт]] стратегиялық маңызы бар нысан болды. Сонымен қатар Нью-Йорк британдықтардың [[Жаңа Англия]]ны басқа отарлардан бөліп тастау әрекетінде шешуші рөл атқарды. 1776 жылғы 9 шілдеде [[Уайт-Плейнс (Нью-Йорк)|Уайт-Плейнсте]] Төртінші провинциялық конгресс жиналып, кейін ''Нью-Йорктің алғашқы конституциялық конвенті'' деген атауға ие болды. Сол күні Нью-Йорк [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясын]] қолдап, өзін тәуелсіз Нью-Йорк штаты деп жариялады.<ref>{{cite web|title=Declaration of Independence|url=http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409165028/http://www.history.com/minisites/fourthofjuly/viewPage?pageId=690 <!-- Bot retrieved archive -->|archive-date=April 9, 2008|access-date=April 10, 2008|publisher=www.history.com}}</ref> [[Нью-Йорк]] қаласының тұрғындары бұл оқиғаны [[Боулинг-Грин (Нью-Йорк)|Боулинг-Грин]] алаңындағы III Георгтың мүсінін құлату арқылы атап өтті. 1776 жылғы 10 шілдеде Төртінші провинциялық конгресс атауын ''Нью-Йорк штаты өкілдерінің конвенті'' деп өзгертіп, «атқарушы биліксіз заң шығарушы орган ретінде» жұмыс істей бастады. Отырыстар арасындағы үзілістерде басқару міндеті [[Қауіпсіздік комитеті (Америка революциясы)|Қауіпсіздік комитетіне]] жүктелді. Нью-Йорк штатының конституциясын әзірлеу үшін 1776 жылғы 10 шілдеде Уайт-Плейнсте [[Конституциялық конвент (саяси жиналыс)|конституциялық конвент]] шақырылды. Бірнеше рет үзіліс жарияланып, жиналыс орны өзгертілгеннен кейін конвент жұмысы [[Кингстон (Нью-Йорк)|Кингстонда]] 1777 жылғы 20 сәуір, жексенбі күні кешке аяқталды. Сол кезде [[1777 жылғы Нью-Йорк конституциясы|жаңа конституция]] бір ғана қарсы дауыспен қабылданды. Конституцияны [[Джон Джей]] әзірледі және ол халықтың ратификациялауына ұсынылмады. Оның ережелеріне сәйкес губернатор тағайындалмай, сайланатын болды, дауыс беру құқығына қойылған шектеулер жеңілдетілді, жасырын дауыс беру енгізілді және азаматтық құқықтарға кепілдік берілді. 1777 жылғы 30 шілдеде [[Джордж Клинтон (вице-президент)|Джордж Клинтон]] Кингстонда Нью-Йорк отарының алғашқы [[Нью-Йорк губернаторы|губернаторы]] ретінде қызметіне кірісті. 1778 жылғы 9 шілдеде Нью-Йорк штаты [[Конфедерация баптары]]на қол қойып, Америка Құрама Штаттарының мемлекеттік басқару жүйесінің ресми бөлігіне айналды. Дегенмен Нью-Йорк өкілдері Тәуелсіздік декларациясына қол қойғандықтан, штат 1776 жылы тәуелсіздік жарияланған кезден бастап-ақ АҚШ құрамында болған еді.<ref>Edward Countryman, ''A People in Revolution: The American Revolution and Political Society in New York, 1760–1790'' (1981).</ref> Провинция аумағында [[Лонг-Айленд шайқасы|бүкіл соғыстағы ең ірі шайқас]] өтті. Бұл Тәуелсіздік декларациясына қол қойылғаннан кейінгі алғашқы шайқас болды. 1776 жылғы қыркүйекте [[Нью-Йорк пен Нью-Джерсидегі әскери науқан]] барысында британдықтар қаланы қайта басып алып, қоғамдық алаңдағы [[Бостандық бағаны]]н кесіп құлатты және провинцияда [[Джеймс Робертсон (лоялист)|Джеймс Робертсон]]ның басшылығымен әскери жағдай енгізді. Алайда оның нақты билігі Манхэттеннің оңтүстік шетінен (сол кездегі Нью-Йорк қаласының аумағынан) әрі аспады. Трайон губернатор атағын сақтап қалғанымен, оның билігі өте шектеулі болды. [[Дэвид Мэтьюс]] Нью-Йоркті британдықтар басып алған бүкіл кезеңде, 1783 жылғы [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|Эвакуация күніне]] дейін қала мэрі қызметін атқарды. Қаланы қайта басып алғаннан кейін британдықтар Нью-Йоркті Америкадағы өз армиясының штаб-пәтеріне және Солтүстік Америкадағы саяси операцияларының орталығына айналдырды. Қалаға лоялист босқындар ағылып келіп, оның халқы 33 000 адамға жетті. [[Уоллабаут шығанағы]]ндағы [[Түрме кемелері|түрме кемелерінде]] британдықтар тұтқындаған [[АҚШ тәуелсіздік соғысындағы әскери тұтқындар|америкалық сарбаздар мен теңізшілердің]] едәуір бөлігі ұсталды. Бұл кемелерде қаза тапқан америкалықтардың саны соғыстың барлық шайқастарында қаза тапқандардың жалпы санынан асып түсті. Британдықтар Нью-Йоркті 1783 жылғы қарашадағы [[Эвакуация күні (Нью-Йорк)|Эвакуация күніне]] дейін өз бақылауында ұстады. Кейін бұл күн ұзақ уақыт бойы аталып өтілді.<ref>Countryman, ''A People in Revolution: The American Revolution and Political Society in New York, 1760–1790'' (1981).</ref> == Басқару құрылымы == {{Толық мақала|Америкадағы отарлық басқару}} [[Нью-Йорктің отарлық губернаторларының тізімі|Нью-Йорк губернаторын]] король тағайындады. Губернатор жоғарғы палата қызметін атқарған Атқарушы кеңестің мүшелерін өзі таңдады. Губернатор мен корольдің [[Нью-Йорк Бас ассамблеясы|ассамблея]] қабылдаған заң жобаларына вето қою құқығы болды. Алайда барлық заң жобалары король тарапынан қабылданбағанға дейін күшінде қала берді, ал мұндай шешімнің қабылдануы бір жылға дейін созылуы мүмкін еді. [[Георг король соғысы]] кезінде губернатор ассамблеяның екі бастамасын мақұлдады: отар кірістерін бес жыл сайын емес, жыл сайын бекіту және бөлінетін әрбір қаражаттың жұмсалу мақсатын ассамблеяның мақұлдауы. Бастапқыда ассамблеяға сайлау губернатордың қалауына қарай өткізілді, алайда кейін кемінде жеті жылда бір рет сайлау өткізуді міндеттейтін заң қабылданды. Нью-Йорк қаласы провинцияның әкімшілік орталығы әрі Нью-Йорк провинциялық ассамблеясының жиналыс өткізетін орны болды.<ref>Becker, ''The history of political parties in the province of New York, 1760–1776'' (1909) pp. 5–22.</ref> 1692–1694 жылдары Нью-Йорк губернаторы бір мезгілде Пенсильвания губернаторы қызметін де атқарды. 1698–1701 жылдары ол Массачусетс пен Нью-Гэмпширдің де губернаторы болды. Ал 1702–1738 жылдары Нью-Джерси губернаторы қызметін де қатар атқарды. 1683 жылы ассамблеяда Лонг-Айлендке алты, Нью-Йорк қаласына төрт, Кингстон мен Олбаниге екі-екіден, ал [[Статен-Айленд]], [[Скенектади]], [[Мартас-Винъярд]] және [[Нантакет]]ке бір-бірден өкілдік орын берілді. Сондай-ақ Мэн жағалауындағы Пемаквидке бір орын бөлінді. 1737 жылы ассамблея мүшелерінің саны 27-ге, ал 1773 жылы 31-ге дейін ұлғайтылды. Сайлаушыларға жасына, жынысына және діни сеніміне қатысты талаптардан бөлек, құны кемінде 40 фунт стерлинг болатын [[Фригольд (ағылшын құқығы)|жеке меншік жер иелігі]] болуы міндеттелді. Алайда 40 фунт стерлингтік мүліктік талап көбіне ескерілмеді. 1737–1747 жылдар аралығында [[Отарлық Америкадағы еврейлер тарихы|еврейлерге]] дауыс беруге рұқсат етілмеді. Ауылдық округтерде ер адамдардың жартысынан сәл астамы дауыс беру құқығына ие болды. [[Жасырын дауыс беру]] жүйесі болмағандықтан, сайлаушылардың тәуелсіздігі қамтамасыз етілмеді. [[Әулие Павел шіркеуінің ұлттық тарихи орны|Сайлау округтің әкімшілік орталығында өткізілді]], оған шериф бақылау жасады. Кейде сайлау туралы хабарлама тым кеш беріліп, дауыс беру құқығы бар көптеген тұрғындар сайлау учаскелеріне жете алмады. Үміткерлер әдетте дауыс беру орындарында өздері қатысып отырды, ал дауыс беру қол көтеру арқылы жүргізілді. Егер мұндай дауыс беру нәтижесінде айқын жеңімпаз анықталмаса, басқа тәсіл қолданылды. Дэвид Осборн былай деп атап өтеді: <blockquote> 1733 жылғы 29 қазанда Уэстчестер округіндегі [[Истчестер (қала, Нью-Йорк)|Истчестердің]] ауылдық алаңында Нью-Йорк ассамблеясындағы бос орынға өткізілген сайлау — отарлық Америка тарихындағы ең белгілі саяси оқиғалардың бірі. Сайлаудан 275 жыл өткеннен кейін де тарихшылар бұл оқиғаны отарлық өмірдің әртүрлі қырлары туралы өз тұжырымдарын негіздеу үшін мысалға келтіруді жалғастырып келеді. Жақында бір зерттеуші осы сайлауды отаршылардың дүниетанымында монархияның маңызы ұзақ уақыт бойы сақталғанын дәлелдеу үшін пайдаланса, басқа бір ғалым дауыс беруді Нью-Йорк қолөнершілерінің саяси санасының қалыптасуындағы маңызды кезең ретінде қарастырды. Көптеген авторлар қазіргі [[Маунт-Вернон (Нью-Йорк)|Маунт-Вернон]] қаласындағы [[Әулие Павел шіркеуінің ұлттық тарихи орны]] орналасқан жерде өткен бұл сайлауды баспагер [[Джон Питер Зенгер]]дің тарихымен байланыстыра сипаттайды. Оның 1735 жылы [[Билікке қарсы жала жабу|билікке қарсы жала жабу]] ісі бойынша ақталуы Америкадағы [[Баспасөз бостандығы|баспасөз бостандығының]] негізін қалаған оқиғалардың бірі ретінде қарастырылады. Зенгер шығарған ''[[Нью-Йорк апталық журналы]]'' газетінің алғашқы санында осы әйгілі сайлау туралы көлемді есеп жарияланды. Бұл есеп тарихшылардың қолындағы отарлық кезеңдегі сайлаудың барысын толық сипаттайтын санаулы деректердің бірі болып табылады.<ref>{{cite web |last1=Osborn |first1=David |title=A Meddling Royal Official: Turnout at a Famous Colonial Election in Westchester County in 1733 |url=https://www.nps.gov/sapa/learn/historyculture/upload/ElectionOf1733.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160606095242/https://www.nps.gov/sapa/learn/historyculture/upload/ElectionOf1733.pdf |url-status=dead |archive-date=June 6, 2016 |publisher=National Park Service |page=1}}</ref> </blockquote> == Заңгерлік кәсіп == Британ губернаторлары заңгерлік білім алмаған жоғары тап өкілдері мен ақсүйектер болды. Олар америкалықтардың заң талаптары өздерінің өкілеттіктерін шамадан тыс шектейді деп есептеді. 1680 жылдардан шамамен 1715 жылға дейін корольдік билікті күшейту және губернаторлардың өкілеттіктеріне қойылған құқықтық шектеулерді азайту мақсатында көптеген әрекет жасалды. [[Филадельфия заңгерлері|Отарлық заңгерлер]] бұл әрекеттерге табысты түрде қарсы тұрды. Әсіресе 1720–1730 жылдары Бостон, Филадельфия және Нью-Йоркте қоғамдық пікірді жұмылдырудың маңызды тәсілі қалыптасты. Ол үшін жаңадан кең тарала бастаған апталық газеттер мен арзан кітапшалар шығаратын баспаханалар пайдаланылды. Заңгерлер осы баспа құралдары арқылы америкалықтардың [[Ағылшындардың құқықтары|ағылшындар ретіндегі заңды құқықтары]] туралы идеяларды таратты.<ref>Gregory Afinogenov, "Lawyers and Politics in Eighteenth-Century New York." ''New York History'' 89.2 (2008): 142–162. [https://www.jstor.org/stable/23183447 online]</ref> Алайда 1750–1760 жылдары заңгерлерге қарсы қозғалыс басталып, оларды [[Ұсақ-түйекке негізделген қарсылықтар|ұсақ-түйекке жармасатын даукестер]] ретінде келемеждеп, беделін түсіруге тырысты. Соның салдарынан олардың қоғамдық беделі мен ықпалы төмендеді.<ref>{{Cite journal |last=Feder |first=Luke J. |date=2014 |title="No Lawyer in the Assembly!": Character Politics and the Election of 1768 in New York City |url=https://www.jstor.org/stable/newyorkhist.95.2.154 |journal=New York History |volume=95 |issue=2 |pages=154–171 |jstor=newyorkhist.95.2.154 |issn=0146-437X}}</ref> Отарлық Нью-Йорктің заңгерлері адвокаттар қауымдастығын құрды, алайда ол 1768 жылы де Ланси мен Ливингстон әулеттерінің айналасында қалыптасқан саяси топтар арасындағы өткір қайшылықтар кезінде ыдырап кетті. Келесі жүз жыл бойы Нью-Йорк штатында заңгерлердің тиімді ұйымын құруға бірнеше рет әрекет жасалғанымен, олардың барлығы сәтсіз аяқталды. Америка революциясы кезінде лоялистерді қолдаған көптеген жетекші заңгерлер елден кетті. Олардың клиенттері көбіне корольдік билікпен немесе британ көпестері мен қаржыгерлерімен байланысты болды. Жаңа Америка Құрама Штаттарына адалдық антын бермейінше, оларға заңгерлік қызметпен айналысуға рұқсат етілмеді. Соғыста жеңілгеннен кейін олардың көпшілігі Ұлыбританияға немесе Канадаға қоныс аударды.<ref>Anton-Hermann Chroust, ''The rise of the legal profession in America'' (1965) vol 2:3–11</ref> Ақырында 1869 жылы табысты жұмыс істей бастаған адвокаттар қауымдастығы құрылды. Бұл ұйым өз қызметін бүгінгі күнге дейін жалғастырып келеді.<ref>Albert P. Blaustein, "New York Bar Associations Prior to 1870." ''American Journal of Legal History'' 12.1 (1968): 50–57. [https://www.jstor.org/stable/844067 online]</ref> === Сот жүйесі === Бастапқыда Нью-Йорк провинциясында ағылшын билігінің алғашқы кезеңінен сақталып қалған сот жүйесі қолданылды. Оның құрамына ассиздер соты, сессиялық сот және Нью-Йорк қаласының мэр соты сияқты бірқатар қалалық соттар кірді. 1683 жылы ассиздер соты таратылып, оның құзыреті жаңадан құрылған Ойер және Терминер соты мен Канцлерлік сотқа берілді.<ref>{{cite web |url=https://history.nycourts.gov/legal-history-by-era/colonial-new-york-under-british-rule/ |title=Colonial New York Under British Rule |website=Historical Society of the New York Courts}}</ref> 1691 жылғы 6 мамырда [[Нью-Йорк ассамблеясы]] Ойер және Терминер сотының орнына Нью-Йорк провинциясының Жоғарғы сотын құрды. Оның құзыреті Англиядағы Король орындығы соты, Жалпы талап-арыздар соты және Қазынашылық сотының құзыретіне негізделді. Алайда әділеттілік құқығына қатысты істер оның құзыретіне кірмеді, оларды бұрынғысынша Канцлерлік сот қарады. Жоғарғы сот 1777 жылғы конституцияға сәйкес өз қызметін жалғастырып, 1846 жылғы конституция бойынша [[Нью-Йорк Жоғарғы соты]]на айналды. ==== Жоғарғы соттың бас судьялары<ref name=PNY>{{cite web| url=http://www.nycourts.gov/history/legal-history-new-york/legal-history-eras-01/history-era-01-milborne| title=The Supreme Court of the Province of New York 1674–1776 - Jacob Milborne| publisher=Historical Society of the New York Courts| access-date=5 October 2015| url-status=dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20151006120950/http://www.nycourts.gov/history/legal-history-new-york/legal-history-eras-01/history-era-01-milborne| archive-date=October 6, 2015| df=mdy-all}}</ref> ==== {| class="wikitable" style="text-align:left" !| Қызмет атқарған тұлға ! Қызметке кіріскен күні ! Қызметтен кеткен күні ! Ескертпелер |- | [[Джозеф Дадли]] || 1691 жылғы 6 мамыр || 1692 жыл || Губернатор қызметінен босатты |- | [[Уильям «Танжер» Смит]] || 1692 жылғы 11 қараша || 1701 жылғы 21 қаңтар || |- | [[Абрахам де Пейстер]] || 1701 жылғы 21 қаңтар || 1701 жылғы 5 тамыз || |- | Уильям Этвуд || 1701 жылғы 5 тамыз || 1702 жылғы қараша || Губернатор қызметінен босатты |- | [[Уильям «Танжер» Смит]] || 1702 жылғы 9 маусым || 1703 жылғы 5 сәуір || |- | Джон Бриджес || 1703 жылғы 5 сәуір || 1704 жыл || 1704 жылғы 6 шілдеде қайтыс болды |- | [[Роджер Момпессон]] || 1704 жылғы 15 шілде || 1715 жыл || 1715 жылғы наурызда қайтыс болды. Сондай-ақ Нью-Джерсидің (1704–1710) және Пенсильванияның (1706) бас судьясы қызметін атқарды |- | [[Льюис Моррис (губернатор)|Льюис Моррис I]] || 1715 жылғы 15 наурыз || 1733 жыл || Губернатор қызметінен босатты |- | [[Джеймс де Ланси]] || 1733 жыл || 1760 жыл || 1760 жылғы 30 шілдеде қайтыс болды |- | [[Бенджамин Пратт]] | 1761 жылғы қазан | ?1763 | 1763 жылғы 5 қаңтарда қайтыс болды |- | Дэниел Хормансден | 1763 жылғы наурыз | 1776 жыл | 1778 жылғы 28 қыркүйекте қайтыс болды |- |} == Демография == {{Толық мақала|Отарлық Америкадағы құлдық}} {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; margin:0.5em 0 1em 1em; text-align:right; font-size:95%;" |- ! colspan="3" style="background:#e5e5f7; text-align:left; font-size:115%; padding:8px;" | Халық санының тарихи өзгерісі |- ! Жыл ! Халық саны ! ±% |- | 1664 || 10 000 || — |- | 1670 || 5 754 || −42,5% |- | 1680 || 9 830 || +70,8% |- | 1688 || 20 000 || +103,5% |- | 1690 || 13 909 || −30,5% |- | 1698 || 18 067 || +29,9% |- | 1700 || 19 107 || +5,8% |- | 1710 || 21 625 || +13,2% |- | 1715 || 31 000 || +43,4% |- | 1720 || 36 919 || +19,1% |- | 1723 || 40 564 || +9,9% |- | 1730 || 48 594 || +19,8% |- | 1731 || 50 289 || +3,5% |- | 1740 || 63 665 || +26,6% |- | 1749 || 73 448 || +15,4% |- | 1750 || 76 696 || +4,4% |- | 1756 || 96 775 || +26,2% |- | 1760 || 117 138 || +21,0% |- | 1770 || 162 920 || +39,1% |- | 1771 || 168 017 || +3,1% |- | 1780 || 210 541 || +25,3% |- | colspan="3" style="text-align:left; font-size:90%;" | '''Дереккөздер:''' 1664–1760 жылдар;<ref>{{cite book|first=Thomas L.|last=Purvis|editor-first=Richard|editor-last=Balkin|title=Colonial America to 1763|year=1999|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|isbn=978-0816025275|pages=[https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128 128–129]|url=https://archive.org/details/colonialamericat00purv_0/page/128}}</ref><ref>Greene, Evarts Boutelle et al., ''American Population before the Federal Census of 1790'', 1993, {{ISBN|0-8063-1377-3}}.</ref> 1771 жыл;<ref>{{cite book|last1=Purvis|first1=Thomas L.|editor-last=Balkin|editor-first=Richard|title=Revolutionary America 1763 to 1800|year=1995|place=New York|publisher=[[Infobase Publishing|Facts on File]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/151 151]|isbn=978-0816025282|url=https://archive.org/details/isbn_9780816025282/page/180}}</ref> 1770–1780 жылдар.<ref name="Colonial and Pre-Federal Statistics">{{cite web|title=Colonial and Pre-Federal Statistics|publisher=[[United States Census Bureau]]|page=1168|url=https://www2.census.gov/prod2/statcomp/documents/CT1970p2-13.pdf}}</ref> |} Еуропалықтар келгенге дейін кемінде бес ғасыр бойы Нью-Йорк штатының солтүстік бөлігін (сондай-ақ қазіргі Онтарио, Квебек, Пенсильвания және Огайо аумақтарының кейбір бөліктерін) [[Ирокездер]] конфедерациясының бес ұлты мекендеді. 1720 жылдан кейін оларға [[Тускарора (тайпа)|тускарора]] тайпасы қосылып, конфедерация [[Ирокез (тайпа)|Алты ұлт]] деп атала бастады. * 1664 жылы [[Нью-Йорк]] қаласы халқының төрттен бірін афроамерикалықтар құрады. * 1690 жылы провинция халқының саны 20 000 адамды құрады, оның 6000-ы Нью-Йорк қаласында тұрды. * 1698 жылы провинция халқының саны 18 607 адам болды. Нью-Йорк халқының 14%-ын қара нәсілділер құрады. * Анна патшайым соғысынан кейін құлдардың саны өсті. 1731 және 1746 жылдары Нью-Йорктегі қара нәсілді халықтың үлесі тиісінше 18% және 21% болды. * 1756 жылы провинция халқының саны шамамен 100 000 адамды құрады, оның 14 000-ға жуығы қара нәсілділер еді. Сол кезеңде Нью-Йорктегі қара нәсілділердің көпшілігі құлдықта болды. == Экономикасы == Нидерланд билігі кезінде қалыптасқан [[Аң терісі саудасы#Алғашқы ұйымдастырылуы|аң терісі саудасы]] одан әрі дами түсті. [[Нью-Йорк пен Нью-Джерси порты|Нью-Йорк сауда портының]] маңызы артқан сайын экономика кеңейіп, әртараптанды, ал Лонг-Айленд пен Гудзон өзенінің жоғарғы ағысындағы аймақтарда ауыл шаруашылығы дамыды.<ref>Michael G. Kammen, ''Colonial New York: A History'' (1975) ch 2, 7, 12.</ref> Нью-Йорк мұхит жағалауында орналасқандықтан, порттық және балық шаруашылығы дамыған аймаққа айналып, балықшылар да жақсы табыс тапты. Құрлықтың ішкі бөліктерінде ауыл шаруашылығы дақылдарын өсіру фермерлерге мол табыс әкелді. Саудагерлер тауарларын сатып, қомақты байлық жинады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Нью-Йорк провинциясы]] [[Санат:1664 жылы құрылған мемлекеттер мен аумақтар]] [[Санат:1776 жылы таратылған мемлекеттер мен аумақтар]] [[Санат:Он үш отарда 1664 жылы құрылғандар]] [[Санат:Британ империясында 1776 жылы таратылғандар]] [[Санат:Америкадағы бұрынғы британ отарлары мен протектораттары|Нью-Йорк]] [[Санат:Бұрынғы ағылшын отарлары]] [[Санат:Орталық отарлар]] 3r2qusslh6mfe5ock3n3j8kvss0oh4n 0 788821 3684140 3684056 2026-10-20T14:00:22Z Мағыпар 100137 толықтыру 3684140 wikitext text/x-wiki '''Ресей империясы кезіндегі Гурьев қаласы''' — Патша үкіметі өз мақсаттарын орындау үшін Ярославль қаласының бай саудагері Гурий Назарьев және оның балаларының жеке меншікті капиталын пайдаланды. 1640 жылы Гурий Назарьев балалары Михаил, Дружин, Иван, Андреймен Жайықтың төменгі сағасына қоныс тепті. Келісімен өзен үстіне тоспа (учуг) құрып онан түскен балықты «көшпелілер мен казак отрядтары шабуылынан қорғау үшін Жайықтың оң жағындағы оның құяр сағасынан жеті версть жерден ағаш күркешіктер» тұрғызды.<ref>Овчинников Р.В. Гурьевская крепость, журнал «История СССР» 1970, №1, стр. 188. 161. Бахушин С.В. Промышленные предприятия русских торговых людей в XVII в./ в кн.</ref> Гурьев қаласының құрылыс жұмысы 1647 жылы 6 маусымда басталып, 1662 жылға дейін созылады. Қаланың ұзақ уақыт салынуына көрші халықтардың қамал салуға наразылығы көп кедергі келтіргеннен болса керек. Мәселен, 1649 жылы жаңа салынып жатқан қалаға Дон казагы атаман Иван Кондырев шабуыл жасап, құрылыс жұмысын 1650 жылға дейін тоқтатады. 1661 жылы атаман Паршик (Парфен Иванов) бастаған 700 Дон казактары тағы шабуыл жасап ойрандайды. Бірақ соған қарамастан қала құрылысы 1662 жылы аяқталады.<ref>Дариенко В.И. Город Гурьев. «УЗ КазГУ им. С.М.Кировая, том 53. Серия историческая, вып. 9, Алма-Ата, 1962, стр. 247; Советская историческая энциклопедия, том IV, Москва, 1963,стр.900.</ref> Салынған қаланы "Жайық тас қалашығы» депатаған. Қалмақтар "Узян-Балюзин", қазақтар «Үйшік»<ref>Даниелевский К.В. и Рудницкий E.В. Урало-Каспийский край. Уральск, 1927, стр. </ref> деп атап кеткен. 1752 жылдан қала «Гурьев» қаласы атанған. Гурьев қаласының салынуы үкіметтің Каспий өңіріндегі кәсіпшілік орындарын қорғау үшін ғана емес, сонымен қатар орыс мемлекетінің жергілікті байлықты меңгеруіне, Орта Азия, Үндістан, Қытай және т.б. жерлермен сауда байланысын жасайтын құрғақтағы және су жолын қорғауда, дипломатиялық қарым-қатынасты жақсартуға үлкен қызмет етті. Гурьев қаласының салынуы патша үкіметі, оның бай-қуатты билеушілері үшін саяси, экономикалық және әлеуметтік мәні бар рөл атқара отырып, қазақ жерін отарлауға жол ашты. 1667 жылдың шілдесінен 1668 жылдың наурызы аралығында Гурьев С.Разиннің қол астында болды. С.Разиннің Гурьевті алуы патша үкіметін қатты састырды. 1667 жылы 19 шілдеде Москвада патша кеңес шақырып, онда Гурьевті көтерілісшілерден босату мәселесін қарады. Патша үкіметі Я.И.Безобразов бастаған жазалаушы отряд құрды. Жайық бойындағы С.Разин қимылын бақылап, Москваға хабарлап тұру үшін агент Михаил Алексеевті аттандырды. C.Разиндықтар қаланы жазалаушы отрядтан қажырлықпен қорғай отырып 1668 жылдың көктемінде Жайық өзені мен Каспий теңізі мұзының түсуін пайдаланып, 23 наурызда Гурьев қаласын өз еркімен тастап Каспий теңізіне шығып кетті.<br /> Мұнан кейін де Жайық казак орыстары, стрелецтер т.б. Гурьев қаласы мен «Учугын» жоймақ болып бірнеше рет шабуыл жасады, 1677 жылы казактардың атаманы Василий Касимов қамал мен балық кәсіпорындарына шабуыл жасап, ойрандап кетеді. Ақыры, амалы таусылған үкімет 1752 жылы Гурьев қаласын учугімен қоса Жайық казак орыс әскерлерінің құрамына берді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] ny0vbtvyb6stxlvyl3je0jfhbzs0zmi 3684150 3684140 2026-10-20T14:16:48Z Мағыпар 100137 толықтыру 3684150 wikitext text/x-wiki '''Ресей империясы кезіндегі Гурьев қаласы''' — Патша үкіметі өз мақсаттарын орындау үшін Ярославль қаласының бай саудагері Гурий Назарьев және оның балаларының жеке меншікті капиталын пайдаланды. 1640 жылы Гурий Назарьев балалары Михаил, Дружин, Иван, Андреймен Жайықтың төменгі сағасына қоныс тепті. Келісімен өзен үстіне тоспа (учуг) құрып онан түскен балықты «көшпелілер мен казак отрядтары шабуылынан қорғау үшін Жайықтың оң жағындағы оның құяр сағасынан жеті версть жерден ағаш күркешіктер» тұрғызды.<ref>Овчинников Р.В. Гурьевская крепость, журнал «История СССР» 1970, №1, стр. 188. 161. Бахушин С.В. Промышленные предприятия русских торговых людей в XVII в./ в кн.</ref> Гурьев қаласының құрылыс жұмысы 1647 жылы 6 маусымда басталып, 1662 жылға дейін созылады. Қаланың ұзақ уақыт салынуына көрші халықтардың қамал салуға наразылығы көп кедергі келтіргеннен болса керек. Мәселен, 1649 жылы жаңа салынып жатқан қалаға Дон казагы атаман Иван Кондырев шабуыл жасап, құрылыс жұмысын 1650 жылға дейін тоқтатады. 1661 жылы атаман Паршик (Парфен Иванов) бастаған 700 Дон казактары тағы шабуыл жасап ойрандайды. Бірақ соған қарамастан қала құрылысы 1662 жылы аяқталады.<ref>Дариенко В.И. Город Гурьев. «УЗ КазГУ им. С.М.Кировая, том 53. Серия историческая, вып. 9, Алма-Ата, 1962, стр. 247; Советская историческая энциклопедия, том IV, Москва, 1963,стр.900.</ref> Салынған қаланы "Жайық тас қалашығы» деп атаған. Қалмақтар "Узян-Балюзин", қазақтар «Үйшік»<ref>Даниелевский К.В. и Рудницкий E.В. Урало-Каспийский край. Уральск, 1927, стр. </ref> деп атап кеткен. 1752 жылдан қала «Гурьев» қаласы атанған. Гурьев қаласының салынуы үкіметтің Каспий өңіріндегі кәсіпшілік орындарын қорғау үшін ғана емес, сонымен қатар орыс мемлекетінің жергілікті байлықты меңгеруіне, Орта Азия, Үндістан, Қытай және т.б. жерлермен сауда байланысын жасайтын құрғақтағы және су жолын қорғауда, дипломатиялық қарым-қатынасты жақсартуға үлкен қызмет етті. Гурьев қаласының салынуы патша үкіметі, оның бай-қуатты билеушілері үшін саяси, экономикалық және әлеуметтік мәні бар рөл атқара отырып, қазақ жерін отарлауға жол ашты. 1667 жылдың шілдесінен 1668 жылдың наурызы аралығында Гурьев С.Разиннің қол астында болды. С.Разиннің Гурьевті алуы патша үкіметін қатты састырды. 1667 жылы 19 шілдеде Москвада патша кеңес шақырып, онда Гурьевті көтерілісшілерден босату мәселесін қарады. Патша үкіметі Я.И.Безобразов бастаған жазалаушы отряд құрды. Жайық бойындағы С.Разин қимылын бақылап, Москваға хабарлап тұру үшін агент Михаил Алексеевті аттандырды. C.Разиндықтар қаланы жазалаушы отрядтан қажырлықпен қорғай отырып 1668 жылдың көктемінде Жайық өзені мен Каспий теңізі мұзының түсуін пайдаланып, 23 наурызда Гурьев қаласын өз еркімен тастап Каспий теңізіне шығып кетті.<br /> Мұнан кейін де Жайық казак орыстары, стрелецтер т.б. Гурьев қаласы мен «Учугын» жоймақ болып бірнеше рет шабуыл жасады, 1677 жылы казактардың атаманы Василий Касимов қамал мен балық кәсіпорындарына шабуыл жасап, ойрандап кетеді. Ақыры, амалы таусылған үкімет 1752 жылы Гурьев қаласын учугімен қоса Жайық казак орыс әскерлерінің құрамына берді. 1753 жылы үкіметтік Сенаттың әмірімен Гурьев Астраханынан алынып, Орынбор губерниясына берілді. E.Пугачев көтерілісі Каспий өңірі халықтарынан үлкен қолдау тапты. Көтеріліс қызған кезде, 1773 жылы қарашада Е.Пугачев жергілікті қазақтармен танысып, қол толтыру үшін Михаил Толкачев бастаған отрядты Гурьев жаққа жібереді. Михаил Толкачев және онымен бірге Абдеш Танғаев пен Айберды Даутов бар 300 қол Жайықтың бойындағы бекіністерді өздеріне қаратып, жергілікті адамдардың есебінен жасақтарын көбейтіп, бірталай оқ-дәрі, қару-жарақ түсіріп кері кетті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] ahkovf4mk3ot5cm8g8krcridxr62735 3684155 3684150 2026-10-20T14:20:31Z Мағыпар 100137 толықтыру 3684155 wikitext text/x-wiki '''Ресей империясы кезіндегі Гурьев қаласы''' — Патша үкіметі өз мақсаттарын орындау үшін Ярославль қаласының бай саудагері Гурий Назарьев және оның балаларының жеке меншікті капиталын пайдаланды. 1640 жылы Гурий Назарьев балалары Михаил, Дружин, Иван, Андреймен Жайықтың төменгі сағасына қоныс тепті. Келісімен өзен үстіне тоспа (учуг) құрып онан түскен балықты «көшпелілер мен казак отрядтары шабуылынан қорғау үшін Жайықтың оң жағындағы оның құяр сағасынан жеті версть жерден ағаш күркешіктер» тұрғызды.<ref>Овчинников Р.В. Гурьевская крепость, журнал «История СССР» 1970, №1, стр. 188. 161. Бахушин С.В. Промышленные предприятия русских торговых людей в XVII в./ в кн.</ref> Гурьев қаласының құрылыс жұмысы 1647 жылы 6 маусымда басталып, 1662 жылға дейін созылады. Қаланың ұзақ уақыт салынуына көрші халықтардың қамал салуға наразылығы көп кедергі келтіргеннен болса керек. Мәселен, 1649 жылы жаңа салынып жатқан қалаға Дон казагы атаман Иван Кондырев шабуыл жасап, құрылыс жұмысын 1650 жылға дейін тоқтатады. 1661 жылы атаман Паршик (Парфен Иванов) бастаған 700 Дон казактары тағы шабуыл жасап ойрандайды. Бірақ соған қарамастан қала құрылысы 1662 жылы аяқталады.<ref>Дариенко В.И. Город Гурьев. «УЗ КазГУ им. С.М.Кировая, том 53. Серия историческая, вып. 9, Алма-Ата, 1962, стр. 247; Советская историческая энциклопедия, том IV, Москва, 1963,стр.900.</ref> Салынған қаланы "Жайық тас қалашығы» деп атаған. Қалмақтар "Узян-Балюзин", қазақтар «Үйшік»<ref>Даниелевский К.В. и Рудницкий E.В. Урало-Каспийский край. Уральск, 1927, стр. </ref> деп атап кеткен. 1752 жылдан қала «Гурьев» қаласы атанған. Гурьев қаласының салынуы үкіметтің Каспий өңіріндегі кәсіпшілік орындарын қорғау үшін ғана емес, сонымен қатар орыс мемлекетінің жергілікті байлықты меңгеруіне, Орта Азия, Үндістан, Қытай және т.б. жерлермен сауда байланысын жасайтын құрғақтағы және су жолын қорғауда, дипломатиялық қарым-қатынасты жақсартуға үлкен қызмет етті. Гурьев қаласының салынуы патша үкіметі, оның бай-қуатты билеушілері үшін саяси, экономикалық және әлеуметтік мәні бар рөл атқара отырып, қазақ жерін отарлауға жол ашты. 1667 жылдың шілдесінен 1668 жылдың наурызы аралығында Гурьев С.Разиннің қол астында болды. С.Разиннің Гурьевті алуы патша үкіметін қатты састырды. 1667 жылы 19 шілдеде Москвада патша кеңес шақырып, онда Гурьевті көтерілісшілерден босату мәселесін қарады. Патша үкіметі Я.И.Безобразов бастаған жазалаушы отряд құрды. Жайық бойындағы С.Разин қимылын бақылап, Москваға хабарлап тұру үшін агент Михаил Алексеевті аттандырды. C.Разиндықтар қаланы жазалаушы отрядтан қажырлықпен қорғай отырып 1668 жылдың көктемінде Жайық өзені мен Каспий теңізі мұзының түсуін пайдаланып, 23 наурызда Гурьев қаласын өз еркімен тастап Каспий теңізіне шығып кетті.<br /> Мұнан кейін де Жайық казак орыстары, стрелецтер т.б. Гурьев қаласы мен «Учугын» жоймақ болып бірнеше рет шабуыл жасады, 1677 жылы казактардың атаманы Василий Касимов қамал мен балық кәсіпорындарына шабуыл жасап, ойрандап кетеді. Ақыры, амалы таусылған үкімет 1752 жылы Гурьев қаласын учугімен қоса Жайық казак орыс әскерлерінің құрамына берді. 1753 жылы үкіметтік Сенаттың әмірімен Гурьев Астраханынан алынып, Орынбор губерниясына берілді. E.Пугачев көтерілісі Каспий өңірі халықтарынан үлкен қолдау тапты. Көтеріліс қызған кезде, 1773 жылы қарашада Е.Пугачев жергілікті қазақтармен танысып, қол толтыру үшін Михаил Толкачев бастаған отрядты Гурьев жаққа жібереді. Михаил Толкачев және онымен бірге Абдеш Танғаев пен Айберды Даутов бар 300 қол Жайықтың бойындағы бекіністерді өздеріне қаратып, жергілікті адамдардың есебінен жасақтарын көбейтіп, бірталай оқ-дәрі, қару-жарақ түсіріп кері кетті. Гурьев қаласы көтерілісшілер қозғалысының аса ірі тірек пункттері ғана емес, «Кіші жүздің батыс бөлігінде шаруалар соғысының ықпалын күшейту үшін" де маңызды рөл атқарды. Пугачевшілер Гурьев қаласымен ұдайы байланыс жасап, оқ-дәрі, азық-түлік, қару-жарақ алып тұрды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] ocm8spjdpaqueva7atovpkia9vxkict 3684166 3684155 2026-10-20T14:41:44Z Мағыпар 100137 толықтыру 3684166 wikitext text/x-wiki '''Ресей империясы кезіндегі Гурьев қаласы''' — Патша үкіметі өз мақсаттарын орындау үшін Ярославль қаласының бай саудагері Гурий Назарьев және оның балаларының жеке меншікті капиталын пайдаланды. 1640 жылы Гурий Назарьев балалары Михаил, Дружин, Иван, Андреймен Жайықтың төменгі сағасына қоныс тепті. Келісімен өзен үстіне тоспа (учуг) құрып онан түскен балықты «көшпелілер мен казак отрядтары шабуылынан қорғау үшін Жайықтың оң жағындағы оның құяр сағасынан жеті версть жерден ағаш күркешіктер» тұрғызды.<ref>Овчинников Р.В. Гурьевская крепость, журнал «История СССР» 1970, №1, стр. 188. 161. Бахушин С.В. Промышленные предприятия русских торговых людей в XVII в./ в кн.</ref> Гурьев қаласының құрылыс жұмысы 1647 жылы 6 маусымда басталып, 1662 жылға дейін созылады. Қаланың ұзақ уақыт салынуына көрші халықтардың қамал салуға наразылығы көп кедергі келтіргеннен болса керек. Мәселен, 1649 жылы жаңа салынып жатқан қалаға Дон казагы атаман Иван Кондырев шабуыл жасап, құрылыс жұмысын 1650 жылға дейін тоқтатады. 1661 жылы атаман Паршик (Парфен Иванов) бастаған 700 Дон казактары тағы шабуыл жасап ойрандайды. Бірақ соған қарамастан қала құрылысы 1662 жылы аяқталады.<ref>Дариенко В.И. Город Гурьев. «УЗ КазГУ им. С.М.Кировая, том 53. Серия историческая, вып. 9, Алма-Ата, 1962, стр. 247; Советская историческая энциклопедия, том IV, Москва, 1963,стр.900.</ref> Салынған қаланы "Жайық тас қалашығы» деп атаған. Қалмақтар "Узян-Балюзин", қазақтар «Үйшік»<ref>Даниелевский К.В. и Рудницкий E.В. Урало-Каспийский край. Уральск, 1927, стр. </ref> деп атап кеткен. 1752 жылдан қала «Гурьев» қаласы атанған. Гурьев қаласының салынуы үкіметтің Каспий өңіріндегі кәсіпшілік орындарын қорғау үшін ғана емес, сонымен қатар орыс мемлекетінің жергілікті байлықты меңгеруіне, Орта Азия, Үндістан, Қытай және т.б. жерлермен сауда байланысын жасайтын құрғақтағы және су жолын қорғауда, дипломатиялық қарым-қатынасты жақсартуға үлкен қызмет етті. Гурьев қаласының салынуы патша үкіметі, оның бай-қуатты билеушілері үшін саяси, экономикалық және әлеуметтік мәні бар рөл атқара отырып, қазақ жерін отарлауға жол ашты. 1667 жылдың шілдесінен 1668 жылдың наурызы аралығында Гурьев С.Разиннің қол астында болды. С.Разиннің Гурьевті алуы патша үкіметін қатты састырды. 1667 жылы 19 шілдеде Москвада патша кеңес шақырып, онда Гурьевті көтерілісшілерден босату мәселесін қарады. Патша үкіметі Я.И.Безобразов бастаған жазалаушы отряд құрды. Жайық бойындағы С.Разин қимылын бақылап, Москваға хабарлап тұру үшін агент Михаил Алексеевті аттандырды. C.Разиндықтар қаланы жазалаушы отрядтан қажырлықпен қорғай отырып 1668 жылдың көктемінде Жайық өзені мен Каспий теңізі мұзының түсуін пайдаланып, 23 наурызда Гурьев қаласын өз еркімен тастап Каспий теңізіне шығып кетті.<br /> Мұнан кейін де Жайық казак орыстары, стрелецтер т.б. Гурьев қаласы мен «Учугын» жоймақ болып бірнеше рет шабуыл жасады, 1677 жылы казактардың атаманы Василий Касимов қамал мен балық кәсіпорындарына шабуыл жасап, ойрандап кетеді. Ақыры, амалы таусылған үкімет 1752 жылы Гурьев қаласын учугімен қоса Жайық казак орыс әскерлерінің құрамына берді. 1753 жылы үкіметтік Сенаттың әмірімен Гурьев Астраханынан алынып, Орынбор губерниясына берілді. E.Пугачев көтерілісі Каспий өңірі халықтарынан үлкен қолдау тапты. Көтеріліс қызған кезде, 1773 жылы қарашада Е.Пугачев жергілікті қазақтармен танысып, қол толтыру үшін Михаил Толкачев бастаған отрядты Гурьев жаққа жібереді. Михаил Толкачев және онымен бірге Абдеш Танғаев пен Айберды Даутов бар 300 қол Жайықтың бойындағы бекіністерді өздеріне қаратып, жергілікті адамдардың есебінен жасақтарын көбейтіп, бірталай оқ-дәрі, қару-жарақ түсіріп кері кетті. Гурьев қаласы көтерілісшілер қозғалысының аса ірі тірек пункттері ғана емес, «Кіші жүздің батыс бөлігінде шаруалар соғысының ықпалын күшейту үшін" де маңызды рөл атқарды. Пугачевшілер Гурьев қаласымен ұдайы байланыс жасап, оқ-дәрі, азық-түлік, қару-жарақ алып тұрды. Патша үкіметі Гурьевті калайда болса алу үшін үлкен күш төкті, қаланы қоршауға алды. Үкімет әскері 2 мамырда қалаға баса-көктеп кіріп, қаланы өздеріне бағындырды. Гурьев үкімет әскері қолына көшіп, Пугачев әскері жеңілгенімен «Петр ІІІ» патша бұл қаланы тірек етуін қоймады. Мұнымен Жайық бойын мекендеген қазақ, орыс кедейлерінің күресі тоқталмады. Әсіресе, қазақтардың күресі күшті болды. Бұған қоса 1775 жылдың мамыр айында Пугачев күресін жалғастырушы Метелка Заметайлов бастаған шаруалардың үлкен көтерілісі болды == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] cqmfiuml9p35ty73am93uab6rzd055l 3684167 3684166 2026-10-20T14:44:13Z Мағыпар 100137 толықтыру 3684167 wikitext text/x-wiki '''Ресей империясы кезіндегі Гурьев қаласы''' — Патша үкіметі өз мақсаттарын орындау үшін Ярославль қаласының бай саудагері Гурий Назарьев және оның балаларының жеке меншікті капиталын пайдаланды. 1640 жылы Гурий Назарьев балалары Михаил, Дружин, Иван, Андреймен Жайықтың төменгі сағасына қоныс тепті. Келісімен өзен үстіне тоспа (учуг) құрып онан түскен балықты «көшпелілер мен казак отрядтары шабуылынан қорғау үшін Жайықтың оң жағындағы оның құяр сағасынан жеті версть жерден ағаш күркешіктер» тұрғызды.<ref>Овчинников Р.В. Гурьевская крепость, журнал «История СССР» 1970, №1, стр. 188. 161. Бахушин С.В. Промышленные предприятия русских торговых людей в XVII в./ в кн.</ref> Гурьев қаласының құрылыс жұмысы 1647 жылы 6 маусымда басталып, 1662 жылға дейін созылады. Қаланың ұзақ уақыт салынуына көрші халықтардың қамал салуға наразылығы көп кедергі келтіргеннен болса керек. Мәселен, 1649 жылы жаңа салынып жатқан қалаға Дон казагы атаман Иван Кондырев шабуыл жасап, құрылыс жұмысын 1650 жылға дейін тоқтатады. 1661 жылы атаман Паршик (Парфен Иванов) бастаған 700 Дон казактары тағы шабуыл жасап ойрандайды. Бірақ соған қарамастан қала құрылысы 1662 жылы аяқталады.<ref>Дариенко В.И. Город Гурьев. «УЗ КазГУ им. С.М.Кировая, том 53. Серия историческая, вып. 9, Алма-Ата, 1962, стр. 247; Советская историческая энциклопедия, том IV, Москва, 1963,стр.900.</ref> Салынған қаланы "Жайық тас қалашығы» деп атаған. Қалмақтар "Узян-Балюзин", қазақтар «Үйшік»<ref>Даниелевский К.В. и Рудницкий E.В. Урало-Каспийский край. Уральск, 1927, стр. </ref> деп атап кеткен. 1752 жылдан қала «Гурьев» қаласы атанған. Гурьев қаласының салынуы үкіметтің Каспий өңіріндегі кәсіпшілік орындарын қорғау үшін ғана емес, сонымен қатар орыс мемлекетінің жергілікті байлықты меңгеруіне, Орта Азия, Үндістан, Қытай және т.б. жерлермен сауда байланысын жасайтын құрғақтағы және су жолын қорғауда, дипломатиялық қарым-қатынасты жақсартуға үлкен қызмет етті. Гурьев қаласының салынуы патша үкіметі, оның бай-қуатты билеушілері үшін саяси, экономикалық және әлеуметтік мәні бар рөл атқара отырып, қазақ жерін отарлауға жол ашты. 1667 жылдың шілдесінен 1668 жылдың наурызы аралығында Гурьев С.Разиннің қол астында болды. С.Разиннің Гурьевті алуы патша үкіметін қатты састырды. 1667 жылы 19 шілдеде Москвада патша кеңес шақырып, онда Гурьевті көтерілісшілерден босату мәселесін қарады. Патша үкіметі Я.И.Безобразов бастаған жазалаушы отряд құрды. Жайық бойындағы С.Разин қимылын бақылап, Москваға хабарлап тұру үшін агент Михаил Алексеевті аттандырды. C.Разиндықтар қаланы жазалаушы отрядтан қажырлықпен қорғай отырып 1668 жылдың көктемінде Жайық өзені мен Каспий теңізі мұзының түсуін пайдаланып, 23 наурызда Гурьев қаласын өз еркімен тастап Каспий теңізіне шығып кетті.<br /> Мұнан кейін де Жайық казак орыстары, стрелецтер т.б. Гурьев қаласы мен «Учугын» жоймақ болып бірнеше рет шабуыл жасады, 1677 жылы казактардың атаманы Василий Касимов қамал мен балық кәсіпорындарына шабуыл жасап, ойрандап кетеді. Ақыры, амалы таусылған үкімет 1752 жылы Гурьев қаласын учугімен қоса Жайық казак орыс әскерлерінің құрамына берді. 1753 жылы үкіметтік Сенаттың әмірімен Гурьев Астраханынан алынып, Орынбор губерниясына берілді. E.Пугачев көтерілісі Каспий өңірі халықтарынан үлкен қолдау тапты. Көтеріліс қызған кезде, 1773 жылы қарашада Е.Пугачев жергілікті қазақтармен танысып, қол толтыру үшін Михаил Толкачев бастаған отрядты Гурьев жаққа жібереді. Михаил Толкачев және онымен бірге Абдеш Танғаев пен Айберды Даутов бар 300 қол Жайықтың бойындағы бекіністерді өздеріне қаратып, жергілікті адамдардың есебінен жасақтарын көбейтіп, бірталай оқ-дәрі, қару-жарақ түсіріп кері кетті. Гурьев қаласы көтерілісшілер қозғалысының аса ірі тірек пункттері ғана емес, «Кіші жүздің батыс бөлігінде шаруалар соғысының ықпалын күшейту үшін" де маңызды рөл атқарды. Пугачевшілер Гурьев қаласымен ұдайы байланыс жасап, оқ-дәрі, азық-түлік, қару-жарақ алып тұрды. Патша үкіметі Гурьевті калайда болса алу үшін үлкен күш төкті, қаланы қоршауға алды. Үкімет әскері 2 мамырда қалаға баса-көктеп кіріп, қаланы өздеріне бағындырды. Гурьев үкімет әскері қолына көшіп, Пугачев әскері жеңілгенімен «Петр ІІІ» патша бұл қаланы тірек етуін қоймады. Мұнымен Жайық бойын мекендеген қазақ, орыс кедейлерінің күресі тоқталмады. Әсіресе, қазақтардың күресі күшті болды. Бұған қоса 1775 жылдың мамыр айында Пугачев күресін жалғастырушы Метелка Заметайлов бастаған шаруалардың үлкен көтерілісі болды. Осы күрестерден кейін Гурьев қамалын қорғау қажетсіз деп тауып, 1810 жылы бекіністі құлатып, оны күзетіп тұрған әскер күшін таратады. Осыдан кейін Гурьев көп жылдар бойы Қазақстандағы жай қалалардың бірі есебінде қалды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] jlyqtg6ciil9tedpuente27z6kcct9u 3684170 3684167 2026-10-20T14:47:05Z Мағыпар 100137 толықтыру 3684170 wikitext text/x-wiki '''Ресей империясы кезіндегі Гурьев қаласы''' — Патша үкіметі өз мақсаттарын орындау үшін Ярославль қаласының бай саудагері Гурий Назарьев және оның балаларының жеке меншікті капиталын пайдаланды. 1640 жылы Гурий Назарьев балалары Михаил, Дружин, Иван, Андреймен Жайықтың төменгі сағасына қоныс тепті. Келісімен өзен үстіне тоспа (учуг) құрып онан түскен балықты «көшпелілер мен казак отрядтары шабуылынан қорғау үшін Жайықтың оң жағындағы оның құяр сағасынан жеті версть жерден ағаш күркешіктер» тұрғызды.<ref>Овчинников Р.В. Гурьевская крепость, журнал «История СССР» 1970, №1, стр. 188. 161. Бахушин С.В. Промышленные предприятия русских торговых людей в XVII в./ в кн.</ref> Гурьев қаласының құрылыс жұмысы 1647 жылы 6 маусымда басталып, 1662 жылға дейін созылады. Қаланың ұзақ уақыт салынуына көрші халықтардың қамал салуға наразылығы көп кедергі келтіргеннен болса керек. Мәселен, 1649 жылы жаңа салынып жатқан қалаға Дон казагы атаман Иван Кондырев шабуыл жасап, құрылыс жұмысын 1650 жылға дейін тоқтатады. 1661 жылы атаман Паршик (Парфен Иванов) бастаған 700 Дон казактары тағы шабуыл жасап ойрандайды. Бірақ соған қарамастан қала құрылысы 1662 жылы аяқталады.<ref>Дариенко В.И. Город Гурьев. «УЗ КазГУ им. С.М.Кировая, том 53. Серия историческая, вып. 9, Алма-Ата, 1962, стр. 247; Советская историческая энциклопедия, том IV, Москва, 1963,стр.900.</ref> Салынған қаланы "Жайық тас қалашығы» деп атаған. Қалмақтар "Узян-Балюзин", қазақтар «Үйшік»<ref>Даниелевский К.В. и Рудницкий E.В. Урало-Каспийский край. Уральск, 1927, стр. </ref> деп атап кеткен. 1752 жылдан қала «Гурьев» қаласы атанған. Гурьев қаласының салынуы үкіметтің Каспий өңіріндегі кәсіпшілік орындарын қорғау үшін ғана емес, сонымен қатар орыс мемлекетінің жергілікті байлықты меңгеруіне, Орта Азия, Үндістан, Қытай және т.б. жерлермен сауда байланысын жасайтын құрғақтағы және су жолын қорғауда, дипломатиялық қарым-қатынасты жақсартуға үлкен қызмет етті. Гурьев қаласының салынуы патша үкіметі, оның бай-қуатты билеушілері үшін саяси, экономикалық және әлеуметтік мәні бар рөл атқара отырып, қазақ жерін отарлауға жол ашты. 1667 жылдың шілдесінен 1668 жылдың наурызы аралығында Гурьев С.Разиннің қол астында болды. С.Разиннің Гурьевті алуы патша үкіметін қатты састырды. 1667 жылы 19 шілдеде Москвада патша кеңес шақырып, онда Гурьевті көтерілісшілерден босату мәселесін қарады. Патша үкіметі Я.И.Безобразов бастаған жазалаушы отряд құрды. Жайық бойындағы С.Разин қимылын бақылап, Москваға хабарлап тұру үшін агент Михаил Алексеевті аттандырды. C.Разиндықтар қаланы жазалаушы отрядтан қажырлықпен қорғай отырып 1668 жылдың көктемінде Жайық өзені мен Каспий теңізі мұзының түсуін пайдаланып, 23 наурызда Гурьев қаласын өз еркімен тастап Каспий теңізіне шығып кетті.<br /> Мұнан кейін де Жайық казак орыстары, стрелецтер т.б. Гурьев қаласы мен «Учугын» жоймақ болып бірнеше рет шабуыл жасады, 1677 жылы казактардың атаманы Василий Касимов қамал мен балық кәсіпорындарына шабуыл жасап, ойрандап кетеді. Ақыры, амалы таусылған үкімет 1752 жылы Гурьев қаласын учугімен қоса Жайық казак орыс әскерлерінің құрамына берді. 1753 жылы үкіметтік Сенаттың әмірімен Гурьев Астраханынан алынып, Орынбор губерниясына берілді. E.Пугачев көтерілісі Каспий өңірі халықтарынан үлкен қолдау тапты. Көтеріліс қызған кезде, 1773 жылы қарашада Е.Пугачев жергілікті қазақтармен танысып, қол толтыру үшін Михаил Толкачев бастаған отрядты Гурьев жаққа жібереді. Михаил Толкачев және онымен бірге Абдеш Танғаев пен Айберды Даутов бар 300 қол Жайықтың бойындағы бекіністерді өздеріне қаратып, жергілікті адамдардың есебінен жасақтарын көбейтіп, бірталай оқ-дәрі, қару-жарақ түсіріп кері кетті. Гурьев қаласы көтерілісшілер қозғалысының аса ірі тірек пункттері ғана емес, «Кіші жүздің батыс бөлігінде шаруалар соғысының ықпалын күшейту үшін" де маңызды рөл атқарды. Пугачевшілер Гурьев қаласымен ұдайы байланыс жасап, оқ-дәрі, азық-түлік, қару-жарақ алып тұрды. Патша үкіметі Гурьевті калайда болса алу үшін үлкен күш төкті, қаланы қоршауға алды. Үкімет әскері 2 мамырда қалаға баса-көктеп кіріп, қаланы өздеріне бағындырды. Гурьев үкімет әскері қолына көшіп, Пугачев әскері жеңілгенімен «Петр ІІІ» патша бұл қаланы тірек етуін қоймады. Мұнымен Жайық бойын мекендеген қазақ, орыс кедейлерінің күресі тоқталмады. Әсіресе, қазақтардың күресі күшті болды. Бұған қоса 1775 жылдың мамыр айында Пугачев күресін жалғастырушы Метелка Заметайлов бастаған шаруалардың үлкен көтерілісі болды. Осы күрестерден кейін Гурьев қамалын қорғау қажетсіз деп тауып, 1810 жылы бекіністі құлатып, оны күзетіп тұрған әскер күшін таратады. Осыдан кейін Гурьев көп жылдар бойы Қазақстандағы жай қалалардың бірі есебінде қалды. Қазақстан жері түгелімен Ресейге қосылып, көптеген байлық көзі ашылғаннан кейін үкімет назары Гурьевке қайта түсіп 1865 жылы Гурьев уезін құрды. 1867- 68 жылдардағы реформадан кейін 1869 жылы Орал облысы құрылып Гурьев уезі соның қарамағына енді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] rei43yq51mccvmdnlv5y838ybfmi4dy 3684172 3684170 2026-10-20T14:50:34Z Мағыпар 100137 толықтыру 3684172 wikitext text/x-wiki '''Ресей империясы кезіндегі Гурьев қаласы''' — Патша үкіметі өз мақсаттарын орындау үшін Ярославль қаласының бай саудагері Гурий Назарьев және оның балаларының жеке меншікті капиталын пайдаланды. 1640 жылы Гурий Назарьев балалары Михаил, Дружин, Иван, Андреймен Жайықтың төменгі сағасына қоныс тепті. Келісімен өзен үстіне тоспа (учуг) құрып онан түскен балықты «көшпелілер мен казак отрядтары шабуылынан қорғау үшін Жайықтың оң жағындағы оның құяр сағасынан жеті версть жерден ағаш күркешіктер» тұрғызды.<ref>Овчинников Р.В. Гурьевская крепость, журнал «История СССР» 1970, №1, стр. 188. 161. Бахушин С.В. Промышленные предприятия русских торговых людей в XVII в./ в кн.</ref> Гурьев қаласының құрылыс жұмысы 1647 жылы 6 маусымда басталып, 1662 жылға дейін созылады. Қаланың ұзақ уақыт салынуына көрші халықтардың қамал салуға наразылығы көп кедергі келтіргеннен болса керек. Мәселен, 1649 жылы жаңа салынып жатқан қалаға Дон казагы атаман Иван Кондырев шабуыл жасап, құрылыс жұмысын 1650 жылға дейін тоқтатады. 1661 жылы атаман Паршик (Парфен Иванов) бастаған 700 Дон казактары тағы шабуыл жасап ойрандайды. Бірақ соған қарамастан қала құрылысы 1662 жылы аяқталады.<ref>Дариенко В.И. Город Гурьев. «УЗ КазГУ им. С.М.Кировая, том 53. Серия историческая, вып. 9, Алма-Ата, 1962, стр. 247; Советская историческая энциклопедия, том IV, Москва, 1963,стр.900.</ref> Салынған қаланы "Жайық тас қалашығы» деп атаған. Қалмақтар "Узян-Балюзин", қазақтар «Үйшік»<ref>Даниелевский К.В. и Рудницкий E.В. Урало-Каспийский край. Уральск, 1927, стр. </ref> деп атап кеткен. 1752 жылдан қала «Гурьев» қаласы атанған. Гурьев қаласының салынуы үкіметтің Каспий өңіріндегі кәсіпшілік орындарын қорғау үшін ғана емес, сонымен қатар орыс мемлекетінің жергілікті байлықты меңгеруіне, Орта Азия, Үндістан, Қытай және т.б. жерлермен сауда байланысын жасайтын құрғақтағы және су жолын қорғауда, дипломатиялық қарым-қатынасты жақсартуға үлкен қызмет етті. Гурьев қаласының салынуы патша үкіметі, оның бай-қуатты билеушілері үшін саяси, экономикалық және әлеуметтік мәні бар рөл атқара отырып, қазақ жерін отарлауға жол ашты. 1667 жылдың шілдесінен 1668 жылдың наурызы аралығында Гурьев С.Разиннің қол астында болды. С.Разиннің Гурьевті алуы патша үкіметін қатты састырды. 1667 жылы 19 шілдеде Москвада патша кеңес шақырып, онда Гурьевті көтерілісшілерден босату мәселесін қарады. Патша үкіметі Я.И.Безобразов бастаған жазалаушы отряд құрды. Жайық бойындағы С.Разин қимылын бақылап, Москваға хабарлап тұру үшін агент Михаил Алексеевті аттандырды. C.Разиндықтар қаланы жазалаушы отрядтан қажырлықпен қорғай отырып 1668 жылдың көктемінде Жайық өзені мен Каспий теңізі мұзының түсуін пайдаланып, 23 наурызда Гурьев қаласын өз еркімен тастап Каспий теңізіне шығып кетті.<br /> Мұнан кейін де Жайық казак орыстары, стрелецтер т.б. Гурьев қаласы мен «Учугын» жоймақ болып бірнеше рет шабуыл жасады, 1677 жылы казактардың атаманы Василий Касимов қамал мен балық кәсіпорындарына шабуыл жасап, ойрандап кетеді. Ақыры, амалы таусылған үкімет 1752 жылы Гурьев қаласын учугімен қоса Жайық казак орыс әскерлерінің құрамына берді. 1753 жылы үкіметтік Сенаттың әмірімен Гурьев Астраханынан алынып, Орынбор губерниясына берілді. E.Пугачев көтерілісі Каспий өңірі халықтарынан үлкен қолдау тапты. Көтеріліс қызған кезде, 1773 жылы қарашада Е.Пугачев жергілікті қазақтармен танысып, қол толтыру үшін Михаил Толкачев бастаған отрядты Гурьев жаққа жібереді. Михаил Толкачев және онымен бірге Абдеш Танғаев пен Айберды Даутов бар 300 қол Жайықтың бойындағы бекіністерді өздеріне қаратып, жергілікті адамдардың есебінен жасақтарын көбейтіп, бірталай оқ-дәрі, қару-жарақ түсіріп кері кетті. Гурьев қаласы көтерілісшілер қозғалысының аса ірі тірек пункттері ғана емес, «Кіші жүздің батыс бөлігінде шаруалар соғысының ықпалын күшейту үшін" де маңызды рөл атқарды. Пугачевшілер Гурьев қаласымен ұдайы байланыс жасап, оқ-дәрі, азық-түлік, қару-жарақ алып тұрды. Патша үкіметі Гурьевті калайда болса алу үшін үлкен күш төкті, қаланы қоршауға алды. Үкімет әскері 2 мамырда қалаға баса-көктеп кіріп, қаланы өздеріне бағындырды. Гурьев үкімет әскері қолына көшіп, Пугачев әскері жеңілгенімен «Петр ІІІ» патша бұл қаланы тірек етуін қоймады. Мұнымен Жайық бойын мекендеген қазақ, орыс кедейлерінің күресі тоқталмады. Әсіресе, қазақтардың күресі күшті болды. Бұған қоса 1775 жылдың мамыр айында Пугачев күресін жалғастырушы Метелка Заметайлов бастаған шаруалардың үлкен көтерілісі болды. Осы күрестерден кейін Гурьев қамалын қорғау қажетсіз деп тауып, 1810 жылы бекіністі құлатып, оны күзетіп тұрған әскер күшін таратады. Осыдан кейін Гурьев көп жылдар бойы Қазақстандағы жай қалалардың бірі есебінде қалды. Қазақстан жері түгелімен Ресейге қосылып, көптеген байлық көзі ашылғаннан кейін үкімет назары Гурьевке қайта түсіп 1865 жылы Гурьев уезін құрды. 1867- 68 жылдардағы реформадан кейін 1869 жылы Орал облысы құрылып Гурьев уезі соның қарамағына енді.<br /> XVIII ғасырдың бірінші жартысында-ақ үкімет қанша кедергі жасауға тырысқанымен Гурьев қаласы ірі сауда аймағына айналып, онымен жергілікті халық жиі қарым-қатынаста болды. Гурьев қаласымен байланыс жасауға қазақтардың өздері де мүдделі болды. Кіші жүздің ханы Нұралы да Гурьевте қазақтардың еркін сауда жасауына рұқсат беруін өтініп елшіліктер жіберді. Ақыры 1859 жылы үкімет 25 қазаннан 10 қараша аралығында Гурьевте еркін сауда жасауға рұқсат берді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] cledymv7rear8fefeicckt1x1xz4hj0 3684176 3684172 2026-10-20T15:05:46Z Мағыпар 100137 толықтыру 3684176 wikitext text/x-wiki '''Ресей империясы кезіндегі Гурьев қаласы''' — Патша үкіметі өз мақсаттарын орындау үшін Ярославль қаласының бай саудагері Гурий Назарьев және оның балаларының жеке меншікті капиталын пайдаланды. 1640 жылы Гурий Назарьев балалары Михаил, Дружин, Иван, Андреймен Жайықтың төменгі сағасына қоныс тепті. Келісімен өзен үстіне тоспа (учуг) құрып онан түскен балықты «көшпелілер мен казак отрядтары шабуылынан қорғау үшін Жайықтың оң жағындағы оның құяр сағасынан жеті версть жерден ағаш күркешіктер» тұрғызды.<ref>Овчинников Р.В. Гурьевская крепость, журнал «История СССР» 1970, №1, стр. 188. 161. Бахушин С.В. Промышленные предприятия русских торговых людей в XVII в./ в кн.</ref> Гурьев қаласының құрылыс жұмысы 1647 жылы 6 маусымда басталып, 1662 жылға дейін созылады. Қаланың ұзақ уақыт салынуына көрші халықтардың қамал салуға наразылығы көп кедергі келтіргеннен болса керек. Мәселен, 1649 жылы жаңа салынып жатқан қалаға Дон казагы атаман Иван Кондырев шабуыл жасап, құрылыс жұмысын 1650 жылға дейін тоқтатады. 1661 жылы атаман Паршик (Парфен Иванов) бастаған 700 Дон казактары тағы шабуыл жасап ойрандайды. Бірақ соған қарамастан қала құрылысы 1662 жылы аяқталады.<ref>Дариенко В.И. Город Гурьев. «УЗ КазГУ им. С.М.Кировая, том 53. Серия историческая, вып. 9, Алма-Ата, 1962, стр. 247; Советская историческая энциклопедия, том IV, Москва, 1963,стр.900.</ref> Салынған қаланы "Жайық тас қалашығы» деп атаған. Қалмақтар "Узян-Балюзин", қазақтар «Үйшік»<ref>Даниелевский К.В. и Рудницкий E.В. Урало-Каспийский край. Уральск, 1927, стр. </ref> деп атап кеткен. 1752 жылдан қала «Гурьев» қаласы атанған. Гурьев қаласының салынуы үкіметтің Каспий өңіріндегі кәсіпшілік орындарын қорғау үшін ғана емес, сонымен қатар орыс мемлекетінің жергілікті байлықты меңгеруіне, Орта Азия, Үндістан, Қытай және т.б. жерлермен сауда байланысын жасайтын құрғақтағы және су жолын қорғауда, дипломатиялық қарым-қатынасты жақсартуға үлкен қызмет етті. Гурьев қаласының салынуы патша үкіметі, оның бай-қуатты билеушілері үшін саяси, экономикалық және әлеуметтік мәні бар рөл атқара отырып, қазақ жерін отарлауға жол ашты. 1667 жылдың шілдесінен 1668 жылдың наурызы аралығында Гурьев С.Разиннің қол астында болды. С.Разиннің Гурьевті алуы патша үкіметін қатты састырды. 1667 жылы 19 шілдеде Москвада патша кеңес шақырып, онда Гурьевті көтерілісшілерден босату мәселесін қарады. Патша үкіметі Я.И.Безобразов бастаған жазалаушы отряд құрды. Жайық бойындағы С.Разин қимылын бақылап, Москваға хабарлап тұру үшін агент Михаил Алексеевті аттандырды. C.Разиндықтар қаланы жазалаушы отрядтан қажырлықпен қорғай отырып 1668 жылдың көктемінде Жайық өзені мен Каспий теңізі мұзының түсуін пайдаланып, 23 наурызда Гурьев қаласын өз еркімен тастап Каспий теңізіне шығып кетті.<br /> Мұнан кейін де Жайық казак орыстары, стрелецтер т.б. Гурьев қаласы мен «Учугын» жоймақ болып бірнеше рет шабуыл жасады, 1677 жылы казактардың атаманы Василий Касимов қамал мен балық кәсіпорындарына шабуыл жасап, ойрандап кетеді. Ақыры, амалы таусылған үкімет 1752 жылы Гурьев қаласын учугімен қоса Жайық казак орыс әскерлерінің құрамына берді. 1753 жылы үкіметтік Сенаттың әмірімен Гурьев Астраханынан алынып, Орынбор губерниясына берілді. E.Пугачев көтерілісі Каспий өңірі халықтарынан үлкен қолдау тапты. Көтеріліс қызған кезде, 1773 жылы қарашада Е.Пугачев жергілікті қазақтармен танысып, қол толтыру үшін Михаил Толкачев бастаған отрядты Гурьев жаққа жібереді. Михаил Толкачев және онымен бірге Абдеш Танғаев пен Айберды Даутов бар 300 қол Жайықтың бойындағы бекіністерді өздеріне қаратып, жергілікті адамдардың есебінен жасақтарын көбейтіп, бірталай оқ-дәрі, қару-жарақ түсіріп кері кетті. Гурьев қаласы көтерілісшілер қозғалысының аса ірі тірек пункттері ғана емес, «Кіші жүздің батыс бөлігінде шаруалар соғысының ықпалын күшейту үшін" де маңызды рөл атқарды. Пугачевшілер Гурьев қаласымен ұдайы байланыс жасап, оқ-дәрі, азық-түлік, қару-жарақ алып тұрды. Патша үкіметі Гурьевті калайда болса алу үшін үлкен күш төкті, қаланы қоршауға алды. Үкімет әскері 2 мамырда қалаға баса-көктеп кіріп, қаланы өздеріне бағындырды. Гурьев үкімет әскері қолына көшіп, Пугачев әскері жеңілгенімен «Петр ІІІ» патша бұл қаланы тірек етуін қоймады. Мұнымен Жайық бойын мекендеген қазақ, орыс кедейлерінің күресі тоқталмады. Әсіресе, қазақтардың күресі күшті болды. Бұған қоса 1775 жылдың мамыр айында Пугачев күресін жалғастырушы Метелка Заметайлов бастаған шаруалардың үлкен көтерілісі болды. Осы күрестерден кейін Гурьев қамалын қорғау қажетсіз деп тауып, 1810 жылы бекіністі құлатып, оны күзетіп тұрған әскер күшін таратады. Осыдан кейін Гурьев көп жылдар бойы Қазақстандағы жай қалалардың бірі есебінде қалды. Қазақстан жері түгелімен Ресейге қосылып, көптеген байлық көзі ашылғаннан кейін үкімет назары Гурьевке қайта түсіп 1865 жылы Гурьев уезін құрды. 1867- 68 жылдардағы реформадан кейін 1869 жылы Орал облысы құрылып Гурьев уезі соның қарамағына енді.<br /> XVIII ғасырдың бірінші жартысында-ақ үкімет қанша кедергі жасауға тырысқанымен Гурьев қаласы ірі сауда аймағына айналып, онымен жергілікті халық жиі қарым-қатынаста болды. Гурьев қаласымен байланыс жасауға қазақтардың өздері де мүдделі болды. Кіші жүздің ханы Нұралы да Гурьевте қазақтардың еркін сауда жасауына рұқсат беруін өтініп елшіліктер жіберді. Ақыры 1859 жылы үкімет 25 қазаннан 10 қараша аралығында Гурьевте еркін сауда жасауға рұқсат берді. Гурьевтіктердің екінші бір артықшылығы олар Каспий теңізі, Жайық өзені арқылы сумен де сауда қатынасын жасап тұрды. 1869 жылдан бастап Астрахань- Гурьев арасында жүк таситын кемелер жүре бастап, сол жылы 95 рейс жасаған. 1889 жылы Астрахань-Гурьев арасында жетісіне екі рет кісі таситын кеменің жүруі гурьевтіктер саудасын жандандырды. Сонымен қатар Гурьевте Орал базарларына қарағанда малдың құны төмен болды. Гурьевтің басқа қалалардан тағы бір артықшылығы қала тұрғындары да, сыртта тұратындарының да негізгі кәсібінің бірі — балық және тұз өнеркәсібі болды. Әсіресе балық аулау маусымы кезінде сауда қатынасы күшті қарқынмен жүргізілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] oggardgxrluo67t62fd3ves6p01v6nu 3684178 3684176 2026-10-20T15:13:33Z Мағыпар 100137 3684178 wikitext text/x-wiki '''Ресей империясы кезіндегі Гурьев қаласы''' — Патша үкіметі өз мақсаттарын орындау үшін Ярославль қаласының бай саудагері Гурий Назарьев және оның балаларының жеке меншікті капиталын пайдаланды. 1640 жылы Гурий Назарьев балалары Михаил, Дружин, Иван, Андреймен Жайықтың төменгі сағасына қоныс тепті. Келісімен өзен үстіне тоспа (учуг) құрып онан түскен балықты «көшпелілер мен казак отрядтары шабуылынан қорғау үшін Жайықтың оң жағындағы оның құяр сағасынан жеті версть жерден ағаш күркешіктер» тұрғызды.<ref>Овчинников Р.В. Гурьевская крепость, журнал «История СССР» 1970, №1, стр. 188. 161. Бахушин С.В. Промышленные предприятия русских торговых людей в XVII в./ в кн.</ref> Гурьев қаласының құрылыс жұмысы 1647 жылы 6 маусымда басталып, 1662 жылға дейін созылады. Қаланың ұзақ уақыт салынуына көрші халықтардың қамал салуға наразылығы көп кедергі келтіргеннен болса керек. Мәселен, 1649 жылы жаңа салынып жатқан қалаға Дон казагы атаман Иван Кондырев шабуыл жасап, құрылыс жұмысын 1650 жылға дейін тоқтатады. 1661 жылы атаман Паршик (Парфен Иванов) бастаған 700 Дон казактары тағы шабуыл жасап ойрандайды. Бірақ соған қарамастан қала құрылысы 1662 жылы аяқталады.<ref>Дариенко В.И. Город Гурьев. «УЗ КазГУ им. С.М.Кировая, том 53. Серия историческая, вып. 9, Алма-Ата, 1962, стр. 247; Советская историческая энциклопедия, том IV, Москва, 1963,стр.900.</ref> Салынған қаланы "Жайық тас қалашығы» деп атаған. Қалмақтар "Узян-Балюзин", қазақтар «Үйшік»<ref>Даниелевский К.В. и Рудницкий E.В. Урало-Каспийский край. Уральск, 1927, стр. </ref> деп атап кеткен. 1752 жылдан қала «Гурьев» қаласы атанған. Гурьев қаласының салынуы үкіметтің Каспий өңіріндегі кәсіпшілік орындарын қорғау үшін ғана емес, сонымен қатар орыс мемлекетінің жергілікті байлықты меңгеруіне, Орта Азия, Үндістан, Қытай және т.б. жерлермен сауда байланысын жасайтын құрғақтағы және су жолын қорғауда, дипломатиялық қарым-қатынасты жақсартуға үлкен қызмет етті. Гурьев қаласының салынуы патша үкіметі, оның бай-қуатты билеушілері үшін саяси, экономикалық және әлеуметтік мәні бар рөл атқара отырып, қазақ жерін отарлауға жол ашты. 1667 жылдың шілдесінен 1668 жылдың наурызы аралығында Гурьев С.Разиннің қол астында болды. С.Разиннің Гурьевті алуы патша үкіметін қатты састырды. 1667 жылы 19 шілдеде Москвада патша кеңес шақырып, онда Гурьевті көтерілісшілерден босату мәселесін қарады. Патша үкіметі Я.И.Безобразов бастаған жазалаушы отряд құрды. Жайық бойындағы С.Разин қимылын бақылап, Москваға хабарлап тұру үшін агент Михаил Алексеевті аттандырды. C.Разиндықтар қаланы жазалаушы отрядтан қажырлықпен қорғай отырып 1668 жылдың көктемінде Жайық өзені мен Каспий теңізі мұзының түсуін пайдаланып, 23 наурызда Гурьев қаласын өз еркімен тастап Каспий теңізіне шығып кетті.<br /> Мұнан кейін де Жайық казак орыстары, стрелецтер т.б. Гурьев қаласы мен «Учугын» жоймақ болып бірнеше рет шабуыл жасады, 1677 жылы казактардың атаманы Василий Касимов қамал мен балық кәсіпорындарына шабуыл жасап, ойрандап кетеді. Ақыры, амалы таусылған үкімет 1752 жылы Гурьев қаласын учугімен қоса Жайық казак орыс әскерлерінің құрамына берді. 1753 жылы үкіметтік Сенаттың әмірімен Гурьев Астраханынан алынып, Орынбор губерниясына берілді. E.Пугачев көтерілісі Каспий өңірі халықтарынан үлкен қолдау тапты. Көтеріліс қызған кезде, 1773 жылы қарашада Е.Пугачев жергілікті қазақтармен танысып, қол толтыру үшін Михаил Толкачев бастаған отрядты Гурьев жаққа жібереді. Михаил Толкачев және онымен бірге Абдеш Танғаев пен Айберды Даутов бар 300 қол Жайықтың бойындағы бекіністерді өздеріне қаратып, жергілікті адамдардың есебінен жасақтарын көбейтіп, бірталай оқ-дәрі, қару-жарақ түсіріп кері кетті. Гурьев қаласы көтерілісшілер қозғалысының аса ірі тірек пункттері ғана емес, «Кіші жүздің батыс бөлігінде шаруалар соғысының ықпалын күшейту үшін" де маңызды рөл атқарды. Пугачевшілер Гурьев қаласымен ұдайы байланыс жасап, оқ-дәрі, азық-түлік, қару-жарақ алып тұрды. Патша үкіметі Гурьевті калайда болса алу үшін үлкен күш төкті, қаланы қоршауға алды. Үкімет әскері 2 мамырда қалаға баса-көктеп кіріп, қаланы өздеріне бағындырды. Гурьев үкімет әскері қолына көшіп, Пугачев әскері жеңілгенімен «Петр ІІІ» патша бұл қаланы тірек етуін қоймады. Мұнымен Жайық бойын мекендеген қазақ, орыс кедейлерінің күресі тоқталмады. Әсіресе, қазақтардың күресі күшті болды. Бұған қоса 1775 жылдың мамыр айында Пугачев күресін жалғастырушы Метелка Заметайлов бастаған шаруалардың үлкен көтерілісі болды. Осы күрестерден кейін Гурьев қамалын қорғау қажетсіз деп тауып, 1810 жылы бекіністі құлатып, оны күзетіп тұрған әскер күшін таратады. Осыдан кейін Гурьев көп жылдар бойы Қазақстандағы жай қалалардың бірі есебінде қалды. Қазақстан жері түгелімен Ресейге қосылып, көптеген байлық көзі ашылғаннан кейін үкімет назары Гурьевке қайта түсіп 1865 жылы Гурьев уезін құрды. 1867- 68 жылдардағы реформадан кейін 1869 жылы Орал облысы құрылып Гурьев уезі соның қарамағына енді.<br /> XVIII ғасырдың бірінші жартысында-ақ үкімет қанша кедергі жасауға тырысқанымен Гурьев қаласы ірі сауда аймағына айналып, онымен жергілікті халық жиі қарым-қатынаста болды. Гурьев қаласымен байланыс жасауға қазақтардың өздері де мүдделі болды. Кіші жүздің ханы Нұралы да Гурьевте қазақтардың еркін сауда жасауына рұқсат беруін өтініп елшіліктер жіберді. Ақыры 1859 жылы үкімет 25 қазаннан 10 қараша аралығында Гурьевте еркін сауда жасауға рұқсат берді. Гурьевтіктердің екінші бір артықшылығы олар Каспий теңізі, Жайық өзені арқылы сумен де сауда қатынасын жасап тұрды. 1869 жылдан бастап Астрахань- Гурьев арасында жүк таситын кемелер жүре бастап, сол жылы 95 рейс жасаған. 1889 жылы Астрахань-Гурьев арасында жетісіне екі рет кісі таситын кеменің жүруі гурьевтіктер саудасын жандандырды. Сонымен қатар Гурьевте Орал базарларына қарағанда малдың құны төмен болды. Гурьевтің басқа қалалардан тағы бір артықшылығы қала тұрғындары да, сыртта тұратындарының да негізгі кәсібінің бірі — балық және тұз өнеркәсібі болды. Әсіресе балық аулау маусымы кезінде сауда қатынасы күшті қарқынмен жүргізілді. Сөйтіп, революцияға дейін Гурьев патша үкіметі үшін стратегиялық жағынан ерекше нысан ретінде Шығыспен сауда қатынасын жақсартуға жағдай жасады. Сонымен қатар Гурьевтің салынуы Қазақстан мен Орта Азияға экспедициялар ұйымдастыра отырып, Ресейдің Қазақстанның батыс бөлігіндегі позициясын нығайтып, әскери отарлаушылық саясат күргізуіне жол ашты. Сондай-ақ Гурьев ұлт-азаттық қозғалыстың үлкен орталығына айналды. Қазақстанда мұнайшы, балықшы жұмысшы табы пайда болып, олар революциялық қозғалысқа тартылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] 1shdowi761xu0k0k1h8iqz40oljbsca 3684179 3684178 2026-10-20T15:15:11Z Мағыпар 100137 дереккөз 3684179 wikitext text/x-wiki '''Ресей империясы кезіндегі Гурьев қаласы''' — Патша үкіметі өз мақсаттарын орындау үшін Ярославль қаласының бай саудагері Гурий Назарьев және оның балаларының жеке меншікті капиталын пайдаланды. 1640 жылы Гурий Назарьев балалары Михаил, Дружин, Иван, Андреймен Жайықтың төменгі сағасына қоныс тепті. Келісімен өзен үстіне тоспа (учуг) құрып онан түскен балықты «көшпелілер мен казак отрядтары шабуылынан қорғау үшін Жайықтың оң жағындағы оның құяр сағасынан жеті версть жерден ағаш күркешіктер» тұрғызды.<ref>Овчинников Р.В. Гурьевская крепость, журнал «История СССР» 1970, №1, стр. 188. 161. Бахушин С.В. Промышленные предприятия русских торговых людей в XVII в./ в кн.</ref> Гурьев қаласының құрылыс жұмысы 1647 жылы 6 маусымда басталып, 1662 жылға дейін созылады. Қаланың ұзақ уақыт салынуына көрші халықтардың қамал салуға наразылығы көп кедергі келтіргеннен болса керек. Мәселен, 1649 жылы жаңа салынып жатқан қалаға Дон казагы атаман Иван Кондырев шабуыл жасап, құрылыс жұмысын 1650 жылға дейін тоқтатады. 1661 жылы атаман Паршик (Парфен Иванов) бастаған 700 Дон казактары тағы шабуыл жасап ойрандайды. Бірақ соған қарамастан қала құрылысы 1662 жылы аяқталады.<ref>Дариенко В.И. Город Гурьев. «УЗ КазГУ им. С.М.Кировая, том 53. Серия историческая, вып. 9, Алма-Ата, 1962, стр. 247; Советская историческая энциклопедия, том IV, Москва, 1963,стр.900.</ref> Салынған қаланы "Жайық тас қалашығы» деп атаған. Қалмақтар "Узян-Балюзин", қазақтар «Үйшік»<ref>Даниелевский К.В. и Рудницкий E.В. Урало-Каспийский край. Уральск, 1927, стр. </ref> деп атап кеткен. 1752 жылдан қала «Гурьев» қаласы атанған. Гурьев қаласының салынуы үкіметтің Каспий өңіріндегі кәсіпшілік орындарын қорғау үшін ғана емес, сонымен қатар орыс мемлекетінің жергілікті байлықты меңгеруіне, Орта Азия, Үндістан, Қытай және т.б. жерлермен сауда байланысын жасайтын құрғақтағы және су жолын қорғауда, дипломатиялық қарым-қатынасты жақсартуға үлкен қызмет етті. Гурьев қаласының салынуы патша үкіметі, оның бай-қуатты билеушілері үшін саяси, экономикалық және әлеуметтік мәні бар рөл атқара отырып, қазақ жерін отарлауға жол ашты. 1667 жылдың шілдесінен 1668 жылдың наурызы аралығында Гурьев С.Разиннің қол астында болды. С.Разиннің Гурьевті алуы патша үкіметін қатты састырды. 1667 жылы 19 шілдеде Москвада патша кеңес шақырып, онда Гурьевті көтерілісшілерден босату мәселесін қарады. Патша үкіметі Я.И.Безобразов бастаған жазалаушы отряд құрды. Жайық бойындағы С.Разин қимылын бақылап, Москваға хабарлап тұру үшін агент Михаил Алексеевті аттандырды. C.Разиндықтар қаланы жазалаушы отрядтан қажырлықпен қорғай отырып 1668 жылдың көктемінде Жайық өзені мен Каспий теңізі мұзының түсуін пайдаланып, 23 наурызда Гурьев қаласын өз еркімен тастап Каспий теңізіне шығып кетті.<br /> Мұнан кейін де Жайық казак орыстары, стрелецтер т.б. Гурьев қаласы мен «Учугын» жоймақ болып бірнеше рет шабуыл жасады, 1677 жылы казактардың атаманы Василий Касимов қамал мен балық кәсіпорындарына шабуыл жасап, ойрандап кетеді. Ақыры, амалы таусылған үкімет 1752 жылы Гурьев қаласын учугімен қоса Жайық казак орыс әскерлерінің құрамына берді. 1753 жылы үкіметтік Сенаттың әмірімен Гурьев Астраханынан алынып, Орынбор губерниясына берілді. E.Пугачев көтерілісі Каспий өңірі халықтарынан үлкен қолдау тапты. Көтеріліс қызған кезде, 1773 жылы қарашада Е.Пугачев жергілікті қазақтармен танысып, қол толтыру үшін Михаил Толкачев бастаған отрядты Гурьев жаққа жібереді. Михаил Толкачев және онымен бірге Абдеш Танғаев пен Айберды Даутов бар 300 қол Жайықтың бойындағы бекіністерді өздеріне қаратып, жергілікті адамдардың есебінен жасақтарын көбейтіп, бірталай оқ-дәрі, қару-жарақ түсіріп кері кетті. Гурьев қаласы көтерілісшілер қозғалысының аса ірі тірек пункттері ғана емес, «Кіші жүздің батыс бөлігінде шаруалар соғысының ықпалын күшейту үшін" де маңызды рөл атқарды. Пугачевшілер Гурьев қаласымен ұдайы байланыс жасап, оқ-дәрі, азық-түлік, қару-жарақ алып тұрды. Патша үкіметі Гурьевті калайда болса алу үшін үлкен күш төкті, қаланы қоршауға алды. Үкімет әскері 2 мамырда қалаға баса-көктеп кіріп, қаланы өздеріне бағындырды. Гурьев үкімет әскері қолына көшіп, Пугачев әскері жеңілгенімен «Петр ІІІ» патша бұл қаланы тірек етуін қоймады. Мұнымен Жайық бойын мекендеген қазақ, орыс кедейлерінің күресі тоқталмады. Әсіресе, қазақтардың күресі күшті болды. Бұған қоса 1775 жылдың мамыр айында Пугачев күресін жалғастырушы Метелка Заметайлов бастаған шаруалардың үлкен көтерілісі болды. Осы күрестерден кейін Гурьев қамалын қорғау қажетсіз деп тауып, 1810 жылы бекіністі құлатып, оны күзетіп тұрған әскер күшін таратады. Осыдан кейін Гурьев көп жылдар бойы Қазақстандағы жай қалалардың бірі есебінде қалды. Қазақстан жері түгелімен Ресейге қосылып, көптеген байлық көзі ашылғаннан кейін үкімет назары Гурьевке қайта түсіп 1865 жылы Гурьев уезін құрды. 1867- 68 жылдардағы реформадан кейін 1869 жылы Орал облысы құрылып Гурьев уезі соның қарамағына енді.<br /> XVIII ғасырдың бірінші жартысында-ақ үкімет қанша кедергі жасауға тырысқанымен Гурьев қаласы ірі сауда аймағына айналып, онымен жергілікті халық жиі қарым-қатынаста болды. Гурьев қаласымен байланыс жасауға қазақтардың өздері де мүдделі болды. Кіші жүздің ханы Нұралы да Гурьевте қазақтардың еркін сауда жасауына рұқсат беруін өтініп елшіліктер жіберді. Ақыры 1859 жылы үкімет 25 қазаннан 10 қараша аралығында Гурьевте еркін сауда жасауға рұқсат берді. Гурьевтіктердің екінші бір артықшылығы олар Каспий теңізі, Жайық өзені арқылы сумен де сауда қатынасын жасап тұрды. 1869 жылдан бастап Астрахань- Гурьев арасында жүк таситын кемелер жүре бастап, сол жылы 95 рейс жасаған. 1889 жылы Астрахань-Гурьев арасында жетісіне екі рет кісі таситын кеменің жүруі гурьевтіктер саудасын жандандырды. Сонымен қатар Гурьевте Орал базарларына қарағанда малдың құны төмен болды. Гурьевтің басқа қалалардан тағы бір артықшылығы қала тұрғындары да, сыртта тұратындарының да негізгі кәсібінің бірі — балық және тұз өнеркәсібі болды. Әсіресе балық аулау маусымы кезінде сауда қатынасы күшті қарқынмен жүргізілді. Сөйтіп, революцияға дейін Гурьев патша үкіметі үшін стратегиялық жағынан ерекше нысан ретінде Шығыспен сауда қатынасын жақсартуға жағдай жасады. Сонымен қатар Гурьевтің салынуы Қазақстан мен Орта Азияға экспедициялар ұйымдастыра отырып, Ресейдің Қазақстанның батыс бөлігіндегі позициясын нығайтып, әскери отарлаушылық саясат күргізуіне жол ашты. Сондай-ақ Гурьев ұлт-азаттық қозғалыстың үлкен орталығына айналды. Қазақстанда мұнайшы, балықшы жұмысшы табы пайда болып, олар революциялық қозғалысқа тартылды.<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=318-325|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] 8e7wtlzes8iu8hukj1amrkssytsup6j 0 788822 3684159 3684039 2026-10-20T14:22:04Z 1nter pares 146705 3684159 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Бетбелгі''' — кітаптың оқылған немесе қажетті бетін белгілеп қоюға арналған қыстырма қағаз.<ref>{{cite web |url=https://expl_kaz.academic.ru/1888/%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96 |title=Бетбелгі |website=Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі |publisher=Мемлекеттік тілді дамыту институты |year=2014 |access-date=2026-10-20}}</ref> Ол қағаздан, қатырма қағаздан, матадан, былғарыдан, металдан және басқа да материалдардан жасалады.<ref name="bookmark">[https://en.wikipedia.org/wiki/Bookmark Bookmark]. ''Wikipedia''.</ref> == Тарихы == Бетбелгілердің тарихы қолжазба кітаптардың таралуымен байланысты. Ежелгі және ортағасырлық кітаптарда оқылған жерді белгілеу үшін бау, мата, былғары немесе пергамент жолақтары пайдаланылған. Мұндай құралдар кітап парақтарын бүктемей, қажетті орынды сақтауға мүмкіндік берген.<ref name="bookmark"/> Орта ғасырларда бетбелгілер діни кітаптарда, соның ішінде дұға кітаптары мен қолжазбаларда қолданылған. Кейбір кітаптардың түптелуіне арнайы жібек таспалар бекітілген. Олар оқырманға қажетті бетті тез табуға көмектескен.<ref name="szirmai">J. A. Szirmai. ''The Archaeology of Medieval Bookbinding''. Ashgate, 1999.</ref> XIX ғасырда жеке қолданылатын бетбелгілер кеңінен тарала бастады. 1850-жылдардан бастап оларды қағаздан, қатырма қағаздан және жібек матадан жасап, түрлі өрнектермен безендіру дамыды. Жібектен тоқылған бетбелгілер Виктория дәуірінде сыйлық ретінде де пайдаланылған.<ref name="bookmark"/> == Түрлері == Бетбелгілер жасалу материалына, пішініне және қолданылу ерекшелігіне қарай бірнеше түрге бөлінеді: * '''Қағаз бетбелгі''' — қағаздан немесе қатырма қағаздан жасалатын кең таралған түрі. * '''Матадан жасалған бетбелгі''' — мата, жібек немесе таспа түріндегі материалдардан дайындалады. * '''Былғары бетбелгі''' — былғарыдан жасалып, ұзақ уақыт пайдалануға арналған. * '''Металл бетбелгі''' — металлдан жасалатын жұқа құрал; кейбір үлгілері сәндік элементтермен безендіріледі. * '''Қыстырмалы бетбелгі''' — кітаптың белгілі бір бетіне бекітілетін арнайы пішіндегі бұйым. * '''Таспалы бетбелгі''' — кітаптың түптелуіне бекітілетін немесе беттердің арасына салынатын таспа. Қазіргі бетбелгілердің пішіні мен безендірілуі әртүрлі. Оларға суреттер, өрнектер, жазулар және сәндік әшекейлер орналастырылуы мүмкін.<ref name="bookmark"/> == Қолданылуы == Бетбелгінің негізгі қызметі — кітап оқуды тоқтатқан жерді белгілеу және қажетті бетті қайта табуды жеңілдету. Ол оқырманның уақытын үнемдеп, кітап парақтарын бүктеу қажеттілігін азайтады. Бетбелгілер көркем әдебиет, оқулық, анықтамалық және басқа да баспа басылымдарын оқығанда қолданылады. Сонымен қатар олар кітап оқуға қызығушылықты арттыру мақсатында безендіріліп, сыйлық ретінде ұсынылуы мүмкін. Бетбелгі жасауда кітап парақтарына зиян келтірмейтін, жұқа әрі бояуы көшпейтін материалдарды қолданған жөн.<ref name="bookmark"/> == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.etymonline.com/word/bookmark ''Bookmark'' сөзінің шығу тарихы — Online Etymology Dictionary] [[Санат:Кітап]] [[Санат:Кеңсе тауарлары]] 0o7nfxeohzoat0gyagcjbo5wtv4t5r0 3 788825 3684104 3684079 2026-10-20T12:15:37Z Шардара ауданы тілдер орталығы 187312 /* Қазақ тілі */ жаңа бөлім 3684104 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Шардара ауданы тілдер орталығы}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 16:23, 2026 ж. қазанның 20 (+05) == Қазақ тілі == Қазақ тілі — түркі тілдерінің қыпшақ тобына жататын тіл және қазақ халқының ана тілі. Ол Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі болып табылады. Қазақ тілі Қазақстанда және шетелдердегі қазақ қауымдастықтары арасында қолданылады. Тілдің өзіндік фонетикалық, грамматикалық және лексикалық жүйесі, қалыптасқан әдеби нормалары бар [[Қатысушы:Шардара ауданы тілдер орталығы|Шардара ауданы тілдер орталығы]] ([[Қатысушы талқылауы:Шардара ауданы тілдер орталығы|талқылау]]) 17:15, 2026 ж. қазанның 20 (+05) 522asioc62mxj2bu6ua5sxt4tefza2d 3684106 3684104 2026-10-20T12:16:55Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Шардара ауданы тілдер орталығы|Шардара ауданы тілдер орталығы]] ([[User talk:Шардара ауданы тілдер орталығы|т]]) өңдемелерінен [[User:New user message|New user message]] соңғы нұсқасына қайтарды 3684079 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Шардара ауданы тілдер орталығы}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 16:23, 2026 ж. қазанның 20 (+05) gyyr0maxhhehgnt7b47z0llrbpkjook 3 788827 3684090 2026-10-20T12:00:56Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3684090 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Бейнеу}} -- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 17:00, 2026 ж. қазанның 20 (+05) rvkrvepkv1oz9aehzr4divj7dym2228 3 788829 3684110 2026-10-20T12:22:52Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3684110 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Nuraline}} -- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 17:22, 2026 ж. қазанның 20 (+05) eze4r4da9q94qalv54zqvg3od8o8lpf 0 788830 3684133 2026-10-20T13:36:09Z Tuttiorchestra687 173049 Tuttiorchestra687 [[Фаузия Хәкімбекқызы Тажина]] бетін [[Фаузия Хакимбековна Тажина]] бетіне жылжытты 3684133 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Фаузия Хакимбековна Тажина]] mr17t82h7l8gx6uttgttt4tvcynrwng 10 788831 3684174 2026-10-20T15:00:23Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Навигациялық кесте |аты = Билли Айлиш |state = collapsed |тақырып = [[Билли Айлиш]] |үсті = [[Билли Айлиштің дискографиясы|Дискографиясы]] • [[Билли Айлиштің жүлделері мен номинациялары|Жүлделері мен номинациялары]] • Билли Айлиштің концерттік турлары|Концерттік турла... 3684174 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Билли Айлиш |state = collapsed |тақырып = [[Билли Айлиш]] |үсті = [[Билли Айлиштің дискографиясы|Дискографиясы]] • [[Билли Айлиштің жүлделері мен номинациялары|Жүлделері мен номинациялары]] • [[Билли Айлиштің концерттік турлары|Концерттік турлары]] |бөлім1 = Студиялық альбомдары |тізім1 = [[When We All Fall Asleep, Where Do We Go?]] • [[Happier Than Ever]] • [[Hit Me Hard and Soft]] |бөлім2 = Концерттік альбомдары |тізім2 = [[Live at Third Man Records]] • [[Hit Me Hard and Soft: The Tour (Live)]] |бөлім3 = Мини-альбомдары |тізім3 = [[Don't Smile at Me]] • [[Guitar Songs]] |бөлім4 = Фильмографиясы |тізім4 = [[Меніӊ жауапкершілігім емес]] (қ/м) • [[Билли Айлиш: Сәл көмескі әлем]] • [[Happier Than Ever: A Love Letter to Los Angeles]] • [[Билли Лизамен кездескенде]] (м/ф) • [[Billie Eilish – Hit Me Hard and Soft: The Tour]] (3D) |бөлім5 = Жанұясы |тізім5 = [[Финнеас О’Коннелл]] (ағасы) • [[Мэгги Бэрд]] (анасы) • [[Брайан Бэрд]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Әншілер]] </noinclude> oyveqbwvxf2mdz0xuxcsh93eyq01rvo 0 788832 3684181 2026-10-20T15:24:04Z Орел Карл 81620 Жаңа бетте: '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының V съезі''', '''РСДЖП-ның Лондон съезі'''<ref>Съез шешімімен оның ресми атауы «РСДЖП-ның Лондон съезі» деп бекітілді. Оны бесінші съез деп тек большевиктер атады. Ал басқа фракциялар съездерді өзгеше ретпен нөмірлед... 3684181 wikitext text/x-wiki '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының V съезі''', '''РСДЖП-ның Лондон съезі'''<ref>Съез шешімімен оның ресми атауы «РСДЖП-ның Лондон съезі» деп бекітілді. Оны бесінші съез деп тек большевиктер атады. Ал басқа фракциялар съездерді өзгеше ретпен нөмірледі, өйткені олар 1905 жылы мамырда Лондонда өткен большевиктер съезін «РСДЖП съезі» деп мойындамады.</ref> деген атпен де белгілі, 1907 жылдың 30 сәуірінен (13 мамырынан) 19 мамырына (1 маусымына) дейін [[Лондон|Лондонда]] өтті. Съезге бес фракция қатысты: [[Меньшевиктер|меньшевиктер]], [[Большевиктер|большевиктер]], [[Бунд]], [[Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы]] (ППмЛСД) және [[Латвия социал-демократиялық жұмысшы партиясы (1904)|Латыш өлкесінің социал-демократиясы]] (ЛӨСД). Съезге 145 ұйымнан 343 делегат қатысты. Олардың 100-і РСДЖП-дан, 3-еуі Бундтан, 8-і Польша мен Литва социал-демократиясынан, 7-еуі Латыш өлкесінің социал-демократиясынан болды. Шешуші дауыс құқығы бар 302 делегат фракциялар бойынша шамамен былай бөлінді: 89 большевик, 88 меньшевик, Бундтың 54 өкілі, поляк социал-демократтарының 45 өкілі және латыш социал-демократтарының 26 өкілі. == Алғышарты == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ski1aciehmvm3xw971vnihb5iuzvnfg 3684182 3684181 2026-10-20T15:24:37Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3684182 wikitext text/x-wiki '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының V съезі''', '''РСДЖП-ның Лондон съезі'''<ref>Съез шешімімен оның ресми атауы «РСДЖП-ның Лондон съезі» деп бекітілді. Оны бесінші съез деп тек большевиктер атады. Ал басқа фракциялар съездерді өзгеше ретпен нөмірледі, өйткені олар 1905 жылы мамырда Лондонда өткен большевиктер съезін «РСДЖП съезі» деп мойындамады.</ref> деген атпен де белгілі, 1907 жылдың 30 сәуірінен (13 мамырынан) 19 мамырына (1 маусымына) дейін [[Лондон|Лондонда]] өтті. Съезге бес фракция қатысты: [[Меньшевиктер|меньшевиктер]], [[Большевиктер|большевиктер]], [[Бунд]], [[Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы]] (ППмЛСД) және [[Латвия социал-демократиялық жұмысшы партиясы (1904)|Латыш өлкесінің социал-демократиясы]] (ЛӨСД). Съезге 145 ұйымнан 343 делегат қатысты. Олардың 100-і РСДЖП-дан, 3-еуі Бундтан, 8-і Польша мен Литва социал-демократиясынан, 7-еуі Латыш өлкесінің социал-демократиясынан болды. Шешуші дауыс құқығы бар 302 делегат фракциялар бойынша шамамен былай бөлінді: 89 большевик, 88 меньшевик, Бундтың 54 өкілі, поляк социал-демократтарының 45 өкілі және латыш социал-демократтарының 26 өкілі. == Алғышарты == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] 7th34zbgdt7gcrfzq3eiuwqhx97mwu2 3684183 3684182 2026-10-20T15:29:11Z Орел Карл 81620 /* Алғышарты */ 3684183 wikitext text/x-wiki '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының V съезі''', '''РСДЖП-ның Лондон съезі'''<ref>Съез шешімімен оның ресми атауы «РСДЖП-ның Лондон съезі» деп бекітілді. Оны бесінші съез деп тек большевиктер атады. Ал басқа фракциялар съездерді өзгеше ретпен нөмірледі, өйткені олар 1905 жылы мамырда Лондонда өткен большевиктер съезін «РСДЖП съезі» деп мойындамады.</ref> деген атпен де белгілі, 1907 жылдың 30 сәуірінен (13 мамырынан) 19 мамырына (1 маусымына) дейін [[Лондон|Лондонда]] өтті. Съезге бес фракция қатысты: [[Меньшевиктер|меньшевиктер]], [[Большевиктер|большевиктер]], [[Бунд]], [[Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы]] (ППмЛСД) және [[Латвия социал-демократиялық жұмысшы партиясы (1904)|Латыш өлкесінің социал-демократиясы]] (ЛӨСД). Съезге 145 ұйымнан 343 делегат қатысты. Олардың 100-і РСДЖП-дан, 3-еуі Бундтан, 8-і Польша мен Литва социал-демократиясынан, 7-еуі Латыш өлкесінің социал-демократиясынан болды. Шешуші дауыс құқығы бар 302 делегат фракциялар бойынша шамамен былай бөлінді: 89 большевик, 88 меньшевик, Бундтың 54 өкілі, поляк социал-демократтарының 45 өкілі және латыш социал-демократтарының 26 өкілі. == Алғышарты == Бастапқыда съезді 1907 жылы сәуірде делегаттар келген [[Копенгаген]] қаласында өткізу жоспарланған еді. Алайда [[Дания]] үкіметі оған рұқсат бермеді. Съезді [[Швеция|Швецияда]] немесе [[Норвегия|Норвегияда]] өткізу әрекеттері де нәтижесіз аяқталды. Ақырында оны [[Лондон|Лондонға]] көшіруге тура келді. Съез отырыстары ''Southgate Road'' көшесіндегі Бауырластық шіркеуінде өтті. Съезді ұйымдастыруға шамамен 120 мың рубль жұмсалды. Ұйымдастырушылар делегаттардың жол шығынын өтеп, Лондонда болған күндері күнделікті қажетіне деп әрқайсысына 2 шиллингі беріп отырды. Съезді өткізуге [[Германия социал-демократиялық партиясы|Германия социал-демократиялық партиясының]] Орталық комитеті 300 фунт бөлді (ол кезде 1 фунт шамамен 10 рублге тең еді). Ал ағылшын өнеркәсіпшісі Джозеф Фелс 1700 фунт берді. Бұл қаржыны бөлуге [[Джордж Лэнсбери]], [[Генри Брэйлсфорд]] және [[Федор Аронович Ротштейн|Ф. А. Ротштейн]] жәрдемдесті<ref>{{Cite web |url=http://na5ballov.pro/lib/novaya/17-pyatyy-sezd-rsdrp-protokoly.html |title=Пятый съезд РСДРП. Протоколы |access-date=2018-03-21 |archive-date=2018-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180321131238/http://na5ballov.pro/lib/novaya/17-pyatyy-sezd-rsdrp-protokoly.html |url-status=live }}</ref>. == Съездің жұмысы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] 5ovcalvqxlnsv3zq0o2q6meu8gt3i51 3684184 3684183 2026-10-20T15:30:19Z Орел Карл 81620 /* Алғышарты */ 3684184 wikitext text/x-wiki '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының V съезі''', '''РСДЖП-ның Лондон съезі'''<ref>Съез шешімімен оның ресми атауы «РСДЖП-ның Лондон съезі» деп бекітілді. Оны бесінші съез деп тек большевиктер атады. Ал басқа фракциялар съездерді өзгеше ретпен нөмірледі, өйткені олар 1905 жылы мамырда Лондонда өткен большевиктер съезін «РСДЖП съезі» деп мойындамады.</ref> деген атпен де белгілі, 1907 жылдың 30 сәуірінен (13 мамырынан) 19 мамырына (1 маусымына) дейін [[Лондон|Лондонда]] өтті. Съезге бес фракция қатысты: [[Меньшевиктер|меньшевиктер]], [[Большевиктер|большевиктер]], [[Бунд]], [[Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы]] (ППмЛСД) және [[Латвия социал-демократиялық жұмысшы партиясы (1904)|Латыш өлкесінің социал-демократиясы]] (ЛӨСД). Съезге 145 ұйымнан 343 делегат қатысты. Олардың 100-і РСДЖП-дан, 3-еуі Бундтан, 8-і Польша мен Литва социал-демократиясынан, 7-еуі Латыш өлкесінің социал-демократиясынан болды. Шешуші дауыс құқығы бар 302 делегат фракциялар бойынша шамамен былай бөлінді: 89 большевик, 88 меньшевик, Бундтың 54 өкілі, поляк социал-демократтарының 45 өкілі және латыш социал-демократтарының 26 өкілі. == Алғышарты == [[Сурет:Brotherhood Church Southgate Road.jpg|thumb|left|250px|Бауырластық шіркеуі]] Бастапқыда съезді 1907 жылы сәуірде делегаттар келген [[Копенгаген]] қаласында өткізу жоспарланған еді. Алайда [[Дания]] үкіметі оған рұқсат бермеді. Съезді [[Швеция|Швецияда]] немесе [[Норвегия|Норвегияда]] өткізу әрекеттері де нәтижесіз аяқталды. Ақырында оны [[Лондон|Лондонға]] көшіруге тура келді. Съез отырыстары ''Southgate Road'' көшесіндегі Бауырластық шіркеуінде өтті. Съезді ұйымдастыруға шамамен 120 мың рубль жұмсалды. Ұйымдастырушылар делегаттардың жол шығынын өтеп, Лондонда болған күндері күнделікті қажетіне деп әрқайсысына 2 шиллингі беріп отырды. Съезді өткізуге [[Германия социал-демократиялық партиясы|Германия социал-демократиялық партиясының]] Орталық комитеті 300 фунт бөлді (ол кезде 1 фунт шамамен 10 рублге тең еді). Ал ағылшын өнеркәсіпшісі Джозеф Фелс 1700 фунт берді. Бұл қаржыны бөлуге [[Джордж Лэнсбери]], [[Генри Брэйлсфорд]] және [[Федор Аронович Ротштейн|Ф. А. Ротштейн]] жәрдемдесті<ref>{{Cite web |url=http://na5ballov.pro/lib/novaya/17-pyatyy-sezd-rsdrp-protokoly.html |title=Пятый съезд РСДРП. Протоколы |access-date=2018-03-21 |archive-date=2018-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180321131238/http://na5ballov.pro/lib/novaya/17-pyatyy-sezd-rsdrp-protokoly.html |url-status=live }}</ref>. == Съездің жұмысы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] 3hqqrldrghdmx69prsdzynwl3opw9lv 3684185 3684184 2026-10-20T15:39:04Z Орел Карл 81620 /* Съездің жұмысы */ 3684185 wikitext text/x-wiki '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының V съезі''', '''РСДЖП-ның Лондон съезі'''<ref>Съез шешімімен оның ресми атауы «РСДЖП-ның Лондон съезі» деп бекітілді. Оны бесінші съез деп тек большевиктер атады. Ал басқа фракциялар съездерді өзгеше ретпен нөмірледі, өйткені олар 1905 жылы мамырда Лондонда өткен большевиктер съезін «РСДЖП съезі» деп мойындамады.</ref> деген атпен де белгілі, 1907 жылдың 30 сәуірінен (13 мамырынан) 19 мамырына (1 маусымына) дейін [[Лондон|Лондонда]] өтті. Съезге бес фракция қатысты: [[Меньшевиктер|меньшевиктер]], [[Большевиктер|большевиктер]], [[Бунд]], [[Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы]] (ППмЛСД) және [[Латвия социал-демократиялық жұмысшы партиясы (1904)|Латыш өлкесінің социал-демократиясы]] (ЛӨСД). Съезге 145 ұйымнан 343 делегат қатысты. Олардың 100-і РСДЖП-дан, 3-еуі Бундтан, 8-і Польша мен Литва социал-демократиясынан, 7-еуі Латыш өлкесінің социал-демократиясынан болды. Шешуші дауыс құқығы бар 302 делегат фракциялар бойынша шамамен былай бөлінді: 89 большевик, 88 меньшевик, Бундтың 54 өкілі, поляк социал-демократтарының 45 өкілі және латыш социал-демократтарының 26 өкілі. == Алғышарты == [[Сурет:Brotherhood Church Southgate Road.jpg|thumb|left|250px|Бауырластық шіркеуі]] Бастапқыда съезді 1907 жылы сәуірде делегаттар келген [[Копенгаген]] қаласында өткізу жоспарланған еді. Алайда [[Дания]] үкіметі оған рұқсат бермеді. Съезді [[Швеция|Швецияда]] немесе [[Норвегия|Норвегияда]] өткізу әрекеттері де нәтижесіз аяқталды. Ақырында оны [[Лондон|Лондонға]] көшіруге тура келді. Съез отырыстары ''Southgate Road'' көшесіндегі Бауырластық шіркеуінде өтті. Съезді ұйымдастыруға шамамен 120 мың рубль жұмсалды. Ұйымдастырушылар делегаттардың жол шығынын өтеп, Лондонда болған күндері күнделікті қажетіне деп әрқайсысына 2 шиллингі беріп отырды. Съезді өткізуге [[Германия социал-демократиялық партиясы|Германия социал-демократиялық партиясының]] Орталық комитеті 300 фунт бөлді (ол кезде 1 фунт шамамен 10 рублге тең еді). Ал ағылшын өнеркәсіпшісі Джозеф Фелс 1700 фунт берді. Бұл қаржыны бөлуге [[Джордж Лэнсбери]], [[Генри Брэйлсфорд]] және [[Федор Аронович Ротштейн|Ф. А. Ротштейн]] жәрдемдесті<ref>{{Cite web |url=http://na5ballov.pro/lib/novaya/17-pyatyy-sezd-rsdrp-protokoly.html |title=Пятый съезд РСДРП. Протоколы |access-date=2018-03-21 |archive-date=2018-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180321131238/http://na5ballov.pro/lib/novaya/17-pyatyy-sezd-rsdrp-protokoly.html |url-status=live }}</ref>. == Съездің жұмысы == === Күн тәртібі === * Орталық комитеттің есебі; * Мемлекеттік Думадағы фракцияның есебі және оның қызметін ұйымдастыру; * Буржуазиялық партияларға көзқарас; * Мемлекеттік Дума туралы; * Жұмысшылар съезі және партияға мүше емес жұмысшылар ұйымдары; * Кәсіподақтар мен партия; * Партизандық қимылдар; * Жұмыссыздық, экономикалық дағдарыс және локауттар; * Ұйымдастыру мәселелері; * Штутгарттағы халықаралық конгресс; * Әскердегі жұмыс; * Әртүрлі мәселелер; * Сайлау. === Баяндамалар мен пікірталастар === Съезді ашқан [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плехановтың]] сөзінен кейін бес адамнан тұратын төралқа сайланды (әр фракциядан бір өкілден), сондай-ақ мандат комиссиясы құрылды. Осыдан соң съез күн тәртібін әзірлеуге кірісті. Күн тәртібін талқылаудың өзі РСДЖП құрамында тек ресми түрде ғана біріккен большевиктер мен меньшевиктердің арасындағы терең қайшылықтарды ашып көрсетті. Бірнеше күнге созылған қызу отырыстарда күн тәртібі жөнінде тартыс жүріп, әр делегаттың аты-жөні бойынша дауыс беру сияқты рәсімдер өткізілді. Ақырында большевиктер өздері ұсынған жалпы саяси мәселелердің ішінен тек біреуін ғана күн тәртібіне енгізе алды. Ол — буржуазиялық партияларға көзқарас мәселесі еді. Бұл мәселе бойынша большевиктер съезде жеңіске жетті. Олар ұсынған қарар алдымен негізге алынып, кейін болмашы түзетулер енгізілген соң тұтастай қабылданды. Шын мәнінде, күн тәртібінің осы тармағында буржуазиялық-демократиялық революцияның даму жолдары және оның социалистік революцияға ұласу мүмкіндігі, пролетариаттың одақтастары мен оның жетекші рөлі сияқты аса маңызды мәселелер қамтылды. Сонымен қатар большевиктер Мемлекеттік Дума, жұмысшылар съезі, кәсіподақтар және партияның ұйымдық жарғысы жөніндегі қарарларды дауысқа салғанда да көпшілік қолдауына ие болды. Ал партизандық қимылдар туралы қарарды дауысқа салу кезінде меньшевиктер басым түсті. Орталық комитеттің есебі бойынша меньшевиктер атынан [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]], Бунд атынан [[Рафаил Абрамович Абрамович|Р. А. Абрамович]], ал большевиктер атынан [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богданов]] баяндама жасады. Съездің басты мәселесі буржуазиялық партияларға көзқарас болды. Бұл мәселе бойынша төрт баяндамашы сөз сөйледі: большевиктер атынан — [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], меньшевиктер атынан — [[Александр Самойлович Мартынов|А. С. Мартынов]], поляк социал-демократтары атынан — [[Роза Люксембург|Р. Люксембург]], Бунд атынан — [[Рафаил Абрамович Абрамович|Р. А. Абрамович]]. Съезд жұмысы созылып кетіп, оны өткізуге бөлінген қаржы таусылғандықтан, Мемлекеттік Дума, кәсіподақтар мен партияның арақатынасы, партизандық қимылдар және ұйымдық мәселелер жалпы отырыстарда талқыланбады. Бұл мәселелер съезд комиссияларының қарауына берілді. Ал жұмыссыздық, экономикалық дағдарыс пен локауттар, сондай-ақ Штутгарттағы халықаралық конгресс туралы мәселелер талқылаудан алынып тасталды. === Қаулылар === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] o3cvssgcka3xt2l8ab4qv1xyecwqb7u 3684188 3684185 2026-10-20T16:01:11Z Орел Карл 81620 /* Қаулылар */ 3684188 wikitext text/x-wiki '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының V съезі''', '''РСДЖП-ның Лондон съезі'''<ref>Съез шешімімен оның ресми атауы «РСДЖП-ның Лондон съезі» деп бекітілді. Оны бесінші съез деп тек большевиктер атады. Ал басқа фракциялар съездерді өзгеше ретпен нөмірледі, өйткені олар 1905 жылы мамырда Лондонда өткен большевиктер съезін «РСДЖП съезі» деп мойындамады.</ref> деген атпен де белгілі, 1907 жылдың 30 сәуірінен (13 мамырынан) 19 мамырына (1 маусымына) дейін [[Лондон|Лондонда]] өтті. Съезге бес фракция қатысты: [[Меньшевиктер|меньшевиктер]], [[Большевиктер|большевиктер]], [[Бунд]], [[Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы]] (ППмЛСД) және [[Латвия социал-демократиялық жұмысшы партиясы (1904)|Латыш өлкесінің социал-демократиясы]] (ЛӨСД). Съезге 145 ұйымнан 343 делегат қатысты. Олардың 100-і РСДЖП-дан, 3-еуі Бундтан, 8-і Польша мен Литва социал-демократиясынан, 7-еуі Латыш өлкесінің социал-демократиясынан болды. Шешуші дауыс құқығы бар 302 делегат фракциялар бойынша шамамен былай бөлінді: 89 большевик, 88 меньшевик, Бундтың 54 өкілі, поляк социал-демократтарының 45 өкілі және латыш социал-демократтарының 26 өкілі. == Алғышарты == [[Сурет:Brotherhood Church Southgate Road.jpg|thumb|left|250px|Бауырластық шіркеуі]] Бастапқыда съезді 1907 жылы сәуірде делегаттар келген [[Копенгаген]] қаласында өткізу жоспарланған еді. Алайда [[Дания]] үкіметі оған рұқсат бермеді. Съезді [[Швеция|Швецияда]] немесе [[Норвегия|Норвегияда]] өткізу әрекеттері де нәтижесіз аяқталды. Ақырында оны [[Лондон|Лондонға]] көшіруге тура келді. Съез отырыстары ''Southgate Road'' көшесіндегі Бауырластық шіркеуінде өтті. Съезді ұйымдастыруға шамамен 120 мың рубль жұмсалды. Ұйымдастырушылар делегаттардың жол шығынын өтеп, Лондонда болған күндері күнделікті қажетіне деп әрқайсысына 2 шиллингі беріп отырды. Съезді өткізуге [[Германия социал-демократиялық партиясы|Германия социал-демократиялық партиясының]] Орталық комитеті 300 фунт бөлді (ол кезде 1 фунт шамамен 10 рублге тең еді). Ал ағылшын өнеркәсіпшісі Джозеф Фелс 1700 фунт берді. Бұл қаржыны бөлуге [[Джордж Лэнсбери]], [[Генри Брэйлсфорд]] және [[Федор Аронович Ротштейн|Ф. А. Ротштейн]] жәрдемдесті<ref>{{Cite web |url=http://na5ballov.pro/lib/novaya/17-pyatyy-sezd-rsdrp-protokoly.html |title=Пятый съезд РСДРП. Протоколы |access-date=2018-03-21 |archive-date=2018-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180321131238/http://na5ballov.pro/lib/novaya/17-pyatyy-sezd-rsdrp-protokoly.html |url-status=live }}</ref>. == Съездің жұмысы == === Күн тәртібі === * Орталық комитеттің есебі; * Мемлекеттік Думадағы фракцияның есебі және оның қызметін ұйымдастыру; * Буржуазиялық партияларға көзқарас; * Мемлекеттік Дума туралы; * Жұмысшылар съезі және партияға мүше емес жұмысшылар ұйымдары; * Кәсіподақтар мен партия; * Партизандық қимылдар; * Жұмыссыздық, экономикалық дағдарыс және локауттар; * Ұйымдастыру мәселелері; * Штутгарттағы халықаралық конгресс; * Әскердегі жұмыс; * Әртүрлі мәселелер; * Сайлау. === Баяндамалар мен пікірталастар === Съезді ашқан [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плехановтың]] сөзінен кейін бес адамнан тұратын төралқа сайланды (әр фракциядан бір өкілден), сондай-ақ мандат комиссиясы құрылды. Осыдан соң съез күн тәртібін әзірлеуге кірісті. Күн тәртібін талқылаудың өзі РСДЖП құрамында тек ресми түрде ғана біріккен большевиктер мен меньшевиктердің арасындағы терең қайшылықтарды ашып көрсетті. Бірнеше күнге созылған қызу отырыстарда күн тәртібі жөнінде тартыс жүріп, әр делегаттың аты-жөні бойынша дауыс беру сияқты рәсімдер өткізілді. Ақырында большевиктер өздері ұсынған жалпы саяси мәселелердің ішінен тек біреуін ғана күн тәртібіне енгізе алды. Ол — буржуазиялық партияларға көзқарас мәселесі еді. Бұл мәселе бойынша большевиктер съезде жеңіске жетті. Олар ұсынған қарар алдымен негізге алынып, кейін болмашы түзетулер енгізілген соң тұтастай қабылданды. Шын мәнінде, күн тәртібінің осы тармағында буржуазиялық-демократиялық революцияның даму жолдары және оның социалистік революцияға ұласу мүмкіндігі, пролетариаттың одақтастары мен оның жетекші рөлі сияқты аса маңызды мәселелер қамтылды. Сонымен қатар большевиктер Мемлекеттік Дума, жұмысшылар съезі, кәсіподақтар және партияның ұйымдық жарғысы жөніндегі қарарларды дауысқа салғанда да көпшілік қолдауына ие болды. Ал партизандық қимылдар туралы қарарды дауысқа салу кезінде меньшевиктер басым түсті. Орталық комитеттің есебі бойынша меньшевиктер атынан [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]], Бунд атынан [[Рафаил Абрамович Абрамович|Р. А. Абрамович]], ал большевиктер атынан [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богданов]] баяндама жасады. Съездің басты мәселесі буржуазиялық партияларға көзқарас болды. Бұл мәселе бойынша төрт баяндамашы сөз сөйледі: большевиктер атынан — [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], меньшевиктер атынан — [[Александр Самойлович Мартынов|А. С. Мартынов]], поляк социал-демократтары атынан — [[Роза Люксембург|Р. Люксембург]], Бунд атынан — [[Рафаил Абрамович Абрамович|Р. А. Абрамович]]. Съезд жұмысы созылып кетіп, оны өткізуге бөлінген қаржы таусылғандықтан, Мемлекеттік Дума, кәсіподақтар мен партияның арақатынасы, партизандық қимылдар және ұйымдық мәселелер жалпы отырыстарда талқыланбады. Бұл мәселелер съезд комиссияларының қарауына берілді. Ал жұмыссыздық, экономикалық дағдарыс пен локауттар, сондай-ақ Штутгарттағы халықаралық конгресс туралы мәселелер талқылаудан алынып тасталды. === Қаулылар === Талқыланған мәселелер бойынша тиісті қарарлар мен қаулылар қабылданды: * Съез делегаттарының баспасөз өкілдерімен қарым-қатынас жасау тәртібі туралы нұсқаулық; * Реттеме; * Орталық комитеттің есептеріне қатысты қаулы; * Съездің күн тәртібі; * Пролетариатқа жатпайтын партияларға көзқарас туралы; * Жұмысшылар съезі және партияға мүше емес жұмысшылар ұйымдары туралы; * Мемлекеттік Дума туралы; * Думадағы фракцияның есебі туралы; * Социал-демократиялық Дума фракциясының қызметіне байланысты ұлттық мәселе туралы; * Халықтық демократия туралы; * Думадағы фракцияның Орталық комитетпен қарым-қатынасы туралы; * Партизандық қимылдар туралы; * Кәсіптік одақтар туралы; * Әскердегі жұмыс туралы; * Армян социал-демократиялық жұмысшы ұйымымен бірігу туралы; * Қарыз алу туралы; * Ұйымдық жарғы. === Мүлікті күшпен тартып алу мәселесі === Съез мүлікті күшпен тартып алуға (экспроприация) тыйым салу туралы қарар қабылдады. Сондай-ақ барлық [[РСДЖП ОК қарамағындағы жауынгерлік-техникалық топ|жауынгерлік жасақтар]] мен осындай тонау әрекеттерімен айналысатын топтарды тарату қажеттігі ерекше атап көрсетілді. Соған қарамастан, большевиктер кейбір жауынгерлік жасақтарын таратпай, съез шешімдерін айналып өтіп, мүлікті күшпен тартып алу әрекеттерін жалғастырды. Бұл жұмысты «[[Большевиктік орталық|Большевиктік орталықтың]]» мүшелері — Ленин, [[Леонид Борисович Красин|Красин]] және [[Александр Александрович Богданов|Богданов]] басқарды. == Сайланған жетекшіліктің құрамы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] k4dpyfzmmzxc1vp1nni8iks03pqzgdy 3684189 3684188 2026-10-20T16:01:56Z Орел Карл 81620 /* Мүлікті күшпен тартып алу мәселесі */ 3684189 wikitext text/x-wiki '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының V съезі''', '''РСДЖП-ның Лондон съезі'''<ref>Съез шешімімен оның ресми атауы «РСДЖП-ның Лондон съезі» деп бекітілді. Оны бесінші съез деп тек большевиктер атады. Ал басқа фракциялар съездерді өзгеше ретпен нөмірледі, өйткені олар 1905 жылы мамырда Лондонда өткен большевиктер съезін «РСДЖП съезі» деп мойындамады.</ref> деген атпен де белгілі, 1907 жылдың 30 сәуірінен (13 мамырынан) 19 мамырына (1 маусымына) дейін [[Лондон|Лондонда]] өтті. Съезге бес фракция қатысты: [[Меньшевиктер|меньшевиктер]], [[Большевиктер|большевиктер]], [[Бунд]], [[Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы]] (ППмЛСД) және [[Латвия социал-демократиялық жұмысшы партиясы (1904)|Латыш өлкесінің социал-демократиясы]] (ЛӨСД). Съезге 145 ұйымнан 343 делегат қатысты. Олардың 100-і РСДЖП-дан, 3-еуі Бундтан, 8-і Польша мен Литва социал-демократиясынан, 7-еуі Латыш өлкесінің социал-демократиясынан болды. Шешуші дауыс құқығы бар 302 делегат фракциялар бойынша шамамен былай бөлінді: 89 большевик, 88 меньшевик, Бундтың 54 өкілі, поляк социал-демократтарының 45 өкілі және латыш социал-демократтарының 26 өкілі. == Алғышарты == [[Сурет:Brotherhood Church Southgate Road.jpg|thumb|left|250px|Бауырластық шіркеуі]] Бастапқыда съезді 1907 жылы сәуірде делегаттар келген [[Копенгаген]] қаласында өткізу жоспарланған еді. Алайда [[Дания]] үкіметі оған рұқсат бермеді. Съезді [[Швеция|Швецияда]] немесе [[Норвегия|Норвегияда]] өткізу әрекеттері де нәтижесіз аяқталды. Ақырында оны [[Лондон|Лондонға]] көшіруге тура келді. Съез отырыстары ''Southgate Road'' көшесіндегі Бауырластық шіркеуінде өтті. Съезді ұйымдастыруға шамамен 120 мың рубль жұмсалды. Ұйымдастырушылар делегаттардың жол шығынын өтеп, Лондонда болған күндері күнделікті қажетіне деп әрқайсысына 2 шиллингі беріп отырды. Съезді өткізуге [[Германия социал-демократиялық партиясы|Германия социал-демократиялық партиясының]] Орталық комитеті 300 фунт бөлді (ол кезде 1 фунт шамамен 10 рублге тең еді). Ал ағылшын өнеркәсіпшісі Джозеф Фелс 1700 фунт берді. Бұл қаржыны бөлуге [[Джордж Лэнсбери]], [[Генри Брэйлсфорд]] және [[Федор Аронович Ротштейн|Ф. А. Ротштейн]] жәрдемдесті<ref>{{Cite web |url=http://na5ballov.pro/lib/novaya/17-pyatyy-sezd-rsdrp-protokoly.html |title=Пятый съезд РСДРП. Протоколы |access-date=2018-03-21 |archive-date=2018-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180321131238/http://na5ballov.pro/lib/novaya/17-pyatyy-sezd-rsdrp-protokoly.html |url-status=live }}</ref>. == Съездің жұмысы == === Күн тәртібі === * Орталық комитеттің есебі; * Мемлекеттік Думадағы фракцияның есебі және оның қызметін ұйымдастыру; * Буржуазиялық партияларға көзқарас; * Мемлекеттік Дума туралы; * Жұмысшылар съезі және партияға мүше емес жұмысшылар ұйымдары; * Кәсіподақтар мен партия; * Партизандық қимылдар; * Жұмыссыздық, экономикалық дағдарыс және локауттар; * Ұйымдастыру мәселелері; * Штутгарттағы халықаралық конгресс; * Әскердегі жұмыс; * Әртүрлі мәселелер; * Сайлау. === Баяндамалар мен пікірталастар === Съезді ашқан [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плехановтың]] сөзінен кейін бес адамнан тұратын төралқа сайланды (әр фракциядан бір өкілден), сондай-ақ мандат комиссиясы құрылды. Осыдан соң съез күн тәртібін әзірлеуге кірісті. Күн тәртібін талқылаудың өзі РСДЖП құрамында тек ресми түрде ғана біріккен большевиктер мен меньшевиктердің арасындағы терең қайшылықтарды ашып көрсетті. Бірнеше күнге созылған қызу отырыстарда күн тәртібі жөнінде тартыс жүріп, әр делегаттың аты-жөні бойынша дауыс беру сияқты рәсімдер өткізілді. Ақырында большевиктер өздері ұсынған жалпы саяси мәселелердің ішінен тек біреуін ғана күн тәртібіне енгізе алды. Ол — буржуазиялық партияларға көзқарас мәселесі еді. Бұл мәселе бойынша большевиктер съезде жеңіске жетті. Олар ұсынған қарар алдымен негізге алынып, кейін болмашы түзетулер енгізілген соң тұтастай қабылданды. Шын мәнінде, күн тәртібінің осы тармағында буржуазиялық-демократиялық революцияның даму жолдары және оның социалистік революцияға ұласу мүмкіндігі, пролетариаттың одақтастары мен оның жетекші рөлі сияқты аса маңызды мәселелер қамтылды. Сонымен қатар большевиктер Мемлекеттік Дума, жұмысшылар съезі, кәсіподақтар және партияның ұйымдық жарғысы жөніндегі қарарларды дауысқа салғанда да көпшілік қолдауына ие болды. Ал партизандық қимылдар туралы қарарды дауысқа салу кезінде меньшевиктер басым түсті. Орталық комитеттің есебі бойынша меньшевиктер атынан [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]], Бунд атынан [[Рафаил Абрамович Абрамович|Р. А. Абрамович]], ал большевиктер атынан [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богданов]] баяндама жасады. Съездің басты мәселесі буржуазиялық партияларға көзқарас болды. Бұл мәселе бойынша төрт баяндамашы сөз сөйледі: большевиктер атынан — [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], меньшевиктер атынан — [[Александр Самойлович Мартынов|А. С. Мартынов]], поляк социал-демократтары атынан — [[Роза Люксембург|Р. Люксембург]], Бунд атынан — [[Рафаил Абрамович Абрамович|Р. А. Абрамович]]. Съезд жұмысы созылып кетіп, оны өткізуге бөлінген қаржы таусылғандықтан, Мемлекеттік Дума, кәсіподақтар мен партияның арақатынасы, партизандық қимылдар және ұйымдық мәселелер жалпы отырыстарда талқыланбады. Бұл мәселелер съезд комиссияларының қарауына берілді. Ал жұмыссыздық, экономикалық дағдарыс пен локауттар, сондай-ақ Штутгарттағы халықаралық конгресс туралы мәселелер талқылаудан алынып тасталды. === Қаулылар === Талқыланған мәселелер бойынша тиісті қарарлар мен қаулылар қабылданды: * Съез делегаттарының баспасөз өкілдерімен қарым-қатынас жасау тәртібі туралы нұсқаулық; * Реттеме; * Орталық комитеттің есептеріне қатысты қаулы; * Съездің күн тәртібі; * Пролетариатқа жатпайтын партияларға көзқарас туралы; * Жұмысшылар съезі және партияға мүше емес жұмысшылар ұйымдары туралы; * Мемлекеттік Дума туралы; * Думадағы фракцияның есебі туралы; * Социал-демократиялық Дума фракциясының қызметіне байланысты ұлттық мәселе туралы; * Халықтық демократия туралы; * Думадағы фракцияның Орталық комитетпен қарым-қатынасы туралы; * Партизандық қимылдар туралы; * Кәсіптік одақтар туралы; * Әскердегі жұмыс туралы; * Армян социал-демократиялық жұмысшы ұйымымен бірігу туралы; * Қарыз алу туралы; * Ұйымдық жарғы. === Мүлікті күшпен тартып алу мәселесі === Съез мүлікті күшпен тартып алуға (экспроприация)<ref>революционерлердің жаргон тілінде «экспроприация» немесе қысқаша «экс» деп тонау мақсатында жасалған қарулы шабуылдар аталған.</ref> тыйым салу туралы қарар қабылдады. Сондай-ақ барлық [[РСДЖП ОК қарамағындағы жауынгерлік-техникалық топ|жауынгерлік жасақтар]] мен осындай тонау әрекеттерімен айналысатын топтарды тарату қажеттігі ерекше атап көрсетілді. Соған қарамастан, большевиктер кейбір жауынгерлік жасақтарын таратпай, съез шешімдерін айналып өтіп, мүлікті күшпен тартып алу әрекеттерін жалғастырды. Бұл жұмысты «[[Большевиктік орталық|Большевиктік орталықтың]]» мүшелері — Ленин, [[Леонид Борисович Красин|Красин]] және [[Александр Александрович Богданов|Богданов]] басқарды. == Сайланған жетекшіліктің құрамы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] gbfs7o5qkd8juzfyza210fko4rhl5kk 3684190 3684189 2026-10-20T16:02:36Z Орел Карл 81620 /* Мүлікті күшпен тартып алу мәселесі */ 3684190 wikitext text/x-wiki '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының V съезі''', '''РСДЖП-ның Лондон съезі'''<ref>Съез шешімімен оның ресми атауы «РСДЖП-ның Лондон съезі» деп бекітілді. Оны бесінші съез деп тек большевиктер атады. Ал басқа фракциялар съездерді өзгеше ретпен нөмірледі, өйткені олар 1905 жылы мамырда Лондонда өткен большевиктер съезін «РСДЖП съезі» деп мойындамады.</ref> деген атпен де белгілі, 1907 жылдың 30 сәуірінен (13 мамырынан) 19 мамырына (1 маусымына) дейін [[Лондон|Лондонда]] өтті. Съезге бес фракция қатысты: [[Меньшевиктер|меньшевиктер]], [[Большевиктер|большевиктер]], [[Бунд]], [[Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы]] (ППмЛСД) және [[Латвия социал-демократиялық жұмысшы партиясы (1904)|Латыш өлкесінің социал-демократиясы]] (ЛӨСД). Съезге 145 ұйымнан 343 делегат қатысты. Олардың 100-і РСДЖП-дан, 3-еуі Бундтан, 8-і Польша мен Литва социал-демократиясынан, 7-еуі Латыш өлкесінің социал-демократиясынан болды. Шешуші дауыс құқығы бар 302 делегат фракциялар бойынша шамамен былай бөлінді: 89 большевик, 88 меньшевик, Бундтың 54 өкілі, поляк социал-демократтарының 45 өкілі және латыш социал-демократтарының 26 өкілі. == Алғышарты == [[Сурет:Brotherhood Church Southgate Road.jpg|thumb|left|250px|Бауырластық шіркеуі]] Бастапқыда съезді 1907 жылы сәуірде делегаттар келген [[Копенгаген]] қаласында өткізу жоспарланған еді. Алайда [[Дания]] үкіметі оған рұқсат бермеді. Съезді [[Швеция|Швецияда]] немесе [[Норвегия|Норвегияда]] өткізу әрекеттері де нәтижесіз аяқталды. Ақырында оны [[Лондон|Лондонға]] көшіруге тура келді. Съез отырыстары ''Southgate Road'' көшесіндегі Бауырластық шіркеуінде өтті. Съезді ұйымдастыруға шамамен 120 мың рубль жұмсалды. Ұйымдастырушылар делегаттардың жол шығынын өтеп, Лондонда болған күндері күнделікті қажетіне деп әрқайсысына 2 шиллингі беріп отырды. Съезді өткізуге [[Германия социал-демократиялық партиясы|Германия социал-демократиялық партиясының]] Орталық комитеті 300 фунт бөлді (ол кезде 1 фунт шамамен 10 рублге тең еді). Ал ағылшын өнеркәсіпшісі Джозеф Фелс 1700 фунт берді. Бұл қаржыны бөлуге [[Джордж Лэнсбери]], [[Генри Брэйлсфорд]] және [[Федор Аронович Ротштейн|Ф. А. Ротштейн]] жәрдемдесті<ref>{{Cite web |url=http://na5ballov.pro/lib/novaya/17-pyatyy-sezd-rsdrp-protokoly.html |title=Пятый съезд РСДРП. Протоколы |access-date=2018-03-21 |archive-date=2018-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180321131238/http://na5ballov.pro/lib/novaya/17-pyatyy-sezd-rsdrp-protokoly.html |url-status=live }}</ref>. == Съездің жұмысы == === Күн тәртібі === * Орталық комитеттің есебі; * Мемлекеттік Думадағы фракцияның есебі және оның қызметін ұйымдастыру; * Буржуазиялық партияларға көзқарас; * Мемлекеттік Дума туралы; * Жұмысшылар съезі және партияға мүше емес жұмысшылар ұйымдары; * Кәсіподақтар мен партия; * Партизандық қимылдар; * Жұмыссыздық, экономикалық дағдарыс және локауттар; * Ұйымдастыру мәселелері; * Штутгарттағы халықаралық конгресс; * Әскердегі жұмыс; * Әртүрлі мәселелер; * Сайлау. === Баяндамалар мен пікірталастар === Съезді ашқан [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плехановтың]] сөзінен кейін бес адамнан тұратын төралқа сайланды (әр фракциядан бір өкілден), сондай-ақ мандат комиссиясы құрылды. Осыдан соң съез күн тәртібін әзірлеуге кірісті. Күн тәртібін талқылаудың өзі РСДЖП құрамында тек ресми түрде ғана біріккен большевиктер мен меньшевиктердің арасындағы терең қайшылықтарды ашып көрсетті. Бірнеше күнге созылған қызу отырыстарда күн тәртібі жөнінде тартыс жүріп, әр делегаттың аты-жөні бойынша дауыс беру сияқты рәсімдер өткізілді. Ақырында большевиктер өздері ұсынған жалпы саяси мәселелердің ішінен тек біреуін ғана күн тәртібіне енгізе алды. Ол — буржуазиялық партияларға көзқарас мәселесі еді. Бұл мәселе бойынша большевиктер съезде жеңіске жетті. Олар ұсынған қарар алдымен негізге алынып, кейін болмашы түзетулер енгізілген соң тұтастай қабылданды. Шын мәнінде, күн тәртібінің осы тармағында буржуазиялық-демократиялық революцияның даму жолдары және оның социалистік революцияға ұласу мүмкіндігі, пролетариаттың одақтастары мен оның жетекші рөлі сияқты аса маңызды мәселелер қамтылды. Сонымен қатар большевиктер Мемлекеттік Дума, жұмысшылар съезі, кәсіподақтар және партияның ұйымдық жарғысы жөніндегі қарарларды дауысқа салғанда да көпшілік қолдауына ие болды. Ал партизандық қимылдар туралы қарарды дауысқа салу кезінде меньшевиктер басым түсті. Орталық комитеттің есебі бойынша меньшевиктер атынан [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]], Бунд атынан [[Рафаил Абрамович Абрамович|Р. А. Абрамович]], ал большевиктер атынан [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богданов]] баяндама жасады. Съездің басты мәселесі буржуазиялық партияларға көзқарас болды. Бұл мәселе бойынша төрт баяндамашы сөз сөйледі: большевиктер атынан — [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], меньшевиктер атынан — [[Александр Самойлович Мартынов|А. С. Мартынов]], поляк социал-демократтары атынан — [[Роза Люксембург|Р. Люксембург]], Бунд атынан — [[Рафаил Абрамович Абрамович|Р. А. Абрамович]]. Съезд жұмысы созылып кетіп, оны өткізуге бөлінген қаржы таусылғандықтан, Мемлекеттік Дума, кәсіподақтар мен партияның арақатынасы, партизандық қимылдар және ұйымдық мәселелер жалпы отырыстарда талқыланбады. Бұл мәселелер съезд комиссияларының қарауына берілді. Ал жұмыссыздық, экономикалық дағдарыс пен локауттар, сондай-ақ Штутгарттағы халықаралық конгресс туралы мәселелер талқылаудан алынып тасталды. === Қаулылар === Талқыланған мәселелер бойынша тиісті қарарлар мен қаулылар қабылданды: * Съез делегаттарының баспасөз өкілдерімен қарым-қатынас жасау тәртібі туралы нұсқаулық; * Реттеме; * Орталық комитеттің есептеріне қатысты қаулы; * Съездің күн тәртібі; * Пролетариатқа жатпайтын партияларға көзқарас туралы; * Жұмысшылар съезі және партияға мүше емес жұмысшылар ұйымдары туралы; * Мемлекеттік Дума туралы; * Думадағы фракцияның есебі туралы; * Социал-демократиялық Дума фракциясының қызметіне байланысты ұлттық мәселе туралы; * Халықтық демократия туралы; * Думадағы фракцияның Орталық комитетпен қарым-қатынасы туралы; * Партизандық қимылдар туралы; * Кәсіптік одақтар туралы; * Әскердегі жұмыс туралы; * Армян социал-демократиялық жұмысшы ұйымымен бірігу туралы; * Қарыз алу туралы; * Ұйымдық жарғы. === Мүлікті күшпен тартып алу мәселесі === Съез мүлікті күшпен тартып алуға (экспроприация)<ref>революционерлердің жаргон тілінде «экспроприация» немесе қысқаша «экс» деп тонау мақсатында жасалған қарулы шабуылдар аталған.</ref> тыйым салу туралы қарар қабылдады. Сондай-ақ барлық [[РСДЖП ОК қарамағындағы жауынгерлік-техникалық топ|жауынгерлік жасақтар]] мен осындай тонау әрекеттерімен айналысатын топтарды тарату қажеттігі ерекше атап көрсетілді. Соған қарамастан, большевиктер кейбір жауынгерлік жасақтарын таратпай, съез шешімдерін айналып өтіп, мүлікті күшпен тартып алу әрекеттерін жалғастырды. Бұл жұмысты «[[Большевиктік орталық|Большевиктік орталықтың]]» мүшелері — Ленин, [[Леонид Борисович Красин|Красин]] және [[Александр Александрович Богданов|Богданов]] басқарды<ref>Большевиктердің жауынгерлік жасақтары жасаған ең атышулы тонаулардың бірі — «Тифлистегі экспроприация» деп аталған оқиға — съезд аяқталғаннан бірнеше апта өткен соң болды</ref>. == Сайланған жетекшіліктің құрамы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] hvz1qx67wxu9hqrcdvqcu9trbm087kn 3684191 3684190 2026-10-20T16:13:36Z Орел Карл 81620 /* Сайланған жетекшіліктің құрамы */ 3684191 wikitext text/x-wiki '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының V съезі''', '''РСДЖП-ның Лондон съезі'''<ref>Съез шешімімен оның ресми атауы «РСДЖП-ның Лондон съезі» деп бекітілді. Оны бесінші съез деп тек большевиктер атады. Ал басқа фракциялар съездерді өзгеше ретпен нөмірледі, өйткені олар 1905 жылы мамырда Лондонда өткен большевиктер съезін «РСДЖП съезі» деп мойындамады.</ref> деген атпен де белгілі, 1907 жылдың 30 сәуірінен (13 мамырынан) 19 мамырына (1 маусымына) дейін [[Лондон|Лондонда]] өтті. Съезге бес фракция қатысты: [[Меньшевиктер|меньшевиктер]], [[Большевиктер|большевиктер]], [[Бунд]], [[Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы]] (ППмЛСД) және [[Латвия социал-демократиялық жұмысшы партиясы (1904)|Латыш өлкесінің социал-демократиясы]] (ЛӨСД). Съезге 145 ұйымнан 343 делегат қатысты. Олардың 100-і РСДЖП-дан, 3-еуі Бундтан, 8-і Польша мен Литва социал-демократиясынан, 7-еуі Латыш өлкесінің социал-демократиясынан болды. Шешуші дауыс құқығы бар 302 делегат фракциялар бойынша шамамен былай бөлінді: 89 большевик, 88 меньшевик, Бундтың 54 өкілі, поляк социал-демократтарының 45 өкілі және латыш социал-демократтарының 26 өкілі. == Алғышарты == [[Сурет:Brotherhood Church Southgate Road.jpg|thumb|left|250px|Бауырластық шіркеуі]] Бастапқыда съезді 1907 жылы сәуірде делегаттар келген [[Копенгаген]] қаласында өткізу жоспарланған еді. Алайда [[Дания]] үкіметі оған рұқсат бермеді. Съезді [[Швеция|Швецияда]] немесе [[Норвегия|Норвегияда]] өткізу әрекеттері де нәтижесіз аяқталды. Ақырында оны [[Лондон|Лондонға]] көшіруге тура келді. Съез отырыстары ''Southgate Road'' көшесіндегі Бауырластық шіркеуінде өтті. Съезді ұйымдастыруға шамамен 120 мың рубль жұмсалды. Ұйымдастырушылар делегаттардың жол шығынын өтеп, Лондонда болған күндері күнделікті қажетіне деп әрқайсысына 2 шиллингі беріп отырды. Съезді өткізуге [[Германия социал-демократиялық партиясы|Германия социал-демократиялық партиясының]] Орталық комитеті 300 фунт бөлді (ол кезде 1 фунт шамамен 10 рублге тең еді). Ал ағылшын өнеркәсіпшісі Джозеф Фелс 1700 фунт берді. Бұл қаржыны бөлуге [[Джордж Лэнсбери]], [[Генри Брэйлсфорд]] және [[Федор Аронович Ротштейн|Ф. А. Ротштейн]] жәрдемдесті<ref>{{Cite web |url=http://na5ballov.pro/lib/novaya/17-pyatyy-sezd-rsdrp-protokoly.html |title=Пятый съезд РСДРП. Протоколы |access-date=2018-03-21 |archive-date=2018-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180321131238/http://na5ballov.pro/lib/novaya/17-pyatyy-sezd-rsdrp-protokoly.html |url-status=live }}</ref>. == Съездің жұмысы == === Күн тәртібі === * Орталық комитеттің есебі; * Мемлекеттік Думадағы фракцияның есебі және оның қызметін ұйымдастыру; * Буржуазиялық партияларға көзқарас; * Мемлекеттік Дума туралы; * Жұмысшылар съезі және партияға мүше емес жұмысшылар ұйымдары; * Кәсіподақтар мен партия; * Партизандық қимылдар; * Жұмыссыздық, экономикалық дағдарыс және локауттар; * Ұйымдастыру мәселелері; * Штутгарттағы халықаралық конгресс; * Әскердегі жұмыс; * Әртүрлі мәселелер; * Сайлау. === Баяндамалар мен пікірталастар === Съезді ашқан [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плехановтың]] сөзінен кейін бес адамнан тұратын төралқа сайланды (әр фракциядан бір өкілден), сондай-ақ мандат комиссиясы құрылды. Осыдан соң съез күн тәртібін әзірлеуге кірісті. Күн тәртібін талқылаудың өзі РСДЖП құрамында тек ресми түрде ғана біріккен большевиктер мен меньшевиктердің арасындағы терең қайшылықтарды ашып көрсетті. Бірнеше күнге созылған қызу отырыстарда күн тәртібі жөнінде тартыс жүріп, әр делегаттың аты-жөні бойынша дауыс беру сияқты рәсімдер өткізілді. Ақырында большевиктер өздері ұсынған жалпы саяси мәселелердің ішінен тек біреуін ғана күн тәртібіне енгізе алды. Ол — буржуазиялық партияларға көзқарас мәселесі еді. Бұл мәселе бойынша большевиктер съезде жеңіске жетті. Олар ұсынған қарар алдымен негізге алынып, кейін болмашы түзетулер енгізілген соң тұтастай қабылданды. Шын мәнінде, күн тәртібінің осы тармағында буржуазиялық-демократиялық революцияның даму жолдары және оның социалистік революцияға ұласу мүмкіндігі, пролетариаттың одақтастары мен оның жетекші рөлі сияқты аса маңызды мәселелер қамтылды. Сонымен қатар большевиктер Мемлекеттік Дума, жұмысшылар съезі, кәсіподақтар және партияның ұйымдық жарғысы жөніндегі қарарларды дауысқа салғанда да көпшілік қолдауына ие болды. Ал партизандық қимылдар туралы қарарды дауысқа салу кезінде меньшевиктер басым түсті. Орталық комитеттің есебі бойынша меньшевиктер атынан [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]], Бунд атынан [[Рафаил Абрамович Абрамович|Р. А. Абрамович]], ал большевиктер атынан [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богданов]] баяндама жасады. Съездің басты мәселесі буржуазиялық партияларға көзқарас болды. Бұл мәселе бойынша төрт баяндамашы сөз сөйледі: большевиктер атынан — [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], меньшевиктер атынан — [[Александр Самойлович Мартынов|А. С. Мартынов]], поляк социал-демократтары атынан — [[Роза Люксембург|Р. Люксембург]], Бунд атынан — [[Рафаил Абрамович Абрамович|Р. А. Абрамович]]. Съезд жұмысы созылып кетіп, оны өткізуге бөлінген қаржы таусылғандықтан, Мемлекеттік Дума, кәсіподақтар мен партияның арақатынасы, партизандық қимылдар және ұйымдық мәселелер жалпы отырыстарда талқыланбады. Бұл мәселелер съезд комиссияларының қарауына берілді. Ал жұмыссыздық, экономикалық дағдарыс пен локауттар, сондай-ақ Штутгарттағы халықаралық конгресс туралы мәселелер талқылаудан алынып тасталды. === Қаулылар === Талқыланған мәселелер бойынша тиісті қарарлар мен қаулылар қабылданды: * Съез делегаттарының баспасөз өкілдерімен қарым-қатынас жасау тәртібі туралы нұсқаулық; * Реттеме; * Орталық комитеттің есептеріне қатысты қаулы; * Съездің күн тәртібі; * Пролетариатқа жатпайтын партияларға көзқарас туралы; * Жұмысшылар съезі және партияға мүше емес жұмысшылар ұйымдары туралы; * Мемлекеттік Дума туралы; * Думадағы фракцияның есебі туралы; * Социал-демократиялық Дума фракциясының қызметіне байланысты ұлттық мәселе туралы; * Халықтық демократия туралы; * Думадағы фракцияның Орталық комитетпен қарым-қатынасы туралы; * Партизандық қимылдар туралы; * Кәсіптік одақтар туралы; * Әскердегі жұмыс туралы; * Армян социал-демократиялық жұмысшы ұйымымен бірігу туралы; * Қарыз алу туралы; * Ұйымдық жарғы. === Мүлікті күшпен тартып алу мәселесі === Съез мүлікті күшпен тартып алуға (экспроприация)<ref>революционерлердің жаргон тілінде «экспроприация» немесе қысқаша «экс» деп тонау мақсатында жасалған қарулы шабуылдар аталған.</ref> тыйым салу туралы қарар қабылдады. Сондай-ақ барлық [[РСДЖП ОК қарамағындағы жауынгерлік-техникалық топ|жауынгерлік жасақтар]] мен осындай тонау әрекеттерімен айналысатын топтарды тарату қажеттігі ерекше атап көрсетілді. Соған қарамастан, большевиктер кейбір жауынгерлік жасақтарын таратпай, съез шешімдерін айналып өтіп, мүлікті күшпен тартып алу әрекеттерін жалғастырды. Бұл жұмысты «[[Большевиктік орталық|Большевиктік орталықтың]]» мүшелері — Ленин, [[Леонид Борисович Красин|Красин]] және [[Александр Александрович Богданов|Богданов]] басқарды<ref>Большевиктердің жауынгерлік жасақтары жасаған ең атышулы тонаулардың бірі — «Тифлистегі экспроприация» деп аталған оқиға — съезд аяқталғаннан бірнеше апта өткен соң болды</ref>. == Сайланған жетекшіліктің құрамы == Дауыс беруге 293 делегат қатысты. Дауыс саны бойынша мына адамдар сайланды: '''ОК мүшесі''' : [[Александр Самойлович Мартынов|А. С. Мартынов]] — 150 дауыс (меньшевик) : [[Ной Николаевич Жордания|Н. Н. Жордания]] — 150 дауыс (меньшевик) : [[Карл Юлий Христианович Данишевский|К. Х. Данишевский]] — 149 дауыс (СДЛК) : [[Иосиф Григорьевич Исув|И. Г. Исув]] — 148 дауыс (меньшевик) : [[Владимир Давидович Медем|В. Д. Медем]] — 148 дауыс (меньшевик) : [[Николай Александрович Рожков|Н. А. Рожков]] — 146 дауыс (большевик) : [[Иосиф Фёдорович Дубровинский|И. Ф. Дубровинский]] — 146 дауыс (большевик) : [[Иосиф Петрович Гольденберг|И. П. Гольденберг]] — 146 дауыс (большевик) : [[Адольф Варский|А. Е. Варский]] — 145 дауыс (СДКПиЛ) : [[Иван Адольфович Теодорович|И. А. Теодорович]] — 144 дауыс (большевик) : [[Феликс Эдмундович Дзержинский|Ф. Э. Дзержинский]] — 144 дауыс (СДКПиЛ) : [[Виктор Павлович Ногин|В. П. Ногин]] — 144 дауыс (большевик) '''ОК мүшелігіне кандидат''' : [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]] — 143 дауыс (большевик)\ : [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богданов]] (большевик)\ : [[Марк Исаевич Бройдо|М. И. Бройдо]] (меньшевик)\ : [[Ансис Бушевиц|А. Бушевиц]] (СДЛК)\ : [[Пётр Абрамович Гарви|П. А. Гарви]] (меньшевик)\ : [[Борис Исаакович Горев|Б. И. Горев]] (меньшевик)\ : [[Константин Михайлович Ермолаев|К. М. Ермолаев]] (меньшевик)\ : [[Владимир Константинович Иков|В. К. Иков]] (меньшевик)\ : [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] (большевик)\ : [[Гавриил Давидович Лейтейзен|Г. Д. Лейтейзен]] (большевик)\ : [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] (большевик)\ : [[Александр Маврикиевич Малецкий|А. М. Малецкий]] (СДКПиЛ)\ : [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]] (меньшевик)\ : [[Юлиан Мархлевский|Ю. Ю. Мархлевский]] (СДКПиЛ)\ : [[Ной Виссарионович Рамишвили|Н. В. Рамишвили]] (меньшевик)\ : [[Алексей Иванович Рыков|А. И. Рыков]] (большевик)\ : [[Иван Адамович Саммер|И. А. Саммер]] (большевик)\ : [[Александр Петрович Смирнов (политик)|А. П. Смирнов]] (большевик)\ : [[Виктор Константинович Таратута|В. К. Таратута]] (большевик)\ : [[Лео Йогихес|Ян Тышка]] (СДКПиЛ)\ : [[Виргилий Леонович Шанцер|В. Л. Шанцер]] (большевик) : [[К. Я. Шварц]] (СДЛК) == Cъез делегаттары == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] 2ouaiqqp3i9tp6cszxzwoj056l42w2v 3684193 3684191 2026-10-20T16:15:13Z Орел Карл 81620 /* Сайланған жетекшіліктің құрамы */ 3684193 wikitext text/x-wiki '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының V съезі''', '''РСДЖП-ның Лондон съезі'''<ref>Съез шешімімен оның ресми атауы «РСДЖП-ның Лондон съезі» деп бекітілді. Оны бесінші съез деп тек большевиктер атады. Ал басқа фракциялар съездерді өзгеше ретпен нөмірледі, өйткені олар 1905 жылы мамырда Лондонда өткен большевиктер съезін «РСДЖП съезі» деп мойындамады.</ref> деген атпен де белгілі, 1907 жылдың 30 сәуірінен (13 мамырынан) 19 мамырына (1 маусымына) дейін [[Лондон|Лондонда]] өтті. Съезге бес фракция қатысты: [[Меньшевиктер|меньшевиктер]], [[Большевиктер|большевиктер]], [[Бунд]], [[Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы]] (ППмЛСД) және [[Латвия социал-демократиялық жұмысшы партиясы (1904)|Латыш өлкесінің социал-демократиясы]] (ЛӨСД). Съезге 145 ұйымнан 343 делегат қатысты. Олардың 100-і РСДЖП-дан, 3-еуі Бундтан, 8-і Польша мен Литва социал-демократиясынан, 7-еуі Латыш өлкесінің социал-демократиясынан болды. Шешуші дауыс құқығы бар 302 делегат фракциялар бойынша шамамен былай бөлінді: 89 большевик, 88 меньшевик, Бундтың 54 өкілі, поляк социал-демократтарының 45 өкілі және латыш социал-демократтарының 26 өкілі. == Алғышарты == [[Сурет:Brotherhood Church Southgate Road.jpg|thumb|left|250px|Бауырластық шіркеуі]] Бастапқыда съезді 1907 жылы сәуірде делегаттар келген [[Копенгаген]] қаласында өткізу жоспарланған еді. Алайда [[Дания]] үкіметі оған рұқсат бермеді. Съезді [[Швеция|Швецияда]] немесе [[Норвегия|Норвегияда]] өткізу әрекеттері де нәтижесіз аяқталды. Ақырында оны [[Лондон|Лондонға]] көшіруге тура келді. Съез отырыстары ''Southgate Road'' көшесіндегі Бауырластық шіркеуінде өтті. Съезді ұйымдастыруға шамамен 120 мың рубль жұмсалды. Ұйымдастырушылар делегаттардың жол шығынын өтеп, Лондонда болған күндері күнделікті қажетіне деп әрқайсысына 2 шиллингі беріп отырды. Съезді өткізуге [[Германия социал-демократиялық партиясы|Германия социал-демократиялық партиясының]] Орталық комитеті 300 фунт бөлді (ол кезде 1 фунт шамамен 10 рублге тең еді). Ал ағылшын өнеркәсіпшісі Джозеф Фелс 1700 фунт берді. Бұл қаржыны бөлуге [[Джордж Лэнсбери]], [[Генри Брэйлсфорд]] және [[Федор Аронович Ротштейн|Ф. А. Ротштейн]] жәрдемдесті<ref>{{Cite web |url=http://na5ballov.pro/lib/novaya/17-pyatyy-sezd-rsdrp-protokoly.html |title=Пятый съезд РСДРП. Протоколы |access-date=2018-03-21 |archive-date=2018-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180321131238/http://na5ballov.pro/lib/novaya/17-pyatyy-sezd-rsdrp-protokoly.html |url-status=live }}</ref>. == Съездің жұмысы == === Күн тәртібі === * Орталық комитеттің есебі; * Мемлекеттік Думадағы фракцияның есебі және оның қызметін ұйымдастыру; * Буржуазиялық партияларға көзқарас; * Мемлекеттік Дума туралы; * Жұмысшылар съезі және партияға мүше емес жұмысшылар ұйымдары; * Кәсіподақтар мен партия; * Партизандық қимылдар; * Жұмыссыздық, экономикалық дағдарыс және локауттар; * Ұйымдастыру мәселелері; * Штутгарттағы халықаралық конгресс; * Әскердегі жұмыс; * Әртүрлі мәселелер; * Сайлау. === Баяндамалар мен пікірталастар === Съезді ашқан [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плехановтың]] сөзінен кейін бес адамнан тұратын төралқа сайланды (әр фракциядан бір өкілден), сондай-ақ мандат комиссиясы құрылды. Осыдан соң съез күн тәртібін әзірлеуге кірісті. Күн тәртібін талқылаудың өзі РСДЖП құрамында тек ресми түрде ғана біріккен большевиктер мен меньшевиктердің арасындағы терең қайшылықтарды ашып көрсетті. Бірнеше күнге созылған қызу отырыстарда күн тәртібі жөнінде тартыс жүріп, әр делегаттың аты-жөні бойынша дауыс беру сияқты рәсімдер өткізілді. Ақырында большевиктер өздері ұсынған жалпы саяси мәселелердің ішінен тек біреуін ғана күн тәртібіне енгізе алды. Ол — буржуазиялық партияларға көзқарас мәселесі еді. Бұл мәселе бойынша большевиктер съезде жеңіске жетті. Олар ұсынған қарар алдымен негізге алынып, кейін болмашы түзетулер енгізілген соң тұтастай қабылданды. Шын мәнінде, күн тәртібінің осы тармағында буржуазиялық-демократиялық революцияның даму жолдары және оның социалистік революцияға ұласу мүмкіндігі, пролетариаттың одақтастары мен оның жетекші рөлі сияқты аса маңызды мәселелер қамтылды. Сонымен қатар большевиктер Мемлекеттік Дума, жұмысшылар съезі, кәсіподақтар және партияның ұйымдық жарғысы жөніндегі қарарларды дауысқа салғанда да көпшілік қолдауына ие болды. Ал партизандық қимылдар туралы қарарды дауысқа салу кезінде меньшевиктер басым түсті. Орталық комитеттің есебі бойынша меньшевиктер атынан [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]], Бунд атынан [[Рафаил Абрамович Абрамович|Р. А. Абрамович]], ал большевиктер атынан [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богданов]] баяндама жасады. Съездің басты мәселесі буржуазиялық партияларға көзқарас болды. Бұл мәселе бойынша төрт баяндамашы сөз сөйледі: большевиктер атынан — [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], меньшевиктер атынан — [[Александр Самойлович Мартынов|А. С. Мартынов]], поляк социал-демократтары атынан — [[Роза Люксембург|Р. Люксембург]], Бунд атынан — [[Рафаил Абрамович Абрамович|Р. А. Абрамович]]. Съезд жұмысы созылып кетіп, оны өткізуге бөлінген қаржы таусылғандықтан, Мемлекеттік Дума, кәсіподақтар мен партияның арақатынасы, партизандық қимылдар және ұйымдық мәселелер жалпы отырыстарда талқыланбады. Бұл мәселелер съезд комиссияларының қарауына берілді. Ал жұмыссыздық, экономикалық дағдарыс пен локауттар, сондай-ақ Штутгарттағы халықаралық конгресс туралы мәселелер талқылаудан алынып тасталды. === Қаулылар === Талқыланған мәселелер бойынша тиісті қарарлар мен қаулылар қабылданды: * Съез делегаттарының баспасөз өкілдерімен қарым-қатынас жасау тәртібі туралы нұсқаулық; * Реттеме; * Орталық комитеттің есептеріне қатысты қаулы; * Съездің күн тәртібі; * Пролетариатқа жатпайтын партияларға көзқарас туралы; * Жұмысшылар съезі және партияға мүше емес жұмысшылар ұйымдары туралы; * Мемлекеттік Дума туралы; * Думадағы фракцияның есебі туралы; * Социал-демократиялық Дума фракциясының қызметіне байланысты ұлттық мәселе туралы; * Халықтық демократия туралы; * Думадағы фракцияның Орталық комитетпен қарым-қатынасы туралы; * Партизандық қимылдар туралы; * Кәсіптік одақтар туралы; * Әскердегі жұмыс туралы; * Армян социал-демократиялық жұмысшы ұйымымен бірігу туралы; * Қарыз алу туралы; * Ұйымдық жарғы. === Мүлікті күшпен тартып алу мәселесі === Съез мүлікті күшпен тартып алуға (экспроприация)<ref>революционерлердің жаргон тілінде «экспроприация» немесе қысқаша «экс» деп тонау мақсатында жасалған қарулы шабуылдар аталған.</ref> тыйым салу туралы қарар қабылдады. Сондай-ақ барлық [[РСДЖП ОК қарамағындағы жауынгерлік-техникалық топ|жауынгерлік жасақтар]] мен осындай тонау әрекеттерімен айналысатын топтарды тарату қажеттігі ерекше атап көрсетілді. Соған қарамастан, большевиктер кейбір жауынгерлік жасақтарын таратпай, съез шешімдерін айналып өтіп, мүлікті күшпен тартып алу әрекеттерін жалғастырды. Бұл жұмысты «[[Большевиктік орталық|Большевиктік орталықтың]]» мүшелері — Ленин, [[Леонид Борисович Красин|Красин]] және [[Александр Александрович Богданов|Богданов]] басқарды<ref>Большевиктердің жауынгерлік жасақтары жасаған ең атышулы тонаулардың бірі — «Тифлистегі экспроприация» деп аталған оқиға — съезд аяқталғаннан бірнеше апта өткен соң болды</ref>. == Сайланған жетекшіліктің құрамы == Дауыс беруге 293 делегат қатысты. Дауыс саны бойынша мына адамдар сайланды: '''ОК мүшесі''' : [[Александр Самойлович Мартынов|А. С. Мартынов]] — 150 дауыс (меньшевик) : [[Ной Николаевич Жордания|Н. Н. Жордания]] — 150 дауыс (меньшевик) : [[Карл Юлий Христианович Данишевский|К. Х. Данишевский]] — 149 дауыс (СДЛК) : [[Иосиф Григорьевич Исув|И. Г. Исув]] — 148 дауыс (меньшевик) : [[Владимир Давидович Медем|В. Д. Медем]] — 148 дауыс (меньшевик) : [[Николай Александрович Рожков|Н. А. Рожков]] — 146 дауыс (большевик) : [[Иосиф Фёдорович Дубровинский|И. Ф. Дубровинский]] — 146 дауыс (большевик) : [[Иосиф Петрович Гольденберг|И. П. Гольденберг]] — 146 дауыс (большевик) : [[Адольф Варский|А. Е. Варский]] — 145 дауыс (СДКПиЛ) : [[Иван Адольфович Теодорович|И. А. Теодорович]] — 144 дауыс (большевик) : [[Феликс Эдмундович Дзержинский|Ф. Э. Дзержинский]] — 144 дауыс (СДКПиЛ) : [[Виктор Павлович Ногин|В. П. Ногин]] — 144 дауыс (большевик) '''ОК мүшелігіне кандидат''' : [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]] — 143 дауыс (большевик) : [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богданов]] (большевик) : [[Марк Исаевич Бройдо|М. И. Бройдо]] (меньшевик) : [[Ансис Бушевиц|А. Бушевиц]] (СДЛК) : [[Пётр Абрамович Гарви|П. А. Гарви]] (меньшевик) : [[Борис Исаакович Горев|Б. И. Горев]] (меньшевик) : [[Константин Михайлович Ермолаев|К. М. Ермолаев]] (меньшевик) : [[Владимир Константинович Иков|В. К. Иков]] (меньшевик) : [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] (большевик) : [[Гавриил Давидович Лейтейзен|Г. Д. Лейтейзен]] (большевик) : [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] (большевик) : [[Александр Маврикиевич Малецкий|А. М. Малецкий]] (СДКПиЛ) : [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]] (меньшевик) : [[Юлиан Мархлевский|Ю. Ю. Мархлевский]] (СДКПиЛ) : [[Ной Виссарионович Рамишвили|Н. В. Рамишвили]] (меньшевик) : [[Алексей Иванович Рыков|А. И. Рыков]] (большевик) : [[Иван Адамович Саммер|И. А. Саммер]] (большевик) : [[Александр Петрович Смирнов (политик)|А. П. Смирнов]] (большевик) : [[Виктор Константинович Таратута|В. К. Таратута]] (большевик) : [[Лео Йогихес|Ян Тышка]] (СДКПиЛ) : [[Виргилий Леонович Шанцер|В. Л. Шанцер]] (большевик) : [[К. Я. Шварц]] (СДЛК) == Cъез делегаттары == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] mvg2v3tgzu4jll3wbcfcbf08txirqhc 3684194 3684193 2026-10-20T16:17:10Z Орел Карл 81620 /* Сайланған жетекшіліктің құрамы */ 3684194 wikitext text/x-wiki '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының V съезі''', '''РСДЖП-ның Лондон съезі'''<ref>Съез шешімімен оның ресми атауы «РСДЖП-ның Лондон съезі» деп бекітілді. Оны бесінші съез деп тек большевиктер атады. Ал басқа фракциялар съездерді өзгеше ретпен нөмірледі, өйткені олар 1905 жылы мамырда Лондонда өткен большевиктер съезін «РСДЖП съезі» деп мойындамады.</ref> деген атпен де белгілі, 1907 жылдың 30 сәуірінен (13 мамырынан) 19 мамырына (1 маусымына) дейін [[Лондон|Лондонда]] өтті. Съезге бес фракция қатысты: [[Меньшевиктер|меньшевиктер]], [[Большевиктер|большевиктер]], [[Бунд]], [[Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы]] (ППмЛСД) және [[Латвия социал-демократиялық жұмысшы партиясы (1904)|Латыш өлкесінің социал-демократиясы]] (ЛӨСД). Съезге 145 ұйымнан 343 делегат қатысты. Олардың 100-і РСДЖП-дан, 3-еуі Бундтан, 8-і Польша мен Литва социал-демократиясынан, 7-еуі Латыш өлкесінің социал-демократиясынан болды. Шешуші дауыс құқығы бар 302 делегат фракциялар бойынша шамамен былай бөлінді: 89 большевик, 88 меньшевик, Бундтың 54 өкілі, поляк социал-демократтарының 45 өкілі және латыш социал-демократтарының 26 өкілі. == Алғышарты == [[Сурет:Brotherhood Church Southgate Road.jpg|thumb|left|250px|Бауырластық шіркеуі]] Бастапқыда съезді 1907 жылы сәуірде делегаттар келген [[Копенгаген]] қаласында өткізу жоспарланған еді. Алайда [[Дания]] үкіметі оған рұқсат бермеді. Съезді [[Швеция|Швецияда]] немесе [[Норвегия|Норвегияда]] өткізу әрекеттері де нәтижесіз аяқталды. Ақырында оны [[Лондон|Лондонға]] көшіруге тура келді. Съез отырыстары ''Southgate Road'' көшесіндегі Бауырластық шіркеуінде өтті. Съезді ұйымдастыруға шамамен 120 мың рубль жұмсалды. Ұйымдастырушылар делегаттардың жол шығынын өтеп, Лондонда болған күндері күнделікті қажетіне деп әрқайсысына 2 шиллингі беріп отырды. Съезді өткізуге [[Германия социал-демократиялық партиясы|Германия социал-демократиялық партиясының]] Орталық комитеті 300 фунт бөлді (ол кезде 1 фунт шамамен 10 рублге тең еді). Ал ағылшын өнеркәсіпшісі Джозеф Фелс 1700 фунт берді. Бұл қаржыны бөлуге [[Джордж Лэнсбери]], [[Генри Брэйлсфорд]] және [[Федор Аронович Ротштейн|Ф. А. Ротштейн]] жәрдемдесті<ref>{{Cite web |url=http://na5ballov.pro/lib/novaya/17-pyatyy-sezd-rsdrp-protokoly.html |title=Пятый съезд РСДРП. Протоколы |access-date=2018-03-21 |archive-date=2018-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180321131238/http://na5ballov.pro/lib/novaya/17-pyatyy-sezd-rsdrp-protokoly.html |url-status=live }}</ref>. == Съездің жұмысы == === Күн тәртібі === * Орталық комитеттің есебі; * Мемлекеттік Думадағы фракцияның есебі және оның қызметін ұйымдастыру; * Буржуазиялық партияларға көзқарас; * Мемлекеттік Дума туралы; * Жұмысшылар съезі және партияға мүше емес жұмысшылар ұйымдары; * Кәсіподақтар мен партия; * Партизандық қимылдар; * Жұмыссыздық, экономикалық дағдарыс және локауттар; * Ұйымдастыру мәселелері; * Штутгарттағы халықаралық конгресс; * Әскердегі жұмыс; * Әртүрлі мәселелер; * Сайлау. === Баяндамалар мен пікірталастар === Съезді ашқан [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плехановтың]] сөзінен кейін бес адамнан тұратын төралқа сайланды (әр фракциядан бір өкілден), сондай-ақ мандат комиссиясы құрылды. Осыдан соң съез күн тәртібін әзірлеуге кірісті. Күн тәртібін талқылаудың өзі РСДЖП құрамында тек ресми түрде ғана біріккен большевиктер мен меньшевиктердің арасындағы терең қайшылықтарды ашып көрсетті. Бірнеше күнге созылған қызу отырыстарда күн тәртібі жөнінде тартыс жүріп, әр делегаттың аты-жөні бойынша дауыс беру сияқты рәсімдер өткізілді. Ақырында большевиктер өздері ұсынған жалпы саяси мәселелердің ішінен тек біреуін ғана күн тәртібіне енгізе алды. Ол — буржуазиялық партияларға көзқарас мәселесі еді. Бұл мәселе бойынша большевиктер съезде жеңіске жетті. Олар ұсынған қарар алдымен негізге алынып, кейін болмашы түзетулер енгізілген соң тұтастай қабылданды. Шын мәнінде, күн тәртібінің осы тармағында буржуазиялық-демократиялық революцияның даму жолдары және оның социалистік революцияға ұласу мүмкіндігі, пролетариаттың одақтастары мен оның жетекші рөлі сияқты аса маңызды мәселелер қамтылды. Сонымен қатар большевиктер Мемлекеттік Дума, жұмысшылар съезі, кәсіподақтар және партияның ұйымдық жарғысы жөніндегі қарарларды дауысқа салғанда да көпшілік қолдауына ие болды. Ал партизандық қимылдар туралы қарарды дауысқа салу кезінде меньшевиктер басым түсті. Орталық комитеттің есебі бойынша меньшевиктер атынан [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]], Бунд атынан [[Рафаил Абрамович Абрамович|Р. А. Абрамович]], ал большевиктер атынан [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богданов]] баяндама жасады. Съездің басты мәселесі буржуазиялық партияларға көзқарас болды. Бұл мәселе бойынша төрт баяндамашы сөз сөйледі: большевиктер атынан — [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], меньшевиктер атынан — [[Александр Самойлович Мартынов|А. С. Мартынов]], поляк социал-демократтары атынан — [[Роза Люксембург|Р. Люксембург]], Бунд атынан — [[Рафаил Абрамович Абрамович|Р. А. Абрамович]]. Съезд жұмысы созылып кетіп, оны өткізуге бөлінген қаржы таусылғандықтан, Мемлекеттік Дума, кәсіподақтар мен партияның арақатынасы, партизандық қимылдар және ұйымдық мәселелер жалпы отырыстарда талқыланбады. Бұл мәселелер съезд комиссияларының қарауына берілді. Ал жұмыссыздық, экономикалық дағдарыс пен локауттар, сондай-ақ Штутгарттағы халықаралық конгресс туралы мәселелер талқылаудан алынып тасталды. === Қаулылар === Талқыланған мәселелер бойынша тиісті қарарлар мен қаулылар қабылданды: * Съез делегаттарының баспасөз өкілдерімен қарым-қатынас жасау тәртібі туралы нұсқаулық; * Реттеме; * Орталық комитеттің есептеріне қатысты қаулы; * Съездің күн тәртібі; * Пролетариатқа жатпайтын партияларға көзқарас туралы; * Жұмысшылар съезі және партияға мүше емес жұмысшылар ұйымдары туралы; * Мемлекеттік Дума туралы; * Думадағы фракцияның есебі туралы; * Социал-демократиялық Дума фракциясының қызметіне байланысты ұлттық мәселе туралы; * Халықтық демократия туралы; * Думадағы фракцияның Орталық комитетпен қарым-қатынасы туралы; * Партизандық қимылдар туралы; * Кәсіптік одақтар туралы; * Әскердегі жұмыс туралы; * Армян социал-демократиялық жұмысшы ұйымымен бірігу туралы; * Қарыз алу туралы; * Ұйымдық жарғы. === Мүлікті күшпен тартып алу мәселесі === Съез мүлікті күшпен тартып алуға (экспроприация)<ref>революционерлердің жаргон тілінде «экспроприация» немесе қысқаша «экс» деп тонау мақсатында жасалған қарулы шабуылдар аталған.</ref> тыйым салу туралы қарар қабылдады. Сондай-ақ барлық [[РСДЖП ОК қарамағындағы жауынгерлік-техникалық топ|жауынгерлік жасақтар]] мен осындай тонау әрекеттерімен айналысатын топтарды тарату қажеттігі ерекше атап көрсетілді. Соған қарамастан, большевиктер кейбір жауынгерлік жасақтарын таратпай, съез шешімдерін айналып өтіп, мүлікті күшпен тартып алу әрекеттерін жалғастырды. Бұл жұмысты «[[Большевиктік орталық|Большевиктік орталықтың]]» мүшелері — Ленин, [[Леонид Борисович Красин|Красин]] және [[Александр Александрович Богданов|Богданов]] басқарды<ref>Большевиктердің жауынгерлік жасақтары жасаған ең атышулы тонаулардың бірі — «Тифлистегі экспроприация» деп аталған оқиға — съезд аяқталғаннан бірнеше апта өткен соң болды</ref>. == Сайланған жетекшіліктің құрамы == Дауыс беруге 293 делегат қатысты. Дауыс саны бойынша мына адамдар сайланды: '''ОК мүшесі''' : [[Александр Самойлович Мартынов|А. С. Мартынов]] — 150 дауыс (меньшевик) : [[Ной Николаевич Жордания|Н. Н. Жордания]] — 150 дауыс (меньшевик) : [[Карл Юлий Христианович Данишевский|К. Х. Данишевский]] — 149 дауыс (ЛӨСД) : [[Иосиф Григорьевич Исув|И. Г. Исув]] — 148 дауыс (меньшевик) : [[Владимир Давидович Медем|В. Д. Медем]] — 148 дауыс (меньшевик) : [[Николай Александрович Рожков|Н. А. Рожков]] — 146 дауыс (большевик) : [[Иосиф Фёдорович Дубровинский|И. Ф. Дубровинский]] — 146 дауыс (большевик) : [[Иосиф Петрович Гольденберг|И. П. Гольденберг]] — 146 дауыс (большевик) : [[Адольф Варский|А. Е. Варский]] — 145 дауыс (ППмЛСД) : [[Иван Адольфович Теодорович|И. А. Теодорович]] — 144 дауыс (большевик) : [[Феликс Эдмундович Дзержинский|Ф. Э. Дзержинский]] — 144 дауыс (ППмЛСД) : [[Виктор Павлович Ногин|В. П. Ногин]] — 144 дауыс (большевик) '''ОК мүшелігіне кандидат''' : [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]] — 143 дауыс (большевик) : [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богданов]] (большевик) : [[Марк Исаевич Бройдо|М. И. Бройдо]] (меньшевик) : [[Ансис Бушевиц|А. Бушевиц]] (ЛӨСД) : [[Пётр Абрамович Гарви|П. А. Гарви]] (меньшевик) : [[Борис Исаакович Горев|Б. И. Горев]] (меньшевик) : [[Константин Михайлович Ермолаев|К. М. Ермолаев]] (меньшевик) : [[Владимир Константинович Иков|В. К. Иков]] (меньшевик) : [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] (большевик) : [[Гавриил Давидович Лейтейзен|Г. Д. Лейтейзен]] (большевик) : [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] (большевик) : [[Александр Маврикиевич Малецкий|А. М. Малецкий]] (ППмЛСД) : [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]] (меньшевик) : [[Юлиан Мархлевский|Ю. Ю. Мархлевский]] (ППмЛСД) : [[Ной Виссарионович Рамишвили|Н. В. Рамишвили]] (меньшевик) : [[Алексей Иванович Рыков|А. И. Рыков]] (большевик) : [[Иван Адамович Саммер|И. А. Саммер]] (большевик) : [[Александр Петрович Смирнов|А. П. Смирнов]] (большевик) : [[Виктор Константинович Таратута|В. К. Таратута]] (большевик) : [[Лео Йогихес|Ян Тышка]] (ППмЛСД) : [[Виргилий Леонович Шанцер|В. Л. Шанцер]] (большевик) : [[К. Я. Шварц]] (ЛӨСД) == Cъез делегаттары == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] diqfkdmw72p2zlykqupg8qbsni4b8ep 3684195 3684194 2026-10-20T16:18:42Z Орел Карл 81620 /* Cъез делегаттары */ 3684195 wikitext text/x-wiki '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының V съезі''', '''РСДЖП-ның Лондон съезі'''<ref>Съез шешімімен оның ресми атауы «РСДЖП-ның Лондон съезі» деп бекітілді. Оны бесінші съез деп тек большевиктер атады. Ал басқа фракциялар съездерді өзгеше ретпен нөмірледі, өйткені олар 1905 жылы мамырда Лондонда өткен большевиктер съезін «РСДЖП съезі» деп мойындамады.</ref> деген атпен де белгілі, 1907 жылдың 30 сәуірінен (13 мамырынан) 19 мамырына (1 маусымына) дейін [[Лондон|Лондонда]] өтті. Съезге бес фракция қатысты: [[Меньшевиктер|меньшевиктер]], [[Большевиктер|большевиктер]], [[Бунд]], [[Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы]] (ППмЛСД) және [[Латвия социал-демократиялық жұмысшы партиясы (1904)|Латыш өлкесінің социал-демократиясы]] (ЛӨСД). Съезге 145 ұйымнан 343 делегат қатысты. Олардың 100-і РСДЖП-дан, 3-еуі Бундтан, 8-і Польша мен Литва социал-демократиясынан, 7-еуі Латыш өлкесінің социал-демократиясынан болды. Шешуші дауыс құқығы бар 302 делегат фракциялар бойынша шамамен былай бөлінді: 89 большевик, 88 меньшевик, Бундтың 54 өкілі, поляк социал-демократтарының 45 өкілі және латыш социал-демократтарының 26 өкілі. == Алғышарты == [[Сурет:Brotherhood Church Southgate Road.jpg|thumb|left|250px|Бауырластық шіркеуі]] Бастапқыда съезді 1907 жылы сәуірде делегаттар келген [[Копенгаген]] қаласында өткізу жоспарланған еді. Алайда [[Дания]] үкіметі оған рұқсат бермеді. Съезді [[Швеция|Швецияда]] немесе [[Норвегия|Норвегияда]] өткізу әрекеттері де нәтижесіз аяқталды. Ақырында оны [[Лондон|Лондонға]] көшіруге тура келді. Съез отырыстары ''Southgate Road'' көшесіндегі Бауырластық шіркеуінде өтті. Съезді ұйымдастыруға шамамен 120 мың рубль жұмсалды. Ұйымдастырушылар делегаттардың жол шығынын өтеп, Лондонда болған күндері күнделікті қажетіне деп әрқайсысына 2 шиллингі беріп отырды. Съезді өткізуге [[Германия социал-демократиялық партиясы|Германия социал-демократиялық партиясының]] Орталық комитеті 300 фунт бөлді (ол кезде 1 фунт шамамен 10 рублге тең еді). Ал ағылшын өнеркәсіпшісі Джозеф Фелс 1700 фунт берді. Бұл қаржыны бөлуге [[Джордж Лэнсбери]], [[Генри Брэйлсфорд]] және [[Федор Аронович Ротштейн|Ф. А. Ротштейн]] жәрдемдесті<ref>{{Cite web |url=http://na5ballov.pro/lib/novaya/17-pyatyy-sezd-rsdrp-protokoly.html |title=Пятый съезд РСДРП. Протоколы |access-date=2018-03-21 |archive-date=2018-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180321131238/http://na5ballov.pro/lib/novaya/17-pyatyy-sezd-rsdrp-protokoly.html |url-status=live }}</ref>. == Съездің жұмысы == === Күн тәртібі === * Орталық комитеттің есебі; * Мемлекеттік Думадағы фракцияның есебі және оның қызметін ұйымдастыру; * Буржуазиялық партияларға көзқарас; * Мемлекеттік Дума туралы; * Жұмысшылар съезі және партияға мүше емес жұмысшылар ұйымдары; * Кәсіподақтар мен партия; * Партизандық қимылдар; * Жұмыссыздық, экономикалық дағдарыс және локауттар; * Ұйымдастыру мәселелері; * Штутгарттағы халықаралық конгресс; * Әскердегі жұмыс; * Әртүрлі мәселелер; * Сайлау. === Баяндамалар мен пікірталастар === Съезді ашқан [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плехановтың]] сөзінен кейін бес адамнан тұратын төралқа сайланды (әр фракциядан бір өкілден), сондай-ақ мандат комиссиясы құрылды. Осыдан соң съез күн тәртібін әзірлеуге кірісті. Күн тәртібін талқылаудың өзі РСДЖП құрамында тек ресми түрде ғана біріккен большевиктер мен меньшевиктердің арасындағы терең қайшылықтарды ашып көрсетті. Бірнеше күнге созылған қызу отырыстарда күн тәртібі жөнінде тартыс жүріп, әр делегаттың аты-жөні бойынша дауыс беру сияқты рәсімдер өткізілді. Ақырында большевиктер өздері ұсынған жалпы саяси мәселелердің ішінен тек біреуін ғана күн тәртібіне енгізе алды. Ол — буржуазиялық партияларға көзқарас мәселесі еді. Бұл мәселе бойынша большевиктер съезде жеңіске жетті. Олар ұсынған қарар алдымен негізге алынып, кейін болмашы түзетулер енгізілген соң тұтастай қабылданды. Шын мәнінде, күн тәртібінің осы тармағында буржуазиялық-демократиялық революцияның даму жолдары және оның социалистік революцияға ұласу мүмкіндігі, пролетариаттың одақтастары мен оның жетекші рөлі сияқты аса маңызды мәселелер қамтылды. Сонымен қатар большевиктер Мемлекеттік Дума, жұмысшылар съезі, кәсіподақтар және партияның ұйымдық жарғысы жөніндегі қарарларды дауысқа салғанда да көпшілік қолдауына ие болды. Ал партизандық қимылдар туралы қарарды дауысқа салу кезінде меньшевиктер басым түсті. Орталық комитеттің есебі бойынша меньшевиктер атынан [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]], Бунд атынан [[Рафаил Абрамович Абрамович|Р. А. Абрамович]], ал большевиктер атынан [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богданов]] баяндама жасады. Съездің басты мәселесі буржуазиялық партияларға көзқарас болды. Бұл мәселе бойынша төрт баяндамашы сөз сөйледі: большевиктер атынан — [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], меньшевиктер атынан — [[Александр Самойлович Мартынов|А. С. Мартынов]], поляк социал-демократтары атынан — [[Роза Люксембург|Р. Люксембург]], Бунд атынан — [[Рафаил Абрамович Абрамович|Р. А. Абрамович]]. Съезд жұмысы созылып кетіп, оны өткізуге бөлінген қаржы таусылғандықтан, Мемлекеттік Дума, кәсіподақтар мен партияның арақатынасы, партизандық қимылдар және ұйымдық мәселелер жалпы отырыстарда талқыланбады. Бұл мәселелер съезд комиссияларының қарауына берілді. Ал жұмыссыздық, экономикалық дағдарыс пен локауттар, сондай-ақ Штутгарттағы халықаралық конгресс туралы мәселелер талқылаудан алынып тасталды. === Қаулылар === Талқыланған мәселелер бойынша тиісті қарарлар мен қаулылар қабылданды: * Съез делегаттарының баспасөз өкілдерімен қарым-қатынас жасау тәртібі туралы нұсқаулық; * Реттеме; * Орталық комитеттің есептеріне қатысты қаулы; * Съездің күн тәртібі; * Пролетариатқа жатпайтын партияларға көзқарас туралы; * Жұмысшылар съезі және партияға мүше емес жұмысшылар ұйымдары туралы; * Мемлекеттік Дума туралы; * Думадағы фракцияның есебі туралы; * Социал-демократиялық Дума фракциясының қызметіне байланысты ұлттық мәселе туралы; * Халықтық демократия туралы; * Думадағы фракцияның Орталық комитетпен қарым-қатынасы туралы; * Партизандық қимылдар туралы; * Кәсіптік одақтар туралы; * Әскердегі жұмыс туралы; * Армян социал-демократиялық жұмысшы ұйымымен бірігу туралы; * Қарыз алу туралы; * Ұйымдық жарғы. === Мүлікті күшпен тартып алу мәселесі === Съез мүлікті күшпен тартып алуға (экспроприация)<ref>революционерлердің жаргон тілінде «экспроприация» немесе қысқаша «экс» деп тонау мақсатында жасалған қарулы шабуылдар аталған.</ref> тыйым салу туралы қарар қабылдады. Сондай-ақ барлық [[РСДЖП ОК қарамағындағы жауынгерлік-техникалық топ|жауынгерлік жасақтар]] мен осындай тонау әрекеттерімен айналысатын топтарды тарату қажеттігі ерекше атап көрсетілді. Соған қарамастан, большевиктер кейбір жауынгерлік жасақтарын таратпай, съез шешімдерін айналып өтіп, мүлікті күшпен тартып алу әрекеттерін жалғастырды. Бұл жұмысты «[[Большевиктік орталық|Большевиктік орталықтың]]» мүшелері — Ленин, [[Леонид Борисович Красин|Красин]] және [[Александр Александрович Богданов|Богданов]] басқарды<ref>Большевиктердің жауынгерлік жасақтары жасаған ең атышулы тонаулардың бірі — «Тифлистегі экспроприация» деп аталған оқиға — съезд аяқталғаннан бірнеше апта өткен соң болды</ref>. == Сайланған жетекшіліктің құрамы == Дауыс беруге 293 делегат қатысты. Дауыс саны бойынша мына адамдар сайланды: '''ОК мүшесі''' : [[Александр Самойлович Мартынов|А. С. Мартынов]] — 150 дауыс (меньшевик) : [[Ной Николаевич Жордания|Н. Н. Жордания]] — 150 дауыс (меньшевик) : [[Карл Юлий Христианович Данишевский|К. Х. Данишевский]] — 149 дауыс (ЛӨСД) : [[Иосиф Григорьевич Исув|И. Г. Исув]] — 148 дауыс (меньшевик) : [[Владимир Давидович Медем|В. Д. Медем]] — 148 дауыс (меньшевик) : [[Николай Александрович Рожков|Н. А. Рожков]] — 146 дауыс (большевик) : [[Иосиф Фёдорович Дубровинский|И. Ф. Дубровинский]] — 146 дауыс (большевик) : [[Иосиф Петрович Гольденберг|И. П. Гольденберг]] — 146 дауыс (большевик) : [[Адольф Варский|А. Е. Варский]] — 145 дауыс (ППмЛСД) : [[Иван Адольфович Теодорович|И. А. Теодорович]] — 144 дауыс (большевик) : [[Феликс Эдмундович Дзержинский|Ф. Э. Дзержинский]] — 144 дауыс (ППмЛСД) : [[Виктор Павлович Ногин|В. П. Ногин]] — 144 дауыс (большевик) '''ОК мүшелігіне кандидат''' : [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]] — 143 дауыс (большевик) : [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богданов]] (большевик) : [[Марк Исаевич Бройдо|М. И. Бройдо]] (меньшевик) : [[Ансис Бушевиц|А. Бушевиц]] (ЛӨСД) : [[Пётр Абрамович Гарви|П. А. Гарви]] (меньшевик) : [[Борис Исаакович Горев|Б. И. Горев]] (меньшевик) : [[Константин Михайлович Ермолаев|К. М. Ермолаев]] (меньшевик) : [[Владимир Константинович Иков|В. К. Иков]] (меньшевик) : [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] (большевик) : [[Гавриил Давидович Лейтейзен|Г. Д. Лейтейзен]] (большевик) : [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] (большевик) : [[Александр Маврикиевич Малецкий|А. М. Малецкий]] (ППмЛСД) : [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]] (меньшевик) : [[Юлиан Мархлевский|Ю. Ю. Мархлевский]] (ППмЛСД) : [[Ной Виссарионович Рамишвили|Н. В. Рамишвили]] (меньшевик) : [[Алексей Иванович Рыков|А. И. Рыков]] (большевик) : [[Иван Адамович Саммер|И. А. Саммер]] (большевик) : [[Александр Петрович Смирнов|А. П. Смирнов]] (большевик) : [[Виктор Константинович Таратута|В. К. Таратута]] (большевик) : [[Лео Йогихес|Ян Тышка]] (ППмЛСД) : [[Виргилий Леонович Шанцер|В. Л. Шанцер]] (большевик) : [[К. Я. Шварц]] (ЛӨСД) == Cъез делегаттары == Съезге қонақ ретінде сол кезде Ұлыбританияның [[Тәуелсіз жұмысшы партиясы (Ұлыбритания)|Тәуелсіз жұмысшы партиясын]] басқарған [[Джеймс Рамсей Макдональд|Рамсей Макдональд]] қатысты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] pnlnnkcigtgcsmajo2yid4tty6s9kwg 3684198 3684195 2026-10-20T16:19:41Z Орел Карл 81620 /* Сайланған жетекшіліктің құрамы */ 3684198 wikitext text/x-wiki '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының V съезі''', '''РСДЖП-ның Лондон съезі'''<ref>Съез шешімімен оның ресми атауы «РСДЖП-ның Лондон съезі» деп бекітілді. Оны бесінші съез деп тек большевиктер атады. Ал басқа фракциялар съездерді өзгеше ретпен нөмірледі, өйткені олар 1905 жылы мамырда Лондонда өткен большевиктер съезін «РСДЖП съезі» деп мойындамады.</ref> деген атпен де белгілі, 1907 жылдың 30 сәуірінен (13 мамырынан) 19 мамырына (1 маусымына) дейін [[Лондон|Лондонда]] өтті. Съезге бес фракция қатысты: [[Меньшевиктер|меньшевиктер]], [[Большевиктер|большевиктер]], [[Бунд]], [[Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы]] (ППмЛСД) және [[Латвия социал-демократиялық жұмысшы партиясы (1904)|Латыш өлкесінің социал-демократиясы]] (ЛӨСД). Съезге 145 ұйымнан 343 делегат қатысты. Олардың 100-і РСДЖП-дан, 3-еуі Бундтан, 8-і Польша мен Литва социал-демократиясынан, 7-еуі Латыш өлкесінің социал-демократиясынан болды. Шешуші дауыс құқығы бар 302 делегат фракциялар бойынша шамамен былай бөлінді: 89 большевик, 88 меньшевик, Бундтың 54 өкілі, поляк социал-демократтарының 45 өкілі және латыш социал-демократтарының 26 өкілі. == Алғышарты == [[Сурет:Brotherhood Church Southgate Road.jpg|thumb|left|250px|Бауырластық шіркеуі]] Бастапқыда съезді 1907 жылы сәуірде делегаттар келген [[Копенгаген]] қаласында өткізу жоспарланған еді. Алайда [[Дания]] үкіметі оған рұқсат бермеді. Съезді [[Швеция|Швецияда]] немесе [[Норвегия|Норвегияда]] өткізу әрекеттері де нәтижесіз аяқталды. Ақырында оны [[Лондон|Лондонға]] көшіруге тура келді. Съез отырыстары ''Southgate Road'' көшесіндегі Бауырластық шіркеуінде өтті. Съезді ұйымдастыруға шамамен 120 мың рубль жұмсалды. Ұйымдастырушылар делегаттардың жол шығынын өтеп, Лондонда болған күндері күнделікті қажетіне деп әрқайсысына 2 шиллингі беріп отырды. Съезді өткізуге [[Германия социал-демократиялық партиясы|Германия социал-демократиялық партиясының]] Орталық комитеті 300 фунт бөлді (ол кезде 1 фунт шамамен 10 рублге тең еді). Ал ағылшын өнеркәсіпшісі Джозеф Фелс 1700 фунт берді. Бұл қаржыны бөлуге [[Джордж Лэнсбери]], [[Генри Брэйлсфорд]] және [[Федор Аронович Ротштейн|Ф. А. Ротштейн]] жәрдемдесті<ref>{{Cite web |url=http://na5ballov.pro/lib/novaya/17-pyatyy-sezd-rsdrp-protokoly.html |title=Пятый съезд РСДРП. Протоколы |access-date=2018-03-21 |archive-date=2018-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180321131238/http://na5ballov.pro/lib/novaya/17-pyatyy-sezd-rsdrp-protokoly.html |url-status=live }}</ref>. == Съездің жұмысы == === Күн тәртібі === * Орталық комитеттің есебі; * Мемлекеттік Думадағы фракцияның есебі және оның қызметін ұйымдастыру; * Буржуазиялық партияларға көзқарас; * Мемлекеттік Дума туралы; * Жұмысшылар съезі және партияға мүше емес жұмысшылар ұйымдары; * Кәсіподақтар мен партия; * Партизандық қимылдар; * Жұмыссыздық, экономикалық дағдарыс және локауттар; * Ұйымдастыру мәселелері; * Штутгарттағы халықаралық конгресс; * Әскердегі жұмыс; * Әртүрлі мәселелер; * Сайлау. === Баяндамалар мен пікірталастар === Съезді ашқан [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плехановтың]] сөзінен кейін бес адамнан тұратын төралқа сайланды (әр фракциядан бір өкілден), сондай-ақ мандат комиссиясы құрылды. Осыдан соң съез күн тәртібін әзірлеуге кірісті. Күн тәртібін талқылаудың өзі РСДЖП құрамында тек ресми түрде ғана біріккен большевиктер мен меньшевиктердің арасындағы терең қайшылықтарды ашып көрсетті. Бірнеше күнге созылған қызу отырыстарда күн тәртібі жөнінде тартыс жүріп, әр делегаттың аты-жөні бойынша дауыс беру сияқты рәсімдер өткізілді. Ақырында большевиктер өздері ұсынған жалпы саяси мәселелердің ішінен тек біреуін ғана күн тәртібіне енгізе алды. Ол — буржуазиялық партияларға көзқарас мәселесі еді. Бұл мәселе бойынша большевиктер съезде жеңіске жетті. Олар ұсынған қарар алдымен негізге алынып, кейін болмашы түзетулер енгізілген соң тұтастай қабылданды. Шын мәнінде, күн тәртібінің осы тармағында буржуазиялық-демократиялық революцияның даму жолдары және оның социалистік революцияға ұласу мүмкіндігі, пролетариаттың одақтастары мен оның жетекші рөлі сияқты аса маңызды мәселелер қамтылды. Сонымен қатар большевиктер Мемлекеттік Дума, жұмысшылар съезі, кәсіподақтар және партияның ұйымдық жарғысы жөніндегі қарарларды дауысқа салғанда да көпшілік қолдауына ие болды. Ал партизандық қимылдар туралы қарарды дауысқа салу кезінде меньшевиктер басым түсті. Орталық комитеттің есебі бойынша меньшевиктер атынан [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]], Бунд атынан [[Рафаил Абрамович Абрамович|Р. А. Абрамович]], ал большевиктер атынан [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богданов]] баяндама жасады. Съездің басты мәселесі буржуазиялық партияларға көзқарас болды. Бұл мәселе бойынша төрт баяндамашы сөз сөйледі: большевиктер атынан — [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], меньшевиктер атынан — [[Александр Самойлович Мартынов|А. С. Мартынов]], поляк социал-демократтары атынан — [[Роза Люксембург|Р. Люксембург]], Бунд атынан — [[Рафаил Абрамович Абрамович|Р. А. Абрамович]]. Съезд жұмысы созылып кетіп, оны өткізуге бөлінген қаржы таусылғандықтан, Мемлекеттік Дума, кәсіподақтар мен партияның арақатынасы, партизандық қимылдар және ұйымдық мәселелер жалпы отырыстарда талқыланбады. Бұл мәселелер съезд комиссияларының қарауына берілді. Ал жұмыссыздық, экономикалық дағдарыс пен локауттар, сондай-ақ Штутгарттағы халықаралық конгресс туралы мәселелер талқылаудан алынып тасталды. === Қаулылар === Талқыланған мәселелер бойынша тиісті қарарлар мен қаулылар қабылданды: * Съез делегаттарының баспасөз өкілдерімен қарым-қатынас жасау тәртібі туралы нұсқаулық; * Реттеме; * Орталық комитеттің есептеріне қатысты қаулы; * Съездің күн тәртібі; * Пролетариатқа жатпайтын партияларға көзқарас туралы; * Жұмысшылар съезі және партияға мүше емес жұмысшылар ұйымдары туралы; * Мемлекеттік Дума туралы; * Думадағы фракцияның есебі туралы; * Социал-демократиялық Дума фракциясының қызметіне байланысты ұлттық мәселе туралы; * Халықтық демократия туралы; * Думадағы фракцияның Орталық комитетпен қарым-қатынасы туралы; * Партизандық қимылдар туралы; * Кәсіптік одақтар туралы; * Әскердегі жұмыс туралы; * Армян социал-демократиялық жұмысшы ұйымымен бірігу туралы; * Қарыз алу туралы; * Ұйымдық жарғы. === Мүлікті күшпен тартып алу мәселесі === Съез мүлікті күшпен тартып алуға (экспроприация)<ref>революционерлердің жаргон тілінде «экспроприация» немесе қысқаша «экс» деп тонау мақсатында жасалған қарулы шабуылдар аталған.</ref> тыйым салу туралы қарар қабылдады. Сондай-ақ барлық [[РСДЖП ОК қарамағындағы жауынгерлік-техникалық топ|жауынгерлік жасақтар]] мен осындай тонау әрекеттерімен айналысатын топтарды тарату қажеттігі ерекше атап көрсетілді. Соған қарамастан, большевиктер кейбір жауынгерлік жасақтарын таратпай, съез шешімдерін айналып өтіп, мүлікті күшпен тартып алу әрекеттерін жалғастырды. Бұл жұмысты «[[Большевиктік орталық|Большевиктік орталықтың]]» мүшелері — Ленин, [[Леонид Борисович Красин|Красин]] және [[Александр Александрович Богданов|Богданов]] басқарды<ref>Большевиктердің жауынгерлік жасақтары жасаған ең атышулы тонаулардың бірі — «Тифлистегі экспроприация» деп аталған оқиға — съезд аяқталғаннан бірнеше апта өткен соң болды</ref>. == Сайланған жетекшіліктің құрамы == Дауыс беруге 293 делегат қатысты. Дауыс саны бойынша мына адамдар сайланды: [[Сурет:5th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party.jpg|thumb|right|300px|Съезге қатысушылар]] '''ОК мүшесі''' : [[Александр Самойлович Мартынов|А. С. Мартынов]] — 150 дауыс (меньшевик) : [[Ной Николаевич Жордания|Н. Н. Жордания]] — 150 дауыс (меньшевик) : [[Карл Юлий Христианович Данишевский|К. Х. Данишевский]] — 149 дауыс (ЛӨСД) : [[Иосиф Григорьевич Исув|И. Г. Исув]] — 148 дауыс (меньшевик) : [[Владимир Давидович Медем|В. Д. Медем]] — 148 дауыс (меньшевик) : [[Николай Александрович Рожков|Н. А. Рожков]] — 146 дауыс (большевик) : [[Иосиф Фёдорович Дубровинский|И. Ф. Дубровинский]] — 146 дауыс (большевик) : [[Иосиф Петрович Гольденберг|И. П. Гольденберг]] — 146 дауыс (большевик) : [[Адольф Варский|А. Е. Варский]] — 145 дауыс (ППмЛСД) : [[Иван Адольфович Теодорович|И. А. Теодорович]] — 144 дауыс (большевик) : [[Феликс Эдмундович Дзержинский|Ф. Э. Дзержинский]] — 144 дауыс (ППмЛСД) : [[Виктор Павлович Ногин|В. П. Ногин]] — 144 дауыс (большевик) '''ОК мүшелігіне кандидат''' : [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]] — 143 дауыс (большевик) : [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богданов]] (большевик) : [[Марк Исаевич Бройдо|М. И. Бройдо]] (меньшевик) : [[Ансис Бушевиц|А. Бушевиц]] (ЛӨСД) : [[Пётр Абрамович Гарви|П. А. Гарви]] (меньшевик) : [[Борис Исаакович Горев|Б. И. Горев]] (меньшевик) : [[Константин Михайлович Ермолаев|К. М. Ермолаев]] (меньшевик) : [[Владимир Константинович Иков|В. К. Иков]] (меньшевик) : [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] (большевик) : [[Гавриил Давидович Лейтейзен|Г. Д. Лейтейзен]] (большевик) : [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] (большевик) : [[Александр Маврикиевич Малецкий|А. М. Малецкий]] (ППмЛСД) : [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]] (меньшевик) : [[Юлиан Мархлевский|Ю. Ю. Мархлевский]] (ППмЛСД) : [[Ной Виссарионович Рамишвили|Н. В. Рамишвили]] (меньшевик) : [[Алексей Иванович Рыков|А. И. Рыков]] (большевик) : [[Иван Адамович Саммер|И. А. Саммер]] (большевик) : [[Александр Петрович Смирнов|А. П. Смирнов]] (большевик) : [[Виктор Константинович Таратута|В. К. Таратута]] (большевик) : [[Лео Йогихес|Ян Тышка]] (ППмЛСД) : [[Виргилий Леонович Шанцер|В. Л. Шанцер]] (большевик) : [[К. Я. Шварц]] (ЛӨСД) == Cъез делегаттары == Съезге қонақ ретінде сол кезде Ұлыбританияның [[Тәуелсіз жұмысшы партиясы (Ұлыбритания)|Тәуелсіз жұмысшы партиясын]] басқарған [[Джеймс Рамсей Макдональд|Рамсей Макдональд]] қатысты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] 33r7vwpnx7o9dq3602xwqsqdfctnuwx 3684199 3684198 2026-10-20T16:19:52Z Орел Карл 81620 /* Сайланған жетекшіліктің құрамы */ 3684199 wikitext text/x-wiki '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының V съезі''', '''РСДЖП-ның Лондон съезі'''<ref>Съез шешімімен оның ресми атауы «РСДЖП-ның Лондон съезі» деп бекітілді. Оны бесінші съез деп тек большевиктер атады. Ал басқа фракциялар съездерді өзгеше ретпен нөмірледі, өйткені олар 1905 жылы мамырда Лондонда өткен большевиктер съезін «РСДЖП съезі» деп мойындамады.</ref> деген атпен де белгілі, 1907 жылдың 30 сәуірінен (13 мамырынан) 19 мамырына (1 маусымына) дейін [[Лондон|Лондонда]] өтті. Съезге бес фракция қатысты: [[Меньшевиктер|меньшевиктер]], [[Большевиктер|большевиктер]], [[Бунд]], [[Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы]] (ППмЛСД) және [[Латвия социал-демократиялық жұмысшы партиясы (1904)|Латыш өлкесінің социал-демократиясы]] (ЛӨСД). Съезге 145 ұйымнан 343 делегат қатысты. Олардың 100-і РСДЖП-дан, 3-еуі Бундтан, 8-і Польша мен Литва социал-демократиясынан, 7-еуі Латыш өлкесінің социал-демократиясынан болды. Шешуші дауыс құқығы бар 302 делегат фракциялар бойынша шамамен былай бөлінді: 89 большевик, 88 меньшевик, Бундтың 54 өкілі, поляк социал-демократтарының 45 өкілі және латыш социал-демократтарының 26 өкілі. == Алғышарты == [[Сурет:Brotherhood Church Southgate Road.jpg|thumb|left|250px|Бауырластық шіркеуі]] Бастапқыда съезді 1907 жылы сәуірде делегаттар келген [[Копенгаген]] қаласында өткізу жоспарланған еді. Алайда [[Дания]] үкіметі оған рұқсат бермеді. Съезді [[Швеция|Швецияда]] немесе [[Норвегия|Норвегияда]] өткізу әрекеттері де нәтижесіз аяқталды. Ақырында оны [[Лондон|Лондонға]] көшіруге тура келді. Съез отырыстары ''Southgate Road'' көшесіндегі Бауырластық шіркеуінде өтті. Съезді ұйымдастыруға шамамен 120 мың рубль жұмсалды. Ұйымдастырушылар делегаттардың жол шығынын өтеп, Лондонда болған күндері күнделікті қажетіне деп әрқайсысына 2 шиллингі беріп отырды. Съезді өткізуге [[Германия социал-демократиялық партиясы|Германия социал-демократиялық партиясының]] Орталық комитеті 300 фунт бөлді (ол кезде 1 фунт шамамен 10 рублге тең еді). Ал ағылшын өнеркәсіпшісі Джозеф Фелс 1700 фунт берді. Бұл қаржыны бөлуге [[Джордж Лэнсбери]], [[Генри Брэйлсфорд]] және [[Федор Аронович Ротштейн|Ф. А. Ротштейн]] жәрдемдесті<ref>{{Cite web |url=http://na5ballov.pro/lib/novaya/17-pyatyy-sezd-rsdrp-protokoly.html |title=Пятый съезд РСДРП. Протоколы |access-date=2018-03-21 |archive-date=2018-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180321131238/http://na5ballov.pro/lib/novaya/17-pyatyy-sezd-rsdrp-protokoly.html |url-status=live }}</ref>. == Съездің жұмысы == === Күн тәртібі === * Орталық комитеттің есебі; * Мемлекеттік Думадағы фракцияның есебі және оның қызметін ұйымдастыру; * Буржуазиялық партияларға көзқарас; * Мемлекеттік Дума туралы; * Жұмысшылар съезі және партияға мүше емес жұмысшылар ұйымдары; * Кәсіподақтар мен партия; * Партизандық қимылдар; * Жұмыссыздық, экономикалық дағдарыс және локауттар; * Ұйымдастыру мәселелері; * Штутгарттағы халықаралық конгресс; * Әскердегі жұмыс; * Әртүрлі мәселелер; * Сайлау. === Баяндамалар мен пікірталастар === Съезді ашқан [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плехановтың]] сөзінен кейін бес адамнан тұратын төралқа сайланды (әр фракциядан бір өкілден), сондай-ақ мандат комиссиясы құрылды. Осыдан соң съез күн тәртібін әзірлеуге кірісті. Күн тәртібін талқылаудың өзі РСДЖП құрамында тек ресми түрде ғана біріккен большевиктер мен меньшевиктердің арасындағы терең қайшылықтарды ашып көрсетті. Бірнеше күнге созылған қызу отырыстарда күн тәртібі жөнінде тартыс жүріп, әр делегаттың аты-жөні бойынша дауыс беру сияқты рәсімдер өткізілді. Ақырында большевиктер өздері ұсынған жалпы саяси мәселелердің ішінен тек біреуін ғана күн тәртібіне енгізе алды. Ол — буржуазиялық партияларға көзқарас мәселесі еді. Бұл мәселе бойынша большевиктер съезде жеңіске жетті. Олар ұсынған қарар алдымен негізге алынып, кейін болмашы түзетулер енгізілген соң тұтастай қабылданды. Шын мәнінде, күн тәртібінің осы тармағында буржуазиялық-демократиялық революцияның даму жолдары және оның социалистік революцияға ұласу мүмкіндігі, пролетариаттың одақтастары мен оның жетекші рөлі сияқты аса маңызды мәселелер қамтылды. Сонымен қатар большевиктер Мемлекеттік Дума, жұмысшылар съезі, кәсіподақтар және партияның ұйымдық жарғысы жөніндегі қарарларды дауысқа салғанда да көпшілік қолдауына ие болды. Ал партизандық қимылдар туралы қарарды дауысқа салу кезінде меньшевиктер басым түсті. Орталық комитеттің есебі бойынша меньшевиктер атынан [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]], Бунд атынан [[Рафаил Абрамович Абрамович|Р. А. Абрамович]], ал большевиктер атынан [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богданов]] баяндама жасады. Съездің басты мәселесі буржуазиялық партияларға көзқарас болды. Бұл мәселе бойынша төрт баяндамашы сөз сөйледі: большевиктер атынан — [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], меньшевиктер атынан — [[Александр Самойлович Мартынов|А. С. Мартынов]], поляк социал-демократтары атынан — [[Роза Люксембург|Р. Люксембург]], Бунд атынан — [[Рафаил Абрамович Абрамович|Р. А. Абрамович]]. Съезд жұмысы созылып кетіп, оны өткізуге бөлінген қаржы таусылғандықтан, Мемлекеттік Дума, кәсіподақтар мен партияның арақатынасы, партизандық қимылдар және ұйымдық мәселелер жалпы отырыстарда талқыланбады. Бұл мәселелер съезд комиссияларының қарауына берілді. Ал жұмыссыздық, экономикалық дағдарыс пен локауттар, сондай-ақ Штутгарттағы халықаралық конгресс туралы мәселелер талқылаудан алынып тасталды. === Қаулылар === Талқыланған мәселелер бойынша тиісті қарарлар мен қаулылар қабылданды: * Съез делегаттарының баспасөз өкілдерімен қарым-қатынас жасау тәртібі туралы нұсқаулық; * Реттеме; * Орталық комитеттің есептеріне қатысты қаулы; * Съездің күн тәртібі; * Пролетариатқа жатпайтын партияларға көзқарас туралы; * Жұмысшылар съезі және партияға мүше емес жұмысшылар ұйымдары туралы; * Мемлекеттік Дума туралы; * Думадағы фракцияның есебі туралы; * Социал-демократиялық Дума фракциясының қызметіне байланысты ұлттық мәселе туралы; * Халықтық демократия туралы; * Думадағы фракцияның Орталық комитетпен қарым-қатынасы туралы; * Партизандық қимылдар туралы; * Кәсіптік одақтар туралы; * Әскердегі жұмыс туралы; * Армян социал-демократиялық жұмысшы ұйымымен бірігу туралы; * Қарыз алу туралы; * Ұйымдық жарғы. === Мүлікті күшпен тартып алу мәселесі === Съез мүлікті күшпен тартып алуға (экспроприация)<ref>революционерлердің жаргон тілінде «экспроприация» немесе қысқаша «экс» деп тонау мақсатында жасалған қарулы шабуылдар аталған.</ref> тыйым салу туралы қарар қабылдады. Сондай-ақ барлық [[РСДЖП ОК қарамағындағы жауынгерлік-техникалық топ|жауынгерлік жасақтар]] мен осындай тонау әрекеттерімен айналысатын топтарды тарату қажеттігі ерекше атап көрсетілді. Соған қарамастан, большевиктер кейбір жауынгерлік жасақтарын таратпай, съез шешімдерін айналып өтіп, мүлікті күшпен тартып алу әрекеттерін жалғастырды. Бұл жұмысты «[[Большевиктік орталық|Большевиктік орталықтың]]» мүшелері — Ленин, [[Леонид Борисович Красин|Красин]] және [[Александр Александрович Богданов|Богданов]] басқарды<ref>Большевиктердің жауынгерлік жасақтары жасаған ең атышулы тонаулардың бірі — «Тифлистегі экспроприация» деп аталған оқиға — съезд аяқталғаннан бірнеше апта өткен соң болды</ref>. == Сайланған жетекшіліктің құрамы == Дауыс беруге 293 делегат қатысты. Дауыс саны бойынша мына адамдар сайланды: [[Сурет:5th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party.jpg|thumb|right|350px|Съезге қатысушылар]] '''ОК мүшесі''' : [[Александр Самойлович Мартынов|А. С. Мартынов]] — 150 дауыс (меньшевик) : [[Ной Николаевич Жордания|Н. Н. Жордания]] — 150 дауыс (меньшевик) : [[Карл Юлий Христианович Данишевский|К. Х. Данишевский]] — 149 дауыс (ЛӨСД) : [[Иосиф Григорьевич Исув|И. Г. Исув]] — 148 дауыс (меньшевик) : [[Владимир Давидович Медем|В. Д. Медем]] — 148 дауыс (меньшевик) : [[Николай Александрович Рожков|Н. А. Рожков]] — 146 дауыс (большевик) : [[Иосиф Фёдорович Дубровинский|И. Ф. Дубровинский]] — 146 дауыс (большевик) : [[Иосиф Петрович Гольденберг|И. П. Гольденберг]] — 146 дауыс (большевик) : [[Адольф Варский|А. Е. Варский]] — 145 дауыс (ППмЛСД) : [[Иван Адольфович Теодорович|И. А. Теодорович]] — 144 дауыс (большевик) : [[Феликс Эдмундович Дзержинский|Ф. Э. Дзержинский]] — 144 дауыс (ППмЛСД) : [[Виктор Павлович Ногин|В. П. Ногин]] — 144 дауыс (большевик) '''ОК мүшелігіне кандидат''' : [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]] — 143 дауыс (большевик) : [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богданов]] (большевик) : [[Марк Исаевич Бройдо|М. И. Бройдо]] (меньшевик) : [[Ансис Бушевиц|А. Бушевиц]] (ЛӨСД) : [[Пётр Абрамович Гарви|П. А. Гарви]] (меньшевик) : [[Борис Исаакович Горев|Б. И. Горев]] (меньшевик) : [[Константин Михайлович Ермолаев|К. М. Ермолаев]] (меньшевик) : [[Владимир Константинович Иков|В. К. Иков]] (меньшевик) : [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] (большевик) : [[Гавриил Давидович Лейтейзен|Г. Д. Лейтейзен]] (большевик) : [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] (большевик) : [[Александр Маврикиевич Малецкий|А. М. Малецкий]] (ППмЛСД) : [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]] (меньшевик) : [[Юлиан Мархлевский|Ю. Ю. Мархлевский]] (ППмЛСД) : [[Ной Виссарионович Рамишвили|Н. В. Рамишвили]] (меньшевик) : [[Алексей Иванович Рыков|А. И. Рыков]] (большевик) : [[Иван Адамович Саммер|И. А. Саммер]] (большевик) : [[Александр Петрович Смирнов|А. П. Смирнов]] (большевик) : [[Виктор Константинович Таратута|В. К. Таратута]] (большевик) : [[Лео Йогихес|Ян Тышка]] (ППмЛСД) : [[Виргилий Леонович Шанцер|В. Л. Шанцер]] (большевик) : [[К. Я. Шварц]] (ЛӨСД) == Cъез делегаттары == Съезге қонақ ретінде сол кезде Ұлыбританияның [[Тәуелсіз жұмысшы партиясы (Ұлыбритания)|Тәуелсіз жұмысшы партиясын]] басқарған [[Джеймс Рамсей Макдональд|Рамсей Макдональд]] қатысты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] o49ew9rb88eyxt9zt4vn19cngtbwu6s 3684201 3684199 2026-10-20T16:20:08Z Орел Карл 81620 /* Сайланған жетекшіліктің құрамы */ 3684201 wikitext text/x-wiki '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының V съезі''', '''РСДЖП-ның Лондон съезі'''<ref>Съез шешімімен оның ресми атауы «РСДЖП-ның Лондон съезі» деп бекітілді. Оны бесінші съез деп тек большевиктер атады. Ал басқа фракциялар съездерді өзгеше ретпен нөмірледі, өйткені олар 1905 жылы мамырда Лондонда өткен большевиктер съезін «РСДЖП съезі» деп мойындамады.</ref> деген атпен де белгілі, 1907 жылдың 30 сәуірінен (13 мамырынан) 19 мамырына (1 маусымына) дейін [[Лондон|Лондонда]] өтті. Съезге бес фракция қатысты: [[Меньшевиктер|меньшевиктер]], [[Большевиктер|большевиктер]], [[Бунд]], [[Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы]] (ППмЛСД) және [[Латвия социал-демократиялық жұмысшы партиясы (1904)|Латыш өлкесінің социал-демократиясы]] (ЛӨСД). Съезге 145 ұйымнан 343 делегат қатысты. Олардың 100-і РСДЖП-дан, 3-еуі Бундтан, 8-і Польша мен Литва социал-демократиясынан, 7-еуі Латыш өлкесінің социал-демократиясынан болды. Шешуші дауыс құқығы бар 302 делегат фракциялар бойынша шамамен былай бөлінді: 89 большевик, 88 меньшевик, Бундтың 54 өкілі, поляк социал-демократтарының 45 өкілі және латыш социал-демократтарының 26 өкілі. == Алғышарты == [[Сурет:Brotherhood Church Southgate Road.jpg|thumb|left|250px|Бауырластық шіркеуі]] Бастапқыда съезді 1907 жылы сәуірде делегаттар келген [[Копенгаген]] қаласында өткізу жоспарланған еді. Алайда [[Дания]] үкіметі оған рұқсат бермеді. Съезді [[Швеция|Швецияда]] немесе [[Норвегия|Норвегияда]] өткізу әрекеттері де нәтижесіз аяқталды. Ақырында оны [[Лондон|Лондонға]] көшіруге тура келді. Съез отырыстары ''Southgate Road'' көшесіндегі Бауырластық шіркеуінде өтті. Съезді ұйымдастыруға шамамен 120 мың рубль жұмсалды. Ұйымдастырушылар делегаттардың жол шығынын өтеп, Лондонда болған күндері күнделікті қажетіне деп әрқайсысына 2 шиллингі беріп отырды. Съезді өткізуге [[Германия социал-демократиялық партиясы|Германия социал-демократиялық партиясының]] Орталық комитеті 300 фунт бөлді (ол кезде 1 фунт шамамен 10 рублге тең еді). Ал ағылшын өнеркәсіпшісі Джозеф Фелс 1700 фунт берді. Бұл қаржыны бөлуге [[Джордж Лэнсбери]], [[Генри Брэйлсфорд]] және [[Федор Аронович Ротштейн|Ф. А. Ротштейн]] жәрдемдесті<ref>{{Cite web |url=http://na5ballov.pro/lib/novaya/17-pyatyy-sezd-rsdrp-protokoly.html |title=Пятый съезд РСДРП. Протоколы |access-date=2018-03-21 |archive-date=2018-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180321131238/http://na5ballov.pro/lib/novaya/17-pyatyy-sezd-rsdrp-protokoly.html |url-status=live }}</ref>. == Съездің жұмысы == === Күн тәртібі === * Орталық комитеттің есебі; * Мемлекеттік Думадағы фракцияның есебі және оның қызметін ұйымдастыру; * Буржуазиялық партияларға көзқарас; * Мемлекеттік Дума туралы; * Жұмысшылар съезі және партияға мүше емес жұмысшылар ұйымдары; * Кәсіподақтар мен партия; * Партизандық қимылдар; * Жұмыссыздық, экономикалық дағдарыс және локауттар; * Ұйымдастыру мәселелері; * Штутгарттағы халықаралық конгресс; * Әскердегі жұмыс; * Әртүрлі мәселелер; * Сайлау. === Баяндамалар мен пікірталастар === Съезді ашқан [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плехановтың]] сөзінен кейін бес адамнан тұратын төралқа сайланды (әр фракциядан бір өкілден), сондай-ақ мандат комиссиясы құрылды. Осыдан соң съез күн тәртібін әзірлеуге кірісті. Күн тәртібін талқылаудың өзі РСДЖП құрамында тек ресми түрде ғана біріккен большевиктер мен меньшевиктердің арасындағы терең қайшылықтарды ашып көрсетті. Бірнеше күнге созылған қызу отырыстарда күн тәртібі жөнінде тартыс жүріп, әр делегаттың аты-жөні бойынша дауыс беру сияқты рәсімдер өткізілді. Ақырында большевиктер өздері ұсынған жалпы саяси мәселелердің ішінен тек біреуін ғана күн тәртібіне енгізе алды. Ол — буржуазиялық партияларға көзқарас мәселесі еді. Бұл мәселе бойынша большевиктер съезде жеңіске жетті. Олар ұсынған қарар алдымен негізге алынып, кейін болмашы түзетулер енгізілген соң тұтастай қабылданды. Шын мәнінде, күн тәртібінің осы тармағында буржуазиялық-демократиялық революцияның даму жолдары және оның социалистік революцияға ұласу мүмкіндігі, пролетариаттың одақтастары мен оның жетекші рөлі сияқты аса маңызды мәселелер қамтылды. Сонымен қатар большевиктер Мемлекеттік Дума, жұмысшылар съезі, кәсіподақтар және партияның ұйымдық жарғысы жөніндегі қарарларды дауысқа салғанда да көпшілік қолдауына ие болды. Ал партизандық қимылдар туралы қарарды дауысқа салу кезінде меньшевиктер басым түсті. Орталық комитеттің есебі бойынша меньшевиктер атынан [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]], Бунд атынан [[Рафаил Абрамович Абрамович|Р. А. Абрамович]], ал большевиктер атынан [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богданов]] баяндама жасады. Съездің басты мәселесі буржуазиялық партияларға көзқарас болды. Бұл мәселе бойынша төрт баяндамашы сөз сөйледі: большевиктер атынан — [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], меньшевиктер атынан — [[Александр Самойлович Мартынов|А. С. Мартынов]], поляк социал-демократтары атынан — [[Роза Люксембург|Р. Люксембург]], Бунд атынан — [[Рафаил Абрамович Абрамович|Р. А. Абрамович]]. Съезд жұмысы созылып кетіп, оны өткізуге бөлінген қаржы таусылғандықтан, Мемлекеттік Дума, кәсіподақтар мен партияның арақатынасы, партизандық қимылдар және ұйымдық мәселелер жалпы отырыстарда талқыланбады. Бұл мәселелер съезд комиссияларының қарауына берілді. Ал жұмыссыздық, экономикалық дағдарыс пен локауттар, сондай-ақ Штутгарттағы халықаралық конгресс туралы мәселелер талқылаудан алынып тасталды. === Қаулылар === Талқыланған мәселелер бойынша тиісті қарарлар мен қаулылар қабылданды: * Съез делегаттарының баспасөз өкілдерімен қарым-қатынас жасау тәртібі туралы нұсқаулық; * Реттеме; * Орталық комитеттің есептеріне қатысты қаулы; * Съездің күн тәртібі; * Пролетариатқа жатпайтын партияларға көзқарас туралы; * Жұмысшылар съезі және партияға мүше емес жұмысшылар ұйымдары туралы; * Мемлекеттік Дума туралы; * Думадағы фракцияның есебі туралы; * Социал-демократиялық Дума фракциясының қызметіне байланысты ұлттық мәселе туралы; * Халықтық демократия туралы; * Думадағы фракцияның Орталық комитетпен қарым-қатынасы туралы; * Партизандық қимылдар туралы; * Кәсіптік одақтар туралы; * Әскердегі жұмыс туралы; * Армян социал-демократиялық жұмысшы ұйымымен бірігу туралы; * Қарыз алу туралы; * Ұйымдық жарғы. === Мүлікті күшпен тартып алу мәселесі === Съез мүлікті күшпен тартып алуға (экспроприация)<ref>революционерлердің жаргон тілінде «экспроприация» немесе қысқаша «экс» деп тонау мақсатында жасалған қарулы шабуылдар аталған.</ref> тыйым салу туралы қарар қабылдады. Сондай-ақ барлық [[РСДЖП ОК қарамағындағы жауынгерлік-техникалық топ|жауынгерлік жасақтар]] мен осындай тонау әрекеттерімен айналысатын топтарды тарату қажеттігі ерекше атап көрсетілді. Соған қарамастан, большевиктер кейбір жауынгерлік жасақтарын таратпай, съез шешімдерін айналып өтіп, мүлікті күшпен тартып алу әрекеттерін жалғастырды. Бұл жұмысты «[[Большевиктік орталық|Большевиктік орталықтың]]» мүшелері — Ленин, [[Леонид Борисович Красин|Красин]] және [[Александр Александрович Богданов|Богданов]] басқарды<ref>Большевиктердің жауынгерлік жасақтары жасаған ең атышулы тонаулардың бірі — «Тифлистегі экспроприация» деп аталған оқиға — съезд аяқталғаннан бірнеше апта өткен соң болды</ref>. == Сайланған жетекшіліктің құрамы == Дауыс беруге 293 делегат қатысты. Дауыс саны бойынша мына адамдар сайланды: [[Сурет:5th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party.jpg|thumb|right|390px|Съезге қатысушылар]] '''ОК мүшесі''' : [[Александр Самойлович Мартынов|А. С. Мартынов]] — 150 дауыс (меньшевик) : [[Ной Николаевич Жордания|Н. Н. Жордания]] — 150 дауыс (меньшевик) : [[Карл Юлий Христианович Данишевский|К. Х. Данишевский]] — 149 дауыс (ЛӨСД) : [[Иосиф Григорьевич Исув|И. Г. Исув]] — 148 дауыс (меньшевик) : [[Владимир Давидович Медем|В. Д. Медем]] — 148 дауыс (меньшевик) : [[Николай Александрович Рожков|Н. А. Рожков]] — 146 дауыс (большевик) : [[Иосиф Фёдорович Дубровинский|И. Ф. Дубровинский]] — 146 дауыс (большевик) : [[Иосиф Петрович Гольденберг|И. П. Гольденберг]] — 146 дауыс (большевик) : [[Адольф Варский|А. Е. Варский]] — 145 дауыс (ППмЛСД) : [[Иван Адольфович Теодорович|И. А. Теодорович]] — 144 дауыс (большевик) : [[Феликс Эдмундович Дзержинский|Ф. Э. Дзержинский]] — 144 дауыс (ППмЛСД) : [[Виктор Павлович Ногин|В. П. Ногин]] — 144 дауыс (большевик) '''ОК мүшелігіне кандидат''' : [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]] — 143 дауыс (большевик) : [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богданов]] (большевик) : [[Марк Исаевич Бройдо|М. И. Бройдо]] (меньшевик) : [[Ансис Бушевиц|А. Бушевиц]] (ЛӨСД) : [[Пётр Абрамович Гарви|П. А. Гарви]] (меньшевик) : [[Борис Исаакович Горев|Б. И. Горев]] (меньшевик) : [[Константин Михайлович Ермолаев|К. М. Ермолаев]] (меньшевик) : [[Владимир Константинович Иков|В. К. Иков]] (меньшевик) : [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] (большевик) : [[Гавриил Давидович Лейтейзен|Г. Д. Лейтейзен]] (большевик) : [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] (большевик) : [[Александр Маврикиевич Малецкий|А. М. Малецкий]] (ППмЛСД) : [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]] (меньшевик) : [[Юлиан Мархлевский|Ю. Ю. Мархлевский]] (ППмЛСД) : [[Ной Виссарионович Рамишвили|Н. В. Рамишвили]] (меньшевик) : [[Алексей Иванович Рыков|А. И. Рыков]] (большевик) : [[Иван Адамович Саммер|И. А. Саммер]] (большевик) : [[Александр Петрович Смирнов|А. П. Смирнов]] (большевик) : [[Виктор Константинович Таратута|В. К. Таратута]] (большевик) : [[Лео Йогихес|Ян Тышка]] (ППмЛСД) : [[Виргилий Леонович Шанцер|В. Л. Шанцер]] (большевик) : [[К. Я. Шварц]] (ЛӨСД) == Cъез делегаттары == Съезге қонақ ретінде сол кезде Ұлыбританияның [[Тәуелсіз жұмысшы партиясы (Ұлыбритания)|Тәуелсіз жұмысшы партиясын]] басқарған [[Джеймс Рамсей Макдональд|Рамсей Макдональд]] қатысты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] 2i26l44p7ux6tsg5liabm5htvm5dae1 3684204 3684201 2026-10-20T16:22:25Z Орел Карл 81620 /* Cъез делегаттары */ 3684204 wikitext text/x-wiki '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының V съезі''', '''РСДЖП-ның Лондон съезі'''<ref>Съез шешімімен оның ресми атауы «РСДЖП-ның Лондон съезі» деп бекітілді. Оны бесінші съез деп тек большевиктер атады. Ал басқа фракциялар съездерді өзгеше ретпен нөмірледі, өйткені олар 1905 жылы мамырда Лондонда өткен большевиктер съезін «РСДЖП съезі» деп мойындамады.</ref> деген атпен де белгілі, 1907 жылдың 30 сәуірінен (13 мамырынан) 19 мамырына (1 маусымына) дейін [[Лондон|Лондонда]] өтті. Съезге бес фракция қатысты: [[Меньшевиктер|меньшевиктер]], [[Большевиктер|большевиктер]], [[Бунд]], [[Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы]] (ППмЛСД) және [[Латвия социал-демократиялық жұмысшы партиясы (1904)|Латыш өлкесінің социал-демократиясы]] (ЛӨСД). Съезге 145 ұйымнан 343 делегат қатысты. Олардың 100-і РСДЖП-дан, 3-еуі Бундтан, 8-і Польша мен Литва социал-демократиясынан, 7-еуі Латыш өлкесінің социал-демократиясынан болды. Шешуші дауыс құқығы бар 302 делегат фракциялар бойынша шамамен былай бөлінді: 89 большевик, 88 меньшевик, Бундтың 54 өкілі, поляк социал-демократтарының 45 өкілі және латыш социал-демократтарының 26 өкілі. == Алғышарты == [[Сурет:Brotherhood Church Southgate Road.jpg|thumb|left|250px|Бауырластық шіркеуі]] Бастапқыда съезді 1907 жылы сәуірде делегаттар келген [[Копенгаген]] қаласында өткізу жоспарланған еді. Алайда [[Дания]] үкіметі оған рұқсат бермеді. Съезді [[Швеция|Швецияда]] немесе [[Норвегия|Норвегияда]] өткізу әрекеттері де нәтижесіз аяқталды. Ақырында оны [[Лондон|Лондонға]] көшіруге тура келді. Съез отырыстары ''Southgate Road'' көшесіндегі Бауырластық шіркеуінде өтті. Съезді ұйымдастыруға шамамен 120 мың рубль жұмсалды. Ұйымдастырушылар делегаттардың жол шығынын өтеп, Лондонда болған күндері күнделікті қажетіне деп әрқайсысына 2 шиллингі беріп отырды. Съезді өткізуге [[Германия социал-демократиялық партиясы|Германия социал-демократиялық партиясының]] Орталық комитеті 300 фунт бөлді (ол кезде 1 фунт шамамен 10 рублге тең еді). Ал ағылшын өнеркәсіпшісі Джозеф Фелс 1700 фунт берді. Бұл қаржыны бөлуге [[Джордж Лэнсбери]], [[Генри Брэйлсфорд]] және [[Федор Аронович Ротштейн|Ф. А. Ротштейн]] жәрдемдесті<ref>{{Cite web |url=http://na5ballov.pro/lib/novaya/17-pyatyy-sezd-rsdrp-protokoly.html |title=Пятый съезд РСДРП. Протоколы |access-date=2018-03-21 |archive-date=2018-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180321131238/http://na5ballov.pro/lib/novaya/17-pyatyy-sezd-rsdrp-protokoly.html |url-status=live }}</ref>. == Съездің жұмысы == === Күн тәртібі === * Орталық комитеттің есебі; * Мемлекеттік Думадағы фракцияның есебі және оның қызметін ұйымдастыру; * Буржуазиялық партияларға көзқарас; * Мемлекеттік Дума туралы; * Жұмысшылар съезі және партияға мүше емес жұмысшылар ұйымдары; * Кәсіподақтар мен партия; * Партизандық қимылдар; * Жұмыссыздық, экономикалық дағдарыс және локауттар; * Ұйымдастыру мәселелері; * Штутгарттағы халықаралық конгресс; * Әскердегі жұмыс; * Әртүрлі мәселелер; * Сайлау. === Баяндамалар мен пікірталастар === Съезді ашқан [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плехановтың]] сөзінен кейін бес адамнан тұратын төралқа сайланды (әр фракциядан бір өкілден), сондай-ақ мандат комиссиясы құрылды. Осыдан соң съез күн тәртібін әзірлеуге кірісті. Күн тәртібін талқылаудың өзі РСДЖП құрамында тек ресми түрде ғана біріккен большевиктер мен меньшевиктердің арасындағы терең қайшылықтарды ашып көрсетті. Бірнеше күнге созылған қызу отырыстарда күн тәртібі жөнінде тартыс жүріп, әр делегаттың аты-жөні бойынша дауыс беру сияқты рәсімдер өткізілді. Ақырында большевиктер өздері ұсынған жалпы саяси мәселелердің ішінен тек біреуін ғана күн тәртібіне енгізе алды. Ол — буржуазиялық партияларға көзқарас мәселесі еді. Бұл мәселе бойынша большевиктер съезде жеңіске жетті. Олар ұсынған қарар алдымен негізге алынып, кейін болмашы түзетулер енгізілген соң тұтастай қабылданды. Шын мәнінде, күн тәртібінің осы тармағында буржуазиялық-демократиялық революцияның даму жолдары және оның социалистік революцияға ұласу мүмкіндігі, пролетариаттың одақтастары мен оның жетекші рөлі сияқты аса маңызды мәселелер қамтылды. Сонымен қатар большевиктер Мемлекеттік Дума, жұмысшылар съезі, кәсіподақтар және партияның ұйымдық жарғысы жөніндегі қарарларды дауысқа салғанда да көпшілік қолдауына ие болды. Ал партизандық қимылдар туралы қарарды дауысқа салу кезінде меньшевиктер басым түсті. Орталық комитеттің есебі бойынша меньшевиктер атынан [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]], Бунд атынан [[Рафаил Абрамович Абрамович|Р. А. Абрамович]], ал большевиктер атынан [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богданов]] баяндама жасады. Съездің басты мәселесі буржуазиялық партияларға көзқарас болды. Бұл мәселе бойынша төрт баяндамашы сөз сөйледі: большевиктер атынан — [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], меньшевиктер атынан — [[Александр Самойлович Мартынов|А. С. Мартынов]], поляк социал-демократтары атынан — [[Роза Люксембург|Р. Люксембург]], Бунд атынан — [[Рафаил Абрамович Абрамович|Р. А. Абрамович]]. Съезд жұмысы созылып кетіп, оны өткізуге бөлінген қаржы таусылғандықтан, Мемлекеттік Дума, кәсіподақтар мен партияның арақатынасы, партизандық қимылдар және ұйымдық мәселелер жалпы отырыстарда талқыланбады. Бұл мәселелер съезд комиссияларының қарауына берілді. Ал жұмыссыздық, экономикалық дағдарыс пен локауттар, сондай-ақ Штутгарттағы халықаралық конгресс туралы мәселелер талқылаудан алынып тасталды. === Қаулылар === Талқыланған мәселелер бойынша тиісті қарарлар мен қаулылар қабылданды: * Съез делегаттарының баспасөз өкілдерімен қарым-қатынас жасау тәртібі туралы нұсқаулық; * Реттеме; * Орталық комитеттің есептеріне қатысты қаулы; * Съездің күн тәртібі; * Пролетариатқа жатпайтын партияларға көзқарас туралы; * Жұмысшылар съезі және партияға мүше емес жұмысшылар ұйымдары туралы; * Мемлекеттік Дума туралы; * Думадағы фракцияның есебі туралы; * Социал-демократиялық Дума фракциясының қызметіне байланысты ұлттық мәселе туралы; * Халықтық демократия туралы; * Думадағы фракцияның Орталық комитетпен қарым-қатынасы туралы; * Партизандық қимылдар туралы; * Кәсіптік одақтар туралы; * Әскердегі жұмыс туралы; * Армян социал-демократиялық жұмысшы ұйымымен бірігу туралы; * Қарыз алу туралы; * Ұйымдық жарғы. === Мүлікті күшпен тартып алу мәселесі === Съез мүлікті күшпен тартып алуға (экспроприация)<ref>революционерлердің жаргон тілінде «экспроприация» немесе қысқаша «экс» деп тонау мақсатында жасалған қарулы шабуылдар аталған.</ref> тыйым салу туралы қарар қабылдады. Сондай-ақ барлық [[РСДЖП ОК қарамағындағы жауынгерлік-техникалық топ|жауынгерлік жасақтар]] мен осындай тонау әрекеттерімен айналысатын топтарды тарату қажеттігі ерекше атап көрсетілді. Соған қарамастан, большевиктер кейбір жауынгерлік жасақтарын таратпай, съез шешімдерін айналып өтіп, мүлікті күшпен тартып алу әрекеттерін жалғастырды. Бұл жұмысты «[[Большевиктік орталық|Большевиктік орталықтың]]» мүшелері — Ленин, [[Леонид Борисович Красин|Красин]] және [[Александр Александрович Богданов|Богданов]] басқарды<ref>Большевиктердің жауынгерлік жасақтары жасаған ең атышулы тонаулардың бірі — «Тифлистегі экспроприация» деп аталған оқиға — съезд аяқталғаннан бірнеше апта өткен соң болды</ref>. == Сайланған жетекшіліктің құрамы == Дауыс беруге 293 делегат қатысты. Дауыс саны бойынша мына адамдар сайланды: [[Сурет:5th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party.jpg|thumb|right|390px|Съезге қатысушылар]] '''ОК мүшесі''' : [[Александр Самойлович Мартынов|А. С. Мартынов]] — 150 дауыс (меньшевик) : [[Ной Николаевич Жордания|Н. Н. Жордания]] — 150 дауыс (меньшевик) : [[Карл Юлий Христианович Данишевский|К. Х. Данишевский]] — 149 дауыс (ЛӨСД) : [[Иосиф Григорьевич Исув|И. Г. Исув]] — 148 дауыс (меньшевик) : [[Владимир Давидович Медем|В. Д. Медем]] — 148 дауыс (меньшевик) : [[Николай Александрович Рожков|Н. А. Рожков]] — 146 дауыс (большевик) : [[Иосиф Фёдорович Дубровинский|И. Ф. Дубровинский]] — 146 дауыс (большевик) : [[Иосиф Петрович Гольденберг|И. П. Гольденберг]] — 146 дауыс (большевик) : [[Адольф Варский|А. Е. Варский]] — 145 дауыс (ППмЛСД) : [[Иван Адольфович Теодорович|И. А. Теодорович]] — 144 дауыс (большевик) : [[Феликс Эдмундович Дзержинский|Ф. Э. Дзержинский]] — 144 дауыс (ППмЛСД) : [[Виктор Павлович Ногин|В. П. Ногин]] — 144 дауыс (большевик) '''ОК мүшелігіне кандидат''' : [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]] — 143 дауыс (большевик) : [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богданов]] (большевик) : [[Марк Исаевич Бройдо|М. И. Бройдо]] (меньшевик) : [[Ансис Бушевиц|А. Бушевиц]] (ЛӨСД) : [[Пётр Абрамович Гарви|П. А. Гарви]] (меньшевик) : [[Борис Исаакович Горев|Б. И. Горев]] (меньшевик) : [[Константин Михайлович Ермолаев|К. М. Ермолаев]] (меньшевик) : [[Владимир Константинович Иков|В. К. Иков]] (меньшевик) : [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] (большевик) : [[Гавриил Давидович Лейтейзен|Г. Д. Лейтейзен]] (большевик) : [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] (большевик) : [[Александр Маврикиевич Малецкий|А. М. Малецкий]] (ППмЛСД) : [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]] (меньшевик) : [[Юлиан Мархлевский|Ю. Ю. Мархлевский]] (ППмЛСД) : [[Ной Виссарионович Рамишвили|Н. В. Рамишвили]] (меньшевик) : [[Алексей Иванович Рыков|А. И. Рыков]] (большевик) : [[Иван Адамович Саммер|И. А. Саммер]] (большевик) : [[Александр Петрович Смирнов|А. П. Смирнов]] (большевик) : [[Виктор Константинович Таратута|В. К. Таратута]] (большевик) : [[Лео Йогихес|Ян Тышка]] (ППмЛСД) : [[Виргилий Леонович Шанцер|В. Л. Шанцер]] (большевик) : [[К. Я. Шварц]] (ЛӨСД) == Cъез делегаттары == Съезге қонақ ретінде сол кезде Ұлыбританияның [[Тәуелсіз жұмысшы партиясы (Ұлыбритания)|Тәуелсіз жұмысшы партиясын]] басқарған [[Джеймс Рамсей Макдональд|Рамсей Макдональд]] қатысты. == Тағы қараңыз == * [[РСДЖП-ның V съезі делегаттарының тізімі]] * [[РСДЖП-ның VI съезі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] 3uzv8rxfjofucyn7a8eq9oxrrzccki1 3684205 3684204 2026-10-20T16:22:51Z Орел Карл 81620 /* Тағы қараңыз */ 3684205 wikitext text/x-wiki '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының V съезі''', '''РСДЖП-ның Лондон съезі'''<ref>Съез шешімімен оның ресми атауы «РСДЖП-ның Лондон съезі» деп бекітілді. Оны бесінші съез деп тек большевиктер атады. Ал басқа фракциялар съездерді өзгеше ретпен нөмірледі, өйткені олар 1905 жылы мамырда Лондонда өткен большевиктер съезін «РСДЖП съезі» деп мойындамады.</ref> деген атпен де белгілі, 1907 жылдың 30 сәуірінен (13 мамырынан) 19 мамырына (1 маусымына) дейін [[Лондон|Лондонда]] өтті. Съезге бес фракция қатысты: [[Меньшевиктер|меньшевиктер]], [[Большевиктер|большевиктер]], [[Бунд]], [[Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы]] (ППмЛСД) және [[Латвия социал-демократиялық жұмысшы партиясы (1904)|Латыш өлкесінің социал-демократиясы]] (ЛӨСД). Съезге 145 ұйымнан 343 делегат қатысты. Олардың 100-і РСДЖП-дан, 3-еуі Бундтан, 8-і Польша мен Литва социал-демократиясынан, 7-еуі Латыш өлкесінің социал-демократиясынан болды. Шешуші дауыс құқығы бар 302 делегат фракциялар бойынша шамамен былай бөлінді: 89 большевик, 88 меньшевик, Бундтың 54 өкілі, поляк социал-демократтарының 45 өкілі және латыш социал-демократтарының 26 өкілі. == Алғышарты == [[Сурет:Brotherhood Church Southgate Road.jpg|thumb|left|250px|Бауырластық шіркеуі]] Бастапқыда съезді 1907 жылы сәуірде делегаттар келген [[Копенгаген]] қаласында өткізу жоспарланған еді. Алайда [[Дания]] үкіметі оған рұқсат бермеді. Съезді [[Швеция|Швецияда]] немесе [[Норвегия|Норвегияда]] өткізу әрекеттері де нәтижесіз аяқталды. Ақырында оны [[Лондон|Лондонға]] көшіруге тура келді. Съез отырыстары ''Southgate Road'' көшесіндегі Бауырластық шіркеуінде өтті. Съезді ұйымдастыруға шамамен 120 мың рубль жұмсалды. Ұйымдастырушылар делегаттардың жол шығынын өтеп, Лондонда болған күндері күнделікті қажетіне деп әрқайсысына 2 шиллингі беріп отырды. Съезді өткізуге [[Германия социал-демократиялық партиясы|Германия социал-демократиялық партиясының]] Орталық комитеті 300 фунт бөлді (ол кезде 1 фунт шамамен 10 рублге тең еді). Ал ағылшын өнеркәсіпшісі Джозеф Фелс 1700 фунт берді. Бұл қаржыны бөлуге [[Джордж Лэнсбери]], [[Генри Брэйлсфорд]] және [[Федор Аронович Ротштейн|Ф. А. Ротштейн]] жәрдемдесті<ref>{{Cite web |url=http://na5ballov.pro/lib/novaya/17-pyatyy-sezd-rsdrp-protokoly.html |title=Пятый съезд РСДРП. Протоколы |access-date=2018-03-21 |archive-date=2018-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180321131238/http://na5ballov.pro/lib/novaya/17-pyatyy-sezd-rsdrp-protokoly.html |url-status=live }}</ref>. == Съездің жұмысы == === Күн тәртібі === * Орталық комитеттің есебі; * Мемлекеттік Думадағы фракцияның есебі және оның қызметін ұйымдастыру; * Буржуазиялық партияларға көзқарас; * Мемлекеттік Дума туралы; * Жұмысшылар съезі және партияға мүше емес жұмысшылар ұйымдары; * Кәсіподақтар мен партия; * Партизандық қимылдар; * Жұмыссыздық, экономикалық дағдарыс және локауттар; * Ұйымдастыру мәселелері; * Штутгарттағы халықаралық конгресс; * Әскердегі жұмыс; * Әртүрлі мәселелер; * Сайлау. === Баяндамалар мен пікірталастар === Съезді ашқан [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плехановтың]] сөзінен кейін бес адамнан тұратын төралқа сайланды (әр фракциядан бір өкілден), сондай-ақ мандат комиссиясы құрылды. Осыдан соң съез күн тәртібін әзірлеуге кірісті. Күн тәртібін талқылаудың өзі РСДЖП құрамында тек ресми түрде ғана біріккен большевиктер мен меньшевиктердің арасындағы терең қайшылықтарды ашып көрсетті. Бірнеше күнге созылған қызу отырыстарда күн тәртібі жөнінде тартыс жүріп, әр делегаттың аты-жөні бойынша дауыс беру сияқты рәсімдер өткізілді. Ақырында большевиктер өздері ұсынған жалпы саяси мәселелердің ішінен тек біреуін ғана күн тәртібіне енгізе алды. Ол — буржуазиялық партияларға көзқарас мәселесі еді. Бұл мәселе бойынша большевиктер съезде жеңіске жетті. Олар ұсынған қарар алдымен негізге алынып, кейін болмашы түзетулер енгізілген соң тұтастай қабылданды. Шын мәнінде, күн тәртібінің осы тармағында буржуазиялық-демократиялық революцияның даму жолдары және оның социалистік революцияға ұласу мүмкіндігі, пролетариаттың одақтастары мен оның жетекші рөлі сияқты аса маңызды мәселелер қамтылды. Сонымен қатар большевиктер Мемлекеттік Дума, жұмысшылар съезі, кәсіподақтар және партияның ұйымдық жарғысы жөніндегі қарарларды дауысқа салғанда да көпшілік қолдауына ие болды. Ал партизандық қимылдар туралы қарарды дауысқа салу кезінде меньшевиктер басым түсті. Орталық комитеттің есебі бойынша меньшевиктер атынан [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]], Бунд атынан [[Рафаил Абрамович Абрамович|Р. А. Абрамович]], ал большевиктер атынан [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богданов]] баяндама жасады. Съездің басты мәселесі буржуазиялық партияларға көзқарас болды. Бұл мәселе бойынша төрт баяндамашы сөз сөйледі: большевиктер атынан — [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], меньшевиктер атынан — [[Александр Самойлович Мартынов|А. С. Мартынов]], поляк социал-демократтары атынан — [[Роза Люксембург|Р. Люксембург]], Бунд атынан — [[Рафаил Абрамович Абрамович|Р. А. Абрамович]]. Съезд жұмысы созылып кетіп, оны өткізуге бөлінген қаржы таусылғандықтан, Мемлекеттік Дума, кәсіподақтар мен партияның арақатынасы, партизандық қимылдар және ұйымдық мәселелер жалпы отырыстарда талқыланбады. Бұл мәселелер съезд комиссияларының қарауына берілді. Ал жұмыссыздық, экономикалық дағдарыс пен локауттар, сондай-ақ Штутгарттағы халықаралық конгресс туралы мәселелер талқылаудан алынып тасталды. === Қаулылар === Талқыланған мәселелер бойынша тиісті қарарлар мен қаулылар қабылданды: * Съез делегаттарының баспасөз өкілдерімен қарым-қатынас жасау тәртібі туралы нұсқаулық; * Реттеме; * Орталық комитеттің есептеріне қатысты қаулы; * Съездің күн тәртібі; * Пролетариатқа жатпайтын партияларға көзқарас туралы; * Жұмысшылар съезі және партияға мүше емес жұмысшылар ұйымдары туралы; * Мемлекеттік Дума туралы; * Думадағы фракцияның есебі туралы; * Социал-демократиялық Дума фракциясының қызметіне байланысты ұлттық мәселе туралы; * Халықтық демократия туралы; * Думадағы фракцияның Орталық комитетпен қарым-қатынасы туралы; * Партизандық қимылдар туралы; * Кәсіптік одақтар туралы; * Әскердегі жұмыс туралы; * Армян социал-демократиялық жұмысшы ұйымымен бірігу туралы; * Қарыз алу туралы; * Ұйымдық жарғы. === Мүлікті күшпен тартып алу мәселесі === Съез мүлікті күшпен тартып алуға (экспроприация)<ref>революционерлердің жаргон тілінде «экспроприация» немесе қысқаша «экс» деп тонау мақсатында жасалған қарулы шабуылдар аталған.</ref> тыйым салу туралы қарар қабылдады. Сондай-ақ барлық [[РСДЖП ОК қарамағындағы жауынгерлік-техникалық топ|жауынгерлік жасақтар]] мен осындай тонау әрекеттерімен айналысатын топтарды тарату қажеттігі ерекше атап көрсетілді. Соған қарамастан, большевиктер кейбір жауынгерлік жасақтарын таратпай, съез шешімдерін айналып өтіп, мүлікті күшпен тартып алу әрекеттерін жалғастырды. Бұл жұмысты «[[Большевиктік орталық|Большевиктік орталықтың]]» мүшелері — Ленин, [[Леонид Борисович Красин|Красин]] және [[Александр Александрович Богданов|Богданов]] басқарды<ref>Большевиктердің жауынгерлік жасақтары жасаған ең атышулы тонаулардың бірі — «Тифлистегі экспроприация» деп аталған оқиға — съезд аяқталғаннан бірнеше апта өткен соң болды</ref>. == Сайланған жетекшіліктің құрамы == Дауыс беруге 293 делегат қатысты. Дауыс саны бойынша мына адамдар сайланды: [[Сурет:5th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party.jpg|thumb|right|390px|Съезге қатысушылар]] '''ОК мүшесі''' : [[Александр Самойлович Мартынов|А. С. Мартынов]] — 150 дауыс (меньшевик) : [[Ной Николаевич Жордания|Н. Н. Жордания]] — 150 дауыс (меньшевик) : [[Карл Юлий Христианович Данишевский|К. Х. Данишевский]] — 149 дауыс (ЛӨСД) : [[Иосиф Григорьевич Исув|И. Г. Исув]] — 148 дауыс (меньшевик) : [[Владимир Давидович Медем|В. Д. Медем]] — 148 дауыс (меньшевик) : [[Николай Александрович Рожков|Н. А. Рожков]] — 146 дауыс (большевик) : [[Иосиф Фёдорович Дубровинский|И. Ф. Дубровинский]] — 146 дауыс (большевик) : [[Иосиф Петрович Гольденберг|И. П. Гольденберг]] — 146 дауыс (большевик) : [[Адольф Варский|А. Е. Варский]] — 145 дауыс (ППмЛСД) : [[Иван Адольфович Теодорович|И. А. Теодорович]] — 144 дауыс (большевик) : [[Феликс Эдмундович Дзержинский|Ф. Э. Дзержинский]] — 144 дауыс (ППмЛСД) : [[Виктор Павлович Ногин|В. П. Ногин]] — 144 дауыс (большевик) '''ОК мүшелігіне кандидат''' : [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]] — 143 дауыс (большевик) : [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богданов]] (большевик) : [[Марк Исаевич Бройдо|М. И. Бройдо]] (меньшевик) : [[Ансис Бушевиц|А. Бушевиц]] (ЛӨСД) : [[Пётр Абрамович Гарви|П. А. Гарви]] (меньшевик) : [[Борис Исаакович Горев|Б. И. Горев]] (меньшевик) : [[Константин Михайлович Ермолаев|К. М. Ермолаев]] (меньшевик) : [[Владимир Константинович Иков|В. К. Иков]] (меньшевик) : [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] (большевик) : [[Гавриил Давидович Лейтейзен|Г. Д. Лейтейзен]] (большевик) : [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] (большевик) : [[Александр Маврикиевич Малецкий|А. М. Малецкий]] (ППмЛСД) : [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]] (меньшевик) : [[Юлиан Мархлевский|Ю. Ю. Мархлевский]] (ППмЛСД) : [[Ной Виссарионович Рамишвили|Н. В. Рамишвили]] (меньшевик) : [[Алексей Иванович Рыков|А. И. Рыков]] (большевик) : [[Иван Адамович Саммер|И. А. Саммер]] (большевик) : [[Александр Петрович Смирнов|А. П. Смирнов]] (большевик) : [[Виктор Константинович Таратута|В. К. Таратута]] (большевик) : [[Лео Йогихес|Ян Тышка]] (ППмЛСД) : [[Виргилий Леонович Шанцер|В. Л. Шанцер]] (большевик) : [[К. Я. Шварц]] (ЛӨСД) == Cъез делегаттары == Съезге қонақ ретінде сол кезде Ұлыбританияның [[Тәуелсіз жұмысшы партиясы (Ұлыбритания)|Тәуелсіз жұмысшы партиясын]] басқарған [[Джеймс Рамсей Макдональд|Рамсей Макдональд]] қатысты. == Тағы қараңыз == * [[РСДЖП-ның V съезі делегаттарының тізімі]] * [[РСДЖ(б)П-ның VI съезі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] etofjq9wjptz2ajesyp4oaqap3r0ill 3684206 3684205 2026-10-20T16:27:53Z Орел Карл 81620 /* Тағы қараңыз */ 3684206 wikitext text/x-wiki '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының V съезі''', '''РСДЖП-ның Лондон съезі'''<ref>Съез шешімімен оның ресми атауы «РСДЖП-ның Лондон съезі» деп бекітілді. Оны бесінші съез деп тек большевиктер атады. Ал басқа фракциялар съездерді өзгеше ретпен нөмірледі, өйткені олар 1905 жылы мамырда Лондонда өткен большевиктер съезін «РСДЖП съезі» деп мойындамады.</ref> деген атпен де белгілі, 1907 жылдың 30 сәуірінен (13 мамырынан) 19 мамырына (1 маусымына) дейін [[Лондон|Лондонда]] өтті. Съезге бес фракция қатысты: [[Меньшевиктер|меньшевиктер]], [[Большевиктер|большевиктер]], [[Бунд]], [[Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы]] (ППмЛСД) және [[Латвия социал-демократиялық жұмысшы партиясы (1904)|Латыш өлкесінің социал-демократиясы]] (ЛӨСД). Съезге 145 ұйымнан 343 делегат қатысты. Олардың 100-і РСДЖП-дан, 3-еуі Бундтан, 8-і Польша мен Литва социал-демократиясынан, 7-еуі Латыш өлкесінің социал-демократиясынан болды. Шешуші дауыс құқығы бар 302 делегат фракциялар бойынша шамамен былай бөлінді: 89 большевик, 88 меньшевик, Бундтың 54 өкілі, поляк социал-демократтарының 45 өкілі және латыш социал-демократтарының 26 өкілі. == Алғышарты == [[Сурет:Brotherhood Church Southgate Road.jpg|thumb|left|250px|Бауырластық шіркеуі]] Бастапқыда съезді 1907 жылы сәуірде делегаттар келген [[Копенгаген]] қаласында өткізу жоспарланған еді. Алайда [[Дания]] үкіметі оған рұқсат бермеді. Съезді [[Швеция|Швецияда]] немесе [[Норвегия|Норвегияда]] өткізу әрекеттері де нәтижесіз аяқталды. Ақырында оны [[Лондон|Лондонға]] көшіруге тура келді. Съез отырыстары ''Southgate Road'' көшесіндегі Бауырластық шіркеуінде өтті. Съезді ұйымдастыруға шамамен 120 мың рубль жұмсалды. Ұйымдастырушылар делегаттардың жол шығынын өтеп, Лондонда болған күндері күнделікті қажетіне деп әрқайсысына 2 шиллингі беріп отырды. Съезді өткізуге [[Германия социал-демократиялық партиясы|Германия социал-демократиялық партиясының]] Орталық комитеті 300 фунт бөлді (ол кезде 1 фунт шамамен 10 рублге тең еді). Ал ағылшын өнеркәсіпшісі Джозеф Фелс 1700 фунт берді. Бұл қаржыны бөлуге [[Джордж Лэнсбери]], [[Генри Брэйлсфорд]] және [[Федор Аронович Ротштейн|Ф. А. Ротштейн]] жәрдемдесті<ref>{{Cite web |url=http://na5ballov.pro/lib/novaya/17-pyatyy-sezd-rsdrp-protokoly.html |title=Пятый съезд РСДРП. Протоколы |access-date=2018-03-21 |archive-date=2018-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180321131238/http://na5ballov.pro/lib/novaya/17-pyatyy-sezd-rsdrp-protokoly.html |url-status=live }}</ref>. == Съездің жұмысы == === Күн тәртібі === * Орталық комитеттің есебі; * Мемлекеттік Думадағы фракцияның есебі және оның қызметін ұйымдастыру; * Буржуазиялық партияларға көзқарас; * Мемлекеттік Дума туралы; * Жұмысшылар съезі және партияға мүше емес жұмысшылар ұйымдары; * Кәсіподақтар мен партия; * Партизандық қимылдар; * Жұмыссыздық, экономикалық дағдарыс және локауттар; * Ұйымдастыру мәселелері; * Штутгарттағы халықаралық конгресс; * Әскердегі жұмыс; * Әртүрлі мәселелер; * Сайлау. === Баяндамалар мен пікірталастар === Съезді ашқан [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плехановтың]] сөзінен кейін бес адамнан тұратын төралқа сайланды (әр фракциядан бір өкілден), сондай-ақ мандат комиссиясы құрылды. Осыдан соң съез күн тәртібін әзірлеуге кірісті. Күн тәртібін талқылаудың өзі РСДЖП құрамында тек ресми түрде ғана біріккен большевиктер мен меньшевиктердің арасындағы терең қайшылықтарды ашып көрсетті. Бірнеше күнге созылған қызу отырыстарда күн тәртібі жөнінде тартыс жүріп, әр делегаттың аты-жөні бойынша дауыс беру сияқты рәсімдер өткізілді. Ақырында большевиктер өздері ұсынған жалпы саяси мәселелердің ішінен тек біреуін ғана күн тәртібіне енгізе алды. Ол — буржуазиялық партияларға көзқарас мәселесі еді. Бұл мәселе бойынша большевиктер съезде жеңіске жетті. Олар ұсынған қарар алдымен негізге алынып, кейін болмашы түзетулер енгізілген соң тұтастай қабылданды. Шын мәнінде, күн тәртібінің осы тармағында буржуазиялық-демократиялық революцияның даму жолдары және оның социалистік революцияға ұласу мүмкіндігі, пролетариаттың одақтастары мен оның жетекші рөлі сияқты аса маңызды мәселелер қамтылды. Сонымен қатар большевиктер Мемлекеттік Дума, жұмысшылар съезі, кәсіподақтар және партияның ұйымдық жарғысы жөніндегі қарарларды дауысқа салғанда да көпшілік қолдауына ие болды. Ал партизандық қимылдар туралы қарарды дауысқа салу кезінде меньшевиктер басым түсті. Орталық комитеттің есебі бойынша меньшевиктер атынан [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]], Бунд атынан [[Рафаил Абрамович Абрамович|Р. А. Абрамович]], ал большевиктер атынан [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богданов]] баяндама жасады. Съездің басты мәселесі буржуазиялық партияларға көзқарас болды. Бұл мәселе бойынша төрт баяндамашы сөз сөйледі: большевиктер атынан — [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], меньшевиктер атынан — [[Александр Самойлович Мартынов|А. С. Мартынов]], поляк социал-демократтары атынан — [[Роза Люксембург|Р. Люксембург]], Бунд атынан — [[Рафаил Абрамович Абрамович|Р. А. Абрамович]]. Съезд жұмысы созылып кетіп, оны өткізуге бөлінген қаржы таусылғандықтан, Мемлекеттік Дума, кәсіподақтар мен партияның арақатынасы, партизандық қимылдар және ұйымдық мәселелер жалпы отырыстарда талқыланбады. Бұл мәселелер съезд комиссияларының қарауына берілді. Ал жұмыссыздық, экономикалық дағдарыс пен локауттар, сондай-ақ Штутгарттағы халықаралық конгресс туралы мәселелер талқылаудан алынып тасталды. === Қаулылар === Талқыланған мәселелер бойынша тиісті қарарлар мен қаулылар қабылданды: * Съез делегаттарының баспасөз өкілдерімен қарым-қатынас жасау тәртібі туралы нұсқаулық; * Реттеме; * Орталық комитеттің есептеріне қатысты қаулы; * Съездің күн тәртібі; * Пролетариатқа жатпайтын партияларға көзқарас туралы; * Жұмысшылар съезі және партияға мүше емес жұмысшылар ұйымдары туралы; * Мемлекеттік Дума туралы; * Думадағы фракцияның есебі туралы; * Социал-демократиялық Дума фракциясының қызметіне байланысты ұлттық мәселе туралы; * Халықтық демократия туралы; * Думадағы фракцияның Орталық комитетпен қарым-қатынасы туралы; * Партизандық қимылдар туралы; * Кәсіптік одақтар туралы; * Әскердегі жұмыс туралы; * Армян социал-демократиялық жұмысшы ұйымымен бірігу туралы; * Қарыз алу туралы; * Ұйымдық жарғы. === Мүлікті күшпен тартып алу мәселесі === Съез мүлікті күшпен тартып алуға (экспроприация)<ref>революционерлердің жаргон тілінде «экспроприация» немесе қысқаша «экс» деп тонау мақсатында жасалған қарулы шабуылдар аталған.</ref> тыйым салу туралы қарар қабылдады. Сондай-ақ барлық [[РСДЖП ОК қарамағындағы жауынгерлік-техникалық топ|жауынгерлік жасақтар]] мен осындай тонау әрекеттерімен айналысатын топтарды тарату қажеттігі ерекше атап көрсетілді. Соған қарамастан, большевиктер кейбір жауынгерлік жасақтарын таратпай, съез шешімдерін айналып өтіп, мүлікті күшпен тартып алу әрекеттерін жалғастырды. Бұл жұмысты «[[Большевиктік орталық|Большевиктік орталықтың]]» мүшелері — Ленин, [[Леонид Борисович Красин|Красин]] және [[Александр Александрович Богданов|Богданов]] басқарды<ref>Большевиктердің жауынгерлік жасақтары жасаған ең атышулы тонаулардың бірі — «Тифлистегі экспроприация» деп аталған оқиға — съезд аяқталғаннан бірнеше апта өткен соң болды</ref>. == Сайланған жетекшіліктің құрамы == Дауыс беруге 293 делегат қатысты. Дауыс саны бойынша мына адамдар сайланды: [[Сурет:5th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party.jpg|thumb|right|390px|Съезге қатысушылар]] '''ОК мүшесі''' : [[Александр Самойлович Мартынов|А. С. Мартынов]] — 150 дауыс (меньшевик) : [[Ной Николаевич Жордания|Н. Н. Жордания]] — 150 дауыс (меньшевик) : [[Карл Юлий Христианович Данишевский|К. Х. Данишевский]] — 149 дауыс (ЛӨСД) : [[Иосиф Григорьевич Исув|И. Г. Исув]] — 148 дауыс (меньшевик) : [[Владимир Давидович Медем|В. Д. Медем]] — 148 дауыс (меньшевик) : [[Николай Александрович Рожков|Н. А. Рожков]] — 146 дауыс (большевик) : [[Иосиф Фёдорович Дубровинский|И. Ф. Дубровинский]] — 146 дауыс (большевик) : [[Иосиф Петрович Гольденберг|И. П. Гольденберг]] — 146 дауыс (большевик) : [[Адольф Варский|А. Е. Варский]] — 145 дауыс (ППмЛСД) : [[Иван Адольфович Теодорович|И. А. Теодорович]] — 144 дауыс (большевик) : [[Феликс Эдмундович Дзержинский|Ф. Э. Дзержинский]] — 144 дауыс (ППмЛСД) : [[Виктор Павлович Ногин|В. П. Ногин]] — 144 дауыс (большевик) '''ОК мүшелігіне кандидат''' : [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]] — 143 дауыс (большевик) : [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богданов]] (большевик) : [[Марк Исаевич Бройдо|М. И. Бройдо]] (меньшевик) : [[Ансис Бушевиц|А. Бушевиц]] (ЛӨСД) : [[Пётр Абрамович Гарви|П. А. Гарви]] (меньшевик) : [[Борис Исаакович Горев|Б. И. Горев]] (меньшевик) : [[Константин Михайлович Ермолаев|К. М. Ермолаев]] (меньшевик) : [[Владимир Константинович Иков|В. К. Иков]] (меньшевик) : [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] (большевик) : [[Гавриил Давидович Лейтейзен|Г. Д. Лейтейзен]] (большевик) : [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] (большевик) : [[Александр Маврикиевич Малецкий|А. М. Малецкий]] (ППмЛСД) : [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]] (меньшевик) : [[Юлиан Мархлевский|Ю. Ю. Мархлевский]] (ППмЛСД) : [[Ной Виссарионович Рамишвили|Н. В. Рамишвили]] (меньшевик) : [[Алексей Иванович Рыков|А. И. Рыков]] (большевик) : [[Иван Адамович Саммер|И. А. Саммер]] (большевик) : [[Александр Петрович Смирнов|А. П. Смирнов]] (большевик) : [[Виктор Константинович Таратута|В. К. Таратута]] (большевик) : [[Лео Йогихес|Ян Тышка]] (ППмЛСД) : [[Виргилий Леонович Шанцер|В. Л. Шанцер]] (большевик) : [[К. Я. Шварц]] (ЛӨСД) == Cъез делегаттары == Съезге қонақ ретінде сол кезде Ұлыбританияның [[Тәуелсіз жұмысшы партиясы (Ұлыбритания)|Тәуелсіз жұмысшы партиясын]] басқарған [[Джеймс Рамсей Макдональд|Рамсей Макдональд]] қатысты. == Тағы қараңыз == * [[РСДЖП-ның V съезі делегаттарының тізімі]] * [[РСДЖ(б)П-ның VI съезі]] == Әдебиет == * {{кітап |авторы= |тақырыбы=История Коммунистической партии Советского Союза |жауапты= |url= |орны= |баспасы=Издательство политической литературы |жылы=1966 |томы=2 |барлық беті=775 |беттері= |isbn= }} * {{кітап |авторы= |тақырыбы=КПСС в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК. 1898—1954 |басылым=Издание восьмое |жауапты= |url= |орны=М. |баспасы= |жылы=1970 |томы=1 |барлық беті= |беттері= |isbn= }} * {{кітап |авторы=[[Иван Михайлович Майский|Майский И. М.]] |тақырыбы=Воспоминания советского посла. Книга 1 |жауапты= |url= |орны=М. |баспасы=Наука |жылы=1964 |томы= |барлық беті= |беттері= |isbn= }} * {{кітап |авторы= |тақырыбы=Пятый съезд РСДРП. Май-июнь 1907 г.: Протоколы |жауапты=Под ред. [[Емельян Михайлович Ярославский|Ем. М. Ярославского]] |url=https://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KPSS/_KPSS.html#005 |орны=М. |баспасы=Партиздат ЦК ВКП(б) |жылы=1935 |томы= |барлық беті=XXXII + 878 |беттері= |isbn= }} * Пятый (Лондонский) Съезд РСДРП / Манасов М. А. // Проба — Ременсы. — М. : Советская энциклопедия, 1975. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 21). * {{кітап |авторы=Фельштинский Ю. Г.|тақырыбы=Вожди в законе |url=https://www.lib.ru/POLITOLOG/felshtinskij.txt|орны= М. |баспасы=Терра |жылы=2008 |барлық беті=384 |isbn = 5-275-01878-9 }} * {{кітап |авторы=Сервис Р.|тақырыбы=Ленин. Биография |жауапты=Пер. с англ. Г. И. Левитан |орны=М. |баспасы=Попурри |жылы=2002 |барлық беті=624 |сериясы= |isbn=985-438-591-4 |тиражы= }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] cy6t1a81pj3sdodjtdmu9snhadrsw64 3684207 3684206 2026-10-20T16:28:33Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3684207 wikitext text/x-wiki '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының V съезі''', '''РСДЖП-ның Лондон съезі'''<ref>Съез шешімімен оның ресми атауы «РСДЖП-ның Лондон съезі» деп бекітілді. Оны бесінші съез деп тек большевиктер атады. Ал басқа фракциялар съездерді өзгеше ретпен нөмірледі, өйткені олар 1905 жылы мамырда Лондонда өткен большевиктер съезін «РСДЖП съезі» деп мойындамады.</ref> деген атпен де белгілі, 1907 жылдың 30 сәуірінен (13 мамырынан) 19 мамырына (1 маусымына) дейін [[Лондон|Лондонда]] өтті. Съезге бес фракция қатысты: [[Меньшевиктер|меньшевиктер]], [[Большевиктер|большевиктер]], [[Бунд]], [[Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы]] (ППмЛСД) және [[Латвия социал-демократиялық жұмысшы партиясы (1904)|Латыш өлкесінің социал-демократиясы]] (ЛӨСД). Съезге 145 ұйымнан 343 делегат қатысты. Олардың 100-і РСДЖП-дан, 3-еуі Бундтан, 8-і Польша мен Литва социал-демократиясынан, 7-еуі Латыш өлкесінің социал-демократиясынан болды. Шешуші дауыс құқығы бар 302 делегат фракциялар бойынша шамамен былай бөлінді: 89 большевик, 88 меньшевик, Бундтың 54 өкілі, поляк социал-демократтарының 45 өкілі және латыш социал-демократтарының 26 өкілі. == Алғышарты == [[Сурет:Brotherhood Church Southgate Road.jpg|thumb|left|250px|Бауырластық шіркеуі]] Бастапқыда съезді 1907 жылы сәуірде делегаттар келген [[Копенгаген]] қаласында өткізу жоспарланған еді. Алайда [[Дания]] үкіметі оған рұқсат бермеді. Съезді [[Швеция|Швецияда]] немесе [[Норвегия|Норвегияда]] өткізу әрекеттері де нәтижесіз аяқталды. Ақырында оны [[Лондон|Лондонға]] көшіруге тура келді. Съез отырыстары ''Southgate Road'' көшесіндегі Бауырластық шіркеуінде өтті. Съезді ұйымдастыруға шамамен 120 мың рубль жұмсалды. Ұйымдастырушылар делегаттардың жол шығынын өтеп, Лондонда болған күндері күнделікті қажетіне деп әрқайсысына 2 шиллингі беріп отырды. Съезді өткізуге [[Германия социал-демократиялық партиясы|Германия социал-демократиялық партиясының]] Орталық комитеті 300 фунт бөлді (ол кезде 1 фунт шамамен 10 рублге тең еді). Ал ағылшын өнеркәсіпшісі Джозеф Фелс 1700 фунт берді. Бұл қаржыны бөлуге [[Джордж Лэнсбери]], [[Генри Брэйлсфорд]] және [[Федор Аронович Ротштейн|Ф. А. Ротштейн]] жәрдемдесті<ref>{{Cite web |url=http://na5ballov.pro/lib/novaya/17-pyatyy-sezd-rsdrp-protokoly.html |title=Пятый съезд РСДРП. Протоколы |access-date=2018-03-21 |archive-date=2018-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180321131238/http://na5ballov.pro/lib/novaya/17-pyatyy-sezd-rsdrp-protokoly.html |url-status=live }}</ref>. == Съездің жұмысы == === Күн тәртібі === * Орталық комитеттің есебі; * Мемлекеттік Думадағы фракцияның есебі және оның қызметін ұйымдастыру; * Буржуазиялық партияларға көзқарас; * Мемлекеттік Дума туралы; * Жұмысшылар съезі және партияға мүше емес жұмысшылар ұйымдары; * Кәсіподақтар мен партия; * Партизандық қимылдар; * Жұмыссыздық, экономикалық дағдарыс және локауттар; * Ұйымдастыру мәселелері; * Штутгарттағы халықаралық конгресс; * Әскердегі жұмыс; * Әртүрлі мәселелер; * Сайлау. === Баяндамалар мен пікірталастар === Съезді ашқан [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плехановтың]] сөзінен кейін бес адамнан тұратын төралқа сайланды (әр фракциядан бір өкілден), сондай-ақ мандат комиссиясы құрылды. Осыдан соң съез күн тәртібін әзірлеуге кірісті. Күн тәртібін талқылаудың өзі РСДЖП құрамында тек ресми түрде ғана біріккен большевиктер мен меньшевиктердің арасындағы терең қайшылықтарды ашып көрсетті. Бірнеше күнге созылған қызу отырыстарда күн тәртібі жөнінде тартыс жүріп, әр делегаттың аты-жөні бойынша дауыс беру сияқты рәсімдер өткізілді. Ақырында большевиктер өздері ұсынған жалпы саяси мәселелердің ішінен тек біреуін ғана күн тәртібіне енгізе алды. Ол — буржуазиялық партияларға көзқарас мәселесі еді. Бұл мәселе бойынша большевиктер съезде жеңіске жетті. Олар ұсынған қарар алдымен негізге алынып, кейін болмашы түзетулер енгізілген соң тұтастай қабылданды. Шын мәнінде, күн тәртібінің осы тармағында буржуазиялық-демократиялық революцияның даму жолдары және оның социалистік революцияға ұласу мүмкіндігі, пролетариаттың одақтастары мен оның жетекші рөлі сияқты аса маңызды мәселелер қамтылды. Сонымен қатар большевиктер Мемлекеттік Дума, жұмысшылар съезі, кәсіподақтар және партияның ұйымдық жарғысы жөніндегі қарарларды дауысқа салғанда да көпшілік қолдауына ие болды. Ал партизандық қимылдар туралы қарарды дауысқа салу кезінде меньшевиктер басым түсті. Орталық комитеттің есебі бойынша меньшевиктер атынан [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]], Бунд атынан [[Рафаил Абрамович Абрамович|Р. А. Абрамович]], ал большевиктер атынан [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богданов]] баяндама жасады. Съездің басты мәселесі буржуазиялық партияларға көзқарас болды. Бұл мәселе бойынша төрт баяндамашы сөз сөйледі: большевиктер атынан — [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], меньшевиктер атынан — [[Александр Самойлович Мартынов|А. С. Мартынов]], поляк социал-демократтары атынан — [[Роза Люксембург|Р. Люксембург]], Бунд атынан — [[Рафаил Абрамович Абрамович|Р. А. Абрамович]]. Съезд жұмысы созылып кетіп, оны өткізуге бөлінген қаржы таусылғандықтан, Мемлекеттік Дума, кәсіподақтар мен партияның арақатынасы, партизандық қимылдар және ұйымдық мәселелер жалпы отырыстарда талқыланбады. Бұл мәселелер съезд комиссияларының қарауына берілді. Ал жұмыссыздық, экономикалық дағдарыс пен локауттар, сондай-ақ Штутгарттағы халықаралық конгресс туралы мәселелер талқылаудан алынып тасталды. === Қаулылар === Талқыланған мәселелер бойынша тиісті қарарлар мен қаулылар қабылданды: * Съез делегаттарының баспасөз өкілдерімен қарым-қатынас жасау тәртібі туралы нұсқаулық; * Реттеме; * Орталық комитеттің есептеріне қатысты қаулы; * Съездің күн тәртібі; * Пролетариатқа жатпайтын партияларға көзқарас туралы; * Жұмысшылар съезі және партияға мүше емес жұмысшылар ұйымдары туралы; * Мемлекеттік Дума туралы; * Думадағы фракцияның есебі туралы; * Социал-демократиялық Дума фракциясының қызметіне байланысты ұлттық мәселе туралы; * Халықтық демократия туралы; * Думадағы фракцияның Орталық комитетпен қарым-қатынасы туралы; * Партизандық қимылдар туралы; * Кәсіптік одақтар туралы; * Әскердегі жұмыс туралы; * Армян социал-демократиялық жұмысшы ұйымымен бірігу туралы; * Қарыз алу туралы; * Ұйымдық жарғы. === Мүлікті күшпен тартып алу мәселесі === Съез мүлікті күшпен тартып алуға (экспроприация)<ref>революционерлердің жаргон тілінде «экспроприация» немесе қысқаша «экс» деп тонау мақсатында жасалған қарулы шабуылдар аталған.</ref> тыйым салу туралы қарар қабылдады. Сондай-ақ барлық [[РСДЖП ОК қарамағындағы жауынгерлік-техникалық топ|жауынгерлік жасақтар]] мен осындай тонау әрекеттерімен айналысатын топтарды тарату қажеттігі ерекше атап көрсетілді. Соған қарамастан, большевиктер кейбір жауынгерлік жасақтарын таратпай, съез шешімдерін айналып өтіп, мүлікті күшпен тартып алу әрекеттерін жалғастырды. Бұл жұмысты «[[Большевиктік орталық|Большевиктік орталықтың]]» мүшелері — Ленин, [[Леонид Борисович Красин|Красин]] және [[Александр Александрович Богданов|Богданов]] басқарды<ref>Большевиктердің жауынгерлік жасақтары жасаған ең атышулы тонаулардың бірі — «Тифлистегі экспроприация» деп аталған оқиға — съезд аяқталғаннан бірнеше апта өткен соң болды</ref>. == Сайланған жетекшіліктің құрамы == Дауыс беруге 293 делегат қатысты. Дауыс саны бойынша мына адамдар сайланды: [[Сурет:5th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party.jpg|thumb|right|390px|Съезге қатысушылар]] '''ОК мүшесі''' : [[Александр Самойлович Мартынов|А. С. Мартынов]] — 150 дауыс (меньшевик) : [[Ной Николаевич Жордания|Н. Н. Жордания]] — 150 дауыс (меньшевик) : [[Карл Юлий Христианович Данишевский|К. Х. Данишевский]] — 149 дауыс (ЛӨСД) : [[Иосиф Григорьевич Исув|И. Г. Исув]] — 148 дауыс (меньшевик) : [[Владимир Давидович Медем|В. Д. Медем]] — 148 дауыс (меньшевик) : [[Николай Александрович Рожков|Н. А. Рожков]] — 146 дауыс (большевик) : [[Иосиф Фёдорович Дубровинский|И. Ф. Дубровинский]] — 146 дауыс (большевик) : [[Иосиф Петрович Гольденберг|И. П. Гольденберг]] — 146 дауыс (большевик) : [[Адольф Варский|А. Е. Варский]] — 145 дауыс (ППмЛСД) : [[Иван Адольфович Теодорович|И. А. Теодорович]] — 144 дауыс (большевик) : [[Феликс Эдмундович Дзержинский|Ф. Э. Дзержинский]] — 144 дауыс (ППмЛСД) : [[Виктор Павлович Ногин|В. П. Ногин]] — 144 дауыс (большевик) '''ОК мүшелігіне кандидат''' : [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]] — 143 дауыс (большевик) : [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богданов]] (большевик) : [[Марк Исаевич Бройдо|М. И. Бройдо]] (меньшевик) : [[Ансис Бушевиц|А. Бушевиц]] (ЛӨСД) : [[Пётр Абрамович Гарви|П. А. Гарви]] (меньшевик) : [[Борис Исаакович Горев|Б. И. Горев]] (меньшевик) : [[Константин Михайлович Ермолаев|К. М. Ермолаев]] (меньшевик) : [[Владимир Константинович Иков|В. К. Иков]] (меньшевик) : [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] (большевик) : [[Гавриил Давидович Лейтейзен|Г. Д. Лейтейзен]] (большевик) : [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] (большевик) : [[Александр Маврикиевич Малецкий|А. М. Малецкий]] (ППмЛСД) : [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]] (меньшевик) : [[Юлиан Мархлевский|Ю. Ю. Мархлевский]] (ППмЛСД) : [[Ной Виссарионович Рамишвили|Н. В. Рамишвили]] (меньшевик) : [[Алексей Иванович Рыков|А. И. Рыков]] (большевик) : [[Иван Адамович Саммер|И. А. Саммер]] (большевик) : [[Александр Петрович Смирнов|А. П. Смирнов]] (большевик) : [[Виктор Константинович Таратута|В. К. Таратута]] (большевик) : [[Лео Йогихес|Ян Тышка]] (ППмЛСД) : [[Виргилий Леонович Шанцер|В. Л. Шанцер]] (большевик) : [[К. Я. Шварц]] (ЛӨСД) == Cъез делегаттары == Съезге қонақ ретінде сол кезде Ұлыбританияның [[Тәуелсіз жұмысшы партиясы (Ұлыбритания)|Тәуелсіз жұмысшы партиясын]] басқарған [[Джеймс Рамсей Макдональд|Рамсей Макдональд]] қатысты. == Тағы қараңыз == * [[РСДЖП-ның V съезі делегаттарының тізімі]] * [[РСДЖ(б)П-ның VI съезі]] == Әдебиет == * {{кітап |авторы= |тақырыбы=История Коммунистической партии Советского Союза |жауапты= |url= |орны= |баспасы=Издательство политической литературы |жылы=1966 |томы=2 |барлық беті=775 |беттері= |isbn= }} * {{кітап |авторы= |тақырыбы=КПСС в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК. 1898—1954 |басылым=Издание восьмое |жауапты= |url= |орны=М. |баспасы= |жылы=1970 |томы=1 |барлық беті= |беттері= |isbn= }} * {{кітап |авторы=[[Иван Михайлович Майский|Майский И. М.]] |тақырыбы=Воспоминания советского посла. Книга 1 |жауапты= |url= |орны=М. |баспасы=Наука |жылы=1964 |томы= |барлық беті= |беттері= |isbn= }} * {{кітап |авторы= |тақырыбы=Пятый съезд РСДРП. Май-июнь 1907 г.: Протоколы |жауапты=Под ред. [[Емельян Михайлович Ярославский|Ем. М. Ярославского]] |url=https://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KPSS/_KPSS.html#005 |орны=М. |баспасы=Партиздат ЦК ВКП(б) |жылы=1935 |томы= |барлық беті=XXXII + 878 |беттері= |isbn= }} * Пятый (Лондонский) Съезд РСДРП / Манасов М. А. // Проба — Ременсы. — М. : Советская энциклопедия, 1975. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 21). * {{кітап |авторы=Фельштинский Ю. Г.|тақырыбы=Вожди в законе |url=https://www.lib.ru/POLITOLOG/felshtinskij.txt|орны= М. |баспасы=Терра |жылы=2008 |барлық беті=384 |isbn = 5-275-01878-9 }} * {{кітап |авторы=Сервис Р.|тақырыбы=Ленин. Биография |жауапты=Пер. с англ. Г. И. Левитан |орны=М. |баспасы=Попурри |жылы=2002 |барлық беті=624 |сериясы= |isbn=985-438-591-4 |тиражы= }} == Сілтеме == * [http://www.knowbysight.info/2_KPSS/07912.asp Делегаты V-го съезда РСДРП] * [https://web.archive.org/web/20140427231223/http://www.vkpb2kpss.ru/book_view.jsp?idn=002434&page=3&format=html Материалы 5-го съезда РСДРП] * [https://www.youtube.com/watch?v=MgLgGpQPrj4 1907 Russian Revolutionary congress at Southgate Road, Hackney, London] /видео/{{ref-en}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] 3j687cahnkro4gypkgccgetvgqtexd2 3684208 3684207 2026-10-20T16:29:21Z Орел Карл 81620 /* Сілтеме */ 3684208 wikitext text/x-wiki '''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының V съезі''', '''РСДЖП-ның Лондон съезі'''<ref>Съез шешімімен оның ресми атауы «РСДЖП-ның Лондон съезі» деп бекітілді. Оны бесінші съез деп тек большевиктер атады. Ал басқа фракциялар съездерді өзгеше ретпен нөмірледі, өйткені олар 1905 жылы мамырда Лондонда өткен большевиктер съезін «РСДЖП съезі» деп мойындамады.</ref> деген атпен де белгілі, 1907 жылдың 30 сәуірінен (13 мамырынан) 19 мамырына (1 маусымына) дейін [[Лондон|Лондонда]] өтті. Съезге бес фракция қатысты: [[Меньшевиктер|меньшевиктер]], [[Большевиктер|большевиктер]], [[Бунд]], [[Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы]] (ППмЛСД) және [[Латвия социал-демократиялық жұмысшы партиясы (1904)|Латыш өлкесінің социал-демократиясы]] (ЛӨСД). Съезге 145 ұйымнан 343 делегат қатысты. Олардың 100-і РСДЖП-дан, 3-еуі Бундтан, 8-і Польша мен Литва социал-демократиясынан, 7-еуі Латыш өлкесінің социал-демократиясынан болды. Шешуші дауыс құқығы бар 302 делегат фракциялар бойынша шамамен былай бөлінді: 89 большевик, 88 меньшевик, Бундтың 54 өкілі, поляк социал-демократтарының 45 өкілі және латыш социал-демократтарының 26 өкілі. == Алғышарты == [[Сурет:Brotherhood Church Southgate Road.jpg|thumb|left|250px|Бауырластық шіркеуі]] Бастапқыда съезді 1907 жылы сәуірде делегаттар келген [[Копенгаген]] қаласында өткізу жоспарланған еді. Алайда [[Дания]] үкіметі оған рұқсат бермеді. Съезді [[Швеция|Швецияда]] немесе [[Норвегия|Норвегияда]] өткізу әрекеттері де нәтижесіз аяқталды. Ақырында оны [[Лондон|Лондонға]] көшіруге тура келді. Съез отырыстары ''Southgate Road'' көшесіндегі Бауырластық шіркеуінде өтті. Съезді ұйымдастыруға шамамен 120 мың рубль жұмсалды. Ұйымдастырушылар делегаттардың жол шығынын өтеп, Лондонда болған күндері күнделікті қажетіне деп әрқайсысына 2 шиллингі беріп отырды. Съезді өткізуге [[Германия социал-демократиялық партиясы|Германия социал-демократиялық партиясының]] Орталық комитеті 300 фунт бөлді (ол кезде 1 фунт шамамен 10 рублге тең еді). Ал ағылшын өнеркәсіпшісі Джозеф Фелс 1700 фунт берді. Бұл қаржыны бөлуге [[Джордж Лэнсбери]], [[Генри Брэйлсфорд]] және [[Федор Аронович Ротштейн|Ф. А. Ротштейн]] жәрдемдесті<ref>{{Cite web |url=http://na5ballov.pro/lib/novaya/17-pyatyy-sezd-rsdrp-protokoly.html |title=Пятый съезд РСДРП. Протоколы |access-date=2018-03-21 |archive-date=2018-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180321131238/http://na5ballov.pro/lib/novaya/17-pyatyy-sezd-rsdrp-protokoly.html |url-status=live }}</ref>. == Съездің жұмысы == === Күн тәртібі === * Орталық комитеттің есебі; * Мемлекеттік Думадағы фракцияның есебі және оның қызметін ұйымдастыру; * Буржуазиялық партияларға көзқарас; * Мемлекеттік Дума туралы; * Жұмысшылар съезі және партияға мүше емес жұмысшылар ұйымдары; * Кәсіподақтар мен партия; * Партизандық қимылдар; * Жұмыссыздық, экономикалық дағдарыс және локауттар; * Ұйымдастыру мәселелері; * Штутгарттағы халықаралық конгресс; * Әскердегі жұмыс; * Әртүрлі мәселелер; * Сайлау. === Баяндамалар мен пікірталастар === Съезді ашқан [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плехановтың]] сөзінен кейін бес адамнан тұратын төралқа сайланды (әр фракциядан бір өкілден), сондай-ақ мандат комиссиясы құрылды. Осыдан соң съез күн тәртібін әзірлеуге кірісті. Күн тәртібін талқылаудың өзі РСДЖП құрамында тек ресми түрде ғана біріккен большевиктер мен меньшевиктердің арасындағы терең қайшылықтарды ашып көрсетті. Бірнеше күнге созылған қызу отырыстарда күн тәртібі жөнінде тартыс жүріп, әр делегаттың аты-жөні бойынша дауыс беру сияқты рәсімдер өткізілді. Ақырында большевиктер өздері ұсынған жалпы саяси мәселелердің ішінен тек біреуін ғана күн тәртібіне енгізе алды. Ол — буржуазиялық партияларға көзқарас мәселесі еді. Бұл мәселе бойынша большевиктер съезде жеңіске жетті. Олар ұсынған қарар алдымен негізге алынып, кейін болмашы түзетулер енгізілген соң тұтастай қабылданды. Шын мәнінде, күн тәртібінің осы тармағында буржуазиялық-демократиялық революцияның даму жолдары және оның социалистік революцияға ұласу мүмкіндігі, пролетариаттың одақтастары мен оның жетекші рөлі сияқты аса маңызды мәселелер қамтылды. Сонымен қатар большевиктер Мемлекеттік Дума, жұмысшылар съезі, кәсіподақтар және партияның ұйымдық жарғысы жөніндегі қарарларды дауысқа салғанда да көпшілік қолдауына ие болды. Ал партизандық қимылдар туралы қарарды дауысқа салу кезінде меньшевиктер басым түсті. Орталық комитеттің есебі бойынша меньшевиктер атынан [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]], Бунд атынан [[Рафаил Абрамович Абрамович|Р. А. Абрамович]], ал большевиктер атынан [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богданов]] баяндама жасады. Съездің басты мәселесі буржуазиялық партияларға көзқарас болды. Бұл мәселе бойынша төрт баяндамашы сөз сөйледі: большевиктер атынан — [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], меньшевиктер атынан — [[Александр Самойлович Мартынов|А. С. Мартынов]], поляк социал-демократтары атынан — [[Роза Люксембург|Р. Люксембург]], Бунд атынан — [[Рафаил Абрамович Абрамович|Р. А. Абрамович]]. Съезд жұмысы созылып кетіп, оны өткізуге бөлінген қаржы таусылғандықтан, Мемлекеттік Дума, кәсіподақтар мен партияның арақатынасы, партизандық қимылдар және ұйымдық мәселелер жалпы отырыстарда талқыланбады. Бұл мәселелер съезд комиссияларының қарауына берілді. Ал жұмыссыздық, экономикалық дағдарыс пен локауттар, сондай-ақ Штутгарттағы халықаралық конгресс туралы мәселелер талқылаудан алынып тасталды. === Қаулылар === Талқыланған мәселелер бойынша тиісті қарарлар мен қаулылар қабылданды: * Съез делегаттарының баспасөз өкілдерімен қарым-қатынас жасау тәртібі туралы нұсқаулық; * Реттеме; * Орталық комитеттің есептеріне қатысты қаулы; * Съездің күн тәртібі; * Пролетариатқа жатпайтын партияларға көзқарас туралы; * Жұмысшылар съезі және партияға мүше емес жұмысшылар ұйымдары туралы; * Мемлекеттік Дума туралы; * Думадағы фракцияның есебі туралы; * Социал-демократиялық Дума фракциясының қызметіне байланысты ұлттық мәселе туралы; * Халықтық демократия туралы; * Думадағы фракцияның Орталық комитетпен қарым-қатынасы туралы; * Партизандық қимылдар туралы; * Кәсіптік одақтар туралы; * Әскердегі жұмыс туралы; * Армян социал-демократиялық жұмысшы ұйымымен бірігу туралы; * Қарыз алу туралы; * Ұйымдық жарғы. === Мүлікті күшпен тартып алу мәселесі === Съез мүлікті күшпен тартып алуға (экспроприация)<ref>революционерлердің жаргон тілінде «экспроприация» немесе қысқаша «экс» деп тонау мақсатында жасалған қарулы шабуылдар аталған.</ref> тыйым салу туралы қарар қабылдады. Сондай-ақ барлық [[РСДЖП ОК қарамағындағы жауынгерлік-техникалық топ|жауынгерлік жасақтар]] мен осындай тонау әрекеттерімен айналысатын топтарды тарату қажеттігі ерекше атап көрсетілді. Соған қарамастан, большевиктер кейбір жауынгерлік жасақтарын таратпай, съез шешімдерін айналып өтіп, мүлікті күшпен тартып алу әрекеттерін жалғастырды. Бұл жұмысты «[[Большевиктік орталық|Большевиктік орталықтың]]» мүшелері — Ленин, [[Леонид Борисович Красин|Красин]] және [[Александр Александрович Богданов|Богданов]] басқарды<ref>Большевиктердің жауынгерлік жасақтары жасаған ең атышулы тонаулардың бірі — «Тифлистегі экспроприация» деп аталған оқиға — съезд аяқталғаннан бірнеше апта өткен соң болды</ref>. == Сайланған жетекшіліктің құрамы == Дауыс беруге 293 делегат қатысты. Дауыс саны бойынша мына адамдар сайланды: [[Сурет:5th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party.jpg|thumb|right|390px|Съезге қатысушылар]] '''ОК мүшесі''' : [[Александр Самойлович Мартынов|А. С. Мартынов]] — 150 дауыс (меньшевик) : [[Ной Николаевич Жордания|Н. Н. Жордания]] — 150 дауыс (меньшевик) : [[Карл Юлий Христианович Данишевский|К. Х. Данишевский]] — 149 дауыс (ЛӨСД) : [[Иосиф Григорьевич Исув|И. Г. Исув]] — 148 дауыс (меньшевик) : [[Владимир Давидович Медем|В. Д. Медем]] — 148 дауыс (меньшевик) : [[Николай Александрович Рожков|Н. А. Рожков]] — 146 дауыс (большевик) : [[Иосиф Фёдорович Дубровинский|И. Ф. Дубровинский]] — 146 дауыс (большевик) : [[Иосиф Петрович Гольденберг|И. П. Гольденберг]] — 146 дауыс (большевик) : [[Адольф Варский|А. Е. Варский]] — 145 дауыс (ППмЛСД) : [[Иван Адольфович Теодорович|И. А. Теодорович]] — 144 дауыс (большевик) : [[Феликс Эдмундович Дзержинский|Ф. Э. Дзержинский]] — 144 дауыс (ППмЛСД) : [[Виктор Павлович Ногин|В. П. Ногин]] — 144 дауыс (большевик) '''ОК мүшелігіне кандидат''' : [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]] — 143 дауыс (большевик) : [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богданов]] (большевик) : [[Марк Исаевич Бройдо|М. И. Бройдо]] (меньшевик) : [[Ансис Бушевиц|А. Бушевиц]] (ЛӨСД) : [[Пётр Абрамович Гарви|П. А. Гарви]] (меньшевик) : [[Борис Исаакович Горев|Б. И. Горев]] (меньшевик) : [[Константин Михайлович Ермолаев|К. М. Ермолаев]] (меньшевик) : [[Владимир Константинович Иков|В. К. Иков]] (меньшевик) : [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] (большевик) : [[Гавриил Давидович Лейтейзен|Г. Д. Лейтейзен]] (большевик) : [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] (большевик) : [[Александр Маврикиевич Малецкий|А. М. Малецкий]] (ППмЛСД) : [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]] (меньшевик) : [[Юлиан Мархлевский|Ю. Ю. Мархлевский]] (ППмЛСД) : [[Ной Виссарионович Рамишвили|Н. В. Рамишвили]] (меньшевик) : [[Алексей Иванович Рыков|А. И. Рыков]] (большевик) : [[Иван Адамович Саммер|И. А. Саммер]] (большевик) : [[Александр Петрович Смирнов|А. П. Смирнов]] (большевик) : [[Виктор Константинович Таратута|В. К. Таратута]] (большевик) : [[Лео Йогихес|Ян Тышка]] (ППмЛСД) : [[Виргилий Леонович Шанцер|В. Л. Шанцер]] (большевик) : [[К. Я. Шварц]] (ЛӨСД) == Cъез делегаттары == Съезге қонақ ретінде сол кезде Ұлыбританияның [[Тәуелсіз жұмысшы партиясы (Ұлыбритания)|Тәуелсіз жұмысшы партиясын]] басқарған [[Джеймс Рамсей Макдональд|Рамсей Макдональд]] қатысты. == Тағы қараңыз == * [[РСДЖП-ның V съезі делегаттарының тізімі]] * [[РСДЖ(б)П-ның VI съезі]] == Әдебиет == * {{кітап |авторы= |тақырыбы=История Коммунистической партии Советского Союза |жауапты= |url= |орны= |баспасы=Издательство политической литературы |жылы=1966 |томы=2 |барлық беті=775 |беттері= |isbn= }} * {{кітап |авторы= |тақырыбы=КПСС в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК. 1898—1954 |басылым=Издание восьмое |жауапты= |url= |орны=М. |баспасы= |жылы=1970 |томы=1 |барлық беті= |беттері= |isbn= }} * {{кітап |авторы=[[Иван Михайлович Майский|Майский И. М.]] |тақырыбы=Воспоминания советского посла. Книга 1 |жауапты= |url= |орны=М. |баспасы=Наука |жылы=1964 |томы= |барлық беті= |беттері= |isbn= }} * {{кітап |авторы= |тақырыбы=Пятый съезд РСДРП. Май-июнь 1907 г.: Протоколы |жауапты=Под ред. [[Емельян Михайлович Ярославский|Ем. М. Ярославского]] |url=https://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KPSS/_KPSS.html#005 |орны=М. |баспасы=Партиздат ЦК ВКП(б) |жылы=1935 |томы= |барлық беті=XXXII + 878 |беттері= |isbn= }} * Пятый (Лондонский) Съезд РСДРП / Манасов М. А. // Проба — Ременсы. — М. : Советская энциклопедия, 1975. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 21). * {{кітап |авторы=Фельштинский Ю. Г.|тақырыбы=Вожди в законе |url=https://www.lib.ru/POLITOLOG/felshtinskij.txt|орны= М. |баспасы=Терра |жылы=2008 |барлық беті=384 |isbn = 5-275-01878-9 }} * {{кітап |авторы=Сервис Р.|тақырыбы=Ленин. Биография |жауапты=Пер. с англ. Г. И. Левитан |орны=М. |баспасы=Попурри |жылы=2002 |барлық беті=624 |сериясы= |isbn=985-438-591-4 |тиражы= }} == Сілтеме == * [http://www.knowbysight.info/2_KPSS/07912.asp РСДЖП-ның V съезі делегаттары] * [https://web.archive.org/web/20140427231223/http://www.vkpb2kpss.ru/book_view.jsp?idn=002434&page=3&format=html РСДЖП-ның V съезінің материалдары] * [https://www.youtube.com/watch?v=MgLgGpQPrj4 1907 Russian Revolutionary congress at Southgate Road, Hackney, London] /видео/{{ref-en}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] bvfc5iobeptitquh6ldii4mjp1n6yq7 3684209 3684208 2026-10-20T16:30:47Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3684209 wikitext text/x-wiki '''[[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының]] V съезі''', '''РСДЖП-ның Лондон съезі'''<ref>Съез шешімімен оның ресми атауы «РСДЖП-ның Лондон съезі» деп бекітілді. Оны бесінші съез деп тек большевиктер атады. Ал басқа фракциялар съездерді өзгеше ретпен нөмірледі, өйткені олар 1905 жылы мамырда Лондонда өткен большевиктер съезін «РСДЖП съезі» деп мойындамады.</ref> деген атпен де белгілі, 1907 жылдың 30 сәуірінен (13 мамырынан) 19 мамырына (1 маусымына) дейін [[Лондон|Лондонда]] өтті. Съезге бес фракция қатысты: [[Меньшевиктер|меньшевиктер]], [[Большевиктер|большевиктер]], [[Бунд]], [[Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы]] (ППмЛСД) және [[Латвия социал-демократиялық жұмысшы партиясы (1904)|Латыш өлкесінің социал-демократиясы]] (ЛӨСД). Съезге 145 ұйымнан 343 делегат қатысты. Олардың 100-і РСДЖП-дан, 3-еуі Бундтан, 8-і Польша мен Литва социал-демократиясынан, 7-еуі Латыш өлкесінің социал-демократиясынан болды. Шешуші дауыс құқығы бар 302 делегат фракциялар бойынша шамамен былай бөлінді: 89 большевик, 88 меньшевик, Бундтың 54 өкілі, поляк социал-демократтарының 45 өкілі және латыш социал-демократтарының 26 өкілі. == Алғышарты == [[Сурет:Brotherhood Church Southgate Road.jpg|thumb|left|250px|Бауырластық шіркеуі]] Бастапқыда съезді 1907 жылы сәуірде делегаттар келген [[Копенгаген]] қаласында өткізу жоспарланған еді. Алайда [[Дания]] үкіметі оған рұқсат бермеді. Съезді [[Швеция|Швецияда]] немесе [[Норвегия|Норвегияда]] өткізу әрекеттері де нәтижесіз аяқталды. Ақырында оны [[Лондон|Лондонға]] көшіруге тура келді. Съез отырыстары ''Southgate Road'' көшесіндегі Бауырластық шіркеуінде өтті. Съезді ұйымдастыруға шамамен 120 мың рубль жұмсалды. Ұйымдастырушылар делегаттардың жол шығынын өтеп, Лондонда болған күндері күнделікті қажетіне деп әрқайсысына 2 шиллингі беріп отырды. Съезді өткізуге [[Германия социал-демократиялық партиясы|Германия социал-демократиялық партиясының]] Орталық комитеті 300 фунт бөлді (ол кезде 1 фунт шамамен 10 рублге тең еді). Ал ағылшын өнеркәсіпшісі Джозеф Фелс 1700 фунт берді. Бұл қаржыны бөлуге [[Джордж Лэнсбери]], [[Генри Брэйлсфорд]] және [[Федор Аронович Ротштейн|Ф. А. Ротштейн]] жәрдемдесті<ref>{{Cite web |url=http://na5ballov.pro/lib/novaya/17-pyatyy-sezd-rsdrp-protokoly.html |title=Пятый съезд РСДРП. Протоколы |access-date=2018-03-21 |archive-date=2018-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180321131238/http://na5ballov.pro/lib/novaya/17-pyatyy-sezd-rsdrp-protokoly.html |url-status=live }}</ref>. == Съездің жұмысы == === Күн тәртібі === * Орталық комитеттің есебі; * Мемлекеттік Думадағы фракцияның есебі және оның қызметін ұйымдастыру; * Буржуазиялық партияларға көзқарас; * Мемлекеттік Дума туралы; * Жұмысшылар съезі және партияға мүше емес жұмысшылар ұйымдары; * Кәсіподақтар мен партия; * Партизандық қимылдар; * Жұмыссыздық, экономикалық дағдарыс және локауттар; * Ұйымдастыру мәселелері; * Штутгарттағы халықаралық конгресс; * Әскердегі жұмыс; * Әртүрлі мәселелер; * Сайлау. === Баяндамалар мен пікірталастар === Съезді ашқан [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плехановтың]] сөзінен кейін бес адамнан тұратын төралқа сайланды (әр фракциядан бір өкілден), сондай-ақ мандат комиссиясы құрылды. Осыдан соң съез күн тәртібін әзірлеуге кірісті. Күн тәртібін талқылаудың өзі РСДЖП құрамында тек ресми түрде ғана біріккен большевиктер мен меньшевиктердің арасындағы терең қайшылықтарды ашып көрсетті. Бірнеше күнге созылған қызу отырыстарда күн тәртібі жөнінде тартыс жүріп, әр делегаттың аты-жөні бойынша дауыс беру сияқты рәсімдер өткізілді. Ақырында большевиктер өздері ұсынған жалпы саяси мәселелердің ішінен тек біреуін ғана күн тәртібіне енгізе алды. Ол — буржуазиялық партияларға көзқарас мәселесі еді. Бұл мәселе бойынша большевиктер съезде жеңіске жетті. Олар ұсынған қарар алдымен негізге алынып, кейін болмашы түзетулер енгізілген соң тұтастай қабылданды. Шын мәнінде, күн тәртібінің осы тармағында буржуазиялық-демократиялық революцияның даму жолдары және оның социалистік революцияға ұласу мүмкіндігі, пролетариаттың одақтастары мен оның жетекші рөлі сияқты аса маңызды мәселелер қамтылды. Сонымен қатар большевиктер Мемлекеттік Дума, жұмысшылар съезі, кәсіподақтар және партияның ұйымдық жарғысы жөніндегі қарарларды дауысқа салғанда да көпшілік қолдауына ие болды. Ал партизандық қимылдар туралы қарарды дауысқа салу кезінде меньшевиктер басым түсті. Орталық комитеттің есебі бойынша меньшевиктер атынан [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]], Бунд атынан [[Рафаил Абрамович Абрамович|Р. А. Абрамович]], ал большевиктер атынан [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богданов]] баяндама жасады. Съездің басты мәселесі буржуазиялық партияларға көзқарас болды. Бұл мәселе бойынша төрт баяндамашы сөз сөйледі: большевиктер атынан — [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], меньшевиктер атынан — [[Александр Самойлович Мартынов|А. С. Мартынов]], поляк социал-демократтары атынан — [[Роза Люксембург|Р. Люксембург]], Бунд атынан — [[Рафаил Абрамович Абрамович|Р. А. Абрамович]]. Съезд жұмысы созылып кетіп, оны өткізуге бөлінген қаржы таусылғандықтан, Мемлекеттік Дума, кәсіподақтар мен партияның арақатынасы, партизандық қимылдар және ұйымдық мәселелер жалпы отырыстарда талқыланбады. Бұл мәселелер съезд комиссияларының қарауына берілді. Ал жұмыссыздық, экономикалық дағдарыс пен локауттар, сондай-ақ Штутгарттағы халықаралық конгресс туралы мәселелер талқылаудан алынып тасталды. === Қаулылар === Талқыланған мәселелер бойынша тиісті қарарлар мен қаулылар қабылданды: * Съез делегаттарының баспасөз өкілдерімен қарым-қатынас жасау тәртібі туралы нұсқаулық; * Реттеме; * Орталық комитеттің есептеріне қатысты қаулы; * Съездің күн тәртібі; * Пролетариатқа жатпайтын партияларға көзқарас туралы; * Жұмысшылар съезі және партияға мүше емес жұмысшылар ұйымдары туралы; * Мемлекеттік Дума туралы; * Думадағы фракцияның есебі туралы; * Социал-демократиялық Дума фракциясының қызметіне байланысты ұлттық мәселе туралы; * Халықтық демократия туралы; * Думадағы фракцияның Орталық комитетпен қарым-қатынасы туралы; * Партизандық қимылдар туралы; * Кәсіптік одақтар туралы; * Әскердегі жұмыс туралы; * Армян социал-демократиялық жұмысшы ұйымымен бірігу туралы; * Қарыз алу туралы; * Ұйымдық жарғы. === Мүлікті күшпен тартып алу мәселесі === Съез мүлікті күшпен тартып алуға (экспроприация)<ref>революционерлердің жаргон тілінде «экспроприация» немесе қысқаша «экс» деп тонау мақсатында жасалған қарулы шабуылдар аталған.</ref> тыйым салу туралы қарар қабылдады. Сондай-ақ барлық [[РСДЖП ОК қарамағындағы жауынгерлік-техникалық топ|жауынгерлік жасақтар]] мен осындай тонау әрекеттерімен айналысатын топтарды тарату қажеттігі ерекше атап көрсетілді. Соған қарамастан, большевиктер кейбір жауынгерлік жасақтарын таратпай, съез шешімдерін айналып өтіп, мүлікті күшпен тартып алу әрекеттерін жалғастырды. Бұл жұмысты «[[Большевиктік орталық|Большевиктік орталықтың]]» мүшелері — Ленин, [[Леонид Борисович Красин|Красин]] және [[Александр Александрович Богданов|Богданов]] басқарды<ref>Большевиктердің жауынгерлік жасақтары жасаған ең атышулы тонаулардың бірі — «Тифлистегі экспроприация» деп аталған оқиға — съезд аяқталғаннан бірнеше апта өткен соң болды</ref>. == Сайланған жетекшіліктің құрамы == Дауыс беруге 293 делегат қатысты. Дауыс саны бойынша мына адамдар сайланды: [[Сурет:5th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party.jpg|thumb|right|390px|Съезге қатысушылар]] '''ОК мүшесі''' : [[Александр Самойлович Мартынов|А. С. Мартынов]] — 150 дауыс (меньшевик) : [[Ной Николаевич Жордания|Н. Н. Жордания]] — 150 дауыс (меньшевик) : [[Карл Юлий Христианович Данишевский|К. Х. Данишевский]] — 149 дауыс (ЛӨСД) : [[Иосиф Григорьевич Исув|И. Г. Исув]] — 148 дауыс (меньшевик) : [[Владимир Давидович Медем|В. Д. Медем]] — 148 дауыс (меньшевик) : [[Николай Александрович Рожков|Н. А. Рожков]] — 146 дауыс (большевик) : [[Иосиф Фёдорович Дубровинский|И. Ф. Дубровинский]] — 146 дауыс (большевик) : [[Иосиф Петрович Гольденберг|И. П. Гольденберг]] — 146 дауыс (большевик) : [[Адольф Варский|А. Е. Варский]] — 145 дауыс (ППмЛСД) : [[Иван Адольфович Теодорович|И. А. Теодорович]] — 144 дауыс (большевик) : [[Феликс Эдмундович Дзержинский|Ф. Э. Дзержинский]] — 144 дауыс (ППмЛСД) : [[Виктор Павлович Ногин|В. П. Ногин]] — 144 дауыс (большевик) '''ОК мүшелігіне кандидат''' : [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]] — 143 дауыс (большевик) : [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богданов]] (большевик) : [[Марк Исаевич Бройдо|М. И. Бройдо]] (меньшевик) : [[Ансис Бушевиц|А. Бушевиц]] (ЛӨСД) : [[Пётр Абрамович Гарви|П. А. Гарви]] (меньшевик) : [[Борис Исаакович Горев|Б. И. Горев]] (меньшевик) : [[Константин Михайлович Ермолаев|К. М. Ермолаев]] (меньшевик) : [[Владимир Константинович Иков|В. К. Иков]] (меньшевик) : [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] (большевик) : [[Гавриил Давидович Лейтейзен|Г. Д. Лейтейзен]] (большевик) : [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] (большевик) : [[Александр Маврикиевич Малецкий|А. М. Малецкий]] (ППмЛСД) : [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]] (меньшевик) : [[Юлиан Мархлевский|Ю. Ю. Мархлевский]] (ППмЛСД) : [[Ной Виссарионович Рамишвили|Н. В. Рамишвили]] (меньшевик) : [[Алексей Иванович Рыков|А. И. Рыков]] (большевик) : [[Иван Адамович Саммер|И. А. Саммер]] (большевик) : [[Александр Петрович Смирнов|А. П. Смирнов]] (большевик) : [[Виктор Константинович Таратута|В. К. Таратута]] (большевик) : [[Лео Йогихес|Ян Тышка]] (ППмЛСД) : [[Виргилий Леонович Шанцер|В. Л. Шанцер]] (большевик) : [[К. Я. Шварц]] (ЛӨСД) == Cъез делегаттары == Съезге қонақ ретінде сол кезде Ұлыбританияның [[Тәуелсіз жұмысшы партиясы (Ұлыбритания)|Тәуелсіз жұмысшы партиясын]] басқарған [[Джеймс Рамсей Макдональд|Рамсей Макдональд]] қатысты. == Тағы қараңыз == * [[РСДЖП-ның V съезі делегаттарының тізімі]] * [[РСДЖ(б)П-ның VI съезі]] == Әдебиет == * {{кітап |авторы= |тақырыбы=История Коммунистической партии Советского Союза |жауапты= |url= |орны= |баспасы=Издательство политической литературы |жылы=1966 |томы=2 |барлық беті=775 |беттері= |isbn= }} * {{кітап |авторы= |тақырыбы=КПСС в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК. 1898—1954 |басылым=Издание восьмое |жауапты= |url= |орны=М. |баспасы= |жылы=1970 |томы=1 |барлық беті= |беттері= |isbn= }} * {{кітап |авторы=[[Иван Михайлович Майский|Майский И. М.]] |тақырыбы=Воспоминания советского посла. Книга 1 |жауапты= |url= |орны=М. |баспасы=Наука |жылы=1964 |томы= |барлық беті= |беттері= |isbn= }} * {{кітап |авторы= |тақырыбы=Пятый съезд РСДРП. Май-июнь 1907 г.: Протоколы |жауапты=Под ред. [[Емельян Михайлович Ярославский|Ем. М. Ярославского]] |url=https://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KPSS/_KPSS.html#005 |орны=М. |баспасы=Партиздат ЦК ВКП(б) |жылы=1935 |томы= |барлық беті=XXXII + 878 |беттері= |isbn= }} * Пятый (Лондонский) Съезд РСДРП / Манасов М. А. // Проба — Ременсы. — М. : Советская энциклопедия, 1975. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 21). * {{кітап |авторы=Фельштинский Ю. Г.|тақырыбы=Вожди в законе |url=https://www.lib.ru/POLITOLOG/felshtinskij.txt|орны= М. |баспасы=Терра |жылы=2008 |барлық беті=384 |isbn = 5-275-01878-9 }} * {{кітап |авторы=Сервис Р.|тақырыбы=Ленин. Биография |жауапты=Пер. с англ. Г. И. Левитан |орны=М. |баспасы=Попурри |жылы=2002 |барлық беті=624 |сериясы= |isbn=985-438-591-4 |тиражы= }} == Сілтеме == * [http://www.knowbysight.info/2_KPSS/07912.asp РСДЖП-ның V съезі делегаттары] * [https://web.archive.org/web/20140427231223/http://www.vkpb2kpss.ru/book_view.jsp?idn=002434&page=3&format=html РСДЖП-ның V съезінің материалдары] * [https://www.youtube.com/watch?v=MgLgGpQPrj4 1907 Russian Revolutionary congress at Southgate Road, Hackney, London] /видео/{{ref-en}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] oo2con142r27be20dh44qny974hyg7f 0 788833 3684203 2026-10-20T16:21:18Z 1nter pares 146705 1nter pares [[Жәңгір хан]] бетін [[Жәңгір хан (айрық)]] бетіне жылжытты 3684203 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Жәңгір хан (айрық)]] 2seu2f1v4wm8vikd8vx2m8e4bg0c3tk 0 788834 3684213 2026-10-20T17:12:58Z Орел Карл 81620 Жаңа бетте: '''[[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясының]] VI съезі''' 1917 жылдың 26 шілде мен 3 тамыз аралығында (жаңа күнтізбе бойынша 8–16 тамызда) Петроградта жартылай астыртын жағдайда өтті. А... 3684213 wikitext text/x-wiki '''[[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясының]] VI съезі''' 1917 жылдың 26 шілде мен 3 тамыз аралығында (жаңа күнтізбе бойынша 8–16 тамызда) Петроградта жартылай астыртын жағдайда өтті. Ашық баспасөзде съездің шақырылатыны ғана хабарланып, оның қай жерде өтетіні айтылмады. Уақытша үкіметтің съезді таратып жіберу қаупі шынайы болғандықтан, отырыстар өтетін орынды өзгертуге, Орталық комитет мүшелерін сайлауды съез аяқталмай тұрып өткізуге және съездің жұмыс мерзімін қысқартуға тура келді. Съезге 267 делегат қатысты: олардың 157-сі шешуші дауысқа, 110-ы кеңесші дауысқа ие болды. Делегаттар 177 мың мүшесі бар 162 партия ұйымының атынан келді. Ал сол кезде партия мүшелерінің жалпы саны 240 мыңға жеткен еді. Съез кезінде [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] мен [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]] астыртын жағдайда жүрді, ал [[Лев Давидович Троцкий|Л. Д. Троцкий]] мен [[Лев Борисович Каменев|Л. Б. Каменев]] тұтқындалған болатын. Съезге [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]] мен [[Яков Михайлович Свердлов|Я. М. Свердлов]] басшылық етті. Жасырынып жүрген немесе түрмеде отырған Ленин, Зиновьев, Троцкий, Каменев, Коллонтай және Луначарский съездің құрметті төралқасына сырттай сайланды<ref>{{кітап |авторы=Фельштинский Ю., Чернявский Г. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Лев Троцкий. Книга 1. Революционер. 1879—1917 гг |орны={{М.}} |баспасы=Центрполиграф |жылы=2012 |томы= |беттері= |барлық беті=448 |isbn=978-5-227-03783-1 |тиражы=2000}}</ref>. == Күн тәртібі және қарарлар == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} sz5gr78wjldcw4sw5mqgxg1cto775vc 3684214 3684213 2026-10-20T17:13:54Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3684214 wikitext text/x-wiki '''[[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясының]] VI съезі''' 1917 жылдың 26 шілде мен 3 тамыз аралығында (жаңа күнтізбе бойынша 8–16 тамызда) Петроградта жартылай астыртын жағдайда өтті. Ашық баспасөзде съездің шақырылатыны ғана хабарланып, оның қай жерде өтетіні айтылмады. Уақытша үкіметтің съезді таратып жіберу қаупі шынайы болғандықтан, отырыстар өтетін орынды өзгертуге, Орталық комитет мүшелерін сайлауды съез аяқталмай тұрып өткізуге және съездің жұмыс мерзімін қысқартуға тура келді. Съезге 267 делегат қатысты: олардың 157-сі шешуші дауысқа, 110-ы кеңесші дауысқа ие болды. Делегаттар 177 мың мүшесі бар 162 партия ұйымының атынан келді. Ал сол кезде партия мүшелерінің жалпы саны 240 мыңға жеткен еді. Съез кезінде [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] мен [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]] астыртын жағдайда жүрді, ал [[Лев Давидович Троцкий|Л. Д. Троцкий]] мен [[Лев Борисович Каменев|Л. Б. Каменев]] тұтқындалған болатын. Съезге [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]] мен [[Яков Михайлович Свердлов|Я. М. Свердлов]] басшылық етті. Жасырынып жүрген немесе түрмеде отырған Ленин, Зиновьев, Троцкий, Каменев, Коллонтай және Луначарский съездің құрметті төралқасына сырттай сайланды<ref>{{кітап |авторы=Фельштинский Ю., Чернявский Г. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Лев Троцкий. Книга 1. Революционер. 1879—1917 гг |орны={{М.}} |баспасы=Центрполиграф |жылы=2012 |томы= |беттері= |барлық беті=448 |isbn=978-5-227-03783-1 |тиражы=2000}}</ref>. == Күн тәртібі және қарарлар == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КОКП съездері]] [[Санат:РСДЖП]] elrk6h2i03f296svcncj6ycda3sy0g0 10 788835 3684215 2026-10-20T18:00:45Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-10-21|POTD 2026-10-21]]: filename only 3684215 wikitext text/x-wiki Hoverfly October 2007-21.jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> 6l31ybqzxzo2rdqzgaqqgcv3ha4w1wb 3 788836 3684216 2026-10-20T18:03:44Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3684216 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Нуркенова Алма Ракимбаевна}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 23:03, 2026 ж. қазанның 20 (+05) 22whgtadl20ga6k3h53cy7uocjrgyl8 14 788837 3684241 2026-10-20T20:11:16Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Нью-Йорк штатындағы ағылшын-америкалық мәдениет]] [[Санат:Нью-Йорк штатының құрылуына дейінгі тарихы]] [[Санат:Орталық отарлар]] [[Санат:Он үш отардың жеке отарлар бойынша тарихы]] 3684241 wikitext text/x-wiki [[Санат:Нью-Йорк штатындағы ағылшын-америкалық мәдениет]] [[Санат:Нью-Йорк штатының құрылуына дейінгі тарихы]] [[Санат:Орталық отарлар]] [[Санат:Он үш отардың жеке отарлар бойынша тарихы]] rygg7drbj2s0o7grjwf2qd7mch4kld7 3684242 3684241 2026-10-20T20:12:20Z 1nter pares 146705 /* */ 3684242 wikitext text/x-wiki [[Санат:Нью-Йорк штатындағы ағылшын-америкалық мәдениет]] [[Санат:Нью-Йорк штатының құрылуына дейінгі тарихы]] [[Санат:Орталық отарлар]] [[Санат:Он үш отардың отарлар бойынша тарихы]] fttact9viqwuacpjvl33yegu7jxwqa9 0 788838 3684247 2026-10-20T20:40:33Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = 2026 жылғы Франциядағы студенттер наразылығы |бөлім = |сурет = Jules Ferry à Paris manif 2 octobre 2026.jpg |сурет атауы = Париждегі оқушылар өз лицейінде наразылық білдіруде |дата = [[18 қыркүйек]] [[2026 жыл|2026]] — қазіргі уақытқа дейін |орын... 3684247 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = 2026 жылғы Франциядағы студенттер наразылығы |бөлім = |сурет = Jules Ferry à Paris manif 2 octobre 2026.jpg |сурет атауы = Париждегі оқушылар өз лицейінде наразылық білдіруде |дата = [[18 қыркүйек]] [[2026 жыл|2026]] — қазіргі уақытқа дейін |орын = [[Франция]] |себеп = Мұғалімдер мен қызметкерлер тапшылығы; сыныптардың шамадан тыс толуы; ғимараттардың тозуы; сабақ кестелерінің шамадан тыс жүктелуі; бакалавриатқа қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]» веб-жүйесінің кемшіліктері |нәтиже = |статусы = Жалғасуда |өзгерістер = |қарсылас1 = '''Наразылық білдіруші лицей оқушылары''' (оларды қолдайтын ата-аналар мен мұғалімдерді қоса)<br> '''[[Сары кеудешелілер қозғалысы]]'''<br> '''Саяси партиялар:'''<br> [[Бағынбайтын Франция]]<br> [[Франция коммунистік партиясы]]<br> '''Студенттік кәсіподақтар:'''<br> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]<br> [[Лицей оқушыларының ұлттық қозғалысы]]<br> [[Студенттер одағы (Франция)|Студенттер одағы]]<br> Les Lycéens!<br> [[Коммунист студенттер одағы]]<br> '''Мұғалімдер кәсіподақтары:'''<br> [[Біртұтас кәсіподақ федерациясы|FSU]]<br> [[Лицейлер мен коллеждердің ұлттық кәсіподағы|SNALC]]<br> '''Еңбек ұйымдары:'''<br> [[Францияның Жалпы еңбек конфедерациясы|CGT]]<br> [[Жұмысшылар күші|FO]]<br> [[Автономды кәсіподақтардың ұлттық одағы|UNSA]]<br> [[Францияның Демократиялық еңбек конфедерациясы|CFDT]]<br> [[Solidaires кәсіподақ одағы|Solidaires]]<br> [[Францияның христиан жұмысшылары конфедерациясы|CFTC]]<br> [[Шаруа конфедерациясы]] |қарсылас2 = '''[[Лекорню үкіметтері|Үкімет]]'''<br> [[Франция Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]]<br> [[Франция ұлттық полициясы|Ұлттық полиция]]<br> [[Париж полиция префектурасы]]<br> [[Республикалық қауіпсіздік роталары|CRS]]<br> [[Франция ұлттық жандармериясы|Ұлттық жандармерия]]<br> [[Мобильді жандармерия]]<br> [[Франция Қарулы күштер министрлігі|Қарулы күштер министрлігі]]<br> [[Франция Қарулы күштері]]<br> [[Франция Ұлттық гвардиясы|Ұлттық гвардия]]<br> '''Муниципалдық үкіметтер:'''<br> [[Франция муниципалдық полициясы|Муниципалдық полиция]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = Рияд Рани ([[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]) |командир2 = [[Эмманюэль Макрон]]<br>[[Себастьен Лекорню]]<br>[[Эдуар Жеффре]]<br>[[Лоран Нуньес]]<br>[[Катрин Вотрен]]<br>[[Фабьен Мандон]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = '''Наразылық білдірушілер:''' 248 оқушы және 149 білім беру қызметкері жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/europe/rioting-in-france-whats-fueling-the-violence-and-what-happens-next-87f18199|title=What’s Behind the Protests in France and What Happens Next|first=Nick|last=Kostov|date=19 October 2026|via=www.wsj.com}}</ref> олардың 6-уы ауыр жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.com/International/wireStory/frances-worst-rioting-years-erupted-government-responded-137390407|title=How France’s worst rioting in years erupted and how the government responded|first1=Sylvie|last1=Corbet|first2=Tom|last2=Nouvian|website=ABC News}}</ref> 1 наразылық білдіруші жүрек тоқтауынан қайтыс болды.<ref name="Reuters18OctCasualties">{{cite news |title=France faces aftermath of worst unrest in years |url=https://www.reuters.com/world/europe/france-faces-aftermath-worst-unrest-years-2026-10-18/ |work=Reuters |date=18 October 2026}}</ref><ref name="AP18OctCasualties">{{cite news |title=Macron to address nation after riots and looting lead to 1,800 arrests across France |url=https://apnews.com/article/f5ce07c2ef46ad0c02c6ff7018532a59 |work=Associated Press |date=18 October 2026}}</ref> |шығындар2 = '''Қауіпсіздік қызметкерлері:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, 1000 адам жараланды, олардың 7-уі ауыр жараланды,<ref name="BBC19OctMacron">{{cite news |last=Burgess |first=Jack |date=18 October 2026 |title=Macron calls for calm and order after riots across France |url=https://www.bbc.com/news/articles/cw240zl08dm5o |access-date=18 October 2026 |work=BBC News}}</ref> 1 полиция қызметкері көлікпен қағу оқиғасы салдарынан қаза тапты.<ref>{{cite news |last=Sarrot |first=Aurélie |last2=Maillochon |first2=Raphaël |title=Nantes : un policier de 22 ans tué après avoir été percuté par une voiture lors d'une intervention |url=https://www.tf1info.fr/justice-faits-divers/nantes-un-policier-de-22-ans-meurt-percute-par-une-voiture-sur-le-peripherique-lors-d-une-intervention-2470477.html |work=TF1 Info |date=17 October 2026 |language=fr}}</ref> |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = '''Тұтқындалғандар:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, шамамен 2400 адам тұтқындалды.<ref name="BBC19OctMacron" /> }} 2026 жылғы 18 қыркүйектен бастап [[Франция]]да [[Франциядағы орта білім|лицей]] оқушыларының бірқатар наразылық шерулері мен оқу орындарын қоршау акциялары өтіп жатыр. Кейін бұл қозғалыс [[2026 жылғы Еуропадағы толқулар|азырақ ауқымда]] Бельгияға,<ref>{{Cite news |date=5 October 2026 |title=Blocus des lycées : des manifestations d'élèves dégénèrent dans plusieurs villes de Belgique, dont Liège |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/blocus-des-lycees-des-manifestations-deleves-degenerent-dans-plusieurs-villes-de-belgique-dont-liege-05-10-2026-WSNW7CFBJJFQZEJGKHMZS3TCGE.php |access-date=8 October 2026 |work=[[Le Parisien]] |language=fr}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last=Adam |first=Caroline |title=Mouvement d'élèves à Liège : six arrestations, retour au calme depuis 13 heures – RTBF Actus |url=https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |access-date=2026-10-02 |agency=RTBF |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20261002104306/https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |archive-date=2 October 2026 |url-status=live}}</ref> [[Албаниядағы студенттер наразылықтары (2026)|Албанияға]], Грекияға<ref name="Greek and Albanian protests">{{Cite web|date=2026-10-13 |title= France student protests spread across Europe |url= https://www.cbc.ca/news/world/france-student-protests-spread-scroller-9.7379099 |access-date=2026-10-13 |agency=CBC}}</ref> және [[Италиядағы толқулар (2026)|Италияға]] таралды.<ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italy braces for 'autumn of discontent' as students protest |url=https://www.france24.com/en/live-news/20261016-italy-braces-for-autumn-of-discontent-as-students-protest |access-date=2026-10-18 |website=France 24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italian pupils rally nationwide for better school conditions |url=https://www.yahoo.com/news/world/articles/italian-pupils-rally-nationwide-better-150346255.html |access-date=2026-10-18 |publisher=Yahoo News |agency=DPA |language=en-US}}</ref> Қозғалыс [[Париж]]дің шетіндегі [[Кретей]] [[Франция коммуналары|коммунасында]] басталды.<ref name="reuters-fr">{{cite news |title=France. La fronde lycéenne se durcit, le mouvement gagne les universités |url=https://www.reuters.com/fr/actualites/france-la-fronde-lycenne-se-durcit-le-mouvement-gagne-les-universits-2026-10-01/ |agency=Reuters |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026|last=Louet|first=Sophie|editor-last=Van Overstraeten|editor-first=Benoit|trans-title=France. The high school student revolt hardens, spreads to universities}}</ref> Ал алғашқы наразылықтар Француз Гвианасында 7 қыркүйекте басталған еді. Онда оқушылар білім алу жағдайының нашарлауына наразылық білдіріп, алғаш рет лицейдің жұмысын бұғаттады.<ref name="france-televisions">{{cite news |title=Des élèves bloquent le lycée Félix-Éboué à Cayenne et dénoncent 17 points de préoccupation |url=https://la1ere.franceinfo.fr/guyane/cantine-chere-et-surchargee-problemes-informatique-d-hygiene-batiment-delabres-ou-trop-chauds-des-eleves-bloquent-le-lycee-felix-eboue-a-cayenne-et-denoncent-17-points-de-preoccupation-1736222.html |access-date=20 October 2026}}</ref> csam1ql4gypwhuipodc3gx02d8ff02r 3684248 3684247 2026-10-20T20:40:59Z 1nter pares 146705 3684248 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = 2026 жылғы Франциядағы студенттер наразылығы |бөлім = |сурет = Jules Ferry à Paris manif 2 octobre 2026.jpg |сурет атауы = Париждегі оқушылар өз лицейінде наразылық білдіруде |дата = [[18 қыркүйек]] [[2026 жыл|2026]] — қазіргі уақытқа дейін |орын = [[Франция]] |себеп = Мұғалімдер мен қызметкерлер тапшылығы; сыныптардың шамадан тыс толуы; ғимараттардың тозуы; сабақ кестелерінің шамадан тыс жүктелуі; бакалавриатқа қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]» веб-жүйесінің кемшіліктері |нәтиже = |статусы = Жалғасуда |өзгерістер = |қарсылас1 = '''Наразылық білдіруші лицей оқушылары''' (оларды қолдайтын ата-аналар мен мұғалімдерді қоса)<br> '''[[Сары кеудешелілер қозғалысы]]'''<br> '''Саяси партиялар:'''<br> [[Бағынбайтын Франция]]<br> [[Франция коммунистік партиясы]]<br> '''Студенттік кәсіподақтар:'''<br> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]<br> [[Лицей оқушыларының ұлттық қозғалысы]]<br> [[Студенттер одағы (Франция)|Студенттер одағы]]<br> Les Lycéens!<br> [[Коммунист студенттер одағы]]<br> '''Мұғалімдер кәсіподақтары:'''<br> [[Біртұтас кәсіподақ федерациясы|FSU]]<br> [[Лицейлер мен коллеждердің ұлттық кәсіподағы|SNALC]]<br> '''Еңбек ұйымдары:'''<br> [[Францияның Жалпы еңбек конфедерациясы|CGT]]<br> [[Жұмысшылар күші|FO]]<br> [[Автономды кәсіподақтардың ұлттық одағы|UNSA]]<br> [[Францияның Демократиялық еңбек конфедерациясы|CFDT]]<br> [[Solidaires кәсіподақ одағы|Solidaires]]<br> [[Францияның христиан жұмысшылары конфедерациясы|CFTC]]<br> [[Шаруа конфедерациясы]] |қарсылас2 = '''[[Лекорню үкіметтері|Үкімет]]'''<br> [[Франция Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]]<br> [[Франция ұлттық полициясы|Ұлттық полиция]]<br> [[Париж полиция префектурасы]]<br> [[Республикалық қауіпсіздік роталары|CRS]]<br> [[Франция ұлттық жандармериясы|Ұлттық жандармерия]]<br> [[Мобильді жандармерия]]<br> [[Франция Қарулы күштер министрлігі|Қарулы күштер министрлігі]]<br> [[Франция Қарулы күштері]]<br> [[Франция Ұлттық гвардиясы|Ұлттық гвардия]]<br> '''Муниципалдық үкіметтер:'''<br> [[Франция муниципалдық полициясы|Муниципалдық полиция]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = Рияд Рани ([[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]) |командир2 = [[Эмманюэль Макрон]]<br>[[Себастьен Лекорню]]<br>[[Эдуар Жеффре]]<br>[[Лоран Нуньес]]<br>[[Катрин Вотрен]]<br>[[Фабьен Мандон]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = '''Наразылық білдірушілер:''' 248 оқушы және 149 білім беру қызметкері жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/europe/rioting-in-france-whats-fueling-the-violence-and-what-happens-next-87f18199|title=What’s Behind the Protests in France and What Happens Next|first=Nick|last=Kostov|date=19 October 2026|via=www.wsj.com}}</ref> олардың 6-уы ауыр жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.com/International/wireStory/frances-worst-rioting-years-erupted-government-responded-137390407|title=How France’s worst rioting in years erupted and how the government responded|first1=Sylvie|last1=Corbet|first2=Tom|last2=Nouvian|website=ABC News}}</ref> 1 наразылық білдіруші жүрек тоқтауынан қайтыс болды.<ref name="Reuters18OctCasualties">{{cite news |title=France faces aftermath of worst unrest in years |url=https://www.reuters.com/world/europe/france-faces-aftermath-worst-unrest-years-2026-10-18/ |work=Reuters |date=18 October 2026}}</ref><ref name="AP18OctCasualties">{{cite news |title=Macron to address nation after riots and looting lead to 1,800 arrests across France |url=https://apnews.com/article/f5ce07c2ef46ad0c02c6ff7018532a59 |work=Associated Press |date=18 October 2026}}</ref> |шығындар2 = '''Қауіпсіздік қызметкерлері:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, 1000 адам жараланды, олардың 7-уі ауыр жараланды,<ref name="BBC19OctMacron">{{cite news |last=Burgess |first=Jack |date=18 October 2026 |title=Macron calls for calm and order after riots across France |url=https://www.bbc.com/news/articles/cw240zl08dm5o |access-date=18 October 2026 |work=BBC News}}</ref> 1 полиция қызметкері көлікпен қағу оқиғасы салдарынан қаза тапты.<ref>{{cite news |last=Sarrot |first=Aurélie |last2=Maillochon |first2=Raphaël |title=Nantes : un policier de 22 ans tué après avoir été percuté par une voiture lors d'une intervention |url=https://www.tf1info.fr/justice-faits-divers/nantes-un-policier-de-22-ans-meurt-percute-par-une-voiture-sur-le-peripherique-lors-d-une-intervention-2470477.html |work=TF1 Info |date=17 October 2026 |language=fr}}</ref> |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = '''Тұтқындалғандар:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, шамамен 2400 адам тұтқындалды.<ref name="BBC19OctMacron" /> }} 2026 жылғы 18 қыркүйектен бастап [[Франция]]да [[Франциядағы орта білім|лицей]] оқушыларының бірқатар наразылық шерулері мен оқу орындарын қоршау акциялары өтіп жатыр. Кейін бұл қозғалыс [[2026 жылғы Еуропадағы толқулар|азырақ ауқымда]] Бельгияға,<ref>{{Cite news |date=5 October 2026 |title=Blocus des lycées : des manifestations d'élèves dégénèrent dans plusieurs villes de Belgique, dont Liège |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/blocus-des-lycees-des-manifestations-deleves-degenerent-dans-plusieurs-villes-de-belgique-dont-liege-05-10-2026-WSNW7CFBJJFQZEJGKHMZS3TCGE.php |access-date=8 October 2026 |work=[[Le Parisien]] |language=fr}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last=Adam |first=Caroline |title=Mouvement d'élèves à Liège : six arrestations, retour au calme depuis 13 heures – RTBF Actus |url=https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |access-date=2026-10-02 |agency=RTBF |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20261002104306/https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |archive-date=2 October 2026 |url-status=live}}</ref> [[Албаниядағы студенттер наразылықтары (2026)|Албанияға]], Грекияға<ref name="Greek and Albanian protests">{{Cite web|date=2026-10-13 |title= France student protests spread across Europe |url= https://www.cbc.ca/news/world/france-student-protests-spread-scroller-9.7379099 |access-date=2026-10-13 |agency=CBC}}</ref> және [[Италиядағы толқулар (2026)|Италияға]] таралды.<ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italy braces for 'autumn of discontent' as students protest |url=https://www.france24.com/en/live-news/20261016-italy-braces-for-autumn-of-discontent-as-students-protest |access-date=2026-10-18 |website=France 24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italian pupils rally nationwide for better school conditions |url=https://www.yahoo.com/news/world/articles/italian-pupils-rally-nationwide-better-150346255.html |access-date=2026-10-18 |publisher=Yahoo News |agency=DPA |language=en-US}}</ref> Қозғалыс [[Париж]]дің шетіндегі [[Кретей]] [[Франция коммуналары|коммунасында]] басталды.<ref name="reuters-fr">{{cite news |title=France. La fronde lycéenne se durcit, le mouvement gagne les universités |url=https://www.reuters.com/fr/actualites/france-la-fronde-lycenne-se-durcit-le-mouvement-gagne-les-universits-2026-10-01/ |agency=Reuters |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026|last=Louet|first=Sophie|editor-last=Van Overstraeten|editor-first=Benoit|trans-title=France. The high school student revolt hardens, spreads to universities}}</ref> Ал алғашқы наразылықтар Француз Гвианасында 7 қыркүйекте басталған еді. Онда оқушылар білім алу жағдайының нашарлауына наразылық білдіріп, алғаш рет лицейдің жұмысын бұғаттады.<ref name="france-televisions">{{cite news |title=Des élèves bloquent le lycée Félix-Éboué à Cayenne et dénoncent 17 points de préoccupation |url=https://la1ere.franceinfo.fr/guyane/cantine-chere-et-surchargee-problemes-informatique-d-hygiene-batiment-delabres-ou-trop-chauds-des-eleves-bloquent-le-lycee-felix-eboue-a-cayenne-et-denoncent-17-points-de-preoccupation-1736222.html |access-date=20 October 2026}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} hu6nm3clfgp5izbayvzueapgsnxribj 3684249 3684248 2026-10-20T20:41:18Z 1nter pares 146705 /* */ 3684249 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Франциядағы наразылықтар (2026) |бөлім = |сурет = Jules Ferry à Paris manif 2 octobre 2026.jpg |сурет атауы = Париждегі оқушылар өз лицейінде наразылық білдіруде |дата = [[18 қыркүйек]] [[2026 жыл|2026]] — қазіргі уақытқа дейін |орын = [[Франция]] |себеп = Мұғалімдер мен қызметкерлер тапшылығы; сыныптардың шамадан тыс толуы; ғимараттардың тозуы; сабақ кестелерінің шамадан тыс жүктелуі; бакалавриатқа қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]» веб-жүйесінің кемшіліктері |нәтиже = |статусы = Жалғасуда |өзгерістер = |қарсылас1 = '''Наразылық білдіруші лицей оқушылары''' (оларды қолдайтын ата-аналар мен мұғалімдерді қоса)<br> '''[[Сары кеудешелілер қозғалысы]]'''<br> '''Саяси партиялар:'''<br> [[Бағынбайтын Франция]]<br> [[Франция коммунистік партиясы]]<br> '''Студенттік кәсіподақтар:'''<br> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]<br> [[Лицей оқушыларының ұлттық қозғалысы]]<br> [[Студенттер одағы (Франция)|Студенттер одағы]]<br> Les Lycéens!<br> [[Коммунист студенттер одағы]]<br> '''Мұғалімдер кәсіподақтары:'''<br> [[Біртұтас кәсіподақ федерациясы|FSU]]<br> [[Лицейлер мен коллеждердің ұлттық кәсіподағы|SNALC]]<br> '''Еңбек ұйымдары:'''<br> [[Францияның Жалпы еңбек конфедерациясы|CGT]]<br> [[Жұмысшылар күші|FO]]<br> [[Автономды кәсіподақтардың ұлттық одағы|UNSA]]<br> [[Францияның Демократиялық еңбек конфедерациясы|CFDT]]<br> [[Solidaires кәсіподақ одағы|Solidaires]]<br> [[Францияның христиан жұмысшылары конфедерациясы|CFTC]]<br> [[Шаруа конфедерациясы]] |қарсылас2 = '''[[Лекорню үкіметтері|Үкімет]]'''<br> [[Франция Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]]<br> [[Франция ұлттық полициясы|Ұлттық полиция]]<br> [[Париж полиция префектурасы]]<br> [[Республикалық қауіпсіздік роталары|CRS]]<br> [[Франция ұлттық жандармериясы|Ұлттық жандармерия]]<br> [[Мобильді жандармерия]]<br> [[Франция Қарулы күштер министрлігі|Қарулы күштер министрлігі]]<br> [[Франция Қарулы күштері]]<br> [[Франция Ұлттық гвардиясы|Ұлттық гвардия]]<br> '''Муниципалдық үкіметтер:'''<br> [[Франция муниципалдық полициясы|Муниципалдық полиция]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = Рияд Рани ([[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]) |командир2 = [[Эмманюэль Макрон]]<br>[[Себастьен Лекорню]]<br>[[Эдуар Жеффре]]<br>[[Лоран Нуньес]]<br>[[Катрин Вотрен]]<br>[[Фабьен Мандон]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = '''Наразылық білдірушілер:''' 248 оқушы және 149 білім беру қызметкері жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/europe/rioting-in-france-whats-fueling-the-violence-and-what-happens-next-87f18199|title=What’s Behind the Protests in France and What Happens Next|first=Nick|last=Kostov|date=19 October 2026|via=www.wsj.com}}</ref> олардың 6-уы ауыр жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.com/International/wireStory/frances-worst-rioting-years-erupted-government-responded-137390407|title=How France’s worst rioting in years erupted and how the government responded|first1=Sylvie|last1=Corbet|first2=Tom|last2=Nouvian|website=ABC News}}</ref> 1 наразылық білдіруші жүрек тоқтауынан қайтыс болды.<ref name="Reuters18OctCasualties">{{cite news |title=France faces aftermath of worst unrest in years |url=https://www.reuters.com/world/europe/france-faces-aftermath-worst-unrest-years-2026-10-18/ |work=Reuters |date=18 October 2026}}</ref><ref name="AP18OctCasualties">{{cite news |title=Macron to address nation after riots and looting lead to 1,800 arrests across France |url=https://apnews.com/article/f5ce07c2ef46ad0c02c6ff7018532a59 |work=Associated Press |date=18 October 2026}}</ref> |шығындар2 = '''Қауіпсіздік қызметкерлері:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, 1000 адам жараланды, олардың 7-уі ауыр жараланды,<ref name="BBC19OctMacron">{{cite news |last=Burgess |first=Jack |date=18 October 2026 |title=Macron calls for calm and order after riots across France |url=https://www.bbc.com/news/articles/cw240zl08dm5o |access-date=18 October 2026 |work=BBC News}}</ref> 1 полиция қызметкері көлікпен қағу оқиғасы салдарынан қаза тапты.<ref>{{cite news |last=Sarrot |first=Aurélie |last2=Maillochon |first2=Raphaël |title=Nantes : un policier de 22 ans tué après avoir été percuté par une voiture lors d'une intervention |url=https://www.tf1info.fr/justice-faits-divers/nantes-un-policier-de-22-ans-meurt-percute-par-une-voiture-sur-le-peripherique-lors-d-une-intervention-2470477.html |work=TF1 Info |date=17 October 2026 |language=fr}}</ref> |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = '''Тұтқындалғандар:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, шамамен 2400 адам тұтқындалды.<ref name="BBC19OctMacron" /> }} 2026 жылғы 18 қыркүйектен бастап [[Франция]]да [[Франциядағы орта білім|лицей]] оқушыларының бірқатар наразылық шерулері мен оқу орындарын қоршау акциялары өтіп жатыр. Кейін бұл қозғалыс [[2026 жылғы Еуропадағы толқулар|азырақ ауқымда]] Бельгияға,<ref>{{Cite news |date=5 October 2026 |title=Blocus des lycées : des manifestations d'élèves dégénèrent dans plusieurs villes de Belgique, dont Liège |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/blocus-des-lycees-des-manifestations-deleves-degenerent-dans-plusieurs-villes-de-belgique-dont-liege-05-10-2026-WSNW7CFBJJFQZEJGKHMZS3TCGE.php |access-date=8 October 2026 |work=[[Le Parisien]] |language=fr}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last=Adam |first=Caroline |title=Mouvement d'élèves à Liège : six arrestations, retour au calme depuis 13 heures – RTBF Actus |url=https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |access-date=2026-10-02 |agency=RTBF |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20261002104306/https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |archive-date=2 October 2026 |url-status=live}}</ref> [[Албаниядағы студенттер наразылықтары (2026)|Албанияға]], Грекияға<ref name="Greek and Albanian protests">{{Cite web|date=2026-10-13 |title= France student protests spread across Europe |url= https://www.cbc.ca/news/world/france-student-protests-spread-scroller-9.7379099 |access-date=2026-10-13 |agency=CBC}}</ref> және [[Италиядағы толқулар (2026)|Италияға]] таралды.<ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italy braces for 'autumn of discontent' as students protest |url=https://www.france24.com/en/live-news/20261016-italy-braces-for-autumn-of-discontent-as-students-protest |access-date=2026-10-18 |website=France 24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italian pupils rally nationwide for better school conditions |url=https://www.yahoo.com/news/world/articles/italian-pupils-rally-nationwide-better-150346255.html |access-date=2026-10-18 |publisher=Yahoo News |agency=DPA |language=en-US}}</ref> Қозғалыс [[Париж]]дің шетіндегі [[Кретей]] [[Франция коммуналары|коммунасында]] басталды.<ref name="reuters-fr">{{cite news |title=France. La fronde lycéenne se durcit, le mouvement gagne les universités |url=https://www.reuters.com/fr/actualites/france-la-fronde-lycenne-se-durcit-le-mouvement-gagne-les-universits-2026-10-01/ |agency=Reuters |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026|last=Louet|first=Sophie|editor-last=Van Overstraeten|editor-first=Benoit|trans-title=France. The high school student revolt hardens, spreads to universities}}</ref> Ал алғашқы наразылықтар Француз Гвианасында 7 қыркүйекте басталған еді. Онда оқушылар білім алу жағдайының нашарлауына наразылық білдіріп, алғаш рет лицейдің жұмысын бұғаттады.<ref name="france-televisions">{{cite news |title=Des élèves bloquent le lycée Félix-Éboué à Cayenne et dénoncent 17 points de préoccupation |url=https://la1ere.franceinfo.fr/guyane/cantine-chere-et-surchargee-problemes-informatique-d-hygiene-batiment-delabres-ou-trop-chauds-des-eleves-bloquent-le-lycee-felix-eboue-a-cayenne-et-denoncent-17-points-de-preoccupation-1736222.html |access-date=20 October 2026}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ipyoksqyw24eik9cr99vmub3srkjlyt 3684250 3684249 2026-10-20T20:41:31Z 1nter pares 146705 /* */ 3684250 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Франциядағы наразылықтар (2026) |бөлім = |сурет = Jules Ferry à Paris manif 2 octobre 2026.jpg |сурет атауы = Париждегі оқушылар өз лицейінде наразылық білдіруде |дата = [[18 қыркүйек]] [[2026 жыл|2026]] — қазірге дейін |орын = [[Франция]] |себеп = Мұғалімдер мен қызметкерлер тапшылығы; сыныптардың шамадан тыс толуы; ғимараттардың тозуы; сабақ кестелерінің шамадан тыс жүктелуі; бакалавриатқа қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]» веб-жүйесінің кемшіліктері |нәтиже = |статусы = Жалғасуда |өзгерістер = |қарсылас1 = '''Наразылық білдіруші лицей оқушылары''' (оларды қолдайтын ата-аналар мен мұғалімдерді қоса)<br> '''[[Сары кеудешелілер қозғалысы]]'''<br> '''Саяси партиялар:'''<br> [[Бағынбайтын Франция]]<br> [[Франция коммунистік партиясы]]<br> '''Студенттік кәсіподақтар:'''<br> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]<br> [[Лицей оқушыларының ұлттық қозғалысы]]<br> [[Студенттер одағы (Франция)|Студенттер одағы]]<br> Les Lycéens!<br> [[Коммунист студенттер одағы]]<br> '''Мұғалімдер кәсіподақтары:'''<br> [[Біртұтас кәсіподақ федерациясы|FSU]]<br> [[Лицейлер мен коллеждердің ұлттық кәсіподағы|SNALC]]<br> '''Еңбек ұйымдары:'''<br> [[Францияның Жалпы еңбек конфедерациясы|CGT]]<br> [[Жұмысшылар күші|FO]]<br> [[Автономды кәсіподақтардың ұлттық одағы|UNSA]]<br> [[Францияның Демократиялық еңбек конфедерациясы|CFDT]]<br> [[Solidaires кәсіподақ одағы|Solidaires]]<br> [[Францияның христиан жұмысшылары конфедерациясы|CFTC]]<br> [[Шаруа конфедерациясы]] |қарсылас2 = '''[[Лекорню үкіметтері|Үкімет]]'''<br> [[Франция Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]]<br> [[Франция ұлттық полициясы|Ұлттық полиция]]<br> [[Париж полиция префектурасы]]<br> [[Республикалық қауіпсіздік роталары|CRS]]<br> [[Франция ұлттық жандармериясы|Ұлттық жандармерия]]<br> [[Мобильді жандармерия]]<br> [[Франция Қарулы күштер министрлігі|Қарулы күштер министрлігі]]<br> [[Франция Қарулы күштері]]<br> [[Франция Ұлттық гвардиясы|Ұлттық гвардия]]<br> '''Муниципалдық үкіметтер:'''<br> [[Франция муниципалдық полициясы|Муниципалдық полиция]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = Рияд Рани ([[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]) |командир2 = [[Эмманюэль Макрон]]<br>[[Себастьен Лекорню]]<br>[[Эдуар Жеффре]]<br>[[Лоран Нуньес]]<br>[[Катрин Вотрен]]<br>[[Фабьен Мандон]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = '''Наразылық білдірушілер:''' 248 оқушы және 149 білім беру қызметкері жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/europe/rioting-in-france-whats-fueling-the-violence-and-what-happens-next-87f18199|title=What’s Behind the Protests in France and What Happens Next|first=Nick|last=Kostov|date=19 October 2026|via=www.wsj.com}}</ref> олардың 6-уы ауыр жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.com/International/wireStory/frances-worst-rioting-years-erupted-government-responded-137390407|title=How France’s worst rioting in years erupted and how the government responded|first1=Sylvie|last1=Corbet|first2=Tom|last2=Nouvian|website=ABC News}}</ref> 1 наразылық білдіруші жүрек тоқтауынан қайтыс болды.<ref name="Reuters18OctCasualties">{{cite news |title=France faces aftermath of worst unrest in years |url=https://www.reuters.com/world/europe/france-faces-aftermath-worst-unrest-years-2026-10-18/ |work=Reuters |date=18 October 2026}}</ref><ref name="AP18OctCasualties">{{cite news |title=Macron to address nation after riots and looting lead to 1,800 arrests across France |url=https://apnews.com/article/f5ce07c2ef46ad0c02c6ff7018532a59 |work=Associated Press |date=18 October 2026}}</ref> |шығындар2 = '''Қауіпсіздік қызметкерлері:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, 1000 адам жараланды, олардың 7-уі ауыр жараланды,<ref name="BBC19OctMacron">{{cite news |last=Burgess |first=Jack |date=18 October 2026 |title=Macron calls for calm and order after riots across France |url=https://www.bbc.com/news/articles/cw240zl08dm5o |access-date=18 October 2026 |work=BBC News}}</ref> 1 полиция қызметкері көлікпен қағу оқиғасы салдарынан қаза тапты.<ref>{{cite news |last=Sarrot |first=Aurélie |last2=Maillochon |first2=Raphaël |title=Nantes : un policier de 22 ans tué après avoir été percuté par une voiture lors d'une intervention |url=https://www.tf1info.fr/justice-faits-divers/nantes-un-policier-de-22-ans-meurt-percute-par-une-voiture-sur-le-peripherique-lors-d-une-intervention-2470477.html |work=TF1 Info |date=17 October 2026 |language=fr}}</ref> |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = '''Тұтқындалғандар:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, шамамен 2400 адам тұтқындалды.<ref name="BBC19OctMacron" /> }} 2026 жылғы 18 қыркүйектен бастап [[Франция]]да [[Франциядағы орта білім|лицей]] оқушыларының бірқатар наразылық шерулері мен оқу орындарын қоршау акциялары өтіп жатыр. Кейін бұл қозғалыс [[2026 жылғы Еуропадағы толқулар|азырақ ауқымда]] Бельгияға,<ref>{{Cite news |date=5 October 2026 |title=Blocus des lycées : des manifestations d'élèves dégénèrent dans plusieurs villes de Belgique, dont Liège |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/blocus-des-lycees-des-manifestations-deleves-degenerent-dans-plusieurs-villes-de-belgique-dont-liege-05-10-2026-WSNW7CFBJJFQZEJGKHMZS3TCGE.php |access-date=8 October 2026 |work=[[Le Parisien]] |language=fr}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last=Adam |first=Caroline |title=Mouvement d'élèves à Liège : six arrestations, retour au calme depuis 13 heures – RTBF Actus |url=https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |access-date=2026-10-02 |agency=RTBF |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20261002104306/https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |archive-date=2 October 2026 |url-status=live}}</ref> [[Албаниядағы студенттер наразылықтары (2026)|Албанияға]], Грекияға<ref name="Greek and Albanian protests">{{Cite web|date=2026-10-13 |title= France student protests spread across Europe |url= https://www.cbc.ca/news/world/france-student-protests-spread-scroller-9.7379099 |access-date=2026-10-13 |agency=CBC}}</ref> және [[Италиядағы толқулар (2026)|Италияға]] таралды.<ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italy braces for 'autumn of discontent' as students protest |url=https://www.france24.com/en/live-news/20261016-italy-braces-for-autumn-of-discontent-as-students-protest |access-date=2026-10-18 |website=France 24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italian pupils rally nationwide for better school conditions |url=https://www.yahoo.com/news/world/articles/italian-pupils-rally-nationwide-better-150346255.html |access-date=2026-10-18 |publisher=Yahoo News |agency=DPA |language=en-US}}</ref> Қозғалыс [[Париж]]дің шетіндегі [[Кретей]] [[Франция коммуналары|коммунасында]] басталды.<ref name="reuters-fr">{{cite news |title=France. La fronde lycéenne se durcit, le mouvement gagne les universités |url=https://www.reuters.com/fr/actualites/france-la-fronde-lycenne-se-durcit-le-mouvement-gagne-les-universits-2026-10-01/ |agency=Reuters |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026|last=Louet|first=Sophie|editor-last=Van Overstraeten|editor-first=Benoit|trans-title=France. The high school student revolt hardens, spreads to universities}}</ref> Ал алғашқы наразылықтар Француз Гвианасында 7 қыркүйекте басталған еді. Онда оқушылар білім алу жағдайының нашарлауына наразылық білдіріп, алғаш рет лицейдің жұмысын бұғаттады.<ref name="france-televisions">{{cite news |title=Des élèves bloquent le lycée Félix-Éboué à Cayenne et dénoncent 17 points de préoccupation |url=https://la1ere.franceinfo.fr/guyane/cantine-chere-et-surchargee-problemes-informatique-d-hygiene-batiment-delabres-ou-trop-chauds-des-eleves-bloquent-le-lycee-felix-eboue-a-cayenne-et-denoncent-17-points-de-preoccupation-1736222.html |access-date=20 October 2026}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} li02952ucary3wvuvhgcklhblznp6tq 3684253 3684250 2026-10-20T20:43:18Z 1nter pares 146705 /* */ 3684253 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Франциядағы наразылықтар (2026) |бөлім = |сурет = Jules Ferry à Paris manif 2 octobre 2026.jpg |сурет атауы = Париждегі оқушылар өз лицейінде наразылық білдіруде |дата = [[18 қыркүйек]] [[2026 жыл|2026]] — қазірге дейін |орын = {{Байрақ|Франция}} |себеп = Мұғалімдер мен қызметкерлер тапшылығы; сыныптардың шамадан тыс толуы; ғимараттардың тозуы; сабақ кестелерінің шамадан тыс жүктелуі; бакалавриатқа қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]» веб-жүйесінің кемшіліктері |нәтиже = |статусы = Жалғасуда |өзгерістер = |қарсылас1 = '''Наразылық білдіруші лицей оқушылары''' (оларды қолдайтын ата-аналар мен мұғалімдерді қоса)<br> '''[[Сары кеудешелілер қозғалысы]]'''<br> '''Саяси партиялар:'''<br> [[Бағынбайтын Франция]]<br> [[Франция коммунистік партиясы]]<br> '''Студенттік кәсіподақтар:'''<br> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]<br> [[Лицей оқушыларының ұлттық қозғалысы]]<br> [[Студенттер одағы (Франция)|Студенттер одағы]]<br> Les Lycéens!<br> [[Коммунист студенттер одағы]]<br> '''Мұғалімдер кәсіподақтары:'''<br> [[Біртұтас кәсіподақ федерациясы|FSU]]<br> [[Лицейлер мен коллеждердің ұлттық кәсіподағы|SNALC]]<br> '''Еңбек ұйымдары:'''<br> [[Францияның Жалпы еңбек конфедерациясы|CGT]]<br> [[Жұмысшылар күші|FO]]<br> [[Автономды кәсіподақтардың ұлттық одағы|UNSA]]<br> [[Францияның Демократиялық еңбек конфедерациясы|CFDT]]<br> [[Solidaires кәсіподақ одағы|Solidaires]]<br> [[Францияның христиан жұмысшылары конфедерациясы|CFTC]]<br> [[Шаруа конфедерациясы]] |қарсылас2 = '''[[Лекорню үкіметтері|Үкімет]]'''<br> [[Франция Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]]<br> [[Франция ұлттық полициясы|Ұлттық полиция]]<br> [[Париж полиция префектурасы]]<br> [[Республикалық қауіпсіздік роталары|CRS]]<br> [[Франция ұлттық жандармериясы|Ұлттық жандармерия]]<br> [[Мобильді жандармерия]]<br> [[Франция Қарулы күштер министрлігі|Қарулы күштер министрлігі]]<br> [[Франция Қарулы күштері]]<br> [[Франция Ұлттық гвардиясы|Ұлттық гвардия]]<br> '''Муниципалдық үкіметтер:'''<br> [[Франция муниципалдық полициясы|Муниципалдық полиция]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = Рияд Рани ([[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]) |командир2 = [[Эмманюэль Макрон]]<br>[[Себастьен Лекорню]]<br>[[Эдуар Жеффре]]<br>[[Лоран Нуньес]]<br>[[Катрин Вотрен]]<br>[[Фабьен Мандон]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = '''Наразылық білдірушілер:''' 248 оқушы және 149 білім беру қызметкері жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/europe/rioting-in-france-whats-fueling-the-violence-and-what-happens-next-87f18199|title=What’s Behind the Protests in France and What Happens Next|first=Nick|last=Kostov|date=19 October 2026|via=www.wsj.com}}</ref> олардың 6-уы ауыр жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.com/International/wireStory/frances-worst-rioting-years-erupted-government-responded-137390407|title=How France’s worst rioting in years erupted and how the government responded|first1=Sylvie|last1=Corbet|first2=Tom|last2=Nouvian|website=ABC News}}</ref> 1 наразылық білдіруші жүрек тоқтауынан қайтыс болды.<ref name="Reuters18OctCasualties">{{cite news |title=France faces aftermath of worst unrest in years |url=https://www.reuters.com/world/europe/france-faces-aftermath-worst-unrest-years-2026-10-18/ |work=Reuters |date=18 October 2026}}</ref><ref name="AP18OctCasualties">{{cite news |title=Macron to address nation after riots and looting lead to 1,800 arrests across France |url=https://apnews.com/article/f5ce07c2ef46ad0c02c6ff7018532a59 |work=Associated Press |date=18 October 2026}}</ref> |шығындар2 = '''Қауіпсіздік қызметкерлері:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, 1000 адам жараланды, олардың 7-уі ауыр жараланды,<ref name="BBC19OctMacron">{{cite news |last=Burgess |first=Jack |date=18 October 2026 |title=Macron calls for calm and order after riots across France |url=https://www.bbc.com/news/articles/cw240zl08dm5o |access-date=18 October 2026 |work=BBC News}}</ref> 1 полиция қызметкері көлікпен қағу оқиғасы салдарынан қаза тапты.<ref>{{cite news |last=Sarrot |first=Aurélie |last2=Maillochon |first2=Raphaël |title=Nantes : un policier de 22 ans tué après avoir été percuté par une voiture lors d'une intervention |url=https://www.tf1info.fr/justice-faits-divers/nantes-un-policier-de-22-ans-meurt-percute-par-une-voiture-sur-le-peripherique-lors-d-une-intervention-2470477.html |work=TF1 Info |date=17 October 2026 |language=fr}}</ref> |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = '''Тұтқындалғандар:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, шамамен 2400 адам тұтқындалды.<ref name="BBC19OctMacron" /> }} 2026 жылғы 18 қыркүйектен бастап [[Франция]]да [[Франциядағы орта білім|лицей]] оқушыларының бірқатар наразылық шерулері мен оқу орындарын қоршау акциялары өтіп жатыр. Кейін бұл қозғалыс [[2026 жылғы Еуропадағы толқулар|азырақ ауқымда]] Бельгияға,<ref>{{Cite news |date=5 October 2026 |title=Blocus des lycées : des manifestations d'élèves dégénèrent dans plusieurs villes de Belgique, dont Liège |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/blocus-des-lycees-des-manifestations-deleves-degenerent-dans-plusieurs-villes-de-belgique-dont-liege-05-10-2026-WSNW7CFBJJFQZEJGKHMZS3TCGE.php |access-date=8 October 2026 |work=[[Le Parisien]] |language=fr}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last=Adam |first=Caroline |title=Mouvement d'élèves à Liège : six arrestations, retour au calme depuis 13 heures – RTBF Actus |url=https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |access-date=2026-10-02 |agency=RTBF |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20261002104306/https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |archive-date=2 October 2026 |url-status=live}}</ref> [[Албаниядағы студенттер наразылықтары (2026)|Албанияға]], Грекияға<ref name="Greek and Albanian protests">{{Cite web|date=2026-10-13 |title= France student protests spread across Europe |url= https://www.cbc.ca/news/world/france-student-protests-spread-scroller-9.7379099 |access-date=2026-10-13 |agency=CBC}}</ref> және [[Италиядағы толқулар (2026)|Италияға]] таралды.<ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italy braces for 'autumn of discontent' as students protest |url=https://www.france24.com/en/live-news/20261016-italy-braces-for-autumn-of-discontent-as-students-protest |access-date=2026-10-18 |website=France 24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italian pupils rally nationwide for better school conditions |url=https://www.yahoo.com/news/world/articles/italian-pupils-rally-nationwide-better-150346255.html |access-date=2026-10-18 |publisher=Yahoo News |agency=DPA |language=en-US}}</ref> Қозғалыс [[Париж]]дің шетіндегі [[Кретей]] [[Франция коммуналары|коммунасында]] басталды.<ref name="reuters-fr">{{cite news |title=France. La fronde lycéenne se durcit, le mouvement gagne les universités |url=https://www.reuters.com/fr/actualites/france-la-fronde-lycenne-se-durcit-le-mouvement-gagne-les-universits-2026-10-01/ |agency=Reuters |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026|last=Louet|first=Sophie|editor-last=Van Overstraeten|editor-first=Benoit|trans-title=France. The high school student revolt hardens, spreads to universities}}</ref> Ал алғашқы наразылықтар Француз Гвианасында 7 қыркүйекте басталған еді. Онда оқушылар білім алу жағдайының нашарлауына наразылық білдіріп, алғаш рет лицейдің жұмысын бұғаттады.<ref name="france-televisions">{{cite news |title=Des élèves bloquent le lycée Félix-Éboué à Cayenne et dénoncent 17 points de préoccupation |url=https://la1ere.franceinfo.fr/guyane/cantine-chere-et-surchargee-problemes-informatique-d-hygiene-batiment-delabres-ou-trop-chauds-des-eleves-bloquent-le-lycee-felix-eboue-a-cayenne-et-denoncent-17-points-de-preoccupation-1736222.html |access-date=20 October 2026}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} b5sd5lpp7rmd8ajfh3gorh3gi30syut 3684254 3684253 2026-10-20T20:43:41Z 1nter pares 146705 /* */ 3684254 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Франциядағы наразылықтар (2026) |бөлім = |сурет = Jules Ferry à Paris manif 2 octobre 2026.jpg |сурет атауы = Париждегі оқушылар өз лицейінде наразылық білдіруде |дата = [[18 қыркүйек]] [[2026 жыл|2026]] — қазірге дейін |орын = {{Байрақ|Франция}} |себеп = Мұғалімдер мен қызметкерлер тапшылығы; сыныптардың шамадан тыс толуы; ғимараттардың тозуы; сабақ кестелерінің шамадан тыс жүктелуі; бакалавриатқа қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]» веб-жүйесінің кемшіліктері |нәтиже = |статусы = ''жалғасуда'' |өзгерістер = |қарсылас1 = '''Наразылық білдіруші лицей оқушылары''' (оларды қолдайтын ата-аналар мен мұғалімдерді қоса)<br> '''[[Сары кеудешелілер қозғалысы]]'''<br> '''Саяси партиялар:'''<br> [[Бағынбайтын Франция]]<br> [[Франция коммунистік партиясы]]<br> '''Студенттік кәсіподақтар:'''<br> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]<br> [[Лицей оқушыларының ұлттық қозғалысы]]<br> [[Студенттер одағы (Франция)|Студенттер одағы]]<br> Les Lycéens!<br> [[Коммунист студенттер одағы]]<br> '''Мұғалімдер кәсіподақтары:'''<br> [[Біртұтас кәсіподақ федерациясы|FSU]]<br> [[Лицейлер мен коллеждердің ұлттық кәсіподағы|SNALC]]<br> '''Еңбек ұйымдары:'''<br> [[Францияның Жалпы еңбек конфедерациясы|CGT]]<br> [[Жұмысшылар күші|FO]]<br> [[Автономды кәсіподақтардың ұлттық одағы|UNSA]]<br> [[Францияның Демократиялық еңбек конфедерациясы|CFDT]]<br> [[Solidaires кәсіподақ одағы|Solidaires]]<br> [[Францияның христиан жұмысшылары конфедерациясы|CFTC]]<br> [[Шаруа конфедерациясы]] |қарсылас2 = '''[[Лекорню үкіметтері|Үкімет]]'''<br> [[Франция Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]]<br> [[Франция ұлттық полициясы|Ұлттық полиция]]<br> [[Париж полиция префектурасы]]<br> [[Республикалық қауіпсіздік роталары|CRS]]<br> [[Франция ұлттық жандармериясы|Ұлттық жандармерия]]<br> [[Мобильді жандармерия]]<br> [[Франция Қарулы күштер министрлігі|Қарулы күштер министрлігі]]<br> [[Франция Қарулы күштері]]<br> [[Франция Ұлттық гвардиясы|Ұлттық гвардия]]<br> '''Муниципалдық үкіметтер:'''<br> [[Франция муниципалдық полициясы|Муниципалдық полиция]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = Рияд Рани ([[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]) |командир2 = [[Эмманюэль Макрон]]<br>[[Себастьен Лекорню]]<br>[[Эдуар Жеффре]]<br>[[Лоран Нуньес]]<br>[[Катрин Вотрен]]<br>[[Фабьен Мандон]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = '''Наразылық білдірушілер:''' 248 оқушы және 149 білім беру қызметкері жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/europe/rioting-in-france-whats-fueling-the-violence-and-what-happens-next-87f18199|title=What’s Behind the Protests in France and What Happens Next|first=Nick|last=Kostov|date=19 October 2026|via=www.wsj.com}}</ref> олардың 6-уы ауыр жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.com/International/wireStory/frances-worst-rioting-years-erupted-government-responded-137390407|title=How France’s worst rioting in years erupted and how the government responded|first1=Sylvie|last1=Corbet|first2=Tom|last2=Nouvian|website=ABC News}}</ref> 1 наразылық білдіруші жүрек тоқтауынан қайтыс болды.<ref name="Reuters18OctCasualties">{{cite news |title=France faces aftermath of worst unrest in years |url=https://www.reuters.com/world/europe/france-faces-aftermath-worst-unrest-years-2026-10-18/ |work=Reuters |date=18 October 2026}}</ref><ref name="AP18OctCasualties">{{cite news |title=Macron to address nation after riots and looting lead to 1,800 arrests across France |url=https://apnews.com/article/f5ce07c2ef46ad0c02c6ff7018532a59 |work=Associated Press |date=18 October 2026}}</ref> |шығындар2 = '''Қауіпсіздік қызметкерлері:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, 1000 адам жараланды, олардың 7-уі ауыр жараланды,<ref name="BBC19OctMacron">{{cite news |last=Burgess |first=Jack |date=18 October 2026 |title=Macron calls for calm and order after riots across France |url=https://www.bbc.com/news/articles/cw240zl08dm5o |access-date=18 October 2026 |work=BBC News}}</ref> 1 полиция қызметкері көлікпен қағу оқиғасы салдарынан қаза тапты.<ref>{{cite news |last=Sarrot |first=Aurélie |last2=Maillochon |first2=Raphaël |title=Nantes : un policier de 22 ans tué après avoir été percuté par une voiture lors d'une intervention |url=https://www.tf1info.fr/justice-faits-divers/nantes-un-policier-de-22-ans-meurt-percute-par-une-voiture-sur-le-peripherique-lors-d-une-intervention-2470477.html |work=TF1 Info |date=17 October 2026 |language=fr}}</ref> |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = '''Тұтқындалғандар:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, шамамен 2400 адам тұтқындалды.<ref name="BBC19OctMacron" /> }} 2026 жылғы 18 қыркүйектен бастап [[Франция]]да [[Франциядағы орта білім|лицей]] оқушыларының бірқатар наразылық шерулері мен оқу орындарын қоршау акциялары өтіп жатыр. Кейін бұл қозғалыс [[2026 жылғы Еуропадағы толқулар|азырақ ауқымда]] Бельгияға,<ref>{{Cite news |date=5 October 2026 |title=Blocus des lycées : des manifestations d'élèves dégénèrent dans plusieurs villes de Belgique, dont Liège |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/blocus-des-lycees-des-manifestations-deleves-degenerent-dans-plusieurs-villes-de-belgique-dont-liege-05-10-2026-WSNW7CFBJJFQZEJGKHMZS3TCGE.php |access-date=8 October 2026 |work=[[Le Parisien]] |language=fr}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last=Adam |first=Caroline |title=Mouvement d'élèves à Liège : six arrestations, retour au calme depuis 13 heures – RTBF Actus |url=https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |access-date=2026-10-02 |agency=RTBF |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20261002104306/https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |archive-date=2 October 2026 |url-status=live}}</ref> [[Албаниядағы студенттер наразылықтары (2026)|Албанияға]], Грекияға<ref name="Greek and Albanian protests">{{Cite web|date=2026-10-13 |title= France student protests spread across Europe |url= https://www.cbc.ca/news/world/france-student-protests-spread-scroller-9.7379099 |access-date=2026-10-13 |agency=CBC}}</ref> және [[Италиядағы толқулар (2026)|Италияға]] таралды.<ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italy braces for 'autumn of discontent' as students protest |url=https://www.france24.com/en/live-news/20261016-italy-braces-for-autumn-of-discontent-as-students-protest |access-date=2026-10-18 |website=France 24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italian pupils rally nationwide for better school conditions |url=https://www.yahoo.com/news/world/articles/italian-pupils-rally-nationwide-better-150346255.html |access-date=2026-10-18 |publisher=Yahoo News |agency=DPA |language=en-US}}</ref> Қозғалыс [[Париж]]дің шетіндегі [[Кретей]] [[Франция коммуналары|коммунасында]] басталды.<ref name="reuters-fr">{{cite news |title=France. La fronde lycéenne se durcit, le mouvement gagne les universités |url=https://www.reuters.com/fr/actualites/france-la-fronde-lycenne-se-durcit-le-mouvement-gagne-les-universits-2026-10-01/ |agency=Reuters |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026|last=Louet|first=Sophie|editor-last=Van Overstraeten|editor-first=Benoit|trans-title=France. The high school student revolt hardens, spreads to universities}}</ref> Ал алғашқы наразылықтар Француз Гвианасында 7 қыркүйекте басталған еді. Онда оқушылар білім алу жағдайының нашарлауына наразылық білдіріп, алғаш рет лицейдің жұмысын бұғаттады.<ref name="france-televisions">{{cite news |title=Des élèves bloquent le lycée Félix-Éboué à Cayenne et dénoncent 17 points de préoccupation |url=https://la1ere.franceinfo.fr/guyane/cantine-chere-et-surchargee-problemes-informatique-d-hygiene-batiment-delabres-ou-trop-chauds-des-eleves-bloquent-le-lycee-felix-eboue-a-cayenne-et-denoncent-17-points-de-preoccupation-1736222.html |access-date=20 October 2026}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 8il16p1ij1quvlh5gv0u95j62p4dksf 3684255 3684254 2026-10-20T20:44:01Z 1nter pares 146705 /* */ 3684255 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Франциядағы наразылықтар (2026) |бөлім = |сурет = Jules Ferry à Paris manif 2 octobre 2026.jpg |сурет атауы = Париждегі оқушылар өз лицейінде наразылық білдіруде |дата = [[18 қыркүйек]] [[2026 жыл|2026]] — қазірге дейін |орын = {{Байрақ|Франция}} |себеп = Мұғалімдер мен қызметкерлер тапшылығы; сыныптардың шамадан тыс толуы; ғимараттардың тозуы; сабақ кестелерінің шамадан тыс жүктелуі; бакалавриатқа қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]<nowiki/>» веб-жүйесінің кемшіліктері |нәтиже = |статусы = ''жалғасуда'' |өзгерістер = |қарсылас1 = '''Наразылық білдіруші лицей оқушылары''' (оларды қолдайтын ата-аналар мен мұғалімдерді қоса)<br> '''[[Сары кеудешелілер қозғалысы]]'''<br> '''Саяси партиялар:'''<br> [[Бағынбайтын Франция]]<br> [[Франция коммунистік партиясы]]<br> '''Студенттік кәсіподақтар:'''<br> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]<br> [[Лицей оқушыларының ұлттық қозғалысы]]<br> [[Студенттер одағы (Франция)|Студенттер одағы]]<br> Les Lycéens!<br> [[Коммунист студенттер одағы]]<br> '''Мұғалімдер кәсіподақтары:'''<br> [[Біртұтас кәсіподақ федерациясы|FSU]]<br> [[Лицейлер мен коллеждердің ұлттық кәсіподағы|SNALC]]<br> '''Еңбек ұйымдары:'''<br> [[Францияның Жалпы еңбек конфедерациясы|CGT]]<br> [[Жұмысшылар күші|FO]]<br> [[Автономды кәсіподақтардың ұлттық одағы|UNSA]]<br> [[Францияның Демократиялық еңбек конфедерациясы|CFDT]]<br> [[Solidaires кәсіподақ одағы|Solidaires]]<br> [[Францияның христиан жұмысшылары конфедерациясы|CFTC]]<br> [[Шаруа конфедерациясы]] |қарсылас2 = '''[[Лекорню үкіметтері|Үкімет]]'''<br> [[Франция Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]]<br> [[Франция ұлттық полициясы|Ұлттық полиция]]<br> [[Париж полиция префектурасы]]<br> [[Республикалық қауіпсіздік роталары|CRS]]<br> [[Франция ұлттық жандармериясы|Ұлттық жандармерия]]<br> [[Мобильді жандармерия]]<br> [[Франция Қарулы күштер министрлігі|Қарулы күштер министрлігі]]<br> [[Франция Қарулы күштері]]<br> [[Франция Ұлттық гвардиясы|Ұлттық гвардия]]<br> '''Муниципалдық үкіметтер:'''<br> [[Франция муниципалдық полициясы|Муниципалдық полиция]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = Рияд Рани ([[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]) |командир2 = [[Эмманюэль Макрон]]<br>[[Себастьен Лекорню]]<br>[[Эдуар Жеффре]]<br>[[Лоран Нуньес]]<br>[[Катрин Вотрен]]<br>[[Фабьен Мандон]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = '''Наразылық білдірушілер:''' 248 оқушы және 149 білім беру қызметкері жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/europe/rioting-in-france-whats-fueling-the-violence-and-what-happens-next-87f18199|title=What’s Behind the Protests in France and What Happens Next|first=Nick|last=Kostov|date=19 October 2026|via=www.wsj.com}}</ref> олардың 6-уы ауыр жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.com/International/wireStory/frances-worst-rioting-years-erupted-government-responded-137390407|title=How France’s worst rioting in years erupted and how the government responded|first1=Sylvie|last1=Corbet|first2=Tom|last2=Nouvian|website=ABC News}}</ref> 1 наразылық білдіруші жүрек тоқтауынан қайтыс болды.<ref name="Reuters18OctCasualties">{{cite news |title=France faces aftermath of worst unrest in years |url=https://www.reuters.com/world/europe/france-faces-aftermath-worst-unrest-years-2026-10-18/ |work=Reuters |date=18 October 2026}}</ref><ref name="AP18OctCasualties">{{cite news |title=Macron to address nation after riots and looting lead to 1,800 arrests across France |url=https://apnews.com/article/f5ce07c2ef46ad0c02c6ff7018532a59 |work=Associated Press |date=18 October 2026}}</ref> |шығындар2 = '''Қауіпсіздік қызметкерлері:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, 1000 адам жараланды, олардың 7-уі ауыр жараланды,<ref name="BBC19OctMacron">{{cite news |last=Burgess |first=Jack |date=18 October 2026 |title=Macron calls for calm and order after riots across France |url=https://www.bbc.com/news/articles/cw240zl08dm5o |access-date=18 October 2026 |work=BBC News}}</ref> 1 полиция қызметкері көлікпен қағу оқиғасы салдарынан қаза тапты.<ref>{{cite news |last=Sarrot |first=Aurélie |last2=Maillochon |first2=Raphaël |title=Nantes : un policier de 22 ans tué après avoir été percuté par une voiture lors d'une intervention |url=https://www.tf1info.fr/justice-faits-divers/nantes-un-policier-de-22-ans-meurt-percute-par-une-voiture-sur-le-peripherique-lors-d-une-intervention-2470477.html |work=TF1 Info |date=17 October 2026 |language=fr}}</ref> |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = '''Тұтқындалғандар:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, шамамен 2400 адам тұтқындалды.<ref name="BBC19OctMacron" /> }} 2026 жылғы 18 қыркүйектен бастап [[Франция]]да [[Франциядағы орта білім|лицей]] оқушыларының бірқатар наразылық шерулері мен оқу орындарын қоршау акциялары өтіп жатыр. Кейін бұл қозғалыс [[2026 жылғы Еуропадағы толқулар|азырақ ауқымда]] Бельгияға,<ref>{{Cite news |date=5 October 2026 |title=Blocus des lycées : des manifestations d'élèves dégénèrent dans plusieurs villes de Belgique, dont Liège |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/blocus-des-lycees-des-manifestations-deleves-degenerent-dans-plusieurs-villes-de-belgique-dont-liege-05-10-2026-WSNW7CFBJJFQZEJGKHMZS3TCGE.php |access-date=8 October 2026 |work=[[Le Parisien]] |language=fr}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last=Adam |first=Caroline |title=Mouvement d'élèves à Liège : six arrestations, retour au calme depuis 13 heures – RTBF Actus |url=https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |access-date=2026-10-02 |agency=RTBF |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20261002104306/https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |archive-date=2 October 2026 |url-status=live}}</ref> [[Албаниядағы студенттер наразылықтары (2026)|Албанияға]], Грекияға<ref name="Greek and Albanian protests">{{Cite web|date=2026-10-13 |title= France student protests spread across Europe |url= https://www.cbc.ca/news/world/france-student-protests-spread-scroller-9.7379099 |access-date=2026-10-13 |agency=CBC}}</ref> және [[Италиядағы толқулар (2026)|Италияға]] таралды.<ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italy braces for 'autumn of discontent' as students protest |url=https://www.france24.com/en/live-news/20261016-italy-braces-for-autumn-of-discontent-as-students-protest |access-date=2026-10-18 |website=France 24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italian pupils rally nationwide for better school conditions |url=https://www.yahoo.com/news/world/articles/italian-pupils-rally-nationwide-better-150346255.html |access-date=2026-10-18 |publisher=Yahoo News |agency=DPA |language=en-US}}</ref> Қозғалыс [[Париж]]дің шетіндегі [[Кретей]] [[Франция коммуналары|коммунасында]] басталды.<ref name="reuters-fr">{{cite news |title=France. La fronde lycéenne se durcit, le mouvement gagne les universités |url=https://www.reuters.com/fr/actualites/france-la-fronde-lycenne-se-durcit-le-mouvement-gagne-les-universits-2026-10-01/ |agency=Reuters |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026|last=Louet|first=Sophie|editor-last=Van Overstraeten|editor-first=Benoit|trans-title=France. The high school student revolt hardens, spreads to universities}}</ref> Ал алғашқы наразылықтар Француз Гвианасында 7 қыркүйекте басталған еді. Онда оқушылар білім алу жағдайының нашарлауына наразылық білдіріп, алғаш рет лицейдің жұмысын бұғаттады.<ref name="france-televisions">{{cite news |title=Des élèves bloquent le lycée Félix-Éboué à Cayenne et dénoncent 17 points de préoccupation |url=https://la1ere.franceinfo.fr/guyane/cantine-chere-et-surchargee-problemes-informatique-d-hygiene-batiment-delabres-ou-trop-chauds-des-eleves-bloquent-le-lycee-felix-eboue-a-cayenne-et-denoncent-17-points-de-preoccupation-1736222.html |access-date=20 October 2026}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} nqypa6gdrwuqpy1jkoig7nrkwzr19ba 3684256 3684255 2026-10-20T20:45:10Z 1nter pares 146705 /* */ 3684256 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Франциядағы наразылықтар (2026) |бөлім = |сурет = Jules Ferry à Paris manif 2 octobre 2026.jpg |сурет атауы = Париждегі оқушылар өз лицейінде наразылық білдіруде |дата = [[18 қыркүйек]] [[2026 жыл|2026]] – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|year=2026|month=09|day=18}}) |орын = {{Байрақ|Франция}} |себеп = Мұғалімдер мен қызметкерлер тапшылығы; сыныптардың шамадан тыс толуы; ғимараттардың тозуы; сабақ кестелерінің шамадан тыс жүктелуі; бакалавриатқа қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]<nowiki/>» веб-жүйесінің кемшіліктері |нәтиже = |статусы = ''жалғасуда'' |өзгерістер = |қарсылас1 = '''Наразылық білдіруші лицей оқушылары''' (оларды қолдайтын ата-аналар мен мұғалімдерді қоса)<br> '''[[Сары кеудешелілер қозғалысы]]'''<br> '''Саяси партиялар:'''<br> [[Бағынбайтын Франция]]<br> [[Франция коммунистік партиясы]]<br> '''Студенттік кәсіподақтар:'''<br> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]<br> [[Лицей оқушыларының ұлттық қозғалысы]]<br> [[Студенттер одағы (Франция)|Студенттер одағы]]<br> Les Lycéens!<br> [[Коммунист студенттер одағы]]<br> '''Мұғалімдер кәсіподақтары:'''<br> [[Біртұтас кәсіподақ федерациясы|FSU]]<br> [[Лицейлер мен коллеждердің ұлттық кәсіподағы|SNALC]]<br> '''Еңбек ұйымдары:'''<br> [[Францияның Жалпы еңбек конфедерациясы|CGT]]<br> [[Жұмысшылар күші|FO]]<br> [[Автономды кәсіподақтардың ұлттық одағы|UNSA]]<br> [[Францияның Демократиялық еңбек конфедерациясы|CFDT]]<br> [[Solidaires кәсіподақ одағы|Solidaires]]<br> [[Францияның христиан жұмысшылары конфедерациясы|CFTC]]<br> [[Шаруа конфедерациясы]] |қарсылас2 = '''[[Лекорню үкіметтері|Үкімет]]'''<br> [[Франция Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]]<br> [[Франция ұлттық полициясы|Ұлттық полиция]]<br> [[Париж полиция префектурасы]]<br> [[Республикалық қауіпсіздік роталары|CRS]]<br> [[Франция ұлттық жандармериясы|Ұлттық жандармерия]]<br> [[Мобильді жандармерия]]<br> [[Франция Қарулы күштер министрлігі|Қарулы күштер министрлігі]]<br> [[Франция Қарулы күштері]]<br> [[Франция Ұлттық гвардиясы|Ұлттық гвардия]]<br> '''Муниципалдық үкіметтер:'''<br> [[Франция муниципалдық полициясы|Муниципалдық полиция]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = Рияд Рани ([[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]) |командир2 = [[Эмманюэль Макрон]]<br>[[Себастьен Лекорню]]<br>[[Эдуар Жеффре]]<br>[[Лоран Нуньес]]<br>[[Катрин Вотрен]]<br>[[Фабьен Мандон]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = '''Наразылық білдірушілер:''' 248 оқушы және 149 білім беру қызметкері жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/europe/rioting-in-france-whats-fueling-the-violence-and-what-happens-next-87f18199|title=What’s Behind the Protests in France and What Happens Next|first=Nick|last=Kostov|date=19 October 2026|via=www.wsj.com}}</ref> олардың 6-уы ауыр жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.com/International/wireStory/frances-worst-rioting-years-erupted-government-responded-137390407|title=How France’s worst rioting in years erupted and how the government responded|first1=Sylvie|last1=Corbet|first2=Tom|last2=Nouvian|website=ABC News}}</ref> 1 наразылық білдіруші жүрек тоқтауынан қайтыс болды.<ref name="Reuters18OctCasualties">{{cite news |title=France faces aftermath of worst unrest in years |url=https://www.reuters.com/world/europe/france-faces-aftermath-worst-unrest-years-2026-10-18/ |work=Reuters |date=18 October 2026}}</ref><ref name="AP18OctCasualties">{{cite news |title=Macron to address nation after riots and looting lead to 1,800 arrests across France |url=https://apnews.com/article/f5ce07c2ef46ad0c02c6ff7018532a59 |work=Associated Press |date=18 October 2026}}</ref> |шығындар2 = '''Қауіпсіздік қызметкерлері:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, 1000 адам жараланды, олардың 7-уі ауыр жараланды,<ref name="BBC19OctMacron">{{cite news |last=Burgess |first=Jack |date=18 October 2026 |title=Macron calls for calm and order after riots across France |url=https://www.bbc.com/news/articles/cw240zl08dm5o |access-date=18 October 2026 |work=BBC News}}</ref> 1 полиция қызметкері көлікпен қағу оқиғасы салдарынан қаза тапты.<ref>{{cite news |last=Sarrot |first=Aurélie |last2=Maillochon |first2=Raphaël |title=Nantes : un policier de 22 ans tué après avoir été percuté par une voiture lors d'une intervention |url=https://www.tf1info.fr/justice-faits-divers/nantes-un-policier-de-22-ans-meurt-percute-par-une-voiture-sur-le-peripherique-lors-d-une-intervention-2470477.html |work=TF1 Info |date=17 October 2026 |language=fr}}</ref> |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = '''Тұтқындалғандар:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, шамамен 2400 адам тұтқындалды.<ref name="BBC19OctMacron" /> }} 2026 жылғы 18 қыркүйектен бастап [[Франция]]да [[Франциядағы орта білім|лицей]] оқушыларының бірқатар наразылық шерулері мен оқу орындарын қоршау акциялары өтіп жатыр. Кейін бұл қозғалыс [[2026 жылғы Еуропадағы толқулар|азырақ ауқымда]] Бельгияға,<ref>{{Cite news |date=5 October 2026 |title=Blocus des lycées : des manifestations d'élèves dégénèrent dans plusieurs villes de Belgique, dont Liège |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/blocus-des-lycees-des-manifestations-deleves-degenerent-dans-plusieurs-villes-de-belgique-dont-liege-05-10-2026-WSNW7CFBJJFQZEJGKHMZS3TCGE.php |access-date=8 October 2026 |work=[[Le Parisien]] |language=fr}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last=Adam |first=Caroline |title=Mouvement d'élèves à Liège : six arrestations, retour au calme depuis 13 heures – RTBF Actus |url=https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |access-date=2026-10-02 |agency=RTBF |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20261002104306/https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |archive-date=2 October 2026 |url-status=live}}</ref> [[Албаниядағы студенттер наразылықтары (2026)|Албанияға]], Грекияға<ref name="Greek and Albanian protests">{{Cite web|date=2026-10-13 |title= France student protests spread across Europe |url= https://www.cbc.ca/news/world/france-student-protests-spread-scroller-9.7379099 |access-date=2026-10-13 |agency=CBC}}</ref> және [[Италиядағы толқулар (2026)|Италияға]] таралды.<ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italy braces for 'autumn of discontent' as students protest |url=https://www.france24.com/en/live-news/20261016-italy-braces-for-autumn-of-discontent-as-students-protest |access-date=2026-10-18 |website=France 24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italian pupils rally nationwide for better school conditions |url=https://www.yahoo.com/news/world/articles/italian-pupils-rally-nationwide-better-150346255.html |access-date=2026-10-18 |publisher=Yahoo News |agency=DPA |language=en-US}}</ref> Қозғалыс [[Париж]]дің шетіндегі [[Кретей]] [[Франция коммуналары|коммунасында]] басталды.<ref name="reuters-fr">{{cite news |title=France. La fronde lycéenne se durcit, le mouvement gagne les universités |url=https://www.reuters.com/fr/actualites/france-la-fronde-lycenne-se-durcit-le-mouvement-gagne-les-universits-2026-10-01/ |agency=Reuters |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026|last=Louet|first=Sophie|editor-last=Van Overstraeten|editor-first=Benoit|trans-title=France. The high school student revolt hardens, spreads to universities}}</ref> Ал алғашқы наразылықтар Француз Гвианасында 7 қыркүйекте басталған еді. Онда оқушылар білім алу жағдайының нашарлауына наразылық білдіріп, алғаш рет лицейдің жұмысын бұғаттады.<ref name="france-televisions">{{cite news |title=Des élèves bloquent le lycée Félix-Éboué à Cayenne et dénoncent 17 points de préoccupation |url=https://la1ere.franceinfo.fr/guyane/cantine-chere-et-surchargee-problemes-informatique-d-hygiene-batiment-delabres-ou-trop-chauds-des-eleves-bloquent-le-lycee-felix-eboue-a-cayenne-et-denoncent-17-points-de-preoccupation-1736222.html |access-date=20 October 2026}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} d30u168qy7p89rozmxljdwnmlgdyk0c 3684257 3684256 2026-10-20T20:46:37Z 1nter pares 146705 3684257 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Франциядағы наразылықтар (2026) |бөлім = |сурет = Jules Ferry à Paris manif 2 octobre 2026.jpg |сурет атауы = Париждегі оқушылар өз лицейінде наразылық білдіруде |дата = [[18 қыркүйек]] [[2026 жыл|2026]] – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|year=2026|month=09|day=18}}) |орын = {{Байрақ|Франция}} |себеп = Мұғалімдер мен қызметкерлер тапшылығы; сыныптардың шамадан тыс толуы; ғимараттардың тозуы; сабақ кестелерінің шамадан тыс жүктелуі; бакалавриатқа қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]<nowiki/>» веб-жүйесінің кемшіліктері |нәтиже = |статусы = ''жалғасуда'' |өзгерістер = |қарсылас1 = '''Наразылық білдіруші лицей оқушылары''' (оларды қолдайтын ата-аналар мен мұғалімдерді қоса)<br> '''[[Сары кеудешелілер қозғалысы]]'''<br> '''Саяси партиялар:'''<br> [[Бағынбайтын Франция]]<br> [[Франция коммунистік партиясы]]<br> '''Студенттік кәсіподақтар:'''<br> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]<br> [[Лицей оқушыларының ұлттық қозғалысы]]<br> [[Студенттер одағы (Франция)|Студенттер одағы]]<br> Les Lycéens!<br> [[Коммунист студенттер одағы]]<br> '''Мұғалімдер кәсіподақтары:'''<br> [[Біртұтас кәсіподақ федерациясы|FSU]]<br> [[Лицейлер мен коллеждердің ұлттық кәсіподағы|SNALC]]<br> '''Еңбек ұйымдары:'''<br> [[Францияның Жалпы еңбек конфедерациясы|CGT]]<br> [[Жұмысшылар күші|FO]]<br> [[Автономды кәсіподақтардың ұлттық одағы|UNSA]]<br> [[Францияның Демократиялық еңбек конфедерациясы|CFDT]]<br> [[Solidaires кәсіподақ одағы|Solidaires]]<br> [[Францияның христиан жұмысшылары конфедерациясы|CFTC]]<br> [[Шаруа конфедерациясы]] |қарсылас2 = '''[[Лекорню үкіметтері|Үкімет]]'''<br> [[Франция Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]]<br> [[Франция ұлттық полициясы|Ұлттық полиция]]<br> [[Париж полиция префектурасы]]<br> [[Республикалық қауіпсіздік роталары|CRS]]<br> [[Франция ұлттық жандармериясы|Ұлттық жандармерия]]<br> [[Мобильді жандармерия]]<br> [[Франция Қарулы күштер министрлігі|Қарулы күштер министрлігі]]<br> [[Франция Қарулы күштері]]<br> [[Франция Ұлттық гвардиясы|Ұлттық гвардия]]<br> '''Муниципалдық үкіметтер:'''<br> [[Франция муниципалдық полициясы|Муниципалдық полиция]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = Рияд Рани ([[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]) |командир2 = [[Эмманюэль Макрон]]<br>[[Себастьен Лекорню]]<br>[[Эдуар Жеффре]]<br>[[Лоран Нуньес]]<br>[[Катрин Вотрен]]<br>[[Фабьен Мандон]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = '''Наразылық білдірушілер:''' 248 оқушы және 149 білім беру қызметкері жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/europe/rioting-in-france-whats-fueling-the-violence-and-what-happens-next-87f18199|title=What’s Behind the Protests in France and What Happens Next|first=Nick|last=Kostov|date=19 October 2026|via=www.wsj.com}}</ref> олардың 6-уы ауыр жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.com/International/wireStory/frances-worst-rioting-years-erupted-government-responded-137390407|title=How France’s worst rioting in years erupted and how the government responded|first1=Sylvie|last1=Corbet|first2=Tom|last2=Nouvian|website=ABC News}}</ref> 1 наразылық білдіруші жүрек тоқтауынан қайтыс болды.<ref name="Reuters18OctCasualties">{{cite news |title=France faces aftermath of worst unrest in years |url=https://www.reuters.com/world/europe/france-faces-aftermath-worst-unrest-years-2026-10-18/ |work=Reuters |date=18 October 2026}}</ref><ref name="AP18OctCasualties">{{cite news |title=Macron to address nation after riots and looting lead to 1,800 arrests across France |url=https://apnews.com/article/f5ce07c2ef46ad0c02c6ff7018532a59 |work=Associated Press |date=18 October 2026}}</ref> |шығындар2 = '''Қауіпсіздік қызметкерлері:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, 1000 адам жараланды, олардың 7-уі ауыр жараланды,<ref name="BBC19OctMacron">{{cite news |last=Burgess |first=Jack |date=18 October 2026 |title=Macron calls for calm and order after riots across France |url=https://www.bbc.com/news/articles/cw240zl08dm5o |access-date=18 October 2026 |work=BBC News}}</ref> 1 полиция қызметкері көлікпен қағу оқиғасы салдарынан қаза тапты.<ref>{{cite news |last=Sarrot |first=Aurélie |last2=Maillochon |first2=Raphaël |title=Nantes : un policier de 22 ans tué après avoir été percuté par une voiture lors d'une intervention |url=https://www.tf1info.fr/justice-faits-divers/nantes-un-policier-de-22-ans-meurt-percute-par-une-voiture-sur-le-peripherique-lors-d-une-intervention-2470477.html |work=TF1 Info |date=17 October 2026 |language=fr}}</ref> |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = '''Тұтқындалғандар:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, шамамен 2400 адам тұтқындалды.<ref name="BBC19OctMacron" /> }} 2026 жылғы 18 қыркүйектен бастап [[Франция]]да [[Франциядағы орта білім|лицей]] оқушыларының бірқатар наразылық шерулері мен оқу орындарын қоршау акциялары өтіп жатыр. Кейін бұл қозғалыс [[2026 жылғы Еуропадағы толқулар|азырақ ауқымда]] Бельгияға,<ref>{{Cite news |date=5 October 2026 |title=Blocus des lycées : des manifestations d'élèves dégénèrent dans plusieurs villes de Belgique, dont Liège |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/blocus-des-lycees-des-manifestations-deleves-degenerent-dans-plusieurs-villes-de-belgique-dont-liege-05-10-2026-WSNW7CFBJJFQZEJGKHMZS3TCGE.php |access-date=8 October 2026 |work=[[Le Parisien]] |language=fr}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last=Adam |first=Caroline |title=Mouvement d'élèves à Liège : six arrestations, retour au calme depuis 13 heures – RTBF Actus |url=https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |access-date=2026-10-02 |agency=RTBF |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20261002104306/https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |archive-date=2 October 2026 |url-status=live}}</ref> [[Албаниядағы студенттер наразылықтары (2026)|Албанияға]], Грекияға<ref name="Greek and Albanian protests">{{Cite web|date=2026-10-13 |title= France student protests spread across Europe |url= https://www.cbc.ca/news/world/france-student-protests-spread-scroller-9.7379099 |access-date=2026-10-13 |agency=CBC}}</ref> және [[Италиядағы толқулар (2026)|Италияға]] таралды.<ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italy braces for 'autumn of discontent' as students protest |url=https://www.france24.com/en/live-news/20261016-italy-braces-for-autumn-of-discontent-as-students-protest |access-date=2026-10-18 |website=France 24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italian pupils rally nationwide for better school conditions |url=https://www.yahoo.com/news/world/articles/italian-pupils-rally-nationwide-better-150346255.html |access-date=2026-10-18 |publisher=Yahoo News |agency=DPA |language=en-US}}</ref> Қозғалыс [[Париж]]дің шетіндегі [[Кретей]] [[Франция коммуналары|коммунасында]] басталды.<ref name="reuters-fr">{{cite news |title=France. La fronde lycéenne se durcit, le mouvement gagne les universités |url=https://www.reuters.com/fr/actualites/france-la-fronde-lycenne-se-durcit-le-mouvement-gagne-les-universits-2026-10-01/ |agency=Reuters |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026|last=Louet|first=Sophie|editor-last=Van Overstraeten|editor-first=Benoit|trans-title=France. The high school student revolt hardens, spreads to universities}}</ref> Ал алғашқы наразылықтар Француз Гвианасында 7 қыркүйекте басталған еді. Онда оқушылар білім алу жағдайының нашарлауына наразылық білдіріп, алғаш рет лицейдің жұмысын бұғаттады.<ref name="france-televisions">{{cite news |title=Des élèves bloquent le lycée Félix-Éboué à Cayenne et dénoncent 17 points de préoccupation |url=https://la1ere.franceinfo.fr/guyane/cantine-chere-et-surchargee-problemes-informatique-d-hygiene-batiment-delabres-ou-trop-chauds-des-eleves-bloquent-le-lycee-felix-eboue-a-cayenne-et-denoncent-17-points-de-preoccupation-1736222.html |access-date=20 October 2026}}</ref> 6 қазанда наразылықтар студенттерді, оқушыларды, мұғалімдерді, ата-аналарды және [[кәсіподақ]]тарды қамтыған жалпыұлттық қозғалысқа ұласты. ''[[The Conversation (сайт)|The Conversation]]'' басылымының мәліметінше, кәсіподақтар ел бойынша наразылықтарға 450 000 адам қатысты деп бағаласа, Франция үкіметі қатысушылар санын 250 000 адам деп көрсетті.<ref>{{Cite journal |last=Morder |first=Robi |editor-first1=Aurélie |editor-first2=David |editor-first3=Laurent |editor-first4=Carly |editor-last1=Djavadi |editor-last2=Bornstein |editor-last3=Bainier |editor-last4=Lock |date=2026-10-07 |title=Why the student protests in France and the government's response are unprecedented and unpredictable |url=https://theconversation.com/why-the-student-protests-in-france-and-the-governments-response-are-unprecedented-and-unpredictable-293863 |access-date=2026-10-13 |website=The Conversation |language=en-US |doi=10.64628/AAK.9hg5tt7cw}}</ref> Қозғалыс лицейлердің жұмысын бұғаттаумен, жиналыстар мен шерулер өткізумен ерекшеленеді. Оқушылар наразылықтарға қатысу себептері ретінде мұғалімдердің жетіспеушілігін, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, қажытатын сабақ кестелерін, ғимараттардың тозуын және жоғары оқу орындарына өтініш беруге арналған [[Parcoursup]] платформасына байланысты күйзелісті атады.<ref name="guardian-29">{{cite news |title=Hundreds detained as student protests across France turn violent |work=The Guardian |date=29 September 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/sep/29/french-students-police-clash-school-blockades-violent}}</ref><ref name="franceinfo-how">{{cite news |title=Revendications locales, vidéos virales, soutien de LFI… Comment le blocage de quelques lycées s'est transformé en un mouvement d'ampleur |url=https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |work=franceinfo |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261001112650/https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |archive-date=1 October 2026 |url-status=live}}</ref> Сонымен қатар [[2026 жылғы Еуропадағы аптап ыстық толқындары]] кезінде сынып бөлмелеріндегі ауа температурасының 40 °C-қа дейін көтерілуі де наразылық себептерінің бірі болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/02/student-protests-shut-schools-across-france|title=Fires, fury and hundreds of arrests as France gripped by student protests|first=Angelique|last=Chrisafis|work=The Guardian |date=2 October 2026}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} f8rwo15j6iieq1ubkgubgqgdtl695ba 3684258 3684257 2026-10-20T20:51:43Z 1nter pares 146705 3684258 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Франциядағы наразылықтар (2026) |бөлім = |сурет = Jules Ferry à Paris manif 2 octobre 2026.jpg |сурет атауы = Париждегі оқушылар өз лицейінде наразылық білдіруде |дата = [[18 қыркүйек]] [[2026 жыл|2026]] – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|year=2026|month=09|day=18}}) |орын = {{Байрақ|Франция}} |себеп = Мұғалімдер мен қызметкерлер тапшылығы; сыныптардың шамадан тыс толуы; ғимараттардың тозуы; сабақ кестелерінің шамадан тыс жүктелуі; бакалавриатқа қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]<nowiki/>» веб-жүйесінің кемшіліктері |нәтиже = |статусы = ''жалғасуда'' |өзгерістер = |қарсылас1 = '''Наразылық білдіруші лицей оқушылары''' (оларды қолдайтын ата-аналар мен мұғалімдерді қоса)<br> '''[[Сары кеудешелілер қозғалысы]]'''<br> '''Саяси партиялар:'''<br> [[Бағынбайтын Франция]]<br> [[Франция коммунистік партиясы]]<br> '''Студенттік кәсіподақтар:'''<br> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]<br> [[Лицей оқушыларының ұлттық қозғалысы]]<br> [[Студенттер одағы (Франция)|Студенттер одағы]]<br> Les Lycéens!<br> [[Коммунист студенттер одағы]]<br> '''Мұғалімдер кәсіподақтары:'''<br> [[Біртұтас кәсіподақ федерациясы|FSU]]<br> [[Лицейлер мен коллеждердің ұлттық кәсіподағы|SNALC]]<br> '''Еңбек ұйымдары:'''<br> [[Францияның Жалпы еңбек конфедерациясы|CGT]]<br> [[Жұмысшылар күші|FO]]<br> [[Автономды кәсіподақтардың ұлттық одағы|UNSA]]<br> [[Францияның Демократиялық еңбек конфедерациясы|CFDT]]<br> [[Solidaires кәсіподақ одағы|Solidaires]]<br> [[Францияның христиан жұмысшылары конфедерациясы|CFTC]]<br> [[Шаруа конфедерациясы]] |қарсылас2 = '''[[Лекорню үкіметтері|Үкімет]]'''<br> [[Франция Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]]<br> [[Франция ұлттық полициясы|Ұлттық полиция]]<br> [[Париж полиция префектурасы]]<br> [[Республикалық қауіпсіздік роталары|CRS]]<br> [[Франция ұлттық жандармериясы|Ұлттық жандармерия]]<br> [[Мобильді жандармерия]]<br> [[Франция Қарулы күштер министрлігі|Қарулы күштер министрлігі]]<br> [[Франция Қарулы күштері]]<br> [[Франция Ұлттық гвардиясы|Ұлттық гвардия]]<br> '''Муниципалдық үкіметтер:'''<br> [[Франция муниципалдық полициясы|Муниципалдық полиция]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = Рияд Рани ([[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]) |командир2 = [[Эмманюэль Макрон]]<br>[[Себастьен Лекорню]]<br>[[Эдуар Жеффре]]<br>[[Лоран Нуньес]]<br>[[Катрин Вотрен]]<br>[[Фабьен Мандон]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = '''Наразылық білдірушілер:''' 248 оқушы және 149 білім беру қызметкері жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/europe/rioting-in-france-whats-fueling-the-violence-and-what-happens-next-87f18199|title=What’s Behind the Protests in France and What Happens Next|first=Nick|last=Kostov|date=19 October 2026|via=www.wsj.com}}</ref> олардың 6-уы ауыр жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.com/International/wireStory/frances-worst-rioting-years-erupted-government-responded-137390407|title=How France’s worst rioting in years erupted and how the government responded|first1=Sylvie|last1=Corbet|first2=Tom|last2=Nouvian|website=ABC News}}</ref> 1 наразылық білдіруші жүрек тоқтауынан қайтыс болды.<ref name="Reuters18OctCasualties">{{cite news |title=France faces aftermath of worst unrest in years |url=https://www.reuters.com/world/europe/france-faces-aftermath-worst-unrest-years-2026-10-18/ |work=Reuters |date=18 October 2026}}</ref><ref name="AP18OctCasualties">{{cite news |title=Macron to address nation after riots and looting lead to 1,800 arrests across France |url=https://apnews.com/article/f5ce07c2ef46ad0c02c6ff7018532a59 |work=Associated Press |date=18 October 2026}}</ref> |шығындар2 = '''Қауіпсіздік қызметкерлері:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, 1000 адам жараланды, олардың 7-уі ауыр жараланды,<ref name="BBC19OctMacron">{{cite news |last=Burgess |first=Jack |date=18 October 2026 |title=Macron calls for calm and order after riots across France |url=https://www.bbc.com/news/articles/cw240zl08dm5o |access-date=18 October 2026 |work=BBC News}}</ref> 1 полиция қызметкері көлікпен қағу оқиғасы салдарынан қаза тапты.<ref>{{cite news |last=Sarrot |first=Aurélie |last2=Maillochon |first2=Raphaël |title=Nantes : un policier de 22 ans tué après avoir été percuté par une voiture lors d'une intervention |url=https://www.tf1info.fr/justice-faits-divers/nantes-un-policier-de-22-ans-meurt-percute-par-une-voiture-sur-le-peripherique-lors-d-une-intervention-2470477.html |work=TF1 Info |date=17 October 2026 |language=fr}}</ref> |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = '''Тұтқындалғандар:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, шамамен 2400 адам тұтқындалды.<ref name="BBC19OctMacron" /> }} 2026 жылғы 18 қыркүйектен бастап [[Франция]]да [[Франциядағы орта білім|лицей]] оқушыларының бірқатар наразылық шерулері мен оқу орындарын қоршау акциялары өтіп жатыр. Кейін бұл қозғалыс [[2026 жылғы Еуропадағы толқулар|азырақ ауқымда]] Бельгияға,<ref>{{Cite news |date=5 October 2026 |title=Blocus des lycées : des manifestations d'élèves dégénèrent dans plusieurs villes de Belgique, dont Liège |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/blocus-des-lycees-des-manifestations-deleves-degenerent-dans-plusieurs-villes-de-belgique-dont-liege-05-10-2026-WSNW7CFBJJFQZEJGKHMZS3TCGE.php |access-date=8 October 2026 |work=[[Le Parisien]] |language=fr}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last=Adam |first=Caroline |title=Mouvement d'élèves à Liège : six arrestations, retour au calme depuis 13 heures – RTBF Actus |url=https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |access-date=2026-10-02 |agency=RTBF |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20261002104306/https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |archive-date=2 October 2026 |url-status=live}}</ref> [[Албаниядағы студенттер наразылықтары (2026)|Албанияға]], Грекияға<ref name="Greek and Albanian protests">{{Cite web|date=2026-10-13 |title= France student protests spread across Europe |url= https://www.cbc.ca/news/world/france-student-protests-spread-scroller-9.7379099 |access-date=2026-10-13 |agency=CBC}}</ref> және [[Италиядағы толқулар (2026)|Италияға]] таралды.<ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italy braces for 'autumn of discontent' as students protest |url=https://www.france24.com/en/live-news/20261016-italy-braces-for-autumn-of-discontent-as-students-protest |access-date=2026-10-18 |website=France 24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italian pupils rally nationwide for better school conditions |url=https://www.yahoo.com/news/world/articles/italian-pupils-rally-nationwide-better-150346255.html |access-date=2026-10-18 |publisher=Yahoo News |agency=DPA |language=en-US}}</ref> Қозғалыс [[Париж]]дің шетіндегі [[Кретей]] [[Франция коммуналары|коммунасында]] басталды.<ref name="reuters-fr">{{cite news |title=France. La fronde lycéenne se durcit, le mouvement gagne les universités |url=https://www.reuters.com/fr/actualites/france-la-fronde-lycenne-se-durcit-le-mouvement-gagne-les-universits-2026-10-01/ |agency=Reuters |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026|last=Louet|first=Sophie|editor-last=Van Overstraeten|editor-first=Benoit|trans-title=France. The high school student revolt hardens, spreads to universities}}</ref> Ал алғашқы наразылықтар Француз Гвианасында 7 қыркүйекте басталған еді. Онда оқушылар білім алу жағдайының нашарлауына наразылық білдіріп, алғаш рет лицейдің жұмысын бұғаттады.<ref name="france-televisions">{{cite news |title=Des élèves bloquent le lycée Félix-Éboué à Cayenne et dénoncent 17 points de préoccupation |url=https://la1ere.franceinfo.fr/guyane/cantine-chere-et-surchargee-problemes-informatique-d-hygiene-batiment-delabres-ou-trop-chauds-des-eleves-bloquent-le-lycee-felix-eboue-a-cayenne-et-denoncent-17-points-de-preoccupation-1736222.html |access-date=20 October 2026}}</ref> 6 қазанда наразылықтар студенттерді, оқушыларды, мұғалімдерді, ата-аналарды және [[кәсіподақ]]тарды қамтыған жалпыұлттық қозғалысқа ұласты. ''[[The Conversation (сайт)|The Conversation]]'' басылымының мәліметінше, кәсіподақтар ел бойынша наразылықтарға 450 000 адам қатысты деп бағаласа, Франция үкіметі қатысушылар санын 250 000 адам деп көрсетті.<ref>{{Cite journal |last=Morder |first=Robi |editor-first1=Aurélie |editor-first2=David |editor-first3=Laurent |editor-first4=Carly |editor-last1=Djavadi |editor-last2=Bornstein |editor-last3=Bainier |editor-last4=Lock |date=2026-10-07 |title=Why the student protests in France and the government's response are unprecedented and unpredictable |url=https://theconversation.com/why-the-student-protests-in-france-and-the-governments-response-are-unprecedented-and-unpredictable-293863 |access-date=2026-10-13 |website=The Conversation |language=en-US |doi=10.64628/AAK.9hg5tt7cw}}</ref> Қозғалыс лицейлердің жұмысын бұғаттаумен, жиналыстар мен шерулер өткізумен ерекшеленеді. Оқушылар наразылықтарға қатысу себептері ретінде мұғалімдердің жетіспеушілігін, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, қажытатын сабақ кестелерін, ғимараттардың тозуын және жоғары оқу орындарына өтініш беруге арналған [[Parcoursup]] платформасына байланысты күйзелісті атады.<ref name="guardian-29">{{cite news |title=Hundreds detained as student protests across France turn violent |work=The Guardian |date=29 September 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/sep/29/french-students-police-clash-school-blockades-violent}}</ref><ref name="franceinfo-how">{{cite news |title=Revendications locales, vidéos virales, soutien de LFI… Comment le blocage de quelques lycées s'est transformé en un mouvement d'ampleur |url=https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |work=franceinfo |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261001112650/https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |archive-date=1 October 2026 |url-status=live}}</ref> Сонымен қатар [[2026 жылғы Еуропадағы аптап ыстық толқындары]] кезінде сынып бөлмелеріндегі ауа температурасының 40 °C-қа дейін көтерілуі де наразылық себептерінің бірі болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/02/student-protests-shut-schools-across-france|title=Fires, fury and hundreds of arrests as France gripped by student protests|first=Angelique|last=Chrisafis|work=The Guardian |date=2 October 2026}}</ref> Бастапқыда полиция наразылықтарға шамадан тыс күш қолдану арқылы жауап берді. Атап айтқанда, күшті әсер ететін арнайы қару-жарақтың қолданылуы салдарынан бірнеше оқушы ауыр жарақат алып, мертікті. Ақырында тұтқындалғандардың саны 6800 адамға жетті.<ref name="amnesty1" /><ref name="lestradic">{{cite news |last1=Le Stradic |first1=Segolene |title=The French 14-Year-Old Whose Face Was Maimed by a Tear Gas Grenade |url=https://www.nytimes.com/2026/10/19/world/europe/france-protests-violence-police-response.html |access-date=20 October 2026 |work=The New York Times |date=19 October 2026}}</ref> Қазан айына қарай қозғалыстың кейбір қатысушылары полициямен және оқу орындары әкімшілігінің жекелеген өкілдерімен, әсіресе директорлармен күш қолданылған қақтығыстарға түсті.<ref name="bbc-1">{{cite news |last=Cursino |first=Malu |title=Fires break out at French schools as students protest nationwide |work=BBC News |date=1 October 2026 |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-url=https://web.archive.org/web/20261005073743/https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-date=5 October 2026 |access-date=5 October 2026 |url-status=live}}</ref><ref name="ici-1949">{{cite news |title=Blocage des lycées : 1.949 interpellations recensées jeudi, plus de 400 établissements seront fermés vendredi |url=https://www.ici.fr/infos/faits-divers-justice/blocage-des-lycees-1-949-interpellations-recensees-jeudi-plus-de-400-etablissements-seront-fermes-vendredi-4880439 |work=ICI |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026}}</ref> [[Франция үкіметі]] [[Франциядағы әсіре солшыл саясат|әсіре солшылдарды]] саяси пайда табу мақсатында толқуларды қоздырды деп айыптады.<ref>{{Cite news |last=Landler |first=Mark |date=2026-10-08 |title=For France's Resurgent Far Left, Student Protests Are an Opening and a Threat |url=https://www.nytimes.com/2026/10/08/world/europe/france-protests-far-left-melenchon.html |access-date=2026-10-08 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref name="LeMondeUSLDemands" /> Ал наразылыққа қатысқан ұйымдар мен партиялар қозғалыстың өздігінен пайда болғанын мәлімдеп, үкімет пен оңшыл партияларды астыртын сөз байласу туралы болжамдарға сүйенді деп айыптады.<ref name="figaro-lfi">{{cite news |title=Blocus des lycées : « LFI et ses proxys de l'ultragauche » sont « à l'origine » selon Matignon |work=Le Figaro |language=fr |date=1 October 2026}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} glwxcw679z299pkmd9yb4brskbj32ei 3684260 3684258 2026-10-20T20:56:20Z 1nter pares 146705 3684260 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Франциядағы наразылықтар (2026) |бөлім = |сурет = Jules Ferry à Paris manif 2 octobre 2026.jpg |сурет атауы = Париждегі оқушылар өз лицейінде наразылық білдіруде |дата = [[18 қыркүйек]] [[2026 жыл|2026]] – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|year=2026|month=09|day=18}}) |орын = {{Байрақ|Франция}} |себеп = Мұғалімдер мен қызметкерлер тапшылығы; сыныптардың шамадан тыс толуы; ғимараттардың тозуы; сабақ кестелерінің шамадан тыс жүктелуі; бакалавриатқа қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]<nowiki/>» веб-жүйесінің кемшіліктері |нәтиже = |статусы = ''жалғасуда'' |өзгерістер = |қарсылас1 = '''Наразылық білдіруші лицей оқушылары''' (оларды қолдайтын ата-аналар мен мұғалімдерді қоса)<br> '''[[Сары кеудешелілер қозғалысы]]'''<br> '''Саяси партиялар:'''<br> [[Бағынбайтын Франция]]<br> [[Франция коммунистік партиясы]]<br> '''Студенттік кәсіподақтар:'''<br> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]<br> [[Лицей оқушыларының ұлттық қозғалысы]]<br> [[Студенттер одағы (Франция)|Студенттер одағы]]<br> Les Lycéens!<br> [[Коммунист студенттер одағы]]<br> '''Мұғалімдер кәсіподақтары:'''<br> [[Біртұтас кәсіподақ федерациясы|FSU]]<br> [[Лицейлер мен коллеждердің ұлттық кәсіподағы|SNALC]]<br> '''Еңбек ұйымдары:'''<br> [[Францияның Жалпы еңбек конфедерациясы|CGT]]<br> [[Жұмысшылар күші|FO]]<br> [[Автономды кәсіподақтардың ұлттық одағы|UNSA]]<br> [[Францияның Демократиялық еңбек конфедерациясы|CFDT]]<br> [[Solidaires кәсіподақ одағы|Solidaires]]<br> [[Францияның христиан жұмысшылары конфедерациясы|CFTC]]<br> [[Шаруа конфедерациясы]] |қарсылас2 = '''[[Лекорню үкіметтері|Үкімет]]'''<br> [[Франция Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]]<br> [[Франция ұлттық полициясы|Ұлттық полиция]]<br> [[Париж полиция префектурасы]]<br> [[Республикалық қауіпсіздік роталары|CRS]]<br> [[Франция ұлттық жандармериясы|Ұлттық жандармерия]]<br> [[Мобильді жандармерия]]<br> [[Франция Қарулы күштер министрлігі|Қарулы күштер министрлігі]]<br> [[Франция Қарулы күштері]]<br> [[Франция Ұлттық гвардиясы|Ұлттық гвардия]]<br> '''Муниципалдық үкіметтер:'''<br> [[Франция муниципалдық полициясы|Муниципалдық полиция]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = Рияд Рани ([[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]) |командир2 = [[Эмманюэль Макрон]]<br>[[Себастьен Лекорню]]<br>[[Эдуар Жеффре]]<br>[[Лоран Нуньес]]<br>[[Катрин Вотрен]]<br>[[Фабьен Мандон]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = '''Наразылық білдірушілер:''' 248 оқушы және 149 білім беру қызметкері жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/europe/rioting-in-france-whats-fueling-the-violence-and-what-happens-next-87f18199|title=What’s Behind the Protests in France and What Happens Next|first=Nick|last=Kostov|date=19 October 2026|via=www.wsj.com}}</ref> олардың 6-уы ауыр жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.com/International/wireStory/frances-worst-rioting-years-erupted-government-responded-137390407|title=How France’s worst rioting in years erupted and how the government responded|first1=Sylvie|last1=Corbet|first2=Tom|last2=Nouvian|website=ABC News}}</ref> 1 наразылық білдіруші жүрек тоқтауынан қайтыс болды.<ref name="Reuters18OctCasualties">{{cite news |title=France faces aftermath of worst unrest in years |url=https://www.reuters.com/world/europe/france-faces-aftermath-worst-unrest-years-2026-10-18/ |work=Reuters |date=18 October 2026}}</ref><ref name="AP18OctCasualties">{{cite news |title=Macron to address nation after riots and looting lead to 1,800 arrests across France |url=https://apnews.com/article/f5ce07c2ef46ad0c02c6ff7018532a59 |work=Associated Press |date=18 October 2026}}</ref> |шығындар2 = '''Қауіпсіздік қызметкерлері:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, 1000 адам жараланды, олардың 7-уі ауыр жараланды,<ref name="BBC19OctMacron">{{cite news |last=Burgess |first=Jack |date=18 October 2026 |title=Macron calls for calm and order after riots across France |url=https://www.bbc.com/news/articles/cw240zl08dm5o |access-date=18 October 2026 |work=BBC News}}</ref> 1 полиция қызметкері көлікпен қағу оқиғасы салдарынан қаза тапты.<ref>{{cite news |last=Sarrot |first=Aurélie |last2=Maillochon |first2=Raphaël |title=Nantes : un policier de 22 ans tué après avoir été percuté par une voiture lors d'une intervention |url=https://www.tf1info.fr/justice-faits-divers/nantes-un-policier-de-22-ans-meurt-percute-par-une-voiture-sur-le-peripherique-lors-d-une-intervention-2470477.html |work=TF1 Info |date=17 October 2026 |language=fr}}</ref> |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = '''Тұтқындалғандар:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, шамамен 2400 адам тұтқындалды.<ref name="BBC19OctMacron" /> }} 2026 жылғы 18 қыркүйектен бастап [[Франция]]да [[Франциядағы орта білім|лицей]] оқушыларының бірқатар наразылық шерулері мен оқу орындарын қоршау акциялары өтіп жатыр. Кейін бұл қозғалыс [[2026 жылғы Еуропадағы толқулар|азырақ ауқымда]] Бельгияға,<ref>{{Cite news |date=5 October 2026 |title=Blocus des lycées : des manifestations d'élèves dégénèrent dans plusieurs villes de Belgique, dont Liège |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/blocus-des-lycees-des-manifestations-deleves-degenerent-dans-plusieurs-villes-de-belgique-dont-liege-05-10-2026-WSNW7CFBJJFQZEJGKHMZS3TCGE.php |access-date=8 October 2026 |work=[[Le Parisien]] |language=fr}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last=Adam |first=Caroline |title=Mouvement d'élèves à Liège : six arrestations, retour au calme depuis 13 heures – RTBF Actus |url=https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |access-date=2026-10-02 |agency=RTBF |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20261002104306/https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |archive-date=2 October 2026 |url-status=live}}</ref> [[Албаниядағы студенттер наразылықтары (2026)|Албанияға]], Грекияға<ref name="Greek and Albanian protests">{{Cite web|date=2026-10-13 |title= France student protests spread across Europe |url= https://www.cbc.ca/news/world/france-student-protests-spread-scroller-9.7379099 |access-date=2026-10-13 |agency=CBC}}</ref> және [[Италиядағы толқулар (2026)|Италияға]] таралды.<ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italy braces for 'autumn of discontent' as students protest |url=https://www.france24.com/en/live-news/20261016-italy-braces-for-autumn-of-discontent-as-students-protest |access-date=2026-10-18 |website=France 24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italian pupils rally nationwide for better school conditions |url=https://www.yahoo.com/news/world/articles/italian-pupils-rally-nationwide-better-150346255.html |access-date=2026-10-18 |publisher=Yahoo News |agency=DPA |language=en-US}}</ref> Қозғалыс [[Париж]]дің шетіндегі [[Кретей]] [[Франция коммуналары|коммунасында]] басталды.<ref name="reuters-fr">{{cite news |title=France. La fronde lycéenne se durcit, le mouvement gagne les universités |url=https://www.reuters.com/fr/actualites/france-la-fronde-lycenne-se-durcit-le-mouvement-gagne-les-universits-2026-10-01/ |agency=Reuters |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026|last=Louet|first=Sophie|editor-last=Van Overstraeten|editor-first=Benoit|trans-title=France. The high school student revolt hardens, spreads to universities}}</ref> Ал алғашқы наразылықтар Француз Гвианасында 7 қыркүйекте басталған еді. Онда оқушылар білім алу жағдайының нашарлауына наразылық білдіріп, алғаш рет лицейдің жұмысын бұғаттады.<ref name="france-televisions">{{cite news |title=Des élèves bloquent le lycée Félix-Éboué à Cayenne et dénoncent 17 points de préoccupation |url=https://la1ere.franceinfo.fr/guyane/cantine-chere-et-surchargee-problemes-informatique-d-hygiene-batiment-delabres-ou-trop-chauds-des-eleves-bloquent-le-lycee-felix-eboue-a-cayenne-et-denoncent-17-points-de-preoccupation-1736222.html |access-date=20 October 2026}}</ref> 6 қазанда наразылықтар студенттерді, оқушыларды, мұғалімдерді, ата-аналарды және [[кәсіподақ]]тарды қамтыған жалпыұлттық қозғалысқа ұласты. ''[[The Conversation (сайт)|The Conversation]]'' басылымының мәліметінше, кәсіподақтар ел бойынша наразылықтарға 450 000 адам қатысты деп бағаласа, Франция үкіметі қатысушылар санын 250 000 адам деп көрсетті.<ref>{{Cite journal |last=Morder |first=Robi |editor-first1=Aurélie |editor-first2=David |editor-first3=Laurent |editor-first4=Carly |editor-last1=Djavadi |editor-last2=Bornstein |editor-last3=Bainier |editor-last4=Lock |date=2026-10-07 |title=Why the student protests in France and the government's response are unprecedented and unpredictable |url=https://theconversation.com/why-the-student-protests-in-france-and-the-governments-response-are-unprecedented-and-unpredictable-293863 |access-date=2026-10-13 |website=The Conversation |language=en-US |doi=10.64628/AAK.9hg5tt7cw}}</ref> Қозғалыс лицейлердің жұмысын бұғаттаумен, жиналыстар мен шерулер өткізумен ерекшеленеді. Оқушылар наразылықтарға қатысу себептері ретінде мұғалімдердің жетіспеушілігін, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, қажытатын сабақ кестелерін, ғимараттардың тозуын және жоғары оқу орындарына өтініш беруге арналған [[Parcoursup]] платформасына байланысты күйзелісті атады.<ref name="guardian-29">{{cite news |title=Hundreds detained as student protests across France turn violent |work=The Guardian |date=29 September 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/sep/29/french-students-police-clash-school-blockades-violent}}</ref><ref name="franceinfo-how">{{cite news |title=Revendications locales, vidéos virales, soutien de LFI… Comment le blocage de quelques lycées s'est transformé en un mouvement d'ampleur |url=https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |work=franceinfo |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261001112650/https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |archive-date=1 October 2026 |url-status=live}}</ref> Сонымен қатар [[2026 жылғы Еуропадағы аптап ыстық толқындары]] кезінде сынып бөлмелеріндегі ауа температурасының 40 °C-қа дейін көтерілуі де наразылық себептерінің бірі болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/02/student-protests-shut-schools-across-france|title=Fires, fury and hundreds of arrests as France gripped by student protests|first=Angelique|last=Chrisafis|work=The Guardian |date=2 October 2026}}</ref> Бастапқыда полиция наразылықтарға шамадан тыс күш қолдану арқылы жауап берді. Атап айтқанда, күшті әсер ететін арнайы қару-жарақтың қолданылуы салдарынан бірнеше оқушы ауыр жарақат алып, мертікті. Ақырында тұтқындалғандардың саны 6800 адамға жетті.<ref name="amnesty1" /><ref name="lestradic">{{cite news |last1=Le Stradic |first1=Segolene |title=The French 14-Year-Old Whose Face Was Maimed by a Tear Gas Grenade |url=https://www.nytimes.com/2026/10/19/world/europe/france-protests-violence-police-response.html |access-date=20 October 2026 |work=The New York Times |date=19 October 2026}}</ref> Қазан айына қарай қозғалыстың кейбір қатысушылары полициямен және оқу орындары әкімшілігінің жекелеген өкілдерімен, әсіресе директорлармен күш қолданылған қақтығыстарға түсті.<ref name="bbc-1">{{cite news |last=Cursino |first=Malu |title=Fires break out at French schools as students protest nationwide |work=BBC News |date=1 October 2026 |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-url=https://web.archive.org/web/20261005073743/https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-date=5 October 2026 |access-date=5 October 2026 |url-status=live}}</ref><ref name="ici-1949">{{cite news |title=Blocage des lycées : 1.949 interpellations recensées jeudi, plus de 400 établissements seront fermés vendredi |url=https://www.ici.fr/infos/faits-divers-justice/blocage-des-lycees-1-949-interpellations-recensees-jeudi-plus-de-400-etablissements-seront-fermes-vendredi-4880439 |work=ICI |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026}}</ref> [[Франция үкіметі]] [[Франциядағы әсіре солшыл саясат|әсіре солшылдарды]] саяси пайда табу мақсатында толқуларды қоздырды деп айыптады.<ref>{{Cite news |last=Landler |first=Mark |date=2026-10-08 |title=For France's Resurgent Far Left, Student Protests Are an Opening and a Threat |url=https://www.nytimes.com/2026/10/08/world/europe/france-protests-far-left-melenchon.html |access-date=2026-10-08 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref name="LeMondeUSLDemands" /> Ал наразылыққа қатысқан ұйымдар мен партиялар қозғалыстың өздігінен пайда болғанын мәлімдеп, үкімет пен оңшыл партияларды астыртын сөз байласу туралы болжамдарға сүйенді деп айыптады.<ref name="figaro-lfi">{{cite news |title=Blocus des lycées : « LFI et ses proxys de l'ultragauche » sont « à l'origine » selon Matignon |work=Le Figaro |language=fr |date=1 October 2026}}</ref> Полиция мен мемлекеттік органдардың әрекеттері құқық қорғау ұйымдарының сынына ұшырады. [[Amnesty International]] күш қолданудың «шамадан тыс» болғанын айыптады,<ref name="amnesty1">{{cite web |title=France: Authorities must de-escalate tensions during student protests |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/10/france-authorities-must-de-escalate-tensions-during-student-protests/ |publisher=[[Amnesty International]] |date=5 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> [[Human Rights Watch]] балалардың ауыр жарақат алғаны туралы хабарлады,<ref>{{cite web |title=French High School Student Protests Met with Excessive Force |url=https://www.hrw.org/news/2026/10/14/french-high-school-student-protests-met-with-excessive-force |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=14 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> ал [[БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы]] алаңдаушылық білдіріп, шиеленісті бәсеңдетуге шақырды.<ref>{{cite web |title=French students vow to keep up protests as UN voices 'concern' over violence |url=https://www.france24.com/en/france/20261009-french-students-vow-to-keep-up-protests-as-un-voices-concern-over-violence |work=[[France 24]] |agency=[[Agence France-Presse]] |date=9 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> Үкімет полицияның наразылықтарды күшпен басып-жаншығаны туралы айыптауларды жоққа шығарды. Ішкі істер министрі [[Лоран Нуньес]] полицияның әрекеттері барлық дерлік жағдайда жағдайға сай болғанын және кейбір наразылықтардың жаппай тәртіпсіздіктерге ұласқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news |title=Protesting pupils blockade French high schools again, testing a weekslong movement |url=https://ny1.com/nyc/all-boroughs/ap-top-news/2026/10/06/protesting-pupils-blockade-french-high-schools-again-testing-a-weekslong-movement |agency=[[Associated Press]] |date=6 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} s97tbharbucaofjurjltdodycw3heon 3684263 3684260 2026-10-20T21:13:54Z 1nter pares 146705 3684263 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Франциядағы наразылықтар (2026) |бөлім = |сурет = Jules Ferry à Paris manif 2 octobre 2026.jpg |сурет атауы = Париждегі оқушылар өз лицейінде наразылық білдіруде |дата = [[18 қыркүйек]] [[2026 жыл|2026]] – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|year=2026|month=09|day=18}}) |орын = {{Байрақ|Франция}} |себеп = Мұғалімдер мен қызметкерлер тапшылығы; сыныптардың шамадан тыс толуы; ғимараттардың тозуы; сабақ кестелерінің шамадан тыс жүктелуі; бакалавриатқа қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]<nowiki/>» веб-жүйесінің кемшіліктері |нәтиже = |статусы = ''жалғасуда'' |өзгерістер = |қарсылас1 = '''Наразылық білдіруші лицей оқушылары''' (оларды қолдайтын ата-аналар мен мұғалімдерді қоса)<br> '''[[Сары кеудешелілер қозғалысы]]'''<br> '''Саяси партиялар:'''<br> [[Бағынбайтын Франция]]<br> [[Франция коммунистік партиясы]]<br> '''Студенттік кәсіподақтар:'''<br> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]<br> [[Лицей оқушыларының ұлттық қозғалысы]]<br> [[Студенттер одағы (Франция)|Студенттер одағы]]<br> Les Lycéens!<br> [[Коммунист студенттер одағы]]<br> '''Мұғалімдер кәсіподақтары:'''<br> [[Біртұтас кәсіподақ федерациясы|FSU]]<br> [[Лицейлер мен коллеждердің ұлттық кәсіподағы|SNALC]]<br> '''Еңбек ұйымдары:'''<br> [[Францияның Жалпы еңбек конфедерациясы|CGT]]<br> [[Жұмысшылар күші|FO]]<br> [[Автономды кәсіподақтардың ұлттық одағы|UNSA]]<br> [[Францияның Демократиялық еңбек конфедерациясы|CFDT]]<br> [[Solidaires кәсіподақ одағы|Solidaires]]<br> [[Францияның христиан жұмысшылары конфедерациясы|CFTC]]<br> [[Шаруа конфедерациясы]] |қарсылас2 = '''[[Лекорню үкіметтері|Үкімет]]'''<br> [[Франция Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]]<br> [[Франция ұлттық полициясы|Ұлттық полиция]]<br> [[Париж полиция префектурасы]]<br> [[Республикалық қауіпсіздік роталары|CRS]]<br> [[Франция ұлттық жандармериясы|Ұлттық жандармерия]]<br> [[Мобильді жандармерия]]<br> [[Франция Қарулы күштер министрлігі|Қарулы күштер министрлігі]]<br> [[Франция Қарулы күштері]]<br> [[Франция Ұлттық гвардиясы|Ұлттық гвардия]]<br> '''Муниципалдық үкіметтер:'''<br> [[Франция муниципалдық полициясы|Муниципалдық полиция]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = Рияд Рани ([[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]) |командир2 = [[Эмманюэль Макрон]]<br>[[Себастьен Лекорню]]<br>[[Эдуар Жеффре]]<br>[[Лоран Нуньес]]<br>[[Катрин Вотрен]]<br>[[Фабьен Мандон]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = '''Наразылық білдірушілер:''' 248 оқушы және 149 білім беру қызметкері жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/europe/rioting-in-france-whats-fueling-the-violence-and-what-happens-next-87f18199|title=What’s Behind the Protests in France and What Happens Next|first=Nick|last=Kostov|date=19 October 2026|via=www.wsj.com}}</ref> олардың 6-уы ауыр жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.com/International/wireStory/frances-worst-rioting-years-erupted-government-responded-137390407|title=How France’s worst rioting in years erupted and how the government responded|first1=Sylvie|last1=Corbet|first2=Tom|last2=Nouvian|website=ABC News}}</ref> 1 наразылық білдіруші жүрек тоқтауынан қайтыс болды.<ref name="Reuters18OctCasualties">{{cite news |title=France faces aftermath of worst unrest in years |url=https://www.reuters.com/world/europe/france-faces-aftermath-worst-unrest-years-2026-10-18/ |work=Reuters |date=18 October 2026}}</ref><ref name="AP18OctCasualties">{{cite news |title=Macron to address nation after riots and looting lead to 1,800 arrests across France |url=https://apnews.com/article/f5ce07c2ef46ad0c02c6ff7018532a59 |work=Associated Press |date=18 October 2026}}</ref> |шығындар2 = '''Қауіпсіздік қызметкерлері:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, 1000 адам жараланды, олардың 7-уі ауыр жараланды,<ref name="BBC19OctMacron">{{cite news |last=Burgess |first=Jack |date=18 October 2026 |title=Macron calls for calm and order after riots across France |url=https://www.bbc.com/news/articles/cw240zl08dm5o |access-date=18 October 2026 |work=BBC News}}</ref> 1 полиция қызметкері көлікпен қағу оқиғасы салдарынан қаза тапты.<ref>{{cite news |last=Sarrot |first=Aurélie |last2=Maillochon |first2=Raphaël |title=Nantes : un policier de 22 ans tué après avoir été percuté par une voiture lors d'une intervention |url=https://www.tf1info.fr/justice-faits-divers/nantes-un-policier-de-22-ans-meurt-percute-par-une-voiture-sur-le-peripherique-lors-d-une-intervention-2470477.html |work=TF1 Info |date=17 October 2026 |language=fr}}</ref> |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = '''Тұтқындалғандар:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, шамамен 2400 адам тұтқындалды.<ref name="BBC19OctMacron" /> }} 2026 жылғы 18 қыркүйектен бастап [[Франция]]да [[Франциядағы орта білім|лицей]] оқушыларының бірқатар наразылық шерулері мен оқу орындарын қоршау акциялары өтіп жатыр. Кейін бұл қозғалыс [[2026 жылғы Еуропадағы толқулар|азырақ ауқымда]] Бельгияға,<ref>{{Cite news |date=5 October 2026 |title=Blocus des lycées : des manifestations d'élèves dégénèrent dans plusieurs villes de Belgique, dont Liège |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/blocus-des-lycees-des-manifestations-deleves-degenerent-dans-plusieurs-villes-de-belgique-dont-liege-05-10-2026-WSNW7CFBJJFQZEJGKHMZS3TCGE.php |access-date=8 October 2026 |work=[[Le Parisien]] |language=fr}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last=Adam |first=Caroline |title=Mouvement d'élèves à Liège : six arrestations, retour au calme depuis 13 heures – RTBF Actus |url=https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |access-date=2026-10-02 |agency=RTBF |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20261002104306/https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |archive-date=2 October 2026 |url-status=live}}</ref> [[Албаниядағы студенттер наразылықтары (2026)|Албанияға]], Грекияға<ref name="Greek and Albanian protests">{{Cite web|date=2026-10-13 |title= France student protests spread across Europe |url= https://www.cbc.ca/news/world/france-student-protests-spread-scroller-9.7379099 |access-date=2026-10-13 |agency=CBC}}</ref> және [[Италиядағы толқулар (2026)|Италияға]] таралды.<ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italy braces for 'autumn of discontent' as students protest |url=https://www.france24.com/en/live-news/20261016-italy-braces-for-autumn-of-discontent-as-students-protest |access-date=2026-10-18 |website=France 24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italian pupils rally nationwide for better school conditions |url=https://www.yahoo.com/news/world/articles/italian-pupils-rally-nationwide-better-150346255.html |access-date=2026-10-18 |publisher=Yahoo News |agency=DPA |language=en-US}}</ref> Қозғалыс [[Париж]]дің шетіндегі [[Кретей]] [[Франция коммуналары|коммунасында]] басталды.<ref name="reuters-fr">{{cite news |title=France. La fronde lycéenne se durcit, le mouvement gagne les universités |url=https://www.reuters.com/fr/actualites/france-la-fronde-lycenne-se-durcit-le-mouvement-gagne-les-universits-2026-10-01/ |agency=Reuters |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026|last=Louet|first=Sophie|editor-last=Van Overstraeten|editor-first=Benoit|trans-title=France. The high school student revolt hardens, spreads to universities}}</ref> Ал алғашқы наразылықтар Француз Гвианасында 7 қыркүйекте басталған еді. Онда оқушылар білім алу жағдайының нашарлауына наразылық білдіріп, алғаш рет лицейдің жұмысын бұғаттады.<ref name="france-televisions">{{cite news |title=Des élèves bloquent le lycée Félix-Éboué à Cayenne et dénoncent 17 points de préoccupation |url=https://la1ere.franceinfo.fr/guyane/cantine-chere-et-surchargee-problemes-informatique-d-hygiene-batiment-delabres-ou-trop-chauds-des-eleves-bloquent-le-lycee-felix-eboue-a-cayenne-et-denoncent-17-points-de-preoccupation-1736222.html |access-date=20 October 2026}}</ref> 6 қазанда наразылықтар студенттерді, оқушыларды, мұғалімдерді, ата-аналарды және [[кәсіподақ]]тарды қамтыған жалпыұлттық қозғалысқа ұласты. ''[[The Conversation (сайт)|The Conversation]]'' басылымының мәліметінше, кәсіподақтар ел бойынша наразылықтарға 450 000 адам қатысты деп бағаласа, Франция үкіметі қатысушылар санын 250 000 адам деп көрсетті.<ref>{{Cite journal |last=Morder |first=Robi |editor-first1=Aurélie |editor-first2=David |editor-first3=Laurent |editor-first4=Carly |editor-last1=Djavadi |editor-last2=Bornstein |editor-last3=Bainier |editor-last4=Lock |date=2026-10-07 |title=Why the student protests in France and the government's response are unprecedented and unpredictable |url=https://theconversation.com/why-the-student-protests-in-france-and-the-governments-response-are-unprecedented-and-unpredictable-293863 |access-date=2026-10-13 |website=The Conversation |language=en-US |doi=10.64628/AAK.9hg5tt7cw}}</ref> Қозғалыс лицейлердің жұмысын бұғаттаумен, жиналыстар мен шерулер өткізумен ерекшеленеді. Оқушылар наразылықтарға қатысу себептері ретінде мұғалімдердің жетіспеушілігін, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, қажытатын сабақ кестелерін, ғимараттардың тозуын және жоғары оқу орындарына өтініш беруге арналған [[Parcoursup]] платформасына байланысты күйзелісті атады.<ref name="guardian-29">{{cite news |title=Hundreds detained as student protests across France turn violent |work=The Guardian |date=29 September 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/sep/29/french-students-police-clash-school-blockades-violent}}</ref><ref name="franceinfo-how">{{cite news |title=Revendications locales, vidéos virales, soutien de LFI… Comment le blocage de quelques lycées s'est transformé en un mouvement d'ampleur |url=https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |work=franceinfo |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261001112650/https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |archive-date=1 October 2026 |url-status=live}}</ref> Сонымен қатар [[2026 жылғы Еуропадағы аптап ыстық толқындары]] кезінде сынып бөлмелеріндегі ауа температурасының 40 °C-қа дейін көтерілуі де наразылық себептерінің бірі болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/02/student-protests-shut-schools-across-france|title=Fires, fury and hundreds of arrests as France gripped by student protests|first=Angelique|last=Chrisafis|work=The Guardian |date=2 October 2026}}</ref> Бастапқыда полиция наразылықтарға шамадан тыс күш қолдану арқылы жауап берді. Атап айтқанда, күшті әсер ететін арнайы қару-жарақтың қолданылуы салдарынан бірнеше оқушы ауыр жарақат алып, мертікті. Ақырында тұтқындалғандардың саны 6800 адамға жетті.<ref name="amnesty1" /><ref name="lestradic">{{cite news |last1=Le Stradic |first1=Segolene |title=The French 14-Year-Old Whose Face Was Maimed by a Tear Gas Grenade |url=https://www.nytimes.com/2026/10/19/world/europe/france-protests-violence-police-response.html |access-date=20 October 2026 |work=The New York Times |date=19 October 2026}}</ref> Қазан айына қарай қозғалыстың кейбір қатысушылары полициямен және оқу орындары әкімшілігінің жекелеген өкілдерімен, әсіресе директорлармен күш қолданылған қақтығыстарға түсті.<ref name="bbc-1">{{cite news |last=Cursino |first=Malu |title=Fires break out at French schools as students protest nationwide |work=BBC News |date=1 October 2026 |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-url=https://web.archive.org/web/20261005073743/https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-date=5 October 2026 |access-date=5 October 2026 |url-status=live}}</ref><ref name="ici-1949">{{cite news |title=Blocage des lycées : 1.949 interpellations recensées jeudi, plus de 400 établissements seront fermés vendredi |url=https://www.ici.fr/infos/faits-divers-justice/blocage-des-lycees-1-949-interpellations-recensees-jeudi-plus-de-400-etablissements-seront-fermes-vendredi-4880439 |work=ICI |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026}}</ref> [[Франция үкіметі]] [[Франциядағы әсіре солшыл саясат|әсіре солшылдарды]] саяси пайда табу мақсатында толқуларды қоздырды деп айыптады.<ref>{{Cite news |last=Landler |first=Mark |date=2026-10-08 |title=For France's Resurgent Far Left, Student Protests Are an Opening and a Threat |url=https://www.nytimes.com/2026/10/08/world/europe/france-protests-far-left-melenchon.html |access-date=2026-10-08 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref name="LeMondeUSLDemands" /> Ал наразылыққа қатысқан ұйымдар мен партиялар қозғалыстың өздігінен пайда болғанын мәлімдеп, үкімет пен оңшыл партияларды астыртын сөз байласу туралы болжамдарға сүйенді деп айыптады.<ref name="figaro-lfi">{{cite news |title=Blocus des lycées : « LFI et ses proxys de l'ultragauche » sont « à l'origine » selon Matignon |work=Le Figaro |language=fr |date=1 October 2026}}</ref> Полиция мен мемлекеттік органдардың әрекеттері құқық қорғау ұйымдарының сынына ұшырады. [[Amnesty International]] күш қолданудың «шамадан тыс» болғанын айыптады,<ref name="amnesty1">{{cite web |title=France: Authorities must de-escalate tensions during student protests |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/10/france-authorities-must-de-escalate-tensions-during-student-protests/ |publisher=[[Amnesty International]] |date=5 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> [[Human Rights Watch]] балалардың ауыр жарақат алғаны туралы хабарлады,<ref>{{cite web |title=French High School Student Protests Met with Excessive Force |url=https://www.hrw.org/news/2026/10/14/french-high-school-student-protests-met-with-excessive-force |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=14 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> ал [[БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы]] алаңдаушылық білдіріп, шиеленісті бәсеңдетуге шақырды.<ref>{{cite web |title=French students vow to keep up protests as UN voices 'concern' over violence |url=https://www.france24.com/en/france/20261009-french-students-vow-to-keep-up-protests-as-un-voices-concern-over-violence |work=[[France 24]] |agency=[[Agence France-Presse]] |date=9 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> Үкімет полицияның наразылықтарды күшпен басып-жаншығаны туралы айыптауларды жоққа шығарды. Ішкі істер министрі [[Лоран Нуньес]] полицияның әрекеттері барлық дерлік жағдайда жағдайға сай болғанын және кейбір наразылықтардың жаппай тәртіпсіздіктерге ұласқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news |title=Protesting pupils blockade French high schools again, testing a weekslong movement |url=https://ny1.com/nyc/all-boroughs/ap-top-news/2026/10/06/protesting-pupils-blockade-french-high-schools-again-testing-a-weekslong-movement |agency=[[Associated Press]] |date=6 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> == Алғышарттары == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ov7s77upmnvrxi7342vo5xeu1hzs2rz 3684264 3684263 2026-10-20T21:14:26Z 1nter pares 146705 /* */ 3684264 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Франциядағы наразылықтар (2026) |бөлім = |сурет = Jules Ferry à Paris manif 2 octobre 2026.jpg |сурет атауы = Париждегі оқушылар өз лицейінде наразылық білдіруде |дата = [[18 қыркүйек]] [[2026 жыл|2026]] – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|year=2026|month=09|day=18}}) |орын = {{Байрақ|Франция}} |себеп = Мұғалімдер мен қызметкерлер тапшылығы; сыныптардың шамадан тыс толуы; ғимараттардың тозуы; сабақ кестелерінің шамадан тыс жүктелуі; бакалавриатқа қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]<nowiki/>» веб-жүйесінің кемшіліктері |нәтиже = |статусы = ''жалғасуда'' |өзгерістер = |қарсылас1 = '''Наразылық білдіруші лицей оқушылары''' (оларды қолдайтын ата-аналар мен мұғалімдерді қоса)<br> '''[[Сары кеудешелілер қозғалысы]]'''<br> '''Саяси партиялар:'''<br> [[Бағынбайтын Франция]]<br> [[Франция коммунистік партиясы]]<br> '''Студенттік кәсіподақтар:'''<br> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]<br> [[Лицей оқушыларының ұлттық қозғалысы]]<br> [[Студенттер одағы (Франция)|Студенттер одағы]]<br> Les Lycéens!<br> [[Коммунист студенттер одағы]]<br> '''Мұғалімдер кәсіподақтары:'''<br> [[Біртұтас кәсіподақ федерациясы|FSU]]<br> [[Лицейлер мен коллеждердің ұлттық кәсіподағы|SNALC]]<br> '''Еңбек ұйымдары:'''<br> [[Францияның Жалпы еңбек конфедерациясы|CGT]]<br> [[Жұмысшылар күші|FO]]<br> [[Автономды кәсіподақтардың ұлттық одағы|UNSA]]<br> [[Францияның Демократиялық еңбек конфедерациясы|CFDT]]<br> [[Solidaires кәсіподақ одағы|Solidaires]]<br> [[Францияның христиан жұмысшылары конфедерациясы|CFTC]]<br> [[Шаруа конфедерациясы]] |қарсылас2 = '''[[Лекорню үкіметтері|Үкімет]]'''<br> [[Франция Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]]<br> [[Франция ұлттық полициясы|Ұлттық полиция]]<br> [[Париж полиция префектурасы]]<br> [[Республикалық қауіпсіздік роталары|CRS]]<br> [[Франция ұлттық жандармериясы|Ұлттық жандармерия]]<br> [[Мобильді жандармерия]]<br> [[Франция Қарулы күштер министрлігі|Қарулы күштер министрлігі]]<br> [[Франция Қарулы күштері]]<br> [[Франция Ұлттық гвардиясы|Ұлттық гвардия]]<br> '''Муниципалдық үкіметтер:'''<br> [[Франция муниципалдық полициясы|Муниципалдық полиция]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = Рияд Рани ([[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]) |командир2 = [[Эмманюэль Макрон]]<br>[[Себастьен Лекорню]]<br>[[Эдуар Жеффре]]<br>[[Лоран Нуньес]]<br>[[Катрин Вотрен]]<br>[[Фабьен Мандон]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = '''Наразылық білдірушілер:''' 248 оқушы және 149 білім беру қызметкері жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/europe/rioting-in-france-whats-fueling-the-violence-and-what-happens-next-87f18199|title=What’s Behind the Protests in France and What Happens Next|first=Nick|last=Kostov|date=19 October 2026|via=www.wsj.com}}</ref> олардың 6-уы ауыр жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.com/International/wireStory/frances-worst-rioting-years-erupted-government-responded-137390407|title=How France’s worst rioting in years erupted and how the government responded|first1=Sylvie|last1=Corbet|first2=Tom|last2=Nouvian|website=ABC News}}</ref> 1 наразылық білдіруші жүрек тоқтауынан қайтыс болды.<ref name="Reuters18OctCasualties">{{cite news |title=France faces aftermath of worst unrest in years |url=https://www.reuters.com/world/europe/france-faces-aftermath-worst-unrest-years-2026-10-18/ |work=Reuters |date=18 October 2026}}</ref><ref name="AP18OctCasualties">{{cite news |title=Macron to address nation after riots and looting lead to 1,800 arrests across France |url=https://apnews.com/article/f5ce07c2ef46ad0c02c6ff7018532a59 |work=Associated Press |date=18 October 2026}}</ref> |шығындар2 = '''Қауіпсіздік қызметкерлері:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, 1000 адам жараланды, олардың 7-уі ауыр жараланды,<ref name="BBC19OctMacron">{{cite news |last=Burgess |first=Jack |date=18 October 2026 |title=Macron calls for calm and order after riots across France |url=https://www.bbc.com/news/articles/cw240zl08dm5o |access-date=18 October 2026 |work=BBC News}}</ref> 1 полиция қызметкері көлікпен қағу оқиғасы салдарынан қаза тапты.<ref>{{cite news |last=Sarrot |first=Aurélie |last2=Maillochon |first2=Raphaël |title=Nantes : un policier de 22 ans tué après avoir été percuté par une voiture lors d'une intervention |url=https://www.tf1info.fr/justice-faits-divers/nantes-un-policier-de-22-ans-meurt-percute-par-une-voiture-sur-le-peripherique-lors-d-une-intervention-2470477.html |work=TF1 Info |date=17 October 2026 |language=fr}}</ref> |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = '''Тұтқындалғандар:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, шамамен 2400 адам тұтқындалды.<ref name="BBC19OctMacron" /> }} 2026 жылғы 18 қыркүйектен бастап [[Франция]]да [[Франциядағы орта білім|лицей]] оқушыларының бірқатар наразылық шерулері мен оқу орындарын қоршау акциялары өтіп жатыр. Кейін бұл қозғалыс [[2026 жылғы Еуропадағы толқулар|азырақ ауқымда]] Бельгияға,<ref>{{Cite news |date=5 October 2026 |title=Blocus des lycées : des manifestations d'élèves dégénèrent dans plusieurs villes de Belgique, dont Liège |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/blocus-des-lycees-des-manifestations-deleves-degenerent-dans-plusieurs-villes-de-belgique-dont-liege-05-10-2026-WSNW7CFBJJFQZEJGKHMZS3TCGE.php |access-date=8 October 2026 |work=[[Le Parisien]] |language=fr}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last=Adam |first=Caroline |title=Mouvement d'élèves à Liège : six arrestations, retour au calme depuis 13 heures – RTBF Actus |url=https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |access-date=2026-10-02 |agency=RTBF |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20261002104306/https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |archive-date=2 October 2026 |url-status=live}}</ref> [[Албаниядағы студенттер наразылықтары (2026)|Албанияға]], Грекияға<ref name="Greek and Albanian protests">{{Cite web|date=2026-10-13 |title= France student protests spread across Europe |url= https://www.cbc.ca/news/world/france-student-protests-spread-scroller-9.7379099 |access-date=2026-10-13 |agency=CBC}}</ref> және [[Италиядағы толқулар (2026)|Италияға]] таралды.<ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italy braces for 'autumn of discontent' as students protest |url=https://www.france24.com/en/live-news/20261016-italy-braces-for-autumn-of-discontent-as-students-protest |access-date=2026-10-18 |website=France 24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italian pupils rally nationwide for better school conditions |url=https://www.yahoo.com/news/world/articles/italian-pupils-rally-nationwide-better-150346255.html |access-date=2026-10-18 |publisher=Yahoo News |agency=DPA |language=en-US}}</ref> Қозғалыс [[Париж]]дің шетіндегі [[Кретей]] [[Франция коммуналары|коммунасында]] басталды.<ref name="reuters-fr">{{cite news |title=France. La fronde lycéenne se durcit, le mouvement gagne les universités |url=https://www.reuters.com/fr/actualites/france-la-fronde-lycenne-se-durcit-le-mouvement-gagne-les-universits-2026-10-01/ |agency=Reuters |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026|last=Louet|first=Sophie|editor-last=Van Overstraeten|editor-first=Benoit|trans-title=France. The high school student revolt hardens, spreads to universities}}</ref> Ал алғашқы наразылықтар Француз Гвианасында 7 қыркүйекте басталған еді. Онда оқушылар білім алу жағдайының нашарлауына наразылық білдіріп, алғаш рет лицейдің жұмысын бұғаттады.<ref name="france-televisions">{{cite news |title=Des élèves bloquent le lycée Félix-Éboué à Cayenne et dénoncent 17 points de préoccupation |url=https://la1ere.franceinfo.fr/guyane/cantine-chere-et-surchargee-problemes-informatique-d-hygiene-batiment-delabres-ou-trop-chauds-des-eleves-bloquent-le-lycee-felix-eboue-a-cayenne-et-denoncent-17-points-de-preoccupation-1736222.html |access-date=20 October 2026}}</ref> 6 қазанда наразылықтар студенттерді, оқушыларды, мұғалімдерді, ата-аналарды және [[кәсіподақ]]тарды қамтыған жалпыұлттық қозғалысқа ұласты. ''[[The Conversation (сайт)|The Conversation]]'' басылымының мәліметінше, кәсіподақтар ел бойынша наразылықтарға 450 000 адам қатысты деп бағаласа, Франция үкіметі қатысушылар санын 250 000 адам деп көрсетті.<ref>{{Cite journal |last=Morder |first=Robi |editor-first1=Aurélie |editor-first2=David |editor-first3=Laurent |editor-first4=Carly |editor-last1=Djavadi |editor-last2=Bornstein |editor-last3=Bainier |editor-last4=Lock |date=2026-10-07 |title=Why the student protests in France and the government's response are unprecedented and unpredictable |url=https://theconversation.com/why-the-student-protests-in-france-and-the-governments-response-are-unprecedented-and-unpredictable-293863 |access-date=2026-10-13 |website=The Conversation |language=en-US |doi=10.64628/AAK.9hg5tt7cw}}</ref> Қозғалыс лицейлердің жұмысын бұғаттаумен, жиналыстар мен шерулер өткізумен ерекшеленеді. Оқушылар наразылықтарға қатысу себептері ретінде мұғалімдердің жетіспеушілігін, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, қажытатын сабақ кестелерін, ғимараттардың тозуын және жоғары оқу орындарына өтініш беруге арналған [[Parcoursup]] платформасына байланысты күйзелісті атады.<ref name="guardian-29">{{cite news |title=Hundreds detained as student protests across France turn violent |work=The Guardian |date=29 September 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/sep/29/french-students-police-clash-school-blockades-violent}}</ref><ref name="franceinfo-how">{{cite news |title=Revendications locales, vidéos virales, soutien de LFI… Comment le blocage de quelques lycées s'est transformé en un mouvement d'ampleur |url=https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |work=franceinfo |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261001112650/https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |archive-date=1 October 2026 |url-status=live}}</ref> Сонымен қатар [[2026 жылғы Еуропадағы аптап ыстық толқындары]] кезінде сынып бөлмелеріндегі ауа температурасының 40 °C-қа дейін көтерілуі де наразылық себептерінің бірі болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/02/student-protests-shut-schools-across-france|title=Fires, fury and hundreds of arrests as France gripped by student protests|first=Angelique|last=Chrisafis|work=The Guardian |date=2 October 2026}}</ref> Бастапқыда полиция наразылықтарға шамадан тыс күш қолдану арқылы жауап берді. Атап айтқанда, күшті әсер ететін арнайы қару-жарақтың қолданылуы салдарынан бірнеше оқушы ауыр жарақат алып, мертікті. Ақырында тұтқындалғандардың саны 6800 адамға жетті.<ref name="amnesty1" /><ref name="lestradic">{{cite news |last1=Le Stradic |first1=Segolene |title=The French 14-Year-Old Whose Face Was Maimed by a Tear Gas Grenade |url=https://www.nytimes.com/2026/10/19/world/europe/france-protests-violence-police-response.html |access-date=20 October 2026 |work=The New York Times |date=19 October 2026}}</ref> Қазан айына қарай қозғалыстың кейбір қатысушылары полициямен және оқу орындары әкімшілігінің жекелеген өкілдерімен, әсіресе директорлармен күш қолданылған қақтығыстарға түсті.<ref name="bbc-1">{{cite news |last=Cursino |first=Malu |title=Fires break out at French schools as students protest nationwide |work=BBC News |date=1 October 2026 |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-url=https://web.archive.org/web/20261005073743/https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-date=5 October 2026 |access-date=5 October 2026 |url-status=live}}</ref><ref name="ici-1949">{{cite news |title=Blocage des lycées : 1.949 interpellations recensées jeudi, plus de 400 établissements seront fermés vendredi |url=https://www.ici.fr/infos/faits-divers-justice/blocage-des-lycees-1-949-interpellations-recensees-jeudi-plus-de-400-etablissements-seront-fermes-vendredi-4880439 |work=ICI |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026}}</ref> [[Франция үкіметі]] [[Франциядағы әсіре солшыл саясат|әсіре солшылдарды]] саяси пайда табу мақсатында толқуларды қоздырды деп айыптады.<ref>{{Cite news |last=Landler |first=Mark |date=2026-10-08 |title=For France's Resurgent Far Left, Student Protests Are an Opening and a Threat |url=https://www.nytimes.com/2026/10/08/world/europe/france-protests-far-left-melenchon.html |access-date=2026-10-08 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref name="LeMondeUSLDemands" /> Ал наразылыққа қатысқан ұйымдар мен партиялар қозғалыстың өздігінен пайда болғанын мәлімдеп, үкімет пен оңшыл партияларды астыртын сөз байласу туралы болжамдарға сүйенді деп айыптады.<ref name="figaro-lfi">{{cite news |title=Blocus des lycées : « LFI et ses proxys de l'ultragauche » sont « à l'origine » selon Matignon |work=Le Figaro |language=fr |date=1 October 2026}}</ref> Полиция мен мемлекеттік органдардың әрекеттері құқық қорғау ұйымдарының сынына ұшырады. [[Amnesty International]] күш қолданудың «шамадан тыс» болғанын айыптады,<ref name="amnesty1">{{cite web |title=France: Authorities must de-escalate tensions during student protests |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/10/france-authorities-must-de-escalate-tensions-during-student-protests/ |publisher=[[Amnesty International]] |date=5 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> [[Human Rights Watch]] балалардың ауыр жарақат алғаны туралы хабарлады,<ref>{{cite web |title=French High School Student Protests Met with Excessive Force |url=https://www.hrw.org/news/2026/10/14/french-high-school-student-protests-met-with-excessive-force |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=14 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> ал [[БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы]] алаңдаушылық білдіріп, шиеленісті бәсеңдетуге шақырды.<ref>{{cite web |title=French students vow to keep up protests as UN voices 'concern' over violence |url=https://www.france24.com/en/france/20261009-french-students-vow-to-keep-up-protests-as-un-voices-concern-over-violence |work=[[France 24]] |agency=[[Agence France-Presse]] |date=9 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> Үкімет полицияның наразылықтарды күшпен басып-жаншығаны туралы айыптауларды жоққа шығарды. Ішкі істер министрі [[Лоран Нуньес]] полицияның әрекеттері барлық дерлік жағдайда жағдайға сай болғанын және кейбір наразылықтардың жаппай тәртіпсіздіктерге ұласқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news |title=Protesting pupils blockade French high schools again, testing a weekslong movement |url=https://ny1.com/nyc/all-boroughs/ap-top-news/2026/10/06/protesting-pupils-blockade-french-high-schools-again-testing-a-weekslong-movement |agency=[[Associated Press]] |date=6 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> == Алғышарттары == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} awflvvy7a1d7vlfa7kt1rg0mvgapxtd 3684277 3684264 2026-10-21T04:26:48Z 1nter pares 146705 3684277 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Франциядағы наразылықтар (2026) |бөлім = |сурет = Jules Ferry à Paris manif 2 octobre 2026.jpg |сурет атауы = Париждегі оқушылар өз лицейінде наразылық білдіруде |дата = [[18 қыркүйек]] [[2026 жыл|2026]] – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|year=2026|month=09|day=18}}) |орын = {{Байрақ|Франция}} |себеп = Мұғалімдер мен қызметкерлер тапшылығы; сыныптардың шамадан тыс толуы; ғимараттардың тозуы; сабақ кестелерінің шамадан тыс жүктелуі; бакалавриатқа қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]<nowiki/>» веб-жүйесінің кемшіліктері |нәтиже = |статусы = ''жалғасуда'' |өзгерістер = |қарсылас1 = '''Наразылық білдіруші лицей оқушылары''' (оларды қолдайтын ата-аналар мен мұғалімдерді қоса)<br> '''[[Сары кеудешелілер қозғалысы]]'''<br> '''Саяси партиялар:'''<br> [[Бағынбайтын Франция]]<br> [[Франция коммунистік партиясы]]<br> '''Студенттік кәсіподақтар:'''<br> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]<br> [[Лицей оқушыларының ұлттық қозғалысы]]<br> [[Студенттер одағы (Франция)|Студенттер одағы]]<br> Les Lycéens!<br> [[Коммунист студенттер одағы]]<br> '''Мұғалімдер кәсіподақтары:'''<br> [[Біртұтас кәсіподақ федерациясы|FSU]]<br> [[Лицейлер мен коллеждердің ұлттық кәсіподағы|SNALC]]<br> '''Еңбек ұйымдары:'''<br> [[Францияның Жалпы еңбек конфедерациясы|CGT]]<br> [[Жұмысшылар күші|FO]]<br> [[Автономды кәсіподақтардың ұлттық одағы|UNSA]]<br> [[Францияның Демократиялық еңбек конфедерациясы|CFDT]]<br> [[Solidaires кәсіподақ одағы|Solidaires]]<br> [[Францияның христиан жұмысшылары конфедерациясы|CFTC]]<br> [[Шаруа конфедерациясы]] |қарсылас2 = '''[[Лекорню үкіметтері|Үкімет]]'''<br> [[Франция Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]]<br> [[Франция ұлттық полициясы|Ұлттық полиция]]<br> [[Париж полиция префектурасы]]<br> [[Республикалық қауіпсіздік роталары|CRS]]<br> [[Франция ұлттық жандармериясы|Ұлттық жандармерия]]<br> [[Мобильді жандармерия]]<br> [[Франция Қарулы күштер министрлігі|Қарулы күштер министрлігі]]<br> [[Франция Қарулы күштері]]<br> [[Франция Ұлттық гвардиясы|Ұлттық гвардия]]<br> '''Муниципалдық үкіметтер:'''<br> [[Франция муниципалдық полициясы|Муниципалдық полиция]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = Рияд Рани ([[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]) |командир2 = [[Эмманюэль Макрон]]<br>[[Себастьен Лекорню]]<br>[[Эдуар Жеффре]]<br>[[Лоран Нуньес]]<br>[[Катрин Вотрен]]<br>[[Фабьен Мандон]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = '''Наразылық білдірушілер:''' 248 оқушы және 149 білім беру қызметкері жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/europe/rioting-in-france-whats-fueling-the-violence-and-what-happens-next-87f18199|title=What’s Behind the Protests in France and What Happens Next|first=Nick|last=Kostov|date=19 October 2026|via=www.wsj.com}}</ref> олардың 6-уы ауыр жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.com/International/wireStory/frances-worst-rioting-years-erupted-government-responded-137390407|title=How France’s worst rioting in years erupted and how the government responded|first1=Sylvie|last1=Corbet|first2=Tom|last2=Nouvian|website=ABC News}}</ref> 1 наразылық білдіруші жүрек тоқтауынан қайтыс болды.<ref name="Reuters18OctCasualties">{{cite news |title=France faces aftermath of worst unrest in years |url=https://www.reuters.com/world/europe/france-faces-aftermath-worst-unrest-years-2026-10-18/ |work=Reuters |date=18 October 2026}}</ref><ref name="AP18OctCasualties">{{cite news |title=Macron to address nation after riots and looting lead to 1,800 arrests across France |url=https://apnews.com/article/f5ce07c2ef46ad0c02c6ff7018532a59 |work=Associated Press |date=18 October 2026}}</ref> |шығындар2 = '''Қауіпсіздік қызметкерлері:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, 1000 адам жараланды, олардың 7-уі ауыр жараланды,<ref name="BBC19OctMacron">{{cite news |last=Burgess |first=Jack |date=18 October 2026 |title=Macron calls for calm and order after riots across France |url=https://www.bbc.com/news/articles/cw240zl08dm5o |access-date=18 October 2026 |work=BBC News}}</ref> 1 полиция қызметкері көлікпен қағу оқиғасы салдарынан қаза тапты.<ref>{{cite news |last=Sarrot |first=Aurélie |last2=Maillochon |first2=Raphaël |title=Nantes : un policier de 22 ans tué après avoir été percuté par une voiture lors d'une intervention |url=https://www.tf1info.fr/justice-faits-divers/nantes-un-policier-de-22-ans-meurt-percute-par-une-voiture-sur-le-peripherique-lors-d-une-intervention-2470477.html |work=TF1 Info |date=17 October 2026 |language=fr}}</ref> |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = '''Тұтқындалғандар:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, шамамен 2400 адам тұтқындалды.<ref name="BBC19OctMacron" /> }} 2026 жылғы 18 қыркүйектен бастап [[Франция]]да [[Франциядағы орта білім|лицей]] оқушыларының бірқатар наразылық шерулері мен оқу орындарын қоршау акциялары өтіп жатыр. Кейін бұл қозғалыс [[2026 жылғы Еуропадағы толқулар|азырақ ауқымда]] Бельгияға,<ref>{{Cite news |date=5 October 2026 |title=Blocus des lycées : des manifestations d'élèves dégénèrent dans plusieurs villes de Belgique, dont Liège |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/blocus-des-lycees-des-manifestations-deleves-degenerent-dans-plusieurs-villes-de-belgique-dont-liege-05-10-2026-WSNW7CFBJJFQZEJGKHMZS3TCGE.php |access-date=8 October 2026 |work=[[Le Parisien]] |language=fr}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last=Adam |first=Caroline |title=Mouvement d'élèves à Liège : six arrestations, retour au calme depuis 13 heures – RTBF Actus |url=https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |access-date=2026-10-02 |agency=RTBF |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20261002104306/https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |archive-date=2 October 2026 |url-status=live}}</ref> [[Албаниядағы студенттер наразылықтары (2026)|Албанияға]], Грекияға<ref name="Greek and Albanian protests">{{Cite web|date=2026-10-13 |title= France student protests spread across Europe |url= https://www.cbc.ca/news/world/france-student-protests-spread-scroller-9.7379099 |access-date=2026-10-13 |agency=CBC}}</ref> және [[Италиядағы толқулар (2026)|Италияға]] таралды.<ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italy braces for 'autumn of discontent' as students protest |url=https://www.france24.com/en/live-news/20261016-italy-braces-for-autumn-of-discontent-as-students-protest |access-date=2026-10-18 |website=France 24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italian pupils rally nationwide for better school conditions |url=https://www.yahoo.com/news/world/articles/italian-pupils-rally-nationwide-better-150346255.html |access-date=2026-10-18 |publisher=Yahoo News |agency=DPA |language=en-US}}</ref> Қозғалыс [[Париж]]дің шетіндегі [[Кретей]] [[Франция коммуналары|коммунасында]] басталды.<ref name="reuters-fr">{{cite news |title=France. La fronde lycéenne se durcit, le mouvement gagne les universités |url=https://www.reuters.com/fr/actualites/france-la-fronde-lycenne-se-durcit-le-mouvement-gagne-les-universits-2026-10-01/ |agency=Reuters |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026|last=Louet|first=Sophie|editor-last=Van Overstraeten|editor-first=Benoit|trans-title=France. The high school student revolt hardens, spreads to universities}}</ref> Ал алғашқы наразылықтар Француз Гвианасында 7 қыркүйекте басталған еді. Онда оқушылар білім алу жағдайының нашарлауына наразылық білдіріп, алғаш рет лицейдің жұмысын бұғаттады.<ref name="france-televisions">{{cite news |title=Des élèves bloquent le lycée Félix-Éboué à Cayenne et dénoncent 17 points de préoccupation |url=https://la1ere.franceinfo.fr/guyane/cantine-chere-et-surchargee-problemes-informatique-d-hygiene-batiment-delabres-ou-trop-chauds-des-eleves-bloquent-le-lycee-felix-eboue-a-cayenne-et-denoncent-17-points-de-preoccupation-1736222.html |access-date=20 October 2026}}</ref> 6 қазанда наразылықтар студенттерді, оқушыларды, мұғалімдерді, ата-аналарды және [[кәсіподақ]]тарды қамтыған жалпыұлттық қозғалысқа ұласты. ''[[The Conversation (сайт)|The Conversation]]'' басылымының мәліметінше, кәсіподақтар ел бойынша наразылықтарға 450 000 адам қатысты деп бағаласа, Франция үкіметі қатысушылар санын 250 000 адам деп көрсетті.<ref>{{Cite journal |last=Morder |first=Robi |editor-first1=Aurélie |editor-first2=David |editor-first3=Laurent |editor-first4=Carly |editor-last1=Djavadi |editor-last2=Bornstein |editor-last3=Bainier |editor-last4=Lock |date=2026-10-07 |title=Why the student protests in France and the government's response are unprecedented and unpredictable |url=https://theconversation.com/why-the-student-protests-in-france-and-the-governments-response-are-unprecedented-and-unpredictable-293863 |access-date=2026-10-13 |website=The Conversation |language=en-US |doi=10.64628/AAK.9hg5tt7cw}}</ref> Қозғалыс лицейлердің жұмысын бұғаттаумен, жиналыстар мен шерулер өткізумен ерекшеленеді. Оқушылар наразылықтарға қатысу себептері ретінде мұғалімдердің жетіспеушілігін, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, қажытатын сабақ кестелерін, ғимараттардың тозуын және жоғары оқу орындарына өтініш беруге арналған [[Parcoursup]] платформасына байланысты күйзелісті атады.<ref name="guardian-29">{{cite news |title=Hundreds detained as student protests across France turn violent |work=The Guardian |date=29 September 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/sep/29/french-students-police-clash-school-blockades-violent}}</ref><ref name="franceinfo-how">{{cite news |title=Revendications locales, vidéos virales, soutien de LFI… Comment le blocage de quelques lycées s'est transformé en un mouvement d'ampleur |url=https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |work=franceinfo |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261001112650/https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |archive-date=1 October 2026 |url-status=live}}</ref> Сонымен қатар [[2026 жылғы Еуропадағы аптап ыстық толқындары]] кезінде сынып бөлмелеріндегі ауа температурасының 40 °C-қа дейін көтерілуі де наразылық себептерінің бірі болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/02/student-protests-shut-schools-across-france|title=Fires, fury and hundreds of arrests as France gripped by student protests|first=Angelique|last=Chrisafis|work=The Guardian |date=2 October 2026}}</ref> Бастапқыда полиция наразылықтарға шамадан тыс күш қолдану арқылы жауап берді. Атап айтқанда, күшті әсер ететін арнайы қару-жарақтың қолданылуы салдарынан бірнеше оқушы ауыр жарақат алып, мертікті. Ақырында тұтқындалғандардың саны 6800 адамға жетті.<ref name="amnesty1" /><ref name="lestradic">{{cite news |last1=Le Stradic |first1=Segolene |title=The French 14-Year-Old Whose Face Was Maimed by a Tear Gas Grenade |url=https://www.nytimes.com/2026/10/19/world/europe/france-protests-violence-police-response.html |access-date=20 October 2026 |work=The New York Times |date=19 October 2026}}</ref> Қазан айына қарай қозғалыстың кейбір қатысушылары полициямен және оқу орындары әкімшілігінің жекелеген өкілдерімен, әсіресе директорлармен күш қолданылған қақтығыстарға түсті.<ref name="bbc-1">{{cite news |last=Cursino |first=Malu |title=Fires break out at French schools as students protest nationwide |work=BBC News |date=1 October 2026 |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-url=https://web.archive.org/web/20261005073743/https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-date=5 October 2026 |access-date=5 October 2026 |url-status=live}}</ref><ref name="ici-1949">{{cite news |title=Blocage des lycées : 1.949 interpellations recensées jeudi, plus de 400 établissements seront fermés vendredi |url=https://www.ici.fr/infos/faits-divers-justice/blocage-des-lycees-1-949-interpellations-recensees-jeudi-plus-de-400-etablissements-seront-fermes-vendredi-4880439 |work=ICI |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026}}</ref> [[Франция үкіметі]] [[Франциядағы әсіре солшыл саясат|әсіре солшылдарды]] саяси пайда табу мақсатында толқуларды қоздырды деп айыптады.<ref>{{Cite news |last=Landler |first=Mark |date=2026-10-08 |title=For France's Resurgent Far Left, Student Protests Are an Opening and a Threat |url=https://www.nytimes.com/2026/10/08/world/europe/france-protests-far-left-melenchon.html |access-date=2026-10-08 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref name="LeMondeUSLDemands" /> Ал наразылыққа қатысқан ұйымдар мен партиялар қозғалыстың өздігінен пайда болғанын мәлімдеп, үкімет пен оңшыл партияларды астыртын сөз байласу туралы болжамдарға сүйенді деп айыптады.<ref name="figaro-lfi">{{cite news |title=Blocus des lycées : « LFI et ses proxys de l'ultragauche » sont « à l'origine » selon Matignon |work=Le Figaro |language=fr |date=1 October 2026}}</ref> Полиция мен мемлекеттік органдардың әрекеттері құқық қорғау ұйымдарының сынына ұшырады. [[Amnesty International]] күш қолданудың «шамадан тыс» болғанын айыптады,<ref name="amnesty1">{{cite web |title=France: Authorities must de-escalate tensions during student protests |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/10/france-authorities-must-de-escalate-tensions-during-student-protests/ |publisher=[[Amnesty International]] |date=5 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> [[Human Rights Watch]] балалардың ауыр жарақат алғаны туралы хабарлады,<ref>{{cite web |title=French High School Student Protests Met with Excessive Force |url=https://www.hrw.org/news/2026/10/14/french-high-school-student-protests-met-with-excessive-force |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=14 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> ал [[БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы]] алаңдаушылық білдіріп, шиеленісті бәсеңдетуге шақырды.<ref>{{cite web |title=French students vow to keep up protests as UN voices 'concern' over violence |url=https://www.france24.com/en/france/20261009-french-students-vow-to-keep-up-protests-as-un-voices-concern-over-violence |work=[[France 24]] |agency=[[Agence France-Presse]] |date=9 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> Үкімет полицияның наразылықтарды күшпен басып-жаншығаны туралы айыптауларды жоққа шығарды. Ішкі істер министрі [[Лоран Нуньес]] полицияның әрекеттері барлық дерлік жағдайда жағдайға сай болғанын және кейбір наразылықтардың жаппай тәртіпсіздіктерге ұласқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news |title=Protesting pupils blockade French high schools again, testing a weekslong movement |url=https://ny1.com/nyc/all-boroughs/ap-top-news/2026/10/06/protesting-pupils-blockade-french-high-schools-again-testing-a-weekslong-movement |agency=[[Associated Press]] |date=6 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> == Алғышарттар == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ruz6h935kvjnfvyal2ru5ixky0rpa0w 3684278 3684277 2026-10-21T04:27:48Z 1nter pares 146705 /* Алғышарттар */ 3684278 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Франциядағы наразылықтар (2026) |бөлім = |сурет = Jules Ferry à Paris manif 2 octobre 2026.jpg |сурет атауы = Париждегі оқушылар өз лицейінде наразылық білдіруде |дата = [[18 қыркүйек]] [[2026 жыл|2026]] – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|year=2026|month=09|day=18}}) |орын = {{Байрақ|Франция}} |себеп = Мұғалімдер мен қызметкерлер тапшылығы; сыныптардың шамадан тыс толуы; ғимараттардың тозуы; сабақ кестелерінің шамадан тыс жүктелуі; бакалавриатқа қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]<nowiki/>» веб-жүйесінің кемшіліктері |нәтиже = |статусы = ''жалғасуда'' |өзгерістер = |қарсылас1 = '''Наразылық білдіруші лицей оқушылары''' (оларды қолдайтын ата-аналар мен мұғалімдерді қоса)<br> '''[[Сары кеудешелілер қозғалысы]]'''<br> '''Саяси партиялар:'''<br> [[Бағынбайтын Франция]]<br> [[Франция коммунистік партиясы]]<br> '''Студенттік кәсіподақтар:'''<br> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]<br> [[Лицей оқушыларының ұлттық қозғалысы]]<br> [[Студенттер одағы (Франция)|Студенттер одағы]]<br> Les Lycéens!<br> [[Коммунист студенттер одағы]]<br> '''Мұғалімдер кәсіподақтары:'''<br> [[Біртұтас кәсіподақ федерациясы|FSU]]<br> [[Лицейлер мен коллеждердің ұлттық кәсіподағы|SNALC]]<br> '''Еңбек ұйымдары:'''<br> [[Францияның Жалпы еңбек конфедерациясы|CGT]]<br> [[Жұмысшылар күші|FO]]<br> [[Автономды кәсіподақтардың ұлттық одағы|UNSA]]<br> [[Францияның Демократиялық еңбек конфедерациясы|CFDT]]<br> [[Solidaires кәсіподақ одағы|Solidaires]]<br> [[Францияның христиан жұмысшылары конфедерациясы|CFTC]]<br> [[Шаруа конфедерациясы]] |қарсылас2 = '''[[Лекорню үкіметтері|Үкімет]]'''<br> [[Франция Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]]<br> [[Франция ұлттық полициясы|Ұлттық полиция]]<br> [[Париж полиция префектурасы]]<br> [[Республикалық қауіпсіздік роталары|CRS]]<br> [[Франция ұлттық жандармериясы|Ұлттық жандармерия]]<br> [[Мобильді жандармерия]]<br> [[Франция Қарулы күштер министрлігі|Қарулы күштер министрлігі]]<br> [[Франция Қарулы күштері]]<br> [[Франция Ұлттық гвардиясы|Ұлттық гвардия]]<br> '''Муниципалдық үкіметтер:'''<br> [[Франция муниципалдық полициясы|Муниципалдық полиция]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = Рияд Рани ([[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]) |командир2 = [[Эмманюэль Макрон]]<br>[[Себастьен Лекорню]]<br>[[Эдуар Жеффре]]<br>[[Лоран Нуньес]]<br>[[Катрин Вотрен]]<br>[[Фабьен Мандон]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = '''Наразылық білдірушілер:''' 248 оқушы және 149 білім беру қызметкері жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/europe/rioting-in-france-whats-fueling-the-violence-and-what-happens-next-87f18199|title=What’s Behind the Protests in France and What Happens Next|first=Nick|last=Kostov|date=19 October 2026|via=www.wsj.com}}</ref> олардың 6-уы ауыр жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.com/International/wireStory/frances-worst-rioting-years-erupted-government-responded-137390407|title=How France’s worst rioting in years erupted and how the government responded|first1=Sylvie|last1=Corbet|first2=Tom|last2=Nouvian|website=ABC News}}</ref> 1 наразылық білдіруші жүрек тоқтауынан қайтыс болды.<ref name="Reuters18OctCasualties">{{cite news |title=France faces aftermath of worst unrest in years |url=https://www.reuters.com/world/europe/france-faces-aftermath-worst-unrest-years-2026-10-18/ |work=Reuters |date=18 October 2026}}</ref><ref name="AP18OctCasualties">{{cite news |title=Macron to address nation after riots and looting lead to 1,800 arrests across France |url=https://apnews.com/article/f5ce07c2ef46ad0c02c6ff7018532a59 |work=Associated Press |date=18 October 2026}}</ref> |шығындар2 = '''Қауіпсіздік қызметкерлері:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, 1000 адам жараланды, олардың 7-уі ауыр жараланды,<ref name="BBC19OctMacron">{{cite news |last=Burgess |first=Jack |date=18 October 2026 |title=Macron calls for calm and order after riots across France |url=https://www.bbc.com/news/articles/cw240zl08dm5o |access-date=18 October 2026 |work=BBC News}}</ref> 1 полиция қызметкері көлікпен қағу оқиғасы салдарынан қаза тапты.<ref>{{cite news |last=Sarrot |first=Aurélie |last2=Maillochon |first2=Raphaël |title=Nantes : un policier de 22 ans tué après avoir été percuté par une voiture lors d'une intervention |url=https://www.tf1info.fr/justice-faits-divers/nantes-un-policier-de-22-ans-meurt-percute-par-une-voiture-sur-le-peripherique-lors-d-une-intervention-2470477.html |work=TF1 Info |date=17 October 2026 |language=fr}}</ref> |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = '''Тұтқындалғандар:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, шамамен 2400 адам тұтқындалды.<ref name="BBC19OctMacron" /> }} 2026 жылғы 18 қыркүйектен бастап [[Франция]]да [[Франциядағы орта білім|лицей]] оқушыларының бірқатар наразылық шерулері мен оқу орындарын қоршау акциялары өтіп жатыр. Кейін бұл қозғалыс [[2026 жылғы Еуропадағы толқулар|азырақ ауқымда]] Бельгияға,<ref>{{Cite news |date=5 October 2026 |title=Blocus des lycées : des manifestations d'élèves dégénèrent dans plusieurs villes de Belgique, dont Liège |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/blocus-des-lycees-des-manifestations-deleves-degenerent-dans-plusieurs-villes-de-belgique-dont-liege-05-10-2026-WSNW7CFBJJFQZEJGKHMZS3TCGE.php |access-date=8 October 2026 |work=[[Le Parisien]] |language=fr}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last=Adam |first=Caroline |title=Mouvement d'élèves à Liège : six arrestations, retour au calme depuis 13 heures – RTBF Actus |url=https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |access-date=2026-10-02 |agency=RTBF |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20261002104306/https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |archive-date=2 October 2026 |url-status=live}}</ref> [[Албаниядағы студенттер наразылықтары (2026)|Албанияға]], Грекияға<ref name="Greek and Albanian protests">{{Cite web|date=2026-10-13 |title= France student protests spread across Europe |url= https://www.cbc.ca/news/world/france-student-protests-spread-scroller-9.7379099 |access-date=2026-10-13 |agency=CBC}}</ref> және [[Италиядағы толқулар (2026)|Италияға]] таралды.<ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italy braces for 'autumn of discontent' as students protest |url=https://www.france24.com/en/live-news/20261016-italy-braces-for-autumn-of-discontent-as-students-protest |access-date=2026-10-18 |website=France 24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italian pupils rally nationwide for better school conditions |url=https://www.yahoo.com/news/world/articles/italian-pupils-rally-nationwide-better-150346255.html |access-date=2026-10-18 |publisher=Yahoo News |agency=DPA |language=en-US}}</ref> Қозғалыс [[Париж]]дің шетіндегі [[Кретей]] [[Франция коммуналары|коммунасында]] басталды.<ref name="reuters-fr">{{cite news |title=France. La fronde lycéenne se durcit, le mouvement gagne les universités |url=https://www.reuters.com/fr/actualites/france-la-fronde-lycenne-se-durcit-le-mouvement-gagne-les-universits-2026-10-01/ |agency=Reuters |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026|last=Louet|first=Sophie|editor-last=Van Overstraeten|editor-first=Benoit|trans-title=France. The high school student revolt hardens, spreads to universities}}</ref> Ал алғашқы наразылықтар Француз Гвианасында 7 қыркүйекте басталған еді. Онда оқушылар білім алу жағдайының нашарлауына наразылық білдіріп, алғаш рет лицейдің жұмысын бұғаттады.<ref name="france-televisions">{{cite news |title=Des élèves bloquent le lycée Félix-Éboué à Cayenne et dénoncent 17 points de préoccupation |url=https://la1ere.franceinfo.fr/guyane/cantine-chere-et-surchargee-problemes-informatique-d-hygiene-batiment-delabres-ou-trop-chauds-des-eleves-bloquent-le-lycee-felix-eboue-a-cayenne-et-denoncent-17-points-de-preoccupation-1736222.html |access-date=20 October 2026}}</ref> 6 қазанда наразылықтар студенттерді, оқушыларды, мұғалімдерді, ата-аналарды және [[кәсіподақ]]тарды қамтыған жалпыұлттық қозғалысқа ұласты. ''[[The Conversation (сайт)|The Conversation]]'' басылымының мәліметінше, кәсіподақтар ел бойынша наразылықтарға 450 000 адам қатысты деп бағаласа, Франция үкіметі қатысушылар санын 250 000 адам деп көрсетті.<ref>{{Cite journal |last=Morder |first=Robi |editor-first1=Aurélie |editor-first2=David |editor-first3=Laurent |editor-first4=Carly |editor-last1=Djavadi |editor-last2=Bornstein |editor-last3=Bainier |editor-last4=Lock |date=2026-10-07 |title=Why the student protests in France and the government's response are unprecedented and unpredictable |url=https://theconversation.com/why-the-student-protests-in-france-and-the-governments-response-are-unprecedented-and-unpredictable-293863 |access-date=2026-10-13 |website=The Conversation |language=en-US |doi=10.64628/AAK.9hg5tt7cw}}</ref> Қозғалыс лицейлердің жұмысын бұғаттаумен, жиналыстар мен шерулер өткізумен ерекшеленеді. Оқушылар наразылықтарға қатысу себептері ретінде мұғалімдердің жетіспеушілігін, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, қажытатын сабақ кестелерін, ғимараттардың тозуын және жоғары оқу орындарына өтініш беруге арналған [[Parcoursup]] платформасына байланысты күйзелісті атады.<ref name="guardian-29">{{cite news |title=Hundreds detained as student protests across France turn violent |work=The Guardian |date=29 September 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/sep/29/french-students-police-clash-school-blockades-violent}}</ref><ref name="franceinfo-how">{{cite news |title=Revendications locales, vidéos virales, soutien de LFI… Comment le blocage de quelques lycées s'est transformé en un mouvement d'ampleur |url=https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |work=franceinfo |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261001112650/https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |archive-date=1 October 2026 |url-status=live}}</ref> Сонымен қатар [[2026 жылғы Еуропадағы аптап ыстық толқындары]] кезінде сынып бөлмелеріндегі ауа температурасының 40 °C-қа дейін көтерілуі де наразылық себептерінің бірі болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/02/student-protests-shut-schools-across-france|title=Fires, fury and hundreds of arrests as France gripped by student protests|first=Angelique|last=Chrisafis|work=The Guardian |date=2 October 2026}}</ref> Бастапқыда полиция наразылықтарға шамадан тыс күш қолдану арқылы жауап берді. Атап айтқанда, күшті әсер ететін арнайы қару-жарақтың қолданылуы салдарынан бірнеше оқушы ауыр жарақат алып, мертікті. Ақырында тұтқындалғандардың саны 6800 адамға жетті.<ref name="amnesty1" /><ref name="lestradic">{{cite news |last1=Le Stradic |first1=Segolene |title=The French 14-Year-Old Whose Face Was Maimed by a Tear Gas Grenade |url=https://www.nytimes.com/2026/10/19/world/europe/france-protests-violence-police-response.html |access-date=20 October 2026 |work=The New York Times |date=19 October 2026}}</ref> Қазан айына қарай қозғалыстың кейбір қатысушылары полициямен және оқу орындары әкімшілігінің жекелеген өкілдерімен, әсіресе директорлармен күш қолданылған қақтығыстарға түсті.<ref name="bbc-1">{{cite news |last=Cursino |first=Malu |title=Fires break out at French schools as students protest nationwide |work=BBC News |date=1 October 2026 |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-url=https://web.archive.org/web/20261005073743/https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-date=5 October 2026 |access-date=5 October 2026 |url-status=live}}</ref><ref name="ici-1949">{{cite news |title=Blocage des lycées : 1.949 interpellations recensées jeudi, plus de 400 établissements seront fermés vendredi |url=https://www.ici.fr/infos/faits-divers-justice/blocage-des-lycees-1-949-interpellations-recensees-jeudi-plus-de-400-etablissements-seront-fermes-vendredi-4880439 |work=ICI |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026}}</ref> [[Франция үкіметі]] [[Франциядағы әсіре солшыл саясат|әсіре солшылдарды]] саяси пайда табу мақсатында толқуларды қоздырды деп айыптады.<ref>{{Cite news |last=Landler |first=Mark |date=2026-10-08 |title=For France's Resurgent Far Left, Student Protests Are an Opening and a Threat |url=https://www.nytimes.com/2026/10/08/world/europe/france-protests-far-left-melenchon.html |access-date=2026-10-08 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref name="LeMondeUSLDemands" /> Ал наразылыққа қатысқан ұйымдар мен партиялар қозғалыстың өздігінен пайда болғанын мәлімдеп, үкімет пен оңшыл партияларды астыртын сөз байласу туралы болжамдарға сүйенді деп айыптады.<ref name="figaro-lfi">{{cite news |title=Blocus des lycées : « LFI et ses proxys de l'ultragauche » sont « à l'origine » selon Matignon |work=Le Figaro |language=fr |date=1 October 2026}}</ref> Полиция мен мемлекеттік органдардың әрекеттері құқық қорғау ұйымдарының сынына ұшырады. [[Amnesty International]] күш қолданудың «шамадан тыс» болғанын айыптады,<ref name="amnesty1">{{cite web |title=France: Authorities must de-escalate tensions during student protests |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/10/france-authorities-must-de-escalate-tensions-during-student-protests/ |publisher=[[Amnesty International]] |date=5 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> [[Human Rights Watch]] балалардың ауыр жарақат алғаны туралы хабарлады,<ref>{{cite web |title=French High School Student Protests Met with Excessive Force |url=https://www.hrw.org/news/2026/10/14/french-high-school-student-protests-met-with-excessive-force |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=14 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> ал [[БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы]] алаңдаушылық білдіріп, шиеленісті бәсеңдетуге шақырды.<ref>{{cite web |title=French students vow to keep up protests as UN voices 'concern' over violence |url=https://www.france24.com/en/france/20261009-french-students-vow-to-keep-up-protests-as-un-voices-concern-over-violence |work=[[France 24]] |agency=[[Agence France-Presse]] |date=9 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> Үкімет полицияның наразылықтарды күшпен басып-жаншығаны туралы айыптауларды жоққа шығарды. Ішкі істер министрі [[Лоран Нуньес]] полицияның әрекеттері барлық дерлік жағдайда жағдайға сай болғанын және кейбір наразылықтардың жаппай тәртіпсіздіктерге ұласқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news |title=Protesting pupils blockade French high schools again, testing a weekslong movement |url=https://ny1.com/nyc/all-boroughs/ap-top-news/2026/10/06/protesting-pupils-blockade-french-high-schools-again-testing-a-weekslong-movement |agency=[[Associated Press]] |date=6 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> == Алғышарттар == === Оқу жағдайлары және мемлекеттік бюджет === Наразылықтар оқу жылының басында және үкіметтің бюджет жоспарларына қарсы мемлекеттік сектор қызметкерлерінің ереуілімен қатар басталды. Бұл жоспарлар мемлекеттік шығындарды қосымша 61 миллиард еуроға қысқартуды көздеді.<ref name="caolanmagee" /><ref name=":1">{{Cite news |last1=Libert |first1=Lucien |last2=Brosse |first2=Jean-Stéphane |date=2026-09-29 |title=Students protest and public sector workers strike ahead of French budget |url=https://www.reuters.com/world/europe/student-protests-french-public-sector-strike-heap-pressure-macron-2026-09-29/ |access-date=2026-10-04 |work=Reuters |language=en}}</ref> Оқушылар наразылық себептері ретінде мұғалімдердің бос орындарының толтырылмауын, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, ұзақ сабақ кестелерін және оқу орындарының материалдық-техникалық жағдайының нашарлауын атады.<ref name="guardian-29" /> Сен-Денидегі Поль Элюар лицейінің 17 жастағы оқушысы мектепте суы жоқ уақытша дәретханалар, егеуқұйрықтар мен тарақандар бар екенін, ал уақытша сынып бөлмелеріндегі температура қыста −5 °C-қа дейін төмендеп, жазда 40 °C-қа дейін көтерілетінін айтты.<ref name="cnn">{{cite news |title=French high school students set fires, clash with police in anger over school conditions |work=CNN |date=1 October 2026 |url=https://edition.cnn.com/2026/10/01/europe/france-protests-high-schools-violence-intl |archive-url=https://web.archive.org/web/20261003213910/https://edition.cnn.com/2026/10/01/europe/france-protests-high-schools-violence-intl |archive-date=3 October 2026 |access-date=5 October 2026 |url-status=live}}</ref> Тағы бір оқушы кейбір сыныптарда үстелдердің жеткіліксіз екенін айтып, оқушылар мұғалімдерге қосылуға шешім қабылдағанға дейін олардың өз наразылықтарының себептерін түсіндіргенін атап өтті.<ref name="franceinfo-how" /> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағының]] (USL) төрағасы Рияд Рани француз тілінен емтихан тапсыратын жылы осы пәннің мұғалімінсіз жеті ай оқыған оқушыны мысалға келтіріп, кейбір сыныптарда 32–36 оқушыдан бар екенін мәлімдеді.<ref name="afp-principals">{{cite news |title=Plusieurs proviseurs agressés lors des blocages des lycées en France |agency=Agence France-Presse |language=fr |date=1 October 2026 }}</ref> Басқа оқу орындарының оқушылары да [[ICI (радиожелі)|ICI]] радиожелісіне сыныптарында 35 оқушыдан бар екенін хабарлады.<ref name="ici-1949" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 5xcl4q05ux5fbj1m1kjtc3xtlh6vvjp 3684279 3684278 2026-10-21T04:29:22Z 1nter pares 146705 /* Алғышарттар */ 3684279 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Франциядағы наразылықтар (2026) |бөлім = |сурет = Jules Ferry à Paris manif 2 octobre 2026.jpg |сурет атауы = Париждегі оқушылар өз лицейінде наразылық білдіруде |дата = [[18 қыркүйек]] [[2026 жыл|2026]] – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|year=2026|month=09|day=18}}) |орын = {{Байрақ|Франция}} |себеп = Мұғалімдер мен қызметкерлер тапшылығы; сыныптардың шамадан тыс толуы; ғимараттардың тозуы; сабақ кестелерінің шамадан тыс жүктелуі; бакалавриатқа қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]<nowiki/>» веб-жүйесінің кемшіліктері |нәтиже = |статусы = ''жалғасуда'' |өзгерістер = |қарсылас1 = '''Наразылық білдіруші лицей оқушылары''' (оларды қолдайтын ата-аналар мен мұғалімдерді қоса)<br> '''[[Сары кеудешелілер қозғалысы]]'''<br> '''Саяси партиялар:'''<br> [[Бағынбайтын Франция]]<br> [[Франция коммунистік партиясы]]<br> '''Студенттік кәсіподақтар:'''<br> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]<br> [[Лицей оқушыларының ұлттық қозғалысы]]<br> [[Студенттер одағы (Франция)|Студенттер одағы]]<br> Les Lycéens!<br> [[Коммунист студенттер одағы]]<br> '''Мұғалімдер кәсіподақтары:'''<br> [[Біртұтас кәсіподақ федерациясы|FSU]]<br> [[Лицейлер мен коллеждердің ұлттық кәсіподағы|SNALC]]<br> '''Еңбек ұйымдары:'''<br> [[Францияның Жалпы еңбек конфедерациясы|CGT]]<br> [[Жұмысшылар күші|FO]]<br> [[Автономды кәсіподақтардың ұлттық одағы|UNSA]]<br> [[Францияның Демократиялық еңбек конфедерациясы|CFDT]]<br> [[Solidaires кәсіподақ одағы|Solidaires]]<br> [[Францияның христиан жұмысшылары конфедерациясы|CFTC]]<br> [[Шаруа конфедерациясы]] |қарсылас2 = '''[[Лекорню үкіметтері|Үкімет]]'''<br> [[Франция Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]]<br> [[Франция ұлттық полициясы|Ұлттық полиция]]<br> [[Париж полиция префектурасы]]<br> [[Республикалық қауіпсіздік роталары|CRS]]<br> [[Франция ұлттық жандармериясы|Ұлттық жандармерия]]<br> [[Мобильді жандармерия]]<br> [[Франция Қарулы күштер министрлігі|Қарулы күштер министрлігі]]<br> [[Франция Қарулы күштері]]<br> [[Франция Ұлттық гвардиясы|Ұлттық гвардия]]<br> '''Муниципалдық үкіметтер:'''<br> [[Франция муниципалдық полициясы|Муниципалдық полиция]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = Рияд Рани ([[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]) |командир2 = [[Эмманюэль Макрон]]<br>[[Себастьен Лекорню]]<br>[[Эдуар Жеффре]]<br>[[Лоран Нуньес]]<br>[[Катрин Вотрен]]<br>[[Фабьен Мандон]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = '''Наразылық білдірушілер:''' 248 оқушы және 149 білім беру қызметкері жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/europe/rioting-in-france-whats-fueling-the-violence-and-what-happens-next-87f18199|title=What’s Behind the Protests in France and What Happens Next|first=Nick|last=Kostov|date=19 October 2026|via=www.wsj.com}}</ref> олардың 6-уы ауыр жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.com/International/wireStory/frances-worst-rioting-years-erupted-government-responded-137390407|title=How France’s worst rioting in years erupted and how the government responded|first1=Sylvie|last1=Corbet|first2=Tom|last2=Nouvian|website=ABC News}}</ref> 1 наразылық білдіруші жүрек тоқтауынан қайтыс болды.<ref name="Reuters18OctCasualties">{{cite news |title=France faces aftermath of worst unrest in years |url=https://www.reuters.com/world/europe/france-faces-aftermath-worst-unrest-years-2026-10-18/ |work=Reuters |date=18 October 2026}}</ref><ref name="AP18OctCasualties">{{cite news |title=Macron to address nation after riots and looting lead to 1,800 arrests across France |url=https://apnews.com/article/f5ce07c2ef46ad0c02c6ff7018532a59 |work=Associated Press |date=18 October 2026}}</ref> |шығындар2 = '''Қауіпсіздік қызметкерлері:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, 1000 адам жараланды, олардың 7-уі ауыр жараланды,<ref name="BBC19OctMacron">{{cite news |last=Burgess |first=Jack |date=18 October 2026 |title=Macron calls for calm and order after riots across France |url=https://www.bbc.com/news/articles/cw240zl08dm5o |access-date=18 October 2026 |work=BBC News}}</ref> 1 полиция қызметкері көлікпен қағу оқиғасы салдарынан қаза тапты.<ref>{{cite news |last=Sarrot |first=Aurélie |last2=Maillochon |first2=Raphaël |title=Nantes : un policier de 22 ans tué après avoir été percuté par une voiture lors d'une intervention |url=https://www.tf1info.fr/justice-faits-divers/nantes-un-policier-de-22-ans-meurt-percute-par-une-voiture-sur-le-peripherique-lors-d-une-intervention-2470477.html |work=TF1 Info |date=17 October 2026 |language=fr}}</ref> |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = '''Тұтқындалғандар:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, шамамен 2400 адам тұтқындалды.<ref name="BBC19OctMacron" /> }} 2026 жылғы 18 қыркүйектен бастап [[Франция]]да [[Франциядағы орта білім|лицей]] оқушыларының бірқатар наразылық шерулері мен оқу орындарын қоршау акциялары өтіп жатыр. Кейін бұл қозғалыс [[2026 жылғы Еуропадағы толқулар|азырақ ауқымда]] Бельгияға,<ref>{{Cite news |date=5 October 2026 |title=Blocus des lycées : des manifestations d'élèves dégénèrent dans plusieurs villes de Belgique, dont Liège |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/blocus-des-lycees-des-manifestations-deleves-degenerent-dans-plusieurs-villes-de-belgique-dont-liege-05-10-2026-WSNW7CFBJJFQZEJGKHMZS3TCGE.php |access-date=8 October 2026 |work=[[Le Parisien]] |language=fr}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last=Adam |first=Caroline |title=Mouvement d'élèves à Liège : six arrestations, retour au calme depuis 13 heures – RTBF Actus |url=https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |access-date=2026-10-02 |agency=RTBF |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20261002104306/https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |archive-date=2 October 2026 |url-status=live}}</ref> [[Албаниядағы студенттер наразылықтары (2026)|Албанияға]], Грекияға<ref name="Greek and Albanian protests">{{Cite web|date=2026-10-13 |title= France student protests spread across Europe |url= https://www.cbc.ca/news/world/france-student-protests-spread-scroller-9.7379099 |access-date=2026-10-13 |agency=CBC}}</ref> және [[Италиядағы толқулар (2026)|Италияға]] таралды.<ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italy braces for 'autumn of discontent' as students protest |url=https://www.france24.com/en/live-news/20261016-italy-braces-for-autumn-of-discontent-as-students-protest |access-date=2026-10-18 |website=France 24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italian pupils rally nationwide for better school conditions |url=https://www.yahoo.com/news/world/articles/italian-pupils-rally-nationwide-better-150346255.html |access-date=2026-10-18 |publisher=Yahoo News |agency=DPA |language=en-US}}</ref> Қозғалыс [[Париж]]дің шетіндегі [[Кретей]] [[Франция коммуналары|коммунасында]] басталды.<ref name="reuters-fr">{{cite news |title=France. La fronde lycéenne se durcit, le mouvement gagne les universités |url=https://www.reuters.com/fr/actualites/france-la-fronde-lycenne-se-durcit-le-mouvement-gagne-les-universits-2026-10-01/ |agency=Reuters |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026|last=Louet|first=Sophie|editor-last=Van Overstraeten|editor-first=Benoit|trans-title=France. The high school student revolt hardens, spreads to universities}}</ref> Ал алғашқы наразылықтар Француз Гвианасында 7 қыркүйекте басталған еді. Онда оқушылар білім алу жағдайының нашарлауына наразылық білдіріп, алғаш рет лицейдің жұмысын бұғаттады.<ref name="france-televisions">{{cite news |title=Des élèves bloquent le lycée Félix-Éboué à Cayenne et dénoncent 17 points de préoccupation |url=https://la1ere.franceinfo.fr/guyane/cantine-chere-et-surchargee-problemes-informatique-d-hygiene-batiment-delabres-ou-trop-chauds-des-eleves-bloquent-le-lycee-felix-eboue-a-cayenne-et-denoncent-17-points-de-preoccupation-1736222.html |access-date=20 October 2026}}</ref> 6 қазанда наразылықтар студенттерді, оқушыларды, мұғалімдерді, ата-аналарды және [[кәсіподақ]]тарды қамтыған жалпыұлттық қозғалысқа ұласты. ''[[The Conversation (сайт)|The Conversation]]'' басылымының мәліметінше, кәсіподақтар ел бойынша наразылықтарға 450 000 адам қатысты деп бағаласа, Франция үкіметі қатысушылар санын 250 000 адам деп көрсетті.<ref>{{Cite journal |last=Morder |first=Robi |editor-first1=Aurélie |editor-first2=David |editor-first3=Laurent |editor-first4=Carly |editor-last1=Djavadi |editor-last2=Bornstein |editor-last3=Bainier |editor-last4=Lock |date=2026-10-07 |title=Why the student protests in France and the government's response are unprecedented and unpredictable |url=https://theconversation.com/why-the-student-protests-in-france-and-the-governments-response-are-unprecedented-and-unpredictable-293863 |access-date=2026-10-13 |website=The Conversation |language=en-US |doi=10.64628/AAK.9hg5tt7cw}}</ref> Қозғалыс лицейлердің жұмысын бұғаттаумен, жиналыстар мен шерулер өткізумен ерекшеленеді. Оқушылар наразылықтарға қатысу себептері ретінде мұғалімдердің жетіспеушілігін, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, қажытатын сабақ кестелерін, ғимараттардың тозуын және жоғары оқу орындарына өтініш беруге арналған [[Parcoursup]] платформасына байланысты күйзелісті атады.<ref name="guardian-29">{{cite news |title=Hundreds detained as student protests across France turn violent |work=The Guardian |date=29 September 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/sep/29/french-students-police-clash-school-blockades-violent}}</ref><ref name="franceinfo-how">{{cite news |title=Revendications locales, vidéos virales, soutien de LFI… Comment le blocage de quelques lycées s'est transformé en un mouvement d'ampleur |url=https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |work=franceinfo |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261001112650/https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |archive-date=1 October 2026 |url-status=live}}</ref> Сонымен қатар [[2026 жылғы Еуропадағы аптап ыстық толқындары]] кезінде сынып бөлмелеріндегі ауа температурасының 40 °C-қа дейін көтерілуі де наразылық себептерінің бірі болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/02/student-protests-shut-schools-across-france|title=Fires, fury and hundreds of arrests as France gripped by student protests|first=Angelique|last=Chrisafis|work=The Guardian |date=2 October 2026}}</ref> Бастапқыда полиция наразылықтарға шамадан тыс күш қолдану арқылы жауап берді. Атап айтқанда, күшті әсер ететін арнайы қару-жарақтың қолданылуы салдарынан бірнеше оқушы ауыр жарақат алып, мертікті. Ақырында тұтқындалғандардың саны 6800 адамға жетті.<ref name="amnesty1" /><ref name="lestradic">{{cite news |last1=Le Stradic |first1=Segolene |title=The French 14-Year-Old Whose Face Was Maimed by a Tear Gas Grenade |url=https://www.nytimes.com/2026/10/19/world/europe/france-protests-violence-police-response.html |access-date=20 October 2026 |work=The New York Times |date=19 October 2026}}</ref> Қазан айына қарай қозғалыстың кейбір қатысушылары полициямен және оқу орындары әкімшілігінің жекелеген өкілдерімен, әсіресе директорлармен күш қолданылған қақтығыстарға түсті.<ref name="bbc-1">{{cite news |last=Cursino |first=Malu |title=Fires break out at French schools as students protest nationwide |work=BBC News |date=1 October 2026 |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-url=https://web.archive.org/web/20261005073743/https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-date=5 October 2026 |access-date=5 October 2026 |url-status=live}}</ref><ref name="ici-1949">{{cite news |title=Blocage des lycées : 1.949 interpellations recensées jeudi, plus de 400 établissements seront fermés vendredi |url=https://www.ici.fr/infos/faits-divers-justice/blocage-des-lycees-1-949-interpellations-recensees-jeudi-plus-de-400-etablissements-seront-fermes-vendredi-4880439 |work=ICI |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026}}</ref> [[Франция үкіметі]] [[Франциядағы әсіре солшыл саясат|әсіре солшылдарды]] саяси пайда табу мақсатында толқуларды қоздырды деп айыптады.<ref>{{Cite news |last=Landler |first=Mark |date=2026-10-08 |title=For France's Resurgent Far Left, Student Protests Are an Opening and a Threat |url=https://www.nytimes.com/2026/10/08/world/europe/france-protests-far-left-melenchon.html |access-date=2026-10-08 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref name="LeMondeUSLDemands" /> Ал наразылыққа қатысқан ұйымдар мен партиялар қозғалыстың өздігінен пайда болғанын мәлімдеп, үкімет пен оңшыл партияларды астыртын сөз байласу туралы болжамдарға сүйенді деп айыптады.<ref name="figaro-lfi">{{cite news |title=Blocus des lycées : « LFI et ses proxys de l'ultragauche » sont « à l'origine » selon Matignon |work=Le Figaro |language=fr |date=1 October 2026}}</ref> Полиция мен мемлекеттік органдардың әрекеттері құқық қорғау ұйымдарының сынына ұшырады. [[Amnesty International]] күш қолданудың «шамадан тыс» болғанын айыптады,<ref name="amnesty1">{{cite web |title=France: Authorities must de-escalate tensions during student protests |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/10/france-authorities-must-de-escalate-tensions-during-student-protests/ |publisher=[[Amnesty International]] |date=5 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> [[Human Rights Watch]] балалардың ауыр жарақат алғаны туралы хабарлады,<ref>{{cite web |title=French High School Student Protests Met with Excessive Force |url=https://www.hrw.org/news/2026/10/14/french-high-school-student-protests-met-with-excessive-force |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=14 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> ал [[БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы]] алаңдаушылық білдіріп, шиеленісті бәсеңдетуге шақырды.<ref>{{cite web |title=French students vow to keep up protests as UN voices 'concern' over violence |url=https://www.france24.com/en/france/20261009-french-students-vow-to-keep-up-protests-as-un-voices-concern-over-violence |work=[[France 24]] |agency=[[Agence France-Presse]] |date=9 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> Үкімет полицияның наразылықтарды күшпен басып-жаншығаны туралы айыптауларды жоққа шығарды. Ішкі істер министрі [[Лоран Нуньес]] полицияның әрекеттері барлық дерлік жағдайда жағдайға сай болғанын және кейбір наразылықтардың жаппай тәртіпсіздіктерге ұласқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news |title=Protesting pupils blockade French high schools again, testing a weekslong movement |url=https://ny1.com/nyc/all-boroughs/ap-top-news/2026/10/06/protesting-pupils-blockade-french-high-schools-again-testing-a-weekslong-movement |agency=[[Associated Press]] |date=6 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> == Алғышарттар == === Оқу жағдайлары және мемлекеттік бюджет === Наразылықтар оқу жылының басында және үкіметтің бюджет жоспарларына қарсы мемлекеттік сектор қызметкерлерінің ереуілімен қатар басталды. Бұл жоспарлар мемлекеттік шығындарды қосымша 61 миллиард еуроға қысқартуды көздеді.<ref name="caolanmagee" /><ref name=":1">{{Cite news |last1=Libert |first1=Lucien |last2=Brosse |first2=Jean-Stéphane |date=2026-09-29 |title=Students protest and public sector workers strike ahead of French budget |url=https://www.reuters.com/world/europe/student-protests-french-public-sector-strike-heap-pressure-macron-2026-09-29/ |access-date=2026-10-04 |work=Reuters |language=en}}</ref> Оқушылар наразылық себептері ретінде мұғалімдердің бос орындарының толтырылмауын, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, ұзақ сабақ кестелерін және оқу орындарының материалдық-техникалық жағдайының нашарлауын атады.<ref name="guardian-29" /> Сен-Денидегі Поль Элюар лицейінің 17 жастағы оқушысы мектепте суы жоқ уақытша дәретханалар, егеуқұйрықтар мен тарақандар бар екенін, ал уақытша сынып бөлмелеріндегі температура қыста −5 °C-қа дейін төмендеп, жазда 40 °C-қа дейін көтерілетінін айтты.<ref name="cnn">{{cite news |title=French high school students set fires, clash with police in anger over school conditions |work=CNN |date=1 October 2026 |url=https://edition.cnn.com/2026/10/01/europe/france-protests-high-schools-violence-intl |archive-url=https://web.archive.org/web/20261003213910/https://edition.cnn.com/2026/10/01/europe/france-protests-high-schools-violence-intl |archive-date=3 October 2026 |access-date=5 October 2026 |url-status=live}}</ref> Тағы бір оқушы кейбір сыныптарда үстелдердің жеткіліксіз екенін айтып, оқушылар мұғалімдерге қосылуға шешім қабылдағанға дейін олардың өз наразылықтарының себептерін түсіндіргенін атап өтті.<ref name="franceinfo-how" /> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағының]] (USL) төрағасы Рияд Рани француз тілінен емтихан тапсыратын жылы осы пәннің мұғалімінсіз жеті ай оқыған оқушыны мысалға келтіріп, кейбір сыныптарда 32–36 оқушыдан бар екенін мәлімдеді.<ref name="afp-principals">{{cite news |title=Plusieurs proviseurs agressés lors des blocages des lycées en France |agency=Agence France-Presse |language=fr |date=1 October 2026 }}</ref> Басқа оқу орындарының оқушылары да [[ICI (радиожелі)|ICI]] радиожелісіне сыныптарында 35 оқушыдан бар екенін хабарлады.<ref name="ici-1949" /> Наразылықтардың себептерін түсіндірген әлеуметтанушылардың бірі ''[[Al Jazeera]]'' басылымына негізгі алаңдаушылық тудырған мәселелер қатарында теңсіздік, мемлекеттік инвестициялардың қысқаруы, демократиялық құқықтар және милитаризациядан гөрі әлеуметтік әл-ауқатқа басымдық беруге деген ұмтылыс бар екенін айтты.<ref name="caolanmagee">{{cite news |last1=Magee |first1=Caolan |title=Why have France’s school protests become a wider political crisis? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/10/18/why-have-frances-school-protests-become-a-wider-political-crisis |access-date=20 October 2026 |work=Al Jazeera |date=18 October 2026}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ga2zay4yeo53kqnpm96a0wfm3666jwz 3684282 3684279 2026-10-21T04:32:46Z 1nter pares 146705 /* Алғышарттар */ 3684282 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Франциядағы наразылықтар (2026) |бөлім = |сурет = Jules Ferry à Paris manif 2 octobre 2026.jpg |сурет атауы = Париждегі оқушылар өз лицейінде наразылық білдіруде |дата = [[18 қыркүйек]] [[2026 жыл|2026]] – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|year=2026|month=09|day=18}}) |орын = {{Байрақ|Франция}} |себеп = Мұғалімдер мен қызметкерлер тапшылығы; сыныптардың шамадан тыс толуы; ғимараттардың тозуы; сабақ кестелерінің шамадан тыс жүктелуі; бакалавриатқа қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]<nowiki/>» веб-жүйесінің кемшіліктері |нәтиже = |статусы = ''жалғасуда'' |өзгерістер = |қарсылас1 = '''Наразылық білдіруші лицей оқушылары''' (оларды қолдайтын ата-аналар мен мұғалімдерді қоса)<br> '''[[Сары кеудешелілер қозғалысы]]'''<br> '''Саяси партиялар:'''<br> [[Бағынбайтын Франция]]<br> [[Франция коммунистік партиясы]]<br> '''Студенттік кәсіподақтар:'''<br> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]<br> [[Лицей оқушыларының ұлттық қозғалысы]]<br> [[Студенттер одағы (Франция)|Студенттер одағы]]<br> Les Lycéens!<br> [[Коммунист студенттер одағы]]<br> '''Мұғалімдер кәсіподақтары:'''<br> [[Біртұтас кәсіподақ федерациясы|FSU]]<br> [[Лицейлер мен коллеждердің ұлттық кәсіподағы|SNALC]]<br> '''Еңбек ұйымдары:'''<br> [[Францияның Жалпы еңбек конфедерациясы|CGT]]<br> [[Жұмысшылар күші|FO]]<br> [[Автономды кәсіподақтардың ұлттық одағы|UNSA]]<br> [[Францияның Демократиялық еңбек конфедерациясы|CFDT]]<br> [[Solidaires кәсіподақ одағы|Solidaires]]<br> [[Францияның христиан жұмысшылары конфедерациясы|CFTC]]<br> [[Шаруа конфедерациясы]] |қарсылас2 = '''[[Лекорню үкіметтері|Үкімет]]'''<br> [[Франция Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]]<br> [[Франция ұлттық полициясы|Ұлттық полиция]]<br> [[Париж полиция префектурасы]]<br> [[Республикалық қауіпсіздік роталары|CRS]]<br> [[Франция ұлттық жандармериясы|Ұлттық жандармерия]]<br> [[Мобильді жандармерия]]<br> [[Франция Қарулы күштер министрлігі|Қарулы күштер министрлігі]]<br> [[Франция Қарулы күштері]]<br> [[Франция Ұлттық гвардиясы|Ұлттық гвардия]]<br> '''Муниципалдық үкіметтер:'''<br> [[Франция муниципалдық полициясы|Муниципалдық полиция]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = Рияд Рани ([[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]) |командир2 = [[Эмманюэль Макрон]]<br>[[Себастьен Лекорню]]<br>[[Эдуар Жеффре]]<br>[[Лоран Нуньес]]<br>[[Катрин Вотрен]]<br>[[Фабьен Мандон]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = '''Наразылық білдірушілер:''' 248 оқушы және 149 білім беру қызметкері жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/europe/rioting-in-france-whats-fueling-the-violence-and-what-happens-next-87f18199|title=What’s Behind the Protests in France and What Happens Next|first=Nick|last=Kostov|date=19 October 2026|via=www.wsj.com}}</ref> олардың 6-уы ауыр жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.com/International/wireStory/frances-worst-rioting-years-erupted-government-responded-137390407|title=How France’s worst rioting in years erupted and how the government responded|first1=Sylvie|last1=Corbet|first2=Tom|last2=Nouvian|website=ABC News}}</ref> 1 наразылық білдіруші жүрек тоқтауынан қайтыс болды.<ref name="Reuters18OctCasualties">{{cite news |title=France faces aftermath of worst unrest in years |url=https://www.reuters.com/world/europe/france-faces-aftermath-worst-unrest-years-2026-10-18/ |work=Reuters |date=18 October 2026}}</ref><ref name="AP18OctCasualties">{{cite news |title=Macron to address nation after riots and looting lead to 1,800 arrests across France |url=https://apnews.com/article/f5ce07c2ef46ad0c02c6ff7018532a59 |work=Associated Press |date=18 October 2026}}</ref> |шығындар2 = '''Қауіпсіздік қызметкерлері:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, 1000 адам жараланды, олардың 7-уі ауыр жараланды,<ref name="BBC19OctMacron">{{cite news |last=Burgess |first=Jack |date=18 October 2026 |title=Macron calls for calm and order after riots across France |url=https://www.bbc.com/news/articles/cw240zl08dm5o |access-date=18 October 2026 |work=BBC News}}</ref> 1 полиция қызметкері көлікпен қағу оқиғасы салдарынан қаза тапты.<ref>{{cite news |last=Sarrot |first=Aurélie |last2=Maillochon |first2=Raphaël |title=Nantes : un policier de 22 ans tué après avoir été percuté par une voiture lors d'une intervention |url=https://www.tf1info.fr/justice-faits-divers/nantes-un-policier-de-22-ans-meurt-percute-par-une-voiture-sur-le-peripherique-lors-d-une-intervention-2470477.html |work=TF1 Info |date=17 October 2026 |language=fr}}</ref> |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = '''Тұтқындалғандар:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, шамамен 2400 адам тұтқындалды.<ref name="BBC19OctMacron" /> }} 2026 жылғы 18 қыркүйектен бастап [[Франция]]да [[Франциядағы орта білім|лицей]] оқушыларының бірқатар наразылық шерулері мен оқу орындарын қоршау акциялары өтіп жатыр. Кейін бұл қозғалыс [[2026 жылғы Еуропадағы толқулар|азырақ ауқымда]] Бельгияға,<ref>{{Cite news |date=5 October 2026 |title=Blocus des lycées : des manifestations d'élèves dégénèrent dans plusieurs villes de Belgique, dont Liège |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/blocus-des-lycees-des-manifestations-deleves-degenerent-dans-plusieurs-villes-de-belgique-dont-liege-05-10-2026-WSNW7CFBJJFQZEJGKHMZS3TCGE.php |access-date=8 October 2026 |work=[[Le Parisien]] |language=fr}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last=Adam |first=Caroline |title=Mouvement d'élèves à Liège : six arrestations, retour au calme depuis 13 heures – RTBF Actus |url=https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |access-date=2026-10-02 |agency=RTBF |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20261002104306/https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |archive-date=2 October 2026 |url-status=live}}</ref> [[Албаниядағы студенттер наразылықтары (2026)|Албанияға]], Грекияға<ref name="Greek and Albanian protests">{{Cite web|date=2026-10-13 |title= France student protests spread across Europe |url= https://www.cbc.ca/news/world/france-student-protests-spread-scroller-9.7379099 |access-date=2026-10-13 |agency=CBC}}</ref> және [[Италиядағы толқулар (2026)|Италияға]] таралды.<ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italy braces for 'autumn of discontent' as students protest |url=https://www.france24.com/en/live-news/20261016-italy-braces-for-autumn-of-discontent-as-students-protest |access-date=2026-10-18 |website=France 24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italian pupils rally nationwide for better school conditions |url=https://www.yahoo.com/news/world/articles/italian-pupils-rally-nationwide-better-150346255.html |access-date=2026-10-18 |publisher=Yahoo News |agency=DPA |language=en-US}}</ref> Қозғалыс [[Париж]]дің шетіндегі [[Кретей]] [[Франция коммуналары|коммунасында]] басталды.<ref name="reuters-fr">{{cite news |title=France. La fronde lycéenne se durcit, le mouvement gagne les universités |url=https://www.reuters.com/fr/actualites/france-la-fronde-lycenne-se-durcit-le-mouvement-gagne-les-universits-2026-10-01/ |agency=Reuters |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026|last=Louet|first=Sophie|editor-last=Van Overstraeten|editor-first=Benoit|trans-title=France. The high school student revolt hardens, spreads to universities}}</ref> Ал алғашқы наразылықтар Француз Гвианасында 7 қыркүйекте басталған еді. Онда оқушылар білім алу жағдайының нашарлауына наразылық білдіріп, алғаш рет лицейдің жұмысын бұғаттады.<ref name="france-televisions">{{cite news |title=Des élèves bloquent le lycée Félix-Éboué à Cayenne et dénoncent 17 points de préoccupation |url=https://la1ere.franceinfo.fr/guyane/cantine-chere-et-surchargee-problemes-informatique-d-hygiene-batiment-delabres-ou-trop-chauds-des-eleves-bloquent-le-lycee-felix-eboue-a-cayenne-et-denoncent-17-points-de-preoccupation-1736222.html |access-date=20 October 2026}}</ref> 6 қазанда наразылықтар студенттерді, оқушыларды, мұғалімдерді, ата-аналарды және [[кәсіподақ]]тарды қамтыған жалпыұлттық қозғалысқа ұласты. ''[[The Conversation (сайт)|The Conversation]]'' басылымының мәліметінше, кәсіподақтар ел бойынша наразылықтарға 450 000 адам қатысты деп бағаласа, Франция үкіметі қатысушылар санын 250 000 адам деп көрсетті.<ref>{{Cite journal |last=Morder |first=Robi |editor-first1=Aurélie |editor-first2=David |editor-first3=Laurent |editor-first4=Carly |editor-last1=Djavadi |editor-last2=Bornstein |editor-last3=Bainier |editor-last4=Lock |date=2026-10-07 |title=Why the student protests in France and the government's response are unprecedented and unpredictable |url=https://theconversation.com/why-the-student-protests-in-france-and-the-governments-response-are-unprecedented-and-unpredictable-293863 |access-date=2026-10-13 |website=The Conversation |language=en-US |doi=10.64628/AAK.9hg5tt7cw}}</ref> Қозғалыс лицейлердің жұмысын бұғаттаумен, жиналыстар мен шерулер өткізумен ерекшеленеді. Оқушылар наразылықтарға қатысу себептері ретінде мұғалімдердің жетіспеушілігін, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, қажытатын сабақ кестелерін, ғимараттардың тозуын және жоғары оқу орындарына өтініш беруге арналған [[Parcoursup]] платформасына байланысты күйзелісті атады.<ref name="guardian-29">{{cite news |title=Hundreds detained as student protests across France turn violent |work=The Guardian |date=29 September 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/sep/29/french-students-police-clash-school-blockades-violent}}</ref><ref name="franceinfo-how">{{cite news |title=Revendications locales, vidéos virales, soutien de LFI… Comment le blocage de quelques lycées s'est transformé en un mouvement d'ampleur |url=https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |work=franceinfo |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261001112650/https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |archive-date=1 October 2026 |url-status=live}}</ref> Сонымен қатар [[2026 жылғы Еуропадағы аптап ыстық толқындары]] кезінде сынып бөлмелеріндегі ауа температурасының 40 °C-қа дейін көтерілуі де наразылық себептерінің бірі болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/02/student-protests-shut-schools-across-france|title=Fires, fury and hundreds of arrests as France gripped by student protests|first=Angelique|last=Chrisafis|work=The Guardian |date=2 October 2026}}</ref> Бастапқыда полиция наразылықтарға шамадан тыс күш қолдану арқылы жауап берді. Атап айтқанда, күшті әсер ететін арнайы қару-жарақтың қолданылуы салдарынан бірнеше оқушы ауыр жарақат алып, мертікті. Ақырында тұтқындалғандардың саны 6800 адамға жетті.<ref name="amnesty1" /><ref name="lestradic">{{cite news |last1=Le Stradic |first1=Segolene |title=The French 14-Year-Old Whose Face Was Maimed by a Tear Gas Grenade |url=https://www.nytimes.com/2026/10/19/world/europe/france-protests-violence-police-response.html |access-date=20 October 2026 |work=The New York Times |date=19 October 2026}}</ref> Қазан айына қарай қозғалыстың кейбір қатысушылары полициямен және оқу орындары әкімшілігінің жекелеген өкілдерімен, әсіресе директорлармен күш қолданылған қақтығыстарға түсті.<ref name="bbc-1">{{cite news |last=Cursino |first=Malu |title=Fires break out at French schools as students protest nationwide |work=BBC News |date=1 October 2026 |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-url=https://web.archive.org/web/20261005073743/https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-date=5 October 2026 |access-date=5 October 2026 |url-status=live}}</ref><ref name="ici-1949">{{cite news |title=Blocage des lycées : 1.949 interpellations recensées jeudi, plus de 400 établissements seront fermés vendredi |url=https://www.ici.fr/infos/faits-divers-justice/blocage-des-lycees-1-949-interpellations-recensees-jeudi-plus-de-400-etablissements-seront-fermes-vendredi-4880439 |work=ICI |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026}}</ref> [[Франция үкіметі]] [[Франциядағы әсіре солшыл саясат|әсіре солшылдарды]] саяси пайда табу мақсатында толқуларды қоздырды деп айыптады.<ref>{{Cite news |last=Landler |first=Mark |date=2026-10-08 |title=For France's Resurgent Far Left, Student Protests Are an Opening and a Threat |url=https://www.nytimes.com/2026/10/08/world/europe/france-protests-far-left-melenchon.html |access-date=2026-10-08 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref name="LeMondeUSLDemands" /> Ал наразылыққа қатысқан ұйымдар мен партиялар қозғалыстың өздігінен пайда болғанын мәлімдеп, үкімет пен оңшыл партияларды астыртын сөз байласу туралы болжамдарға сүйенді деп айыптады.<ref name="figaro-lfi">{{cite news |title=Blocus des lycées : « LFI et ses proxys de l'ultragauche » sont « à l'origine » selon Matignon |work=Le Figaro |language=fr |date=1 October 2026}}</ref> Полиция мен мемлекеттік органдардың әрекеттері құқық қорғау ұйымдарының сынына ұшырады. [[Amnesty International]] күш қолданудың «шамадан тыс» болғанын айыптады,<ref name="amnesty1">{{cite web |title=France: Authorities must de-escalate tensions during student protests |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/10/france-authorities-must-de-escalate-tensions-during-student-protests/ |publisher=[[Amnesty International]] |date=5 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> [[Human Rights Watch]] балалардың ауыр жарақат алғаны туралы хабарлады,<ref>{{cite web |title=French High School Student Protests Met with Excessive Force |url=https://www.hrw.org/news/2026/10/14/french-high-school-student-protests-met-with-excessive-force |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=14 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> ал [[БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы]] алаңдаушылық білдіріп, шиеленісті бәсеңдетуге шақырды.<ref>{{cite web |title=French students vow to keep up protests as UN voices 'concern' over violence |url=https://www.france24.com/en/france/20261009-french-students-vow-to-keep-up-protests-as-un-voices-concern-over-violence |work=[[France 24]] |agency=[[Agence France-Presse]] |date=9 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> Үкімет полицияның наразылықтарды күшпен басып-жаншығаны туралы айыптауларды жоққа шығарды. Ішкі істер министрі [[Лоран Нуньес]] полицияның әрекеттері барлық дерлік жағдайда жағдайға сай болғанын және кейбір наразылықтардың жаппай тәртіпсіздіктерге ұласқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news |title=Protesting pupils blockade French high schools again, testing a weekslong movement |url=https://ny1.com/nyc/all-boroughs/ap-top-news/2026/10/06/protesting-pupils-blockade-french-high-schools-again-testing-a-weekslong-movement |agency=[[Associated Press]] |date=6 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> == Алғышарттар == === Оқу жағдайлары және мемлекеттік бюджет === Наразылықтар оқу жылының басында және үкіметтің бюджет жоспарларына қарсы мемлекеттік сектор қызметкерлерінің ереуілімен қатар басталды. Бұл жоспарлар мемлекеттік шығындарды қосымша 61 миллиард еуроға қысқартуды көздеді.<ref name="caolanmagee" /><ref name=":1">{{Cite news |last1=Libert |first1=Lucien |last2=Brosse |first2=Jean-Stéphane |date=2026-09-29 |title=Students protest and public sector workers strike ahead of French budget |url=https://www.reuters.com/world/europe/student-protests-french-public-sector-strike-heap-pressure-macron-2026-09-29/ |access-date=2026-10-04 |work=Reuters |language=en}}</ref> Оқушылар наразылық себептері ретінде мұғалімдердің бос орындарының толтырылмауын, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, ұзақ сабақ кестелерін және оқу орындарының материалдық-техникалық жағдайының нашарлауын атады.<ref name="guardian-29" /> Сен-Денидегі Поль Элюар лицейінің 17 жастағы оқушысы мектепте суы жоқ уақытша дәретханалар, егеуқұйрықтар мен тарақандар бар екенін, ал уақытша сынып бөлмелеріндегі температура қыста −5 °C-қа дейін төмендеп, жазда 40 °C-қа дейін көтерілетінін айтты.<ref name="cnn">{{cite news |title=French high school students set fires, clash with police in anger over school conditions |work=CNN |date=1 October 2026 |url=https://edition.cnn.com/2026/10/01/europe/france-protests-high-schools-violence-intl |archive-url=https://web.archive.org/web/20261003213910/https://edition.cnn.com/2026/10/01/europe/france-protests-high-schools-violence-intl |archive-date=3 October 2026 |access-date=5 October 2026 |url-status=live}}</ref> Тағы бір оқушы кейбір сыныптарда үстелдердің жеткіліксіз екенін айтып, оқушылар мұғалімдерге қосылуға шешім қабылдағанға дейін олардың өз наразылықтарының себептерін түсіндіргенін атап өтті.<ref name="franceinfo-how" /> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағының]] (USL) төрағасы Рияд Рани француз тілінен емтихан тапсыратын жылы осы пәннің мұғалімінсіз жеті ай оқыған оқушыны мысалға келтіріп, кейбір сыныптарда 32–36 оқушыдан бар екенін мәлімдеді.<ref name="afp-principals">{{cite news |title=Plusieurs proviseurs agressés lors des blocages des lycées en France |agency=Agence France-Presse |language=fr |date=1 October 2026 }}</ref> Басқа оқу орындарының оқушылары да [[ICI (радиожелі)|ICI]] радиожелісіне сыныптарында 35 оқушыдан бар екенін хабарлады.<ref name="ici-1949" /> Наразылықтардың себептерін түсіндірген әлеуметтанушылардың бірі ''[[Al Jazeera]]'' басылымына негізгі алаңдаушылық тудырған мәселелер қатарында теңсіздік, мемлекеттік инвестициялардың қысқаруы, демократиялық құқықтар және милитаризациядан гөрі әлеуметтік әл-ауқатқа басымдық беруге деген ұмтылыс бар екенін айтты.<ref name="caolanmagee">{{cite news |last1=Magee |first1=Caolan |title=Why have France’s school protests become a wider political crisis? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/10/18/why-have-frances-school-protests-become-a-wider-political-crisis |access-date=20 October 2026 |work=Al Jazeera |date=18 October 2026}}</ref> [[Кретей]] ректораты [[Франс Пресс агенттігіне]] берген мәліметінде наразылық білдірушілердің талаптары әр мектепте әртүрлі екенін хабарлады. Олардың қатарында жұмыстан кеткен мұғалімдердің орнына жаңаларының тағайындалмауы, сыныптардағы оқушылар санының көптігі, сабақ кестесінің шамадан тыс тығыздығы, тәрбиешілердің, медбикелердің, әлеуметтік қызметкерлер мен басқарушы қызметкерлердің жетіспеушілігі, оқушылар мен мұғалімдер арасындағы оқиғалардың тиісті шараларсыз қалуы және жоғары оқу орындарының бакалавриат бағдарламаларына қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]» интернет-порталының кемшіліктері аталды.<ref name="ici-1949" /> France Info басылымы оқушылардың негізгі талаптарын білім беру саласына көбірек ресурс бөлу, сыныптардағы оқушылар санын азайту, мектеп ғимараттарының жағдайын жақсарту, мұғалімдер мен басқа қызметкерлердің жеткілікті болуын қамтамасыз ету және Parcoursup платформасына байланысты күйзелісті азайту деп қорытындылады.<ref name="franceinfo-how" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} cqn95w2p2gjw9wkb8ilc6gdyddgon19 3684284 3684282 2026-10-21T04:35:10Z 1nter pares 146705 3684284 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Франциядағы наразылықтар (2026) |бөлім = |сурет = Jules Ferry à Paris manif 2 octobre 2026.jpg |сурет атауы = Париждегі оқушылар өз лицейінде наразылық білдіруде |дата = [[18 қыркүйек]] [[2026 жыл|2026]] – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|year=2026|month=09|day=18}}) |орын = {{Байрақ|Франция}} |себеп = Мұғалімдер мен қызметкерлер тапшылығы; сыныптардың шамадан тыс толуы; ғимараттардың тозуы; сабақ кестелерінің шамадан тыс жүктелуі; бакалавриатқа қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]<nowiki/>» веб-жүйесінің кемшіліктері |нәтиже = |статусы = ''жалғасуда'' |өзгерістер = |қарсылас1 = '''Наразылық білдіруші лицей оқушылары''' (оларды қолдайтын ата-аналар мен мұғалімдерді қоса)<br> '''[[Сары кеудешелілер қозғалысы]]'''<br> '''Саяси партиялар:'''<br> [[Бағынбайтын Франция]]<br> [[Франция коммунистік партиясы]]<br> '''Студенттік кәсіподақтар:'''<br> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]<br> [[Лицей оқушыларының ұлттық қозғалысы]]<br> [[Студенттер одағы (Франция)|Студенттер одағы]]<br> Les Lycéens!<br> [[Коммунист студенттер одағы]]<br> '''Мұғалімдер кәсіподақтары:'''<br> [[Біртұтас кәсіподақ федерациясы|FSU]]<br> [[Лицейлер мен коллеждердің ұлттық кәсіподағы|SNALC]]<br> '''Еңбек ұйымдары:'''<br> [[Францияның Жалпы еңбек конфедерациясы|CGT]]<br> [[Жұмысшылар күші|FO]]<br> [[Автономды кәсіподақтардың ұлттық одағы|UNSA]]<br> [[Францияның Демократиялық еңбек конфедерациясы|CFDT]]<br> [[Solidaires кәсіподақ одағы|Solidaires]]<br> [[Францияның христиан жұмысшылары конфедерациясы|CFTC]]<br> [[Шаруа конфедерациясы]] |қарсылас2 = '''[[Лекорню үкіметтері|Үкімет]]'''<br> [[Франция Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]]<br> [[Франция ұлттық полициясы|Ұлттық полиция]]<br> [[Париж полиция префектурасы]]<br> [[Республикалық қауіпсіздік роталары|CRS]]<br> [[Франция ұлттық жандармериясы|Ұлттық жандармерия]]<br> [[Мобильді жандармерия]]<br> [[Франция Қарулы күштер министрлігі|Қарулы күштер министрлігі]]<br> [[Франция Қарулы күштері]]<br> [[Франция Ұлттық гвардиясы|Ұлттық гвардия]]<br> '''Муниципалдық үкіметтер:'''<br> [[Франция муниципалдық полициясы|Муниципалдық полиция]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = Рияд Рани ([[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]) |командир2 = [[Эмманюэль Макрон]]<br>[[Себастьен Лекорню]]<br>[[Эдуар Жеффре]]<br>[[Лоран Нуньес]]<br>[[Катрин Вотрен]]<br>[[Фабьен Мандон]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = '''Наразылық білдірушілер:''' 248 оқушы және 149 білім беру қызметкері жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/europe/rioting-in-france-whats-fueling-the-violence-and-what-happens-next-87f18199|title=What’s Behind the Protests in France and What Happens Next|first=Nick|last=Kostov|date=19 October 2026|via=www.wsj.com}}</ref> олардың 6-уы ауыр жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.com/International/wireStory/frances-worst-rioting-years-erupted-government-responded-137390407|title=How France’s worst rioting in years erupted and how the government responded|first1=Sylvie|last1=Corbet|first2=Tom|last2=Nouvian|website=ABC News}}</ref> 1 наразылық білдіруші жүрек тоқтауынан қайтыс болды.<ref name="Reuters18OctCasualties">{{cite news |title=France faces aftermath of worst unrest in years |url=https://www.reuters.com/world/europe/france-faces-aftermath-worst-unrest-years-2026-10-18/ |work=Reuters |date=18 October 2026}}</ref><ref name="AP18OctCasualties">{{cite news |title=Macron to address nation after riots and looting lead to 1,800 arrests across France |url=https://apnews.com/article/f5ce07c2ef46ad0c02c6ff7018532a59 |work=Associated Press |date=18 October 2026}}</ref> |шығындар2 = '''Қауіпсіздік қызметкерлері:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, 1000 адам жараланды, олардың 7-уі ауыр жараланды,<ref name="BBC19OctMacron">{{cite news |last=Burgess |first=Jack |date=18 October 2026 |title=Macron calls for calm and order after riots across France |url=https://www.bbc.com/news/articles/cw240zl08dm5o |access-date=18 October 2026 |work=BBC News}}</ref> 1 полиция қызметкері көлікпен қағу оқиғасы салдарынан қаза тапты.<ref>{{cite news |last=Sarrot |first=Aurélie |last2=Maillochon |first2=Raphaël |title=Nantes : un policier de 22 ans tué après avoir été percuté par une voiture lors d'une intervention |url=https://www.tf1info.fr/justice-faits-divers/nantes-un-policier-de-22-ans-meurt-percute-par-une-voiture-sur-le-peripherique-lors-d-une-intervention-2470477.html |work=TF1 Info |date=17 October 2026 |language=fr}}</ref> |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = '''Тұтқындалғандар:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, шамамен 2400 адам тұтқындалды.<ref name="BBC19OctMacron" /> }} 2026 жылғы 18 қыркүйектен бастап [[Франция]]да [[Франциядағы орта білім|лицей]] оқушыларының бірқатар наразылық шерулері мен оқу орындарын қоршау акциялары өтіп жатыр. Кейін бұл қозғалыс [[2026 жылғы Еуропадағы толқулар|азырақ ауқымда]] Бельгияға,<ref>{{Cite news |date=5 October 2026 |title=Blocus des lycées : des manifestations d'élèves dégénèrent dans plusieurs villes de Belgique, dont Liège |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/blocus-des-lycees-des-manifestations-deleves-degenerent-dans-plusieurs-villes-de-belgique-dont-liege-05-10-2026-WSNW7CFBJJFQZEJGKHMZS3TCGE.php |access-date=8 October 2026 |work=[[Le Parisien]] |language=fr}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last=Adam |first=Caroline |title=Mouvement d'élèves à Liège : six arrestations, retour au calme depuis 13 heures – RTBF Actus |url=https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |access-date=2026-10-02 |agency=RTBF |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20261002104306/https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |archive-date=2 October 2026 |url-status=live}}</ref> [[Албаниядағы студенттер наразылықтары (2026)|Албанияға]], Грекияға<ref name="Greek and Albanian protests">{{Cite web|date=2026-10-13 |title= France student protests spread across Europe |url= https://www.cbc.ca/news/world/france-student-protests-spread-scroller-9.7379099 |access-date=2026-10-13 |agency=CBC}}</ref> және [[Италиядағы толқулар (2026)|Италияға]] таралды.<ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italy braces for 'autumn of discontent' as students protest |url=https://www.france24.com/en/live-news/20261016-italy-braces-for-autumn-of-discontent-as-students-protest |access-date=2026-10-18 |website=France 24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italian pupils rally nationwide for better school conditions |url=https://www.yahoo.com/news/world/articles/italian-pupils-rally-nationwide-better-150346255.html |access-date=2026-10-18 |publisher=Yahoo News |agency=DPA |language=en-US}}</ref> Қозғалыс [[Париж]]дің шетіндегі [[Кретей]] [[Франция коммуналары|коммунасында]] басталды.<ref name="reuters-fr">{{cite news |title=France. La fronde lycéenne se durcit, le mouvement gagne les universités |url=https://www.reuters.com/fr/actualites/france-la-fronde-lycenne-se-durcit-le-mouvement-gagne-les-universits-2026-10-01/ |agency=Reuters |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026|last=Louet|first=Sophie|editor-last=Van Overstraeten|editor-first=Benoit|trans-title=France. The high school student revolt hardens, spreads to universities}}</ref> Ал алғашқы наразылықтар Француз Гвианасында 7 қыркүйекте басталған еді. Онда оқушылар білім алу жағдайының нашарлауына наразылық білдіріп, алғаш рет лицейдің жұмысын бұғаттады.<ref name="france-televisions">{{cite news |title=Des élèves bloquent le lycée Félix-Éboué à Cayenne et dénoncent 17 points de préoccupation |url=https://la1ere.franceinfo.fr/guyane/cantine-chere-et-surchargee-problemes-informatique-d-hygiene-batiment-delabres-ou-trop-chauds-des-eleves-bloquent-le-lycee-felix-eboue-a-cayenne-et-denoncent-17-points-de-preoccupation-1736222.html |access-date=20 October 2026}}</ref> 6 қазанда наразылықтар студенттерді, оқушыларды, мұғалімдерді, ата-аналарды және [[кәсіподақ]]тарды қамтыған жалпыұлттық қозғалысқа ұласты. ''[[The Conversation (сайт)|The Conversation]]'' басылымының мәліметінше, кәсіподақтар ел бойынша наразылықтарға 450 000 адам қатысты деп бағаласа, Франция үкіметі қатысушылар санын 250 000 адам деп көрсетті.<ref>{{Cite journal |last=Morder |first=Robi |editor-first1=Aurélie |editor-first2=David |editor-first3=Laurent |editor-first4=Carly |editor-last1=Djavadi |editor-last2=Bornstein |editor-last3=Bainier |editor-last4=Lock |date=2026-10-07 |title=Why the student protests in France and the government's response are unprecedented and unpredictable |url=https://theconversation.com/why-the-student-protests-in-france-and-the-governments-response-are-unprecedented-and-unpredictable-293863 |access-date=2026-10-13 |website=The Conversation |language=en-US |doi=10.64628/AAK.9hg5tt7cw}}</ref> Қозғалыс лицейлердің жұмысын бұғаттаумен, жиналыстар мен шерулер өткізумен ерекшеленеді. Оқушылар наразылықтарға қатысу себептері ретінде мұғалімдердің жетіспеушілігін, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, қажытатын сабақ кестелерін, ғимараттардың тозуын және жоғары оқу орындарына өтініш беруге арналған [[Parcoursup]] платформасына байланысты күйзелісті атады.<ref name="guardian-29">{{cite news |title=Hundreds detained as student protests across France turn violent |work=The Guardian |date=29 September 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/sep/29/french-students-police-clash-school-blockades-violent}}</ref><ref name="franceinfo-how">{{cite news |title=Revendications locales, vidéos virales, soutien de LFI… Comment le blocage de quelques lycées s'est transformé en un mouvement d'ampleur |url=https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |work=franceinfo |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261001112650/https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |archive-date=1 October 2026 |url-status=live}}</ref> Сонымен қатар [[2026 жылғы Еуропадағы аптап ыстық толқындары]] кезінде сынып бөлмелеріндегі ауа температурасының 40 °C-қа дейін көтерілуі де наразылық себептерінің бірі болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/02/student-protests-shut-schools-across-france|title=Fires, fury and hundreds of arrests as France gripped by student protests|first=Angelique|last=Chrisafis|work=The Guardian |date=2 October 2026}}</ref> Бастапқыда полиция наразылықтарға шамадан тыс күш қолдану арқылы жауап берді. Атап айтқанда, күшті әсер ететін арнайы қару-жарақтың қолданылуы салдарынан бірнеше оқушы ауыр жарақат алып, мертікті. Ақырында тұтқындалғандардың саны 6800 адамға жетті.<ref name="amnesty1" /><ref name="lestradic">{{cite news |last1=Le Stradic |first1=Segolene |title=The French 14-Year-Old Whose Face Was Maimed by a Tear Gas Grenade |url=https://www.nytimes.com/2026/10/19/world/europe/france-protests-violence-police-response.html |access-date=20 October 2026 |work=The New York Times |date=19 October 2026}}</ref> Қазан айына қарай қозғалыстың кейбір қатысушылары полициямен және оқу орындары әкімшілігінің жекелеген өкілдерімен, әсіресе директорлармен күш қолданылған қақтығыстарға түсті.<ref name="bbc-1">{{cite news |last=Cursino |first=Malu |title=Fires break out at French schools as students protest nationwide |work=BBC News |date=1 October 2026 |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-url=https://web.archive.org/web/20261005073743/https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-date=5 October 2026 |access-date=5 October 2026 |url-status=live}}</ref><ref name="ici-1949">{{cite news |title=Blocage des lycées : 1.949 interpellations recensées jeudi, plus de 400 établissements seront fermés vendredi |url=https://www.ici.fr/infos/faits-divers-justice/blocage-des-lycees-1-949-interpellations-recensees-jeudi-plus-de-400-etablissements-seront-fermes-vendredi-4880439 |work=ICI |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026}}</ref> [[Франция үкіметі]] [[Франциядағы әсіре солшыл саясат|әсіре солшылдарды]] саяси пайда табу мақсатында толқуларды қоздырды деп айыптады.<ref>{{Cite news |last=Landler |first=Mark |date=2026-10-08 |title=For France's Resurgent Far Left, Student Protests Are an Opening and a Threat |url=https://www.nytimes.com/2026/10/08/world/europe/france-protests-far-left-melenchon.html |access-date=2026-10-08 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref name="LeMondeUSLDemands" /> Ал наразылыққа қатысқан ұйымдар мен партиялар қозғалыстың өздігінен пайда болғанын мәлімдеп, үкімет пен оңшыл партияларды астыртын сөз байласу туралы болжамдарға сүйенді деп айыптады.<ref name="figaro-lfi">{{cite news |title=Blocus des lycées : « LFI et ses proxys de l'ultragauche » sont « à l'origine » selon Matignon |work=Le Figaro |language=fr |date=1 October 2026}}</ref> Полиция мен мемлекеттік органдардың әрекеттері құқық қорғау ұйымдарының сынына ұшырады. [[Amnesty International]] күш қолданудың «шамадан тыс» болғанын айыптады,<ref name="amnesty1">{{cite web |title=France: Authorities must de-escalate tensions during student protests |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/10/france-authorities-must-de-escalate-tensions-during-student-protests/ |publisher=[[Amnesty International]] |date=5 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> [[Human Rights Watch]] балалардың ауыр жарақат алғаны туралы хабарлады,<ref>{{cite web |title=French High School Student Protests Met with Excessive Force |url=https://www.hrw.org/news/2026/10/14/french-high-school-student-protests-met-with-excessive-force |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=14 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> ал [[БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы]] алаңдаушылық білдіріп, шиеленісті бәсеңдетуге шақырды.<ref>{{cite web |title=French students vow to keep up protests as UN voices 'concern' over violence |url=https://www.france24.com/en/france/20261009-french-students-vow-to-keep-up-protests-as-un-voices-concern-over-violence |work=[[France 24]] |agency=[[Agence France-Presse]] |date=9 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> Үкімет полицияның наразылықтарды күшпен басып-жаншығаны туралы айыптауларды жоққа шығарды. Ішкі істер министрі [[Лоран Нуньес]] полицияның әрекеттері барлық дерлік жағдайда жағдайға сай болғанын және кейбір наразылықтардың жаппай тәртіпсіздіктерге ұласқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news |title=Protesting pupils blockade French high schools again, testing a weekslong movement |url=https://ny1.com/nyc/all-boroughs/ap-top-news/2026/10/06/protesting-pupils-blockade-french-high-schools-again-testing-a-weekslong-movement |agency=[[Associated Press]] |date=6 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> == Алғышарттар == === Оқу жағдайлары және мемлекеттік бюджет === Наразылықтар оқу жылының басында және үкіметтің бюджет жоспарларына қарсы мемлекеттік сектор қызметкерлерінің ереуілімен қатар басталды. Бұл жоспарлар мемлекеттік шығындарды қосымша 61 миллиард еуроға қысқартуды көздеді.<ref name="caolanmagee" /><ref name=":1">{{Cite news |last1=Libert |first1=Lucien |last2=Brosse |first2=Jean-Stéphane |date=2026-09-29 |title=Students protest and public sector workers strike ahead of French budget |url=https://www.reuters.com/world/europe/student-protests-french-public-sector-strike-heap-pressure-macron-2026-09-29/ |access-date=2026-10-04 |work=Reuters |language=en}}</ref> Оқушылар наразылық себептері ретінде мұғалімдердің бос орындарының толтырылмауын, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, ұзақ сабақ кестелерін және оқу орындарының материалдық-техникалық жағдайының нашарлауын атады.<ref name="guardian-29" /> Сен-Денидегі Поль Элюар лицейінің 17 жастағы оқушысы мектепте суы жоқ уақытша дәретханалар, егеуқұйрықтар мен тарақандар бар екенін, ал уақытша сынып бөлмелеріндегі температура қыста −5 °C-қа дейін төмендеп, жазда 40 °C-қа дейін көтерілетінін айтты.<ref name="cnn">{{cite news |title=French high school students set fires, clash with police in anger over school conditions |work=CNN |date=1 October 2026 |url=https://edition.cnn.com/2026/10/01/europe/france-protests-high-schools-violence-intl |archive-url=https://web.archive.org/web/20261003213910/https://edition.cnn.com/2026/10/01/europe/france-protests-high-schools-violence-intl |archive-date=3 October 2026 |access-date=5 October 2026 |url-status=live}}</ref> Тағы бір оқушы кейбір сыныптарда үстелдердің жеткіліксіз екенін айтып, оқушылар мұғалімдерге қосылуға шешім қабылдағанға дейін олардың өз наразылықтарының себептерін түсіндіргенін атап өтті.<ref name="franceinfo-how" /> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағының]] (USL) төрағасы Рияд Рани француз тілінен емтихан тапсыратын жылы осы пәннің мұғалімінсіз жеті ай оқыған оқушыны мысалға келтіріп, кейбір сыныптарда 32–36 оқушыдан бар екенін мәлімдеді.<ref name="afp-principals">{{cite news |title=Plusieurs proviseurs agressés lors des blocages des lycées en France |agency=Agence France-Presse |language=fr |date=1 October 2026 }}</ref> Басқа оқу орындарының оқушылары да [[ICI (радиожелі)|ICI]] радиожелісіне сыныптарында 35 оқушыдан бар екенін хабарлады.<ref name="ici-1949" /> Наразылықтардың себептерін түсіндірген әлеуметтанушылардың бірі ''[[Al Jazeera]]'' басылымына негізгі алаңдаушылық тудырған мәселелер қатарында теңсіздік, мемлекеттік инвестициялардың қысқаруы, демократиялық құқықтар және милитаризациядан гөрі әлеуметтік әл-ауқатқа басымдық беруге деген ұмтылыс бар екенін айтты.<ref name="caolanmagee">{{cite news |last1=Magee |first1=Caolan |title=Why have France’s school protests become a wider political crisis? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/10/18/why-have-frances-school-protests-become-a-wider-political-crisis |access-date=20 October 2026 |work=Al Jazeera |date=18 October 2026}}</ref> [[Кретей]] ректораты [[Франс Пресс агенттігіне]] берген мәліметінде наразылық білдірушілердің талаптары әр мектепте әртүрлі екенін хабарлады. Олардың қатарында жұмыстан кеткен мұғалімдердің орнына жаңаларының тағайындалмауы, сыныптардағы оқушылар санының көптігі, сабақ кестесінің шамадан тыс тығыздығы, тәрбиешілердің, медбикелердің, әлеуметтік қызметкерлер мен басқарушы қызметкерлердің жетіспеушілігі, оқушылар мен мұғалімдер арасындағы оқиғалардың тиісті шараларсыз қалуы және жоғары оқу орындарының бакалавриат бағдарламаларына қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]<nowiki/>» интернет-порталының кемшіліктері аталды.<ref name="ici-1949" /> France Info басылымы оқушылардың негізгі талаптарын білім беру саласына көбірек ресурс бөлу, сыныптардағы оқушылар санын азайту, мектеп ғимараттарының жағдайын жақсарту, мұғалімдер мен басқа қызметкерлердің жеткілікті болуын қамтамасыз ету және Parcoursup платформасына байланысты күйзелісті азайту деп қорытындылады.<ref name="franceinfo-how" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 6h7y75qcdgwff27piitorv3h1jedb79 3684285 3684284 2026-10-21T04:37:26Z 1nter pares 146705 /* Алғышарттар */ 3684285 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Франциядағы наразылықтар (2026) |бөлім = |сурет = Jules Ferry à Paris manif 2 octobre 2026.jpg |сурет атауы = Париждегі оқушылар өз лицейінде наразылық білдіруде |дата = [[18 қыркүйек]] [[2026 жыл|2026]] – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|year=2026|month=09|day=18}}) |орын = {{Байрақ|Франция}} |себеп = Мұғалімдер мен қызметкерлер тапшылығы; сыныптардың шамадан тыс толуы; ғимараттардың тозуы; сабақ кестелерінің шамадан тыс жүктелуі; бакалавриатқа қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]<nowiki/>» веб-жүйесінің кемшіліктері |нәтиже = |статусы = ''жалғасуда'' |өзгерістер = |қарсылас1 = '''Наразылық білдіруші лицей оқушылары''' (оларды қолдайтын ата-аналар мен мұғалімдерді қоса)<br> '''[[Сары кеудешелілер қозғалысы]]'''<br> '''Саяси партиялар:'''<br> [[Бағынбайтын Франция]]<br> [[Франция коммунистік партиясы]]<br> '''Студенттік кәсіподақтар:'''<br> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]<br> [[Лицей оқушыларының ұлттық қозғалысы]]<br> [[Студенттер одағы (Франция)|Студенттер одағы]]<br> Les Lycéens!<br> [[Коммунист студенттер одағы]]<br> '''Мұғалімдер кәсіподақтары:'''<br> [[Біртұтас кәсіподақ федерациясы|FSU]]<br> [[Лицейлер мен коллеждердің ұлттық кәсіподағы|SNALC]]<br> '''Еңбек ұйымдары:'''<br> [[Францияның Жалпы еңбек конфедерациясы|CGT]]<br> [[Жұмысшылар күші|FO]]<br> [[Автономды кәсіподақтардың ұлттық одағы|UNSA]]<br> [[Францияның Демократиялық еңбек конфедерациясы|CFDT]]<br> [[Solidaires кәсіподақ одағы|Solidaires]]<br> [[Францияның христиан жұмысшылары конфедерациясы|CFTC]]<br> [[Шаруа конфедерациясы]] |қарсылас2 = '''[[Лекорню үкіметтері|Үкімет]]'''<br> [[Франция Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]]<br> [[Франция ұлттық полициясы|Ұлттық полиция]]<br> [[Париж полиция префектурасы]]<br> [[Республикалық қауіпсіздік роталары|CRS]]<br> [[Франция ұлттық жандармериясы|Ұлттық жандармерия]]<br> [[Мобильді жандармерия]]<br> [[Франция Қарулы күштер министрлігі|Қарулы күштер министрлігі]]<br> [[Франция Қарулы күштері]]<br> [[Франция Ұлттық гвардиясы|Ұлттық гвардия]]<br> '''Муниципалдық үкіметтер:'''<br> [[Франция муниципалдық полициясы|Муниципалдық полиция]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = Рияд Рани ([[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]) |командир2 = [[Эмманюэль Макрон]]<br>[[Себастьен Лекорню]]<br>[[Эдуар Жеффре]]<br>[[Лоран Нуньес]]<br>[[Катрин Вотрен]]<br>[[Фабьен Мандон]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = '''Наразылық білдірушілер:''' 248 оқушы және 149 білім беру қызметкері жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/europe/rioting-in-france-whats-fueling-the-violence-and-what-happens-next-87f18199|title=What’s Behind the Protests in France and What Happens Next|first=Nick|last=Kostov|date=19 October 2026|via=www.wsj.com}}</ref> олардың 6-уы ауыр жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.com/International/wireStory/frances-worst-rioting-years-erupted-government-responded-137390407|title=How France’s worst rioting in years erupted and how the government responded|first1=Sylvie|last1=Corbet|first2=Tom|last2=Nouvian|website=ABC News}}</ref> 1 наразылық білдіруші жүрек тоқтауынан қайтыс болды.<ref name="Reuters18OctCasualties">{{cite news |title=France faces aftermath of worst unrest in years |url=https://www.reuters.com/world/europe/france-faces-aftermath-worst-unrest-years-2026-10-18/ |work=Reuters |date=18 October 2026}}</ref><ref name="AP18OctCasualties">{{cite news |title=Macron to address nation after riots and looting lead to 1,800 arrests across France |url=https://apnews.com/article/f5ce07c2ef46ad0c02c6ff7018532a59 |work=Associated Press |date=18 October 2026}}</ref> |шығындар2 = '''Қауіпсіздік қызметкерлері:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, 1000 адам жараланды, олардың 7-уі ауыр жараланды,<ref name="BBC19OctMacron">{{cite news |last=Burgess |first=Jack |date=18 October 2026 |title=Macron calls for calm and order after riots across France |url=https://www.bbc.com/news/articles/cw240zl08dm5o |access-date=18 October 2026 |work=BBC News}}</ref> 1 полиция қызметкері көлікпен қағу оқиғасы салдарынан қаза тапты.<ref>{{cite news |last=Sarrot |first=Aurélie |last2=Maillochon |first2=Raphaël |title=Nantes : un policier de 22 ans tué après avoir été percuté par une voiture lors d'une intervention |url=https://www.tf1info.fr/justice-faits-divers/nantes-un-policier-de-22-ans-meurt-percute-par-une-voiture-sur-le-peripherique-lors-d-une-intervention-2470477.html |work=TF1 Info |date=17 October 2026 |language=fr}}</ref> |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = '''Тұтқындалғандар:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, шамамен 2400 адам тұтқындалды.<ref name="BBC19OctMacron" /> }} 2026 жылғы 18 қыркүйектен бастап [[Франция]]да [[Франциядағы орта білім|лицей]] оқушыларының бірқатар наразылық шерулері мен оқу орындарын қоршау акциялары өтіп жатыр. Кейін бұл қозғалыс [[2026 жылғы Еуропадағы толқулар|азырақ ауқымда]] Бельгияға,<ref>{{Cite news |date=5 October 2026 |title=Blocus des lycées : des manifestations d'élèves dégénèrent dans plusieurs villes de Belgique, dont Liège |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/blocus-des-lycees-des-manifestations-deleves-degenerent-dans-plusieurs-villes-de-belgique-dont-liege-05-10-2026-WSNW7CFBJJFQZEJGKHMZS3TCGE.php |access-date=8 October 2026 |work=[[Le Parisien]] |language=fr}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last=Adam |first=Caroline |title=Mouvement d'élèves à Liège : six arrestations, retour au calme depuis 13 heures – RTBF Actus |url=https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |access-date=2026-10-02 |agency=RTBF |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20261002104306/https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |archive-date=2 October 2026 |url-status=live}}</ref> [[Албаниядағы студенттер наразылықтары (2026)|Албанияға]], Грекияға<ref name="Greek and Albanian protests">{{Cite web|date=2026-10-13 |title= France student protests spread across Europe |url= https://www.cbc.ca/news/world/france-student-protests-spread-scroller-9.7379099 |access-date=2026-10-13 |agency=CBC}}</ref> және [[Италиядағы толқулар (2026)|Италияға]] таралды.<ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italy braces for 'autumn of discontent' as students protest |url=https://www.france24.com/en/live-news/20261016-italy-braces-for-autumn-of-discontent-as-students-protest |access-date=2026-10-18 |website=France 24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italian pupils rally nationwide for better school conditions |url=https://www.yahoo.com/news/world/articles/italian-pupils-rally-nationwide-better-150346255.html |access-date=2026-10-18 |publisher=Yahoo News |agency=DPA |language=en-US}}</ref> Қозғалыс [[Париж]]дің шетіндегі [[Кретей]] [[Франция коммуналары|коммунасында]] басталды.<ref name="reuters-fr">{{cite news |title=France. La fronde lycéenne se durcit, le mouvement gagne les universités |url=https://www.reuters.com/fr/actualites/france-la-fronde-lycenne-se-durcit-le-mouvement-gagne-les-universits-2026-10-01/ |agency=Reuters |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026|last=Louet|first=Sophie|editor-last=Van Overstraeten|editor-first=Benoit|trans-title=France. The high school student revolt hardens, spreads to universities}}</ref> Ал алғашқы наразылықтар Француз Гвианасында 7 қыркүйекте басталған еді. Онда оқушылар білім алу жағдайының нашарлауына наразылық білдіріп, алғаш рет лицейдің жұмысын бұғаттады.<ref name="france-televisions">{{cite news |title=Des élèves bloquent le lycée Félix-Éboué à Cayenne et dénoncent 17 points de préoccupation |url=https://la1ere.franceinfo.fr/guyane/cantine-chere-et-surchargee-problemes-informatique-d-hygiene-batiment-delabres-ou-trop-chauds-des-eleves-bloquent-le-lycee-felix-eboue-a-cayenne-et-denoncent-17-points-de-preoccupation-1736222.html |access-date=20 October 2026}}</ref> 6 қазанда наразылықтар студенттерді, оқушыларды, мұғалімдерді, ата-аналарды және [[кәсіподақ]]тарды қамтыған жалпыұлттық қозғалысқа ұласты. ''[[The Conversation (сайт)|The Conversation]]'' басылымының мәліметінше, кәсіподақтар ел бойынша наразылықтарға 450 000 адам қатысты деп бағаласа, Франция үкіметі қатысушылар санын 250 000 адам деп көрсетті.<ref>{{Cite journal |last=Morder |first=Robi |editor-first1=Aurélie |editor-first2=David |editor-first3=Laurent |editor-first4=Carly |editor-last1=Djavadi |editor-last2=Bornstein |editor-last3=Bainier |editor-last4=Lock |date=2026-10-07 |title=Why the student protests in France and the government's response are unprecedented and unpredictable |url=https://theconversation.com/why-the-student-protests-in-france-and-the-governments-response-are-unprecedented-and-unpredictable-293863 |access-date=2026-10-13 |website=The Conversation |language=en-US |doi=10.64628/AAK.9hg5tt7cw}}</ref> Қозғалыс лицейлердің жұмысын бұғаттаумен, жиналыстар мен шерулер өткізумен ерекшеленеді. Оқушылар наразылықтарға қатысу себептері ретінде мұғалімдердің жетіспеушілігін, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, қажытатын сабақ кестелерін, ғимараттардың тозуын және жоғары оқу орындарына өтініш беруге арналған [[Parcoursup]] платформасына байланысты күйзелісті атады.<ref name="guardian-29">{{cite news |title=Hundreds detained as student protests across France turn violent |work=The Guardian |date=29 September 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/sep/29/french-students-police-clash-school-blockades-violent}}</ref><ref name="franceinfo-how">{{cite news |title=Revendications locales, vidéos virales, soutien de LFI… Comment le blocage de quelques lycées s'est transformé en un mouvement d'ampleur |url=https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |work=franceinfo |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261001112650/https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |archive-date=1 October 2026 |url-status=live}}</ref> Сонымен қатар [[2026 жылғы Еуропадағы аптап ыстық толқындары]] кезінде сынып бөлмелеріндегі ауа температурасының 40 °C-қа дейін көтерілуі де наразылық себептерінің бірі болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/02/student-protests-shut-schools-across-france|title=Fires, fury and hundreds of arrests as France gripped by student protests|first=Angelique|last=Chrisafis|work=The Guardian |date=2 October 2026}}</ref> Бастапқыда полиция наразылықтарға шамадан тыс күш қолдану арқылы жауап берді. Атап айтқанда, күшті әсер ететін арнайы қару-жарақтың қолданылуы салдарынан бірнеше оқушы ауыр жарақат алып, мертікті. Ақырында тұтқындалғандардың саны 6800 адамға жетті.<ref name="amnesty1" /><ref name="lestradic">{{cite news |last1=Le Stradic |first1=Segolene |title=The French 14-Year-Old Whose Face Was Maimed by a Tear Gas Grenade |url=https://www.nytimes.com/2026/10/19/world/europe/france-protests-violence-police-response.html |access-date=20 October 2026 |work=The New York Times |date=19 October 2026}}</ref> Қазан айына қарай қозғалыстың кейбір қатысушылары полициямен және оқу орындары әкімшілігінің жекелеген өкілдерімен, әсіресе директорлармен күш қолданылған қақтығыстарға түсті.<ref name="bbc-1">{{cite news |last=Cursino |first=Malu |title=Fires break out at French schools as students protest nationwide |work=BBC News |date=1 October 2026 |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-url=https://web.archive.org/web/20261005073743/https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-date=5 October 2026 |access-date=5 October 2026 |url-status=live}}</ref><ref name="ici-1949">{{cite news |title=Blocage des lycées : 1.949 interpellations recensées jeudi, plus de 400 établissements seront fermés vendredi |url=https://www.ici.fr/infos/faits-divers-justice/blocage-des-lycees-1-949-interpellations-recensees-jeudi-plus-de-400-etablissements-seront-fermes-vendredi-4880439 |work=ICI |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026}}</ref> [[Франция үкіметі]] [[Франциядағы әсіре солшыл саясат|әсіре солшылдарды]] саяси пайда табу мақсатында толқуларды қоздырды деп айыптады.<ref>{{Cite news |last=Landler |first=Mark |date=2026-10-08 |title=For France's Resurgent Far Left, Student Protests Are an Opening and a Threat |url=https://www.nytimes.com/2026/10/08/world/europe/france-protests-far-left-melenchon.html |access-date=2026-10-08 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref name="LeMondeUSLDemands" /> Ал наразылыққа қатысқан ұйымдар мен партиялар қозғалыстың өздігінен пайда болғанын мәлімдеп, үкімет пен оңшыл партияларды астыртын сөз байласу туралы болжамдарға сүйенді деп айыптады.<ref name="figaro-lfi">{{cite news |title=Blocus des lycées : « LFI et ses proxys de l'ultragauche » sont « à l'origine » selon Matignon |work=Le Figaro |language=fr |date=1 October 2026}}</ref> Полиция мен мемлекеттік органдардың әрекеттері құқық қорғау ұйымдарының сынына ұшырады. [[Amnesty International]] күш қолданудың «шамадан тыс» болғанын айыптады,<ref name="amnesty1">{{cite web |title=France: Authorities must de-escalate tensions during student protests |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/10/france-authorities-must-de-escalate-tensions-during-student-protests/ |publisher=[[Amnesty International]] |date=5 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> [[Human Rights Watch]] балалардың ауыр жарақат алғаны туралы хабарлады,<ref>{{cite web |title=French High School Student Protests Met with Excessive Force |url=https://www.hrw.org/news/2026/10/14/french-high-school-student-protests-met-with-excessive-force |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=14 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> ал [[БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы]] алаңдаушылық білдіріп, шиеленісті бәсеңдетуге шақырды.<ref>{{cite web |title=French students vow to keep up protests as UN voices 'concern' over violence |url=https://www.france24.com/en/france/20261009-french-students-vow-to-keep-up-protests-as-un-voices-concern-over-violence |work=[[France 24]] |agency=[[Agence France-Presse]] |date=9 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> Үкімет полицияның наразылықтарды күшпен басып-жаншығаны туралы айыптауларды жоққа шығарды. Ішкі істер министрі [[Лоран Нуньес]] полицияның әрекеттері барлық дерлік жағдайда жағдайға сай болғанын және кейбір наразылықтардың жаппай тәртіпсіздіктерге ұласқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news |title=Protesting pupils blockade French high schools again, testing a weekslong movement |url=https://ny1.com/nyc/all-boroughs/ap-top-news/2026/10/06/protesting-pupils-blockade-french-high-schools-again-testing-a-weekslong-movement |agency=[[Associated Press]] |date=6 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> == Алғышарттар == === Оқу жағдайлары және мемлекеттік бюджет === Наразылықтар оқу жылының басында және үкіметтің бюджет жоспарларына қарсы мемлекеттік сектор қызметкерлерінің ереуілімен қатар басталды. Бұл жоспарлар мемлекеттік шығындарды қосымша 61 миллиард еуроға қысқартуды көздеді.<ref name="caolanmagee" /><ref name=":1">{{Cite news |last1=Libert |first1=Lucien |last2=Brosse |first2=Jean-Stéphane |date=2026-09-29 |title=Students protest and public sector workers strike ahead of French budget |url=https://www.reuters.com/world/europe/student-protests-french-public-sector-strike-heap-pressure-macron-2026-09-29/ |access-date=2026-10-04 |work=Reuters |language=en}}</ref> Оқушылар наразылық себептері ретінде мұғалімдердің бос орындарының толтырылмауын, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, ұзақ сабақ кестелерін және оқу орындарының материалдық-техникалық жағдайының нашарлауын атады.<ref name="guardian-29" /> Сен-Денидегі Поль Элюар лицейінің 17 жастағы оқушысы мектепте суы жоқ уақытша дәретханалар, егеуқұйрықтар мен тарақандар бар екенін, ал уақытша сынып бөлмелеріндегі температура қыста −5 °C-қа дейін төмендеп, жазда 40 °C-қа дейін көтерілетінін айтты.<ref name="cnn">{{cite news |title=French high school students set fires, clash with police in anger over school conditions |work=CNN |date=1 October 2026 |url=https://edition.cnn.com/2026/10/01/europe/france-protests-high-schools-violence-intl |archive-url=https://web.archive.org/web/20261003213910/https://edition.cnn.com/2026/10/01/europe/france-protests-high-schools-violence-intl |archive-date=3 October 2026 |access-date=5 October 2026 |url-status=live}}</ref> Тағы бір оқушы кейбір сыныптарда үстелдердің жеткіліксіз екенін айтып, оқушылар мұғалімдерге қосылуға шешім қабылдағанға дейін олардың өз наразылықтарының себептерін түсіндіргенін атап өтті.<ref name="franceinfo-how" /> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағының]] (USL) төрағасы Рияд Рани француз тілінен емтихан тапсыратын жылы осы пәннің мұғалімінсіз жеті ай оқыған оқушыны мысалға келтіріп, кейбір сыныптарда 32–36 оқушыдан бар екенін мәлімдеді.<ref name="afp-principals">{{cite news |title=Plusieurs proviseurs agressés lors des blocages des lycées en France |agency=Agence France-Presse |language=fr |date=1 October 2026 }}</ref> Басқа оқу орындарының оқушылары да [[ICI (радиожелі)|ICI]] радиожелісіне сыныптарында 35 оқушыдан бар екенін хабарлады.<ref name="ici-1949" /> Наразылықтардың себептерін түсіндірген әлеуметтанушылардың бірі ''[[Al Jazeera]]'' басылымына негізгі алаңдаушылық тудырған мәселелер қатарында теңсіздік, мемлекеттік инвестициялардың қысқаруы, демократиялық құқықтар және милитаризациядан гөрі әлеуметтік әл-ауқатқа басымдық беруге деген ұмтылыс бар екенін айтты.<ref name="caolanmagee">{{cite news |last1=Magee |first1=Caolan |title=Why have France’s school protests become a wider political crisis? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/10/18/why-have-frances-school-protests-become-a-wider-political-crisis |access-date=20 October 2026 |work=Al Jazeera |date=18 October 2026}}</ref> [[Кретей]] ректораты [[Франс Пресс агенттігіне]] берген мәліметінде наразылық білдірушілердің талаптары әр мектепте әртүрлі екенін хабарлады. Олардың қатарында жұмыстан кеткен мұғалімдердің орнына жаңаларының тағайындалмауы, сыныптардағы оқушылар санының көптігі, сабақ кестесінің шамадан тыс тығыздығы, тәрбиешілердің, медбикелердің, әлеуметтік қызметкерлер мен басқарушы қызметкерлердің жетіспеушілігі, оқушылар мен мұғалімдер арасындағы оқиғалардың тиісті шараларсыз қалуы және жоғары оқу орындарының бакалавриат бағдарламаларына қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]<nowiki/>» интернет-порталының кемшіліктері аталды.<ref name="ici-1949" /> France Info басылымы оқушылардың негізгі талаптарын білім беру саласына көбірек ресурс бөлу, сыныптардағы оқушылар санын азайту, мектеп ғимараттарының жағдайын жақсарту, мұғалімдер мен басқа қызметкерлердің жеткілікті болуын қамтамасыз ету және Parcoursup платформасына байланысты күйзелісті азайту деп қорытындылады.<ref name="franceinfo-how" /> === Бұрынғы наразылықтар === 1990 жылдың күзінде лицей оқушылары, олардың көпшілігі Париждің жұмысшы табы қоныстанған [[банльё|қала маңындағы аудандарынан]] шыққандар, қауіпсіздік, тазалық, кадрлармен және оқу құралдарымен қамтамасыз ету мәселелеріне байланысты наразылық білдірді. Наразылықтарға [[Париж]]де шамамен 100 000 адам, ал бүкіл ел бойынша 150 000-ға жуық адам қатысты. Білім министрі [[Лионель Жоспен]] бұған төтенше шаралар жоспарын қабылдап, білім беру бюджетін ұлғайту арқылы жауап берді.<ref name="auto4">{{Cite web |date=2026-09-30 |title=Lycées : pourquoi un mouvement lycéen avait déjà forcé l'État à agir en 1990, selon l'historien Claude Lelièvre |url=https://www.hglycee.fr/news/lycees-pourquoi-un-mouvement-lyceen-avait-deja-force-l-etat-a-agir-en-1990/ |access-date=2026-10-02 |website=Hglycee |language=fr}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tempest |first=Rone |date=1990-11-13 |title=Students Riot, Battle Police in Paris Protest |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-11-13-mn-4548-story.html |access-date=2026-10-04 |website=Los Angeles Times |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418230923/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-11-13-mn-4548-story.html |archive-date=18 April 2021 |url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} nyt3yvn9g1ax7q33ocpzpq4h44pfmnj 3684286 3684285 2026-10-21T04:39:39Z 1nter pares 146705 /* Бұрынғы наразылықтар */ 3684286 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Франциядағы наразылықтар (2026) |бөлім = |сурет = Jules Ferry à Paris manif 2 octobre 2026.jpg |сурет атауы = Париждегі оқушылар өз лицейінде наразылық білдіруде |дата = [[18 қыркүйек]] [[2026 жыл|2026]] – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|year=2026|month=09|day=18}}) |орын = {{Байрақ|Франция}} |себеп = Мұғалімдер мен қызметкерлер тапшылығы; сыныптардың шамадан тыс толуы; ғимараттардың тозуы; сабақ кестелерінің шамадан тыс жүктелуі; бакалавриатқа қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]<nowiki/>» веб-жүйесінің кемшіліктері |нәтиже = |статусы = ''жалғасуда'' |өзгерістер = |қарсылас1 = '''Наразылық білдіруші лицей оқушылары''' (оларды қолдайтын ата-аналар мен мұғалімдерді қоса)<br> '''[[Сары кеудешелілер қозғалысы]]'''<br> '''Саяси партиялар:'''<br> [[Бағынбайтын Франция]]<br> [[Франция коммунистік партиясы]]<br> '''Студенттік кәсіподақтар:'''<br> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]<br> [[Лицей оқушыларының ұлттық қозғалысы]]<br> [[Студенттер одағы (Франция)|Студенттер одағы]]<br> Les Lycéens!<br> [[Коммунист студенттер одағы]]<br> '''Мұғалімдер кәсіподақтары:'''<br> [[Біртұтас кәсіподақ федерациясы|FSU]]<br> [[Лицейлер мен коллеждердің ұлттық кәсіподағы|SNALC]]<br> '''Еңбек ұйымдары:'''<br> [[Францияның Жалпы еңбек конфедерациясы|CGT]]<br> [[Жұмысшылар күші|FO]]<br> [[Автономды кәсіподақтардың ұлттық одағы|UNSA]]<br> [[Францияның Демократиялық еңбек конфедерациясы|CFDT]]<br> [[Solidaires кәсіподақ одағы|Solidaires]]<br> [[Францияның христиан жұмысшылары конфедерациясы|CFTC]]<br> [[Шаруа конфедерациясы]] |қарсылас2 = '''[[Лекорню үкіметтері|Үкімет]]'''<br> [[Франция Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]]<br> [[Франция ұлттық полициясы|Ұлттық полиция]]<br> [[Париж полиция префектурасы]]<br> [[Республикалық қауіпсіздік роталары|CRS]]<br> [[Франция ұлттық жандармериясы|Ұлттық жандармерия]]<br> [[Мобильді жандармерия]]<br> [[Франция Қарулы күштер министрлігі|Қарулы күштер министрлігі]]<br> [[Франция Қарулы күштері]]<br> [[Франция Ұлттық гвардиясы|Ұлттық гвардия]]<br> '''Муниципалдық үкіметтер:'''<br> [[Франция муниципалдық полициясы|Муниципалдық полиция]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = Рияд Рани ([[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]) |командир2 = [[Эмманюэль Макрон]]<br>[[Себастьен Лекорню]]<br>[[Эдуар Жеффре]]<br>[[Лоран Нуньес]]<br>[[Катрин Вотрен]]<br>[[Фабьен Мандон]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = '''Наразылық білдірушілер:''' 248 оқушы және 149 білім беру қызметкері жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/europe/rioting-in-france-whats-fueling-the-violence-and-what-happens-next-87f18199|title=What’s Behind the Protests in France and What Happens Next|first=Nick|last=Kostov|date=19 October 2026|via=www.wsj.com}}</ref> олардың 6-уы ауыр жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.com/International/wireStory/frances-worst-rioting-years-erupted-government-responded-137390407|title=How France’s worst rioting in years erupted and how the government responded|first1=Sylvie|last1=Corbet|first2=Tom|last2=Nouvian|website=ABC News}}</ref> 1 наразылық білдіруші жүрек тоқтауынан қайтыс болды.<ref name="Reuters18OctCasualties">{{cite news |title=France faces aftermath of worst unrest in years |url=https://www.reuters.com/world/europe/france-faces-aftermath-worst-unrest-years-2026-10-18/ |work=Reuters |date=18 October 2026}}</ref><ref name="AP18OctCasualties">{{cite news |title=Macron to address nation after riots and looting lead to 1,800 arrests across France |url=https://apnews.com/article/f5ce07c2ef46ad0c02c6ff7018532a59 |work=Associated Press |date=18 October 2026}}</ref> |шығындар2 = '''Қауіпсіздік қызметкерлері:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, 1000 адам жараланды, олардың 7-уі ауыр жараланды,<ref name="BBC19OctMacron">{{cite news |last=Burgess |first=Jack |date=18 October 2026 |title=Macron calls for calm and order after riots across France |url=https://www.bbc.com/news/articles/cw240zl08dm5o |access-date=18 October 2026 |work=BBC News}}</ref> 1 полиция қызметкері көлікпен қағу оқиғасы салдарынан қаза тапты.<ref>{{cite news |last=Sarrot |first=Aurélie |last2=Maillochon |first2=Raphaël |title=Nantes : un policier de 22 ans tué après avoir été percuté par une voiture lors d'une intervention |url=https://www.tf1info.fr/justice-faits-divers/nantes-un-policier-de-22-ans-meurt-percute-par-une-voiture-sur-le-peripherique-lors-d-une-intervention-2470477.html |work=TF1 Info |date=17 October 2026 |language=fr}}</ref> |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = '''Тұтқындалғандар:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, шамамен 2400 адам тұтқындалды.<ref name="BBC19OctMacron" /> }} 2026 жылғы 18 қыркүйектен бастап [[Франция]]да [[Франциядағы орта білім|лицей]] оқушыларының бірқатар наразылық шерулері мен оқу орындарын қоршау акциялары өтіп жатыр. Кейін бұл қозғалыс [[2026 жылғы Еуропадағы толқулар|азырақ ауқымда]] Бельгияға,<ref>{{Cite news |date=5 October 2026 |title=Blocus des lycées : des manifestations d'élèves dégénèrent dans plusieurs villes de Belgique, dont Liège |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/blocus-des-lycees-des-manifestations-deleves-degenerent-dans-plusieurs-villes-de-belgique-dont-liege-05-10-2026-WSNW7CFBJJFQZEJGKHMZS3TCGE.php |access-date=8 October 2026 |work=[[Le Parisien]] |language=fr}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last=Adam |first=Caroline |title=Mouvement d'élèves à Liège : six arrestations, retour au calme depuis 13 heures – RTBF Actus |url=https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |access-date=2026-10-02 |agency=RTBF |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20261002104306/https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |archive-date=2 October 2026 |url-status=live}}</ref> [[Албаниядағы студенттер наразылықтары (2026)|Албанияға]], Грекияға<ref name="Greek and Albanian protests">{{Cite web|date=2026-10-13 |title= France student protests spread across Europe |url= https://www.cbc.ca/news/world/france-student-protests-spread-scroller-9.7379099 |access-date=2026-10-13 |agency=CBC}}</ref> және [[Италиядағы толқулар (2026)|Италияға]] таралды.<ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italy braces for 'autumn of discontent' as students protest |url=https://www.france24.com/en/live-news/20261016-italy-braces-for-autumn-of-discontent-as-students-protest |access-date=2026-10-18 |website=France 24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italian pupils rally nationwide for better school conditions |url=https://www.yahoo.com/news/world/articles/italian-pupils-rally-nationwide-better-150346255.html |access-date=2026-10-18 |publisher=Yahoo News |agency=DPA |language=en-US}}</ref> Қозғалыс [[Париж]]дің шетіндегі [[Кретей]] [[Франция коммуналары|коммунасында]] басталды.<ref name="reuters-fr">{{cite news |title=France. La fronde lycéenne se durcit, le mouvement gagne les universités |url=https://www.reuters.com/fr/actualites/france-la-fronde-lycenne-se-durcit-le-mouvement-gagne-les-universits-2026-10-01/ |agency=Reuters |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026|last=Louet|first=Sophie|editor-last=Van Overstraeten|editor-first=Benoit|trans-title=France. The high school student revolt hardens, spreads to universities}}</ref> Ал алғашқы наразылықтар Француз Гвианасында 7 қыркүйекте басталған еді. Онда оқушылар білім алу жағдайының нашарлауына наразылық білдіріп, алғаш рет лицейдің жұмысын бұғаттады.<ref name="france-televisions">{{cite news |title=Des élèves bloquent le lycée Félix-Éboué à Cayenne et dénoncent 17 points de préoccupation |url=https://la1ere.franceinfo.fr/guyane/cantine-chere-et-surchargee-problemes-informatique-d-hygiene-batiment-delabres-ou-trop-chauds-des-eleves-bloquent-le-lycee-felix-eboue-a-cayenne-et-denoncent-17-points-de-preoccupation-1736222.html |access-date=20 October 2026}}</ref> 6 қазанда наразылықтар студенттерді, оқушыларды, мұғалімдерді, ата-аналарды және [[кәсіподақ]]тарды қамтыған жалпыұлттық қозғалысқа ұласты. ''[[The Conversation (сайт)|The Conversation]]'' басылымының мәліметінше, кәсіподақтар ел бойынша наразылықтарға 450 000 адам қатысты деп бағаласа, Франция үкіметі қатысушылар санын 250 000 адам деп көрсетті.<ref>{{Cite journal |last=Morder |first=Robi |editor-first1=Aurélie |editor-first2=David |editor-first3=Laurent |editor-first4=Carly |editor-last1=Djavadi |editor-last2=Bornstein |editor-last3=Bainier |editor-last4=Lock |date=2026-10-07 |title=Why the student protests in France and the government's response are unprecedented and unpredictable |url=https://theconversation.com/why-the-student-protests-in-france-and-the-governments-response-are-unprecedented-and-unpredictable-293863 |access-date=2026-10-13 |website=The Conversation |language=en-US |doi=10.64628/AAK.9hg5tt7cw}}</ref> Қозғалыс лицейлердің жұмысын бұғаттаумен, жиналыстар мен шерулер өткізумен ерекшеленеді. Оқушылар наразылықтарға қатысу себептері ретінде мұғалімдердің жетіспеушілігін, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, қажытатын сабақ кестелерін, ғимараттардың тозуын және жоғары оқу орындарына өтініш беруге арналған [[Parcoursup]] платформасына байланысты күйзелісті атады.<ref name="guardian-29">{{cite news |title=Hundreds detained as student protests across France turn violent |work=The Guardian |date=29 September 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/sep/29/french-students-police-clash-school-blockades-violent}}</ref><ref name="franceinfo-how">{{cite news |title=Revendications locales, vidéos virales, soutien de LFI… Comment le blocage de quelques lycées s'est transformé en un mouvement d'ampleur |url=https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |work=franceinfo |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261001112650/https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |archive-date=1 October 2026 |url-status=live}}</ref> Сонымен қатар [[2026 жылғы Еуропадағы аптап ыстық толқындары]] кезінде сынып бөлмелеріндегі ауа температурасының 40 °C-қа дейін көтерілуі де наразылық себептерінің бірі болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/02/student-protests-shut-schools-across-france|title=Fires, fury and hundreds of arrests as France gripped by student protests|first=Angelique|last=Chrisafis|work=The Guardian |date=2 October 2026}}</ref> Бастапқыда полиция наразылықтарға шамадан тыс күш қолдану арқылы жауап берді. Атап айтқанда, күшті әсер ететін арнайы қару-жарақтың қолданылуы салдарынан бірнеше оқушы ауыр жарақат алып, мертікті. Ақырында тұтқындалғандардың саны 6800 адамға жетті.<ref name="amnesty1" /><ref name="lestradic">{{cite news |last1=Le Stradic |first1=Segolene |title=The French 14-Year-Old Whose Face Was Maimed by a Tear Gas Grenade |url=https://www.nytimes.com/2026/10/19/world/europe/france-protests-violence-police-response.html |access-date=20 October 2026 |work=The New York Times |date=19 October 2026}}</ref> Қазан айына қарай қозғалыстың кейбір қатысушылары полициямен және оқу орындары әкімшілігінің жекелеген өкілдерімен, әсіресе директорлармен күш қолданылған қақтығыстарға түсті.<ref name="bbc-1">{{cite news |last=Cursino |first=Malu |title=Fires break out at French schools as students protest nationwide |work=BBC News |date=1 October 2026 |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-url=https://web.archive.org/web/20261005073743/https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-date=5 October 2026 |access-date=5 October 2026 |url-status=live}}</ref><ref name="ici-1949">{{cite news |title=Blocage des lycées : 1.949 interpellations recensées jeudi, plus de 400 établissements seront fermés vendredi |url=https://www.ici.fr/infos/faits-divers-justice/blocage-des-lycees-1-949-interpellations-recensees-jeudi-plus-de-400-etablissements-seront-fermes-vendredi-4880439 |work=ICI |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026}}</ref> [[Франция үкіметі]] [[Франциядағы әсіре солшыл саясат|әсіре солшылдарды]] саяси пайда табу мақсатында толқуларды қоздырды деп айыптады.<ref>{{Cite news |last=Landler |first=Mark |date=2026-10-08 |title=For France's Resurgent Far Left, Student Protests Are an Opening and a Threat |url=https://www.nytimes.com/2026/10/08/world/europe/france-protests-far-left-melenchon.html |access-date=2026-10-08 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref name="LeMondeUSLDemands" /> Ал наразылыққа қатысқан ұйымдар мен партиялар қозғалыстың өздігінен пайда болғанын мәлімдеп, үкімет пен оңшыл партияларды астыртын сөз байласу туралы болжамдарға сүйенді деп айыптады.<ref name="figaro-lfi">{{cite news |title=Blocus des lycées : « LFI et ses proxys de l'ultragauche » sont « à l'origine » selon Matignon |work=Le Figaro |language=fr |date=1 October 2026}}</ref> Полиция мен мемлекеттік органдардың әрекеттері құқық қорғау ұйымдарының сынына ұшырады. [[Amnesty International]] күш қолданудың «шамадан тыс» болғанын айыптады,<ref name="amnesty1">{{cite web |title=France: Authorities must de-escalate tensions during student protests |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/10/france-authorities-must-de-escalate-tensions-during-student-protests/ |publisher=[[Amnesty International]] |date=5 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> [[Human Rights Watch]] балалардың ауыр жарақат алғаны туралы хабарлады,<ref>{{cite web |title=French High School Student Protests Met with Excessive Force |url=https://www.hrw.org/news/2026/10/14/french-high-school-student-protests-met-with-excessive-force |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=14 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> ал [[БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы]] алаңдаушылық білдіріп, шиеленісті бәсеңдетуге шақырды.<ref>{{cite web |title=French students vow to keep up protests as UN voices 'concern' over violence |url=https://www.france24.com/en/france/20261009-french-students-vow-to-keep-up-protests-as-un-voices-concern-over-violence |work=[[France 24]] |agency=[[Agence France-Presse]] |date=9 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> Үкімет полицияның наразылықтарды күшпен басып-жаншығаны туралы айыптауларды жоққа шығарды. Ішкі істер министрі [[Лоран Нуньес]] полицияның әрекеттері барлық дерлік жағдайда жағдайға сай болғанын және кейбір наразылықтардың жаппай тәртіпсіздіктерге ұласқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news |title=Protesting pupils blockade French high schools again, testing a weekslong movement |url=https://ny1.com/nyc/all-boroughs/ap-top-news/2026/10/06/protesting-pupils-blockade-french-high-schools-again-testing-a-weekslong-movement |agency=[[Associated Press]] |date=6 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> == Алғышарттар == === Оқу жағдайлары және мемлекеттік бюджет === Наразылықтар оқу жылының басында және үкіметтің бюджет жоспарларына қарсы мемлекеттік сектор қызметкерлерінің ереуілімен қатар басталды. Бұл жоспарлар мемлекеттік шығындарды қосымша 61 миллиард еуроға қысқартуды көздеді.<ref name="caolanmagee" /><ref name=":1">{{Cite news |last1=Libert |first1=Lucien |last2=Brosse |first2=Jean-Stéphane |date=2026-09-29 |title=Students protest and public sector workers strike ahead of French budget |url=https://www.reuters.com/world/europe/student-protests-french-public-sector-strike-heap-pressure-macron-2026-09-29/ |access-date=2026-10-04 |work=Reuters |language=en}}</ref> Оқушылар наразылық себептері ретінде мұғалімдердің бос орындарының толтырылмауын, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, ұзақ сабақ кестелерін және оқу орындарының материалдық-техникалық жағдайының нашарлауын атады.<ref name="guardian-29" /> Сен-Денидегі Поль Элюар лицейінің 17 жастағы оқушысы мектепте суы жоқ уақытша дәретханалар, егеуқұйрықтар мен тарақандар бар екенін, ал уақытша сынып бөлмелеріндегі температура қыста −5 °C-қа дейін төмендеп, жазда 40 °C-қа дейін көтерілетінін айтты.<ref name="cnn">{{cite news |title=French high school students set fires, clash with police in anger over school conditions |work=CNN |date=1 October 2026 |url=https://edition.cnn.com/2026/10/01/europe/france-protests-high-schools-violence-intl |archive-url=https://web.archive.org/web/20261003213910/https://edition.cnn.com/2026/10/01/europe/france-protests-high-schools-violence-intl |archive-date=3 October 2026 |access-date=5 October 2026 |url-status=live}}</ref> Тағы бір оқушы кейбір сыныптарда үстелдердің жеткіліксіз екенін айтып, оқушылар мұғалімдерге қосылуға шешім қабылдағанға дейін олардың өз наразылықтарының себептерін түсіндіргенін атап өтті.<ref name="franceinfo-how" /> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағының]] (USL) төрағасы Рияд Рани француз тілінен емтихан тапсыратын жылы осы пәннің мұғалімінсіз жеті ай оқыған оқушыны мысалға келтіріп, кейбір сыныптарда 32–36 оқушыдан бар екенін мәлімдеді.<ref name="afp-principals">{{cite news |title=Plusieurs proviseurs agressés lors des blocages des lycées en France |agency=Agence France-Presse |language=fr |date=1 October 2026 }}</ref> Басқа оқу орындарының оқушылары да [[ICI (радиожелі)|ICI]] радиожелісіне сыныптарында 35 оқушыдан бар екенін хабарлады.<ref name="ici-1949" /> Наразылықтардың себептерін түсіндірген әлеуметтанушылардың бірі ''[[Al Jazeera]]'' басылымына негізгі алаңдаушылық тудырған мәселелер қатарында теңсіздік, мемлекеттік инвестициялардың қысқаруы, демократиялық құқықтар және милитаризациядан гөрі әлеуметтік әл-ауқатқа басымдық беруге деген ұмтылыс бар екенін айтты.<ref name="caolanmagee">{{cite news |last1=Magee |first1=Caolan |title=Why have France’s school protests become a wider political crisis? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/10/18/why-have-frances-school-protests-become-a-wider-political-crisis |access-date=20 October 2026 |work=Al Jazeera |date=18 October 2026}}</ref> [[Кретей]] ректораты [[Франс Пресс агенттігіне]] берген мәліметінде наразылық білдірушілердің талаптары әр мектепте әртүрлі екенін хабарлады. Олардың қатарында жұмыстан кеткен мұғалімдердің орнына жаңаларының тағайындалмауы, сыныптардағы оқушылар санының көптігі, сабақ кестесінің шамадан тыс тығыздығы, тәрбиешілердің, медбикелердің, әлеуметтік қызметкерлер мен басқарушы қызметкерлердің жетіспеушілігі, оқушылар мен мұғалімдер арасындағы оқиғалардың тиісті шараларсыз қалуы және жоғары оқу орындарының бакалавриат бағдарламаларына қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]<nowiki/>» интернет-порталының кемшіліктері аталды.<ref name="ici-1949" /> France Info басылымы оқушылардың негізгі талаптарын білім беру саласына көбірек ресурс бөлу, сыныптардағы оқушылар санын азайту, мектеп ғимараттарының жағдайын жақсарту, мұғалімдер мен басқа қызметкерлердің жеткілікті болуын қамтамасыз ету және Parcoursup платформасына байланысты күйзелісті азайту деп қорытындылады.<ref name="franceinfo-how" /> === Бұрынғы наразылықтар === 1990 жылдың күзінде лицей оқушылары, олардың көпшілігі Париждің жұмысшы табы қоныстанған [[банльё|қала маңындағы аудандарынан]] шыққандар, қауіпсіздік, тазалық, кадрлармен және оқу құралдарымен қамтамасыз ету мәселелеріне байланысты наразылық білдірді. Наразылықтарға [[Париж]]де шамамен 100 000 адам, ал бүкіл ел бойынша 150 000-ға жуық адам қатысты. Білім министрі [[Лионель Жоспен]] бұған төтенше шаралар жоспарын қабылдап, білім беру бюджетін ұлғайту арқылы жауап берді.<ref name="auto4">{{Cite web |date=2026-09-30 |title=Lycées : pourquoi un mouvement lycéen avait déjà forcé l'État à agir en 1990, selon l'historien Claude Lelièvre |url=https://www.hglycee.fr/news/lycees-pourquoi-un-mouvement-lyceen-avait-deja-force-l-etat-a-agir-en-1990/ |access-date=2026-10-02 |website=Hglycee |language=fr}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tempest |first=Rone |date=1990-11-13 |title=Students Riot, Battle Police in Paris Protest |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-11-13-mn-4548-story.html |access-date=2026-10-04 |website=Los Angeles Times |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418230923/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-11-13-mn-4548-story.html |archive-date=18 April 2021 |url-status=live}}</ref> 2005 жылдың басында лицей оқушылары мен олардың мұғалімдері [[Франсуа Фийон]] жүргізген білім беру жүйесіндегі реформаларға, әсіресе [[Франциядағы бакалавриат|бакалавриат емтиханына]] қатысты өзгерістерге қарсы наразылық білдірді. Олардың пікірінше, бұл өзгерістер әртүрлі мектептер берген дипломдардың құндылығы арасындағы теңсіздікті күшейтуі мүмкін еді.<ref name=":2">{{Cite news |date=2006-04-10 |title=History of French protests |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4865034.stm |access-date=2026-10-07 |language=en-GB}}</ref><ref name=":3">{{Cite news |date=2005-02-11 |title="La réforme Fillon, c'est du favoritisme implicite. On aura un bac 93 et un bac 75" |url=https://www.lemonde.fr/archives/article/2005/02/11/la-reforme-fillon-c-est-du-favoritisme-implicite-on-aura-un-bac-93-et-un-bac-75_397740_1819218.html |access-date=2026-10-07 |work=Le Monde |language=fr |issn=1950-6244 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411222335/https://www.lemonde.fr/archives/article/2005/02/11/la-reforme-fillon-c-est-du-favoritisme-implicite-on-aura-un-bac-93-et-un-bac-75_397740_1819218.html |archive-date=11 April 2021 |url-status=live}}</ref> Наразылықтарға 15 000-нан 40 000-ға дейін оқушы қатысты.<ref name=":3" /> Нәтижесінде Фийон шегініс жасап, бакалавриат емтиханына қатысты өзгерістерді заң жобасынан алып тастайтын үкіметтік түзету енгізілетінін жариялады.<ref name=":2" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} bua4zhznmbhxgde7gdi3w79dld17eur 3684287 3684286 2026-10-21T04:41:58Z 1nter pares 146705 /* Бұрынғы наразылықтар */ 3684287 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Франциядағы наразылықтар (2026) |бөлім = |сурет = Jules Ferry à Paris manif 2 octobre 2026.jpg |сурет атауы = Париждегі оқушылар өз лицейінде наразылық білдіруде |дата = [[18 қыркүйек]] [[2026 жыл|2026]] – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|year=2026|month=09|day=18}}) |орын = {{Байрақ|Франция}} |себеп = Мұғалімдер мен қызметкерлер тапшылығы; сыныптардың шамадан тыс толуы; ғимараттардың тозуы; сабақ кестелерінің шамадан тыс жүктелуі; бакалавриатқа қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]<nowiki/>» веб-жүйесінің кемшіліктері |нәтиже = |статусы = ''жалғасуда'' |өзгерістер = |қарсылас1 = '''Наразылық білдіруші лицей оқушылары''' (оларды қолдайтын ата-аналар мен мұғалімдерді қоса)<br> '''[[Сары кеудешелілер қозғалысы]]'''<br> '''Саяси партиялар:'''<br> [[Бағынбайтын Франция]]<br> [[Франция коммунистік партиясы]]<br> '''Студенттік кәсіподақтар:'''<br> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]<br> [[Лицей оқушыларының ұлттық қозғалысы]]<br> [[Студенттер одағы (Франция)|Студенттер одағы]]<br> Les Lycéens!<br> [[Коммунист студенттер одағы]]<br> '''Мұғалімдер кәсіподақтары:'''<br> [[Біртұтас кәсіподақ федерациясы|FSU]]<br> [[Лицейлер мен коллеждердің ұлттық кәсіподағы|SNALC]]<br> '''Еңбек ұйымдары:'''<br> [[Францияның Жалпы еңбек конфедерациясы|CGT]]<br> [[Жұмысшылар күші|FO]]<br> [[Автономды кәсіподақтардың ұлттық одағы|UNSA]]<br> [[Францияның Демократиялық еңбек конфедерациясы|CFDT]]<br> [[Solidaires кәсіподақ одағы|Solidaires]]<br> [[Францияның христиан жұмысшылары конфедерациясы|CFTC]]<br> [[Шаруа конфедерациясы]] |қарсылас2 = '''[[Лекорню үкіметтері|Үкімет]]'''<br> [[Франция Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]]<br> [[Франция ұлттық полициясы|Ұлттық полиция]]<br> [[Париж полиция префектурасы]]<br> [[Республикалық қауіпсіздік роталары|CRS]]<br> [[Франция ұлттық жандармериясы|Ұлттық жандармерия]]<br> [[Мобильді жандармерия]]<br> [[Франция Қарулы күштер министрлігі|Қарулы күштер министрлігі]]<br> [[Франция Қарулы күштері]]<br> [[Франция Ұлттық гвардиясы|Ұлттық гвардия]]<br> '''Муниципалдық үкіметтер:'''<br> [[Франция муниципалдық полициясы|Муниципалдық полиция]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = Рияд Рани ([[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]) |командир2 = [[Эмманюэль Макрон]]<br>[[Себастьен Лекорню]]<br>[[Эдуар Жеффре]]<br>[[Лоран Нуньес]]<br>[[Катрин Вотрен]]<br>[[Фабьен Мандон]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = '''Наразылық білдірушілер:''' 248 оқушы және 149 білім беру қызметкері жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/europe/rioting-in-france-whats-fueling-the-violence-and-what-happens-next-87f18199|title=What’s Behind the Protests in France and What Happens Next|first=Nick|last=Kostov|date=19 October 2026|via=www.wsj.com}}</ref> олардың 6-уы ауыр жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.com/International/wireStory/frances-worst-rioting-years-erupted-government-responded-137390407|title=How France’s worst rioting in years erupted and how the government responded|first1=Sylvie|last1=Corbet|first2=Tom|last2=Nouvian|website=ABC News}}</ref> 1 наразылық білдіруші жүрек тоқтауынан қайтыс болды.<ref name="Reuters18OctCasualties">{{cite news |title=France faces aftermath of worst unrest in years |url=https://www.reuters.com/world/europe/france-faces-aftermath-worst-unrest-years-2026-10-18/ |work=Reuters |date=18 October 2026}}</ref><ref name="AP18OctCasualties">{{cite news |title=Macron to address nation after riots and looting lead to 1,800 arrests across France |url=https://apnews.com/article/f5ce07c2ef46ad0c02c6ff7018532a59 |work=Associated Press |date=18 October 2026}}</ref> |шығындар2 = '''Қауіпсіздік қызметкерлері:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, 1000 адам жараланды, олардың 7-уі ауыр жараланды,<ref name="BBC19OctMacron">{{cite news |last=Burgess |first=Jack |date=18 October 2026 |title=Macron calls for calm and order after riots across France |url=https://www.bbc.com/news/articles/cw240zl08dm5o |access-date=18 October 2026 |work=BBC News}}</ref> 1 полиция қызметкері көлікпен қағу оқиғасы салдарынан қаза тапты.<ref>{{cite news |last=Sarrot |first=Aurélie |last2=Maillochon |first2=Raphaël |title=Nantes : un policier de 22 ans tué après avoir été percuté par une voiture lors d'une intervention |url=https://www.tf1info.fr/justice-faits-divers/nantes-un-policier-de-22-ans-meurt-percute-par-une-voiture-sur-le-peripherique-lors-d-une-intervention-2470477.html |work=TF1 Info |date=17 October 2026 |language=fr}}</ref> |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = '''Тұтқындалғандар:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, шамамен 2400 адам тұтқындалды.<ref name="BBC19OctMacron" /> }} 2026 жылғы 18 қыркүйектен бастап [[Франция]]да [[Франциядағы орта білім|лицей]] оқушыларының бірқатар наразылық шерулері мен оқу орындарын қоршау акциялары өтіп жатыр. Кейін бұл қозғалыс [[2026 жылғы Еуропадағы толқулар|азырақ ауқымда]] Бельгияға,<ref>{{Cite news |date=5 October 2026 |title=Blocus des lycées : des manifestations d'élèves dégénèrent dans plusieurs villes de Belgique, dont Liège |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/blocus-des-lycees-des-manifestations-deleves-degenerent-dans-plusieurs-villes-de-belgique-dont-liege-05-10-2026-WSNW7CFBJJFQZEJGKHMZS3TCGE.php |access-date=8 October 2026 |work=[[Le Parisien]] |language=fr}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last=Adam |first=Caroline |title=Mouvement d'élèves à Liège : six arrestations, retour au calme depuis 13 heures – RTBF Actus |url=https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |access-date=2026-10-02 |agency=RTBF |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20261002104306/https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |archive-date=2 October 2026 |url-status=live}}</ref> [[Албаниядағы студенттер наразылықтары (2026)|Албанияға]], Грекияға<ref name="Greek and Albanian protests">{{Cite web|date=2026-10-13 |title= France student protests spread across Europe |url= https://www.cbc.ca/news/world/france-student-protests-spread-scroller-9.7379099 |access-date=2026-10-13 |agency=CBC}}</ref> және [[Италиядағы толқулар (2026)|Италияға]] таралды.<ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italy braces for 'autumn of discontent' as students protest |url=https://www.france24.com/en/live-news/20261016-italy-braces-for-autumn-of-discontent-as-students-protest |access-date=2026-10-18 |website=France 24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italian pupils rally nationwide for better school conditions |url=https://www.yahoo.com/news/world/articles/italian-pupils-rally-nationwide-better-150346255.html |access-date=2026-10-18 |publisher=Yahoo News |agency=DPA |language=en-US}}</ref> Қозғалыс [[Париж]]дің шетіндегі [[Кретей]] [[Франция коммуналары|коммунасында]] басталды.<ref name="reuters-fr">{{cite news |title=France. La fronde lycéenne se durcit, le mouvement gagne les universités |url=https://www.reuters.com/fr/actualites/france-la-fronde-lycenne-se-durcit-le-mouvement-gagne-les-universits-2026-10-01/ |agency=Reuters |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026|last=Louet|first=Sophie|editor-last=Van Overstraeten|editor-first=Benoit|trans-title=France. The high school student revolt hardens, spreads to universities}}</ref> Ал алғашқы наразылықтар Француз Гвианасында 7 қыркүйекте басталған еді. Онда оқушылар білім алу жағдайының нашарлауына наразылық білдіріп, алғаш рет лицейдің жұмысын бұғаттады.<ref name="france-televisions">{{cite news |title=Des élèves bloquent le lycée Félix-Éboué à Cayenne et dénoncent 17 points de préoccupation |url=https://la1ere.franceinfo.fr/guyane/cantine-chere-et-surchargee-problemes-informatique-d-hygiene-batiment-delabres-ou-trop-chauds-des-eleves-bloquent-le-lycee-felix-eboue-a-cayenne-et-denoncent-17-points-de-preoccupation-1736222.html |access-date=20 October 2026}}</ref> 6 қазанда наразылықтар студенттерді, оқушыларды, мұғалімдерді, ата-аналарды және [[кәсіподақ]]тарды қамтыған жалпыұлттық қозғалысқа ұласты. ''[[The Conversation (сайт)|The Conversation]]'' басылымының мәліметінше, кәсіподақтар ел бойынша наразылықтарға 450 000 адам қатысты деп бағаласа, Франция үкіметі қатысушылар санын 250 000 адам деп көрсетті.<ref>{{Cite journal |last=Morder |first=Robi |editor-first1=Aurélie |editor-first2=David |editor-first3=Laurent |editor-first4=Carly |editor-last1=Djavadi |editor-last2=Bornstein |editor-last3=Bainier |editor-last4=Lock |date=2026-10-07 |title=Why the student protests in France and the government's response are unprecedented and unpredictable |url=https://theconversation.com/why-the-student-protests-in-france-and-the-governments-response-are-unprecedented-and-unpredictable-293863 |access-date=2026-10-13 |website=The Conversation |language=en-US |doi=10.64628/AAK.9hg5tt7cw}}</ref> Қозғалыс лицейлердің жұмысын бұғаттаумен, жиналыстар мен шерулер өткізумен ерекшеленеді. Оқушылар наразылықтарға қатысу себептері ретінде мұғалімдердің жетіспеушілігін, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, қажытатын сабақ кестелерін, ғимараттардың тозуын және жоғары оқу орындарына өтініш беруге арналған [[Parcoursup]] платформасына байланысты күйзелісті атады.<ref name="guardian-29">{{cite news |title=Hundreds detained as student protests across France turn violent |work=The Guardian |date=29 September 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/sep/29/french-students-police-clash-school-blockades-violent}}</ref><ref name="franceinfo-how">{{cite news |title=Revendications locales, vidéos virales, soutien de LFI… Comment le blocage de quelques lycées s'est transformé en un mouvement d'ampleur |url=https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |work=franceinfo |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261001112650/https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |archive-date=1 October 2026 |url-status=live}}</ref> Сонымен қатар [[2026 жылғы Еуропадағы аптап ыстық толқындары]] кезінде сынып бөлмелеріндегі ауа температурасының 40 °C-қа дейін көтерілуі де наразылық себептерінің бірі болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/02/student-protests-shut-schools-across-france|title=Fires, fury and hundreds of arrests as France gripped by student protests|first=Angelique|last=Chrisafis|work=The Guardian |date=2 October 2026}}</ref> Бастапқыда полиция наразылықтарға шамадан тыс күш қолдану арқылы жауап берді. Атап айтқанда, күшті әсер ететін арнайы қару-жарақтың қолданылуы салдарынан бірнеше оқушы ауыр жарақат алып, мертікті. Ақырында тұтқындалғандардың саны 6800 адамға жетті.<ref name="amnesty1" /><ref name="lestradic">{{cite news |last1=Le Stradic |first1=Segolene |title=The French 14-Year-Old Whose Face Was Maimed by a Tear Gas Grenade |url=https://www.nytimes.com/2026/10/19/world/europe/france-protests-violence-police-response.html |access-date=20 October 2026 |work=The New York Times |date=19 October 2026}}</ref> Қазан айына қарай қозғалыстың кейбір қатысушылары полициямен және оқу орындары әкімшілігінің жекелеген өкілдерімен, әсіресе директорлармен күш қолданылған қақтығыстарға түсті.<ref name="bbc-1">{{cite news |last=Cursino |first=Malu |title=Fires break out at French schools as students protest nationwide |work=BBC News |date=1 October 2026 |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-url=https://web.archive.org/web/20261005073743/https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-date=5 October 2026 |access-date=5 October 2026 |url-status=live}}</ref><ref name="ici-1949">{{cite news |title=Blocage des lycées : 1.949 interpellations recensées jeudi, plus de 400 établissements seront fermés vendredi |url=https://www.ici.fr/infos/faits-divers-justice/blocage-des-lycees-1-949-interpellations-recensees-jeudi-plus-de-400-etablissements-seront-fermes-vendredi-4880439 |work=ICI |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026}}</ref> [[Франция үкіметі]] [[Франциядағы әсіре солшыл саясат|әсіре солшылдарды]] саяси пайда табу мақсатында толқуларды қоздырды деп айыптады.<ref>{{Cite news |last=Landler |first=Mark |date=2026-10-08 |title=For France's Resurgent Far Left, Student Protests Are an Opening and a Threat |url=https://www.nytimes.com/2026/10/08/world/europe/france-protests-far-left-melenchon.html |access-date=2026-10-08 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref name="LeMondeUSLDemands" /> Ал наразылыққа қатысқан ұйымдар мен партиялар қозғалыстың өздігінен пайда болғанын мәлімдеп, үкімет пен оңшыл партияларды астыртын сөз байласу туралы болжамдарға сүйенді деп айыптады.<ref name="figaro-lfi">{{cite news |title=Blocus des lycées : « LFI et ses proxys de l'ultragauche » sont « à l'origine » selon Matignon |work=Le Figaro |language=fr |date=1 October 2026}}</ref> Полиция мен мемлекеттік органдардың әрекеттері құқық қорғау ұйымдарының сынына ұшырады. [[Amnesty International]] күш қолданудың «шамадан тыс» болғанын айыптады,<ref name="amnesty1">{{cite web |title=France: Authorities must de-escalate tensions during student protests |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/10/france-authorities-must-de-escalate-tensions-during-student-protests/ |publisher=[[Amnesty International]] |date=5 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> [[Human Rights Watch]] балалардың ауыр жарақат алғаны туралы хабарлады,<ref>{{cite web |title=French High School Student Protests Met with Excessive Force |url=https://www.hrw.org/news/2026/10/14/french-high-school-student-protests-met-with-excessive-force |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=14 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> ал [[БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы]] алаңдаушылық білдіріп, шиеленісті бәсеңдетуге шақырды.<ref>{{cite web |title=French students vow to keep up protests as UN voices 'concern' over violence |url=https://www.france24.com/en/france/20261009-french-students-vow-to-keep-up-protests-as-un-voices-concern-over-violence |work=[[France 24]] |agency=[[Agence France-Presse]] |date=9 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> Үкімет полицияның наразылықтарды күшпен басып-жаншығаны туралы айыптауларды жоққа шығарды. Ішкі істер министрі [[Лоран Нуньес]] полицияның әрекеттері барлық дерлік жағдайда жағдайға сай болғанын және кейбір наразылықтардың жаппай тәртіпсіздіктерге ұласқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news |title=Protesting pupils blockade French high schools again, testing a weekslong movement |url=https://ny1.com/nyc/all-boroughs/ap-top-news/2026/10/06/protesting-pupils-blockade-french-high-schools-again-testing-a-weekslong-movement |agency=[[Associated Press]] |date=6 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> == Алғышарттар == === Оқу жағдайлары және мемлекеттік бюджет === Наразылықтар оқу жылының басында және үкіметтің бюджет жоспарларына қарсы мемлекеттік сектор қызметкерлерінің ереуілімен қатар басталды. Бұл жоспарлар мемлекеттік шығындарды қосымша 61 миллиард еуроға қысқартуды көздеді.<ref name="caolanmagee" /><ref name=":1">{{Cite news |last1=Libert |first1=Lucien |last2=Brosse |first2=Jean-Stéphane |date=2026-09-29 |title=Students protest and public sector workers strike ahead of French budget |url=https://www.reuters.com/world/europe/student-protests-french-public-sector-strike-heap-pressure-macron-2026-09-29/ |access-date=2026-10-04 |work=Reuters |language=en}}</ref> Оқушылар наразылық себептері ретінде мұғалімдердің бос орындарының толтырылмауын, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, ұзақ сабақ кестелерін және оқу орындарының материалдық-техникалық жағдайының нашарлауын атады.<ref name="guardian-29" /> Сен-Денидегі Поль Элюар лицейінің 17 жастағы оқушысы мектепте суы жоқ уақытша дәретханалар, егеуқұйрықтар мен тарақандар бар екенін, ал уақытша сынып бөлмелеріндегі температура қыста −5 °C-қа дейін төмендеп, жазда 40 °C-қа дейін көтерілетінін айтты.<ref name="cnn">{{cite news |title=French high school students set fires, clash with police in anger over school conditions |work=CNN |date=1 October 2026 |url=https://edition.cnn.com/2026/10/01/europe/france-protests-high-schools-violence-intl |archive-url=https://web.archive.org/web/20261003213910/https://edition.cnn.com/2026/10/01/europe/france-protests-high-schools-violence-intl |archive-date=3 October 2026 |access-date=5 October 2026 |url-status=live}}</ref> Тағы бір оқушы кейбір сыныптарда үстелдердің жеткіліксіз екенін айтып, оқушылар мұғалімдерге қосылуға шешім қабылдағанға дейін олардың өз наразылықтарының себептерін түсіндіргенін атап өтті.<ref name="franceinfo-how" /> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағының]] (USL) төрағасы Рияд Рани француз тілінен емтихан тапсыратын жылы осы пәннің мұғалімінсіз жеті ай оқыған оқушыны мысалға келтіріп, кейбір сыныптарда 32–36 оқушыдан бар екенін мәлімдеді.<ref name="afp-principals">{{cite news |title=Plusieurs proviseurs agressés lors des blocages des lycées en France |agency=Agence France-Presse |language=fr |date=1 October 2026 }}</ref> Басқа оқу орындарының оқушылары да [[ICI (радиожелі)|ICI]] радиожелісіне сыныптарында 35 оқушыдан бар екенін хабарлады.<ref name="ici-1949" /> Наразылықтардың себептерін түсіндірген әлеуметтанушылардың бірі ''[[Al Jazeera]]'' басылымына негізгі алаңдаушылық тудырған мәселелер қатарында теңсіздік, мемлекеттік инвестициялардың қысқаруы, демократиялық құқықтар және милитаризациядан гөрі әлеуметтік әл-ауқатқа басымдық беруге деген ұмтылыс бар екенін айтты.<ref name="caolanmagee">{{cite news |last1=Magee |first1=Caolan |title=Why have France’s school protests become a wider political crisis? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/10/18/why-have-frances-school-protests-become-a-wider-political-crisis |access-date=20 October 2026 |work=Al Jazeera |date=18 October 2026}}</ref> [[Кретей]] ректораты [[Франс Пресс агенттігіне]] берген мәліметінде наразылық білдірушілердің талаптары әр мектепте әртүрлі екенін хабарлады. Олардың қатарында жұмыстан кеткен мұғалімдердің орнына жаңаларының тағайындалмауы, сыныптардағы оқушылар санының көптігі, сабақ кестесінің шамадан тыс тығыздығы, тәрбиешілердің, медбикелердің, әлеуметтік қызметкерлер мен басқарушы қызметкерлердің жетіспеушілігі, оқушылар мен мұғалімдер арасындағы оқиғалардың тиісті шараларсыз қалуы және жоғары оқу орындарының бакалавриат бағдарламаларына қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]<nowiki/>» интернет-порталының кемшіліктері аталды.<ref name="ici-1949" /> France Info басылымы оқушылардың негізгі талаптарын білім беру саласына көбірек ресурс бөлу, сыныптардағы оқушылар санын азайту, мектеп ғимараттарының жағдайын жақсарту, мұғалімдер мен басқа қызметкерлердің жеткілікті болуын қамтамасыз ету және Parcoursup платформасына байланысты күйзелісті азайту деп қорытындылады.<ref name="franceinfo-how" /> === Бұрынғы наразылықтар === 1990 жылдың күзінде лицей оқушылары, олардың көпшілігі Париждің жұмысшы табы қоныстанған [[банльё|қала маңындағы аудандарынан]] шыққандар, қауіпсіздік, тазалық, кадрлармен және оқу құралдарымен қамтамасыз ету мәселелеріне байланысты наразылық білдірді. Наразылықтарға [[Париж]]де шамамен 100 000 адам, ал бүкіл ел бойынша 150 000-ға жуық адам қатысты. Білім министрі [[Лионель Жоспен]] бұған төтенше шаралар жоспарын қабылдап, білім беру бюджетін ұлғайту арқылы жауап берді.<ref name="auto4">{{Cite web |date=2026-09-30 |title=Lycées : pourquoi un mouvement lycéen avait déjà forcé l'État à agir en 1990, selon l'historien Claude Lelièvre |url=https://www.hglycee.fr/news/lycees-pourquoi-un-mouvement-lyceen-avait-deja-force-l-etat-a-agir-en-1990/ |access-date=2026-10-02 |website=Hglycee |language=fr}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tempest |first=Rone |date=1990-11-13 |title=Students Riot, Battle Police in Paris Protest |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-11-13-mn-4548-story.html |access-date=2026-10-04 |website=Los Angeles Times |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418230923/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-11-13-mn-4548-story.html |archive-date=18 April 2021 |url-status=live}}</ref> 2005 жылдың басында лицей оқушылары мен олардың мұғалімдері [[Франсуа Фийон]] жүргізген білім беру жүйесіндегі реформаларға, әсіресе [[Франциядағы бакалавриат|бакалавриат емтиханына]] қатысты өзгерістерге қарсы наразылық білдірді. Олардың пікірінше, бұл өзгерістер әртүрлі мектептер берген дипломдардың құндылығы арасындағы теңсіздікті күшейтуі мүмкін еді.<ref name=":2">{{Cite news |date=2006-04-10 |title=History of French protests |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4865034.stm |access-date=2026-10-07 |language=en-GB}}</ref><ref name=":3">{{Cite news |date=2005-02-11 |title="La réforme Fillon, c'est du favoritisme implicite. On aura un bac 93 et un bac 75" |url=https://www.lemonde.fr/archives/article/2005/02/11/la-reforme-fillon-c-est-du-favoritisme-implicite-on-aura-un-bac-93-et-un-bac-75_397740_1819218.html |access-date=2026-10-07 |work=Le Monde |language=fr |issn=1950-6244 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411222335/https://www.lemonde.fr/archives/article/2005/02/11/la-reforme-fillon-c-est-du-favoritisme-implicite-on-aura-un-bac-93-et-un-bac-75_397740_1819218.html |archive-date=11 April 2021 |url-status=live}}</ref> Наразылықтарға 15 000-нан 40 000-ға дейін оқушы қатысты.<ref name=":3" /> Нәтижесінде Фийон шегініс жасап, бакалавриат емтиханына қатысты өзгерістерді заң жобасынан алып тастайтын үкіметтік түзету енгізілетінін жариялады.<ref name=":2" /> 2018 жылдың көктемінде ORE заңына және жаңа Parcoursup платформасына қарсы наразылықтар негізінен университет ғимараттарын басып алу акциялары түрінде өтті.<ref>{{Cite web |date=2018-04-03 |title=Mobilisation contre Parcoursup : "Ce qui a réveillé les étudiants, c'est l'agression à Montpellier" |url=https://www.letudiant.fr/etudes/parcoursup-le-mouvement-etudiant-commence-a-prendre.html |access-date=2026-10-07 |website=L'Etudiant |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220152237/https://www.letudiant.fr/etudes/parcoursup-le-mouvement-etudiant-commence-a-prendre.html |archive-date=20 February 2020 |url-status=live}}</ref> Лицейлерді бұғаттау акциялары жекелеген жерлерде ғана өтті. Күзде лицей оқушылары Parcoursup платформасына және [[Жан-Мишель Бланке]] жүргізген бакалавриат емтиханының реформасына қарсы қайтадан наразылыққа шықты. 11 желтоқсанда жүздеген оқу орнының жұмысы бұғатталды немесе айтарлықтай бұзылды.<ref name="monde-diplo">{{cite news |title=The lycée map of December 2018 |work=Le Monde diplomatique |date=2019 }}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-12-10 |title=Réforme du bac, Parcoursup… près de 120 lycées sont «&nbsp;perturbés&nbsp;» |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2018/12/10/entre-100-et-120-lycees-sont-perturbes_5395280_3224.html |access-date=2026-10-07 |work=Le Monde |language=fr |issn=1950-6244 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250501081505/https://www.lemonde.fr/societe/article/2018/12/10/entre-100-et-120-lycees-sont-perturbes_5395280_3224.html |archive-date=1 May 2025 |url-status=live}}</ref> Кейінірек ''[[Le Monde diplomatique]]'' басылымы бұл наразылықтардың географиялық таралуын сол кезде шарықтау шегіне жеткен [[Сары кеудешелер қозғалысы|«Сары кеудешелер» наразылықтарының]] ықпалымен ғана түсіндіруге болмайтынын, дегенмен аталған қозғалыстың сол кезеңдегі жағдайдың бір бөлігі болғанын жазды.<ref>{{Cite news |title=Schoolyard protests are setting France ablaze |newspaper=[[The Economist]] |url=https://www.economist.com/europe/2026/10/02/schoolyard-protests-are-setting-france-ablaze|date=2 October 2026}}</ref> Parcoursup платформасы кейбір өзгерістер енгізілгеннен кейін сақталып қалды, ал бакалавриат емтиханының реформасы жүзеге асырылды.<ref name="monde-diplo" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ax095sly4pe05j0bvuzowootrs118p5 3684288 3684287 2026-10-21T04:44:22Z 1nter pares 146705 /* Бұрынғы наразылықтар */ 3684288 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Франциядағы наразылықтар (2026) |бөлім = |сурет = Jules Ferry à Paris manif 2 octobre 2026.jpg |сурет атауы = Париждегі оқушылар өз лицейінде наразылық білдіруде |дата = [[18 қыркүйек]] [[2026 жыл|2026]] – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|year=2026|month=09|day=18}}) |орын = {{Байрақ|Франция}} |себеп = Мұғалімдер мен қызметкерлер тапшылығы; сыныптардың шамадан тыс толуы; ғимараттардың тозуы; сабақ кестелерінің шамадан тыс жүктелуі; бакалавриатқа қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]<nowiki/>» веб-жүйесінің кемшіліктері |нәтиже = |статусы = ''жалғасуда'' |өзгерістер = |қарсылас1 = '''Наразылық білдіруші лицей оқушылары''' (оларды қолдайтын ата-аналар мен мұғалімдерді қоса)<br> '''[[Сары кеудешелілер қозғалысы]]'''<br> '''Саяси партиялар:'''<br> [[Бағынбайтын Франция]]<br> [[Франция коммунистік партиясы]]<br> '''Студенттік кәсіподақтар:'''<br> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]<br> [[Лицей оқушыларының ұлттық қозғалысы]]<br> [[Студенттер одағы (Франция)|Студенттер одағы]]<br> Les Lycéens!<br> [[Коммунист студенттер одағы]]<br> '''Мұғалімдер кәсіподақтары:'''<br> [[Біртұтас кәсіподақ федерациясы|FSU]]<br> [[Лицейлер мен коллеждердің ұлттық кәсіподағы|SNALC]]<br> '''Еңбек ұйымдары:'''<br> [[Францияның Жалпы еңбек конфедерациясы|CGT]]<br> [[Жұмысшылар күші|FO]]<br> [[Автономды кәсіподақтардың ұлттық одағы|UNSA]]<br> [[Францияның Демократиялық еңбек конфедерациясы|CFDT]]<br> [[Solidaires кәсіподақ одағы|Solidaires]]<br> [[Францияның христиан жұмысшылары конфедерациясы|CFTC]]<br> [[Шаруа конфедерациясы]] |қарсылас2 = '''[[Лекорню үкіметтері|Үкімет]]'''<br> [[Франция Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]]<br> [[Франция ұлттық полициясы|Ұлттық полиция]]<br> [[Париж полиция префектурасы]]<br> [[Республикалық қауіпсіздік роталары|CRS]]<br> [[Франция ұлттық жандармериясы|Ұлттық жандармерия]]<br> [[Мобильді жандармерия]]<br> [[Франция Қарулы күштер министрлігі|Қарулы күштер министрлігі]]<br> [[Франция Қарулы күштері]]<br> [[Франция Ұлттық гвардиясы|Ұлттық гвардия]]<br> '''Муниципалдық үкіметтер:'''<br> [[Франция муниципалдық полициясы|Муниципалдық полиция]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = Рияд Рани ([[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]) |командир2 = [[Эмманюэль Макрон]]<br>[[Себастьен Лекорню]]<br>[[Эдуар Жеффре]]<br>[[Лоран Нуньес]]<br>[[Катрин Вотрен]]<br>[[Фабьен Мандон]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = '''Наразылық білдірушілер:''' 248 оқушы және 149 білім беру қызметкері жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/europe/rioting-in-france-whats-fueling-the-violence-and-what-happens-next-87f18199|title=What’s Behind the Protests in France and What Happens Next|first=Nick|last=Kostov|date=19 October 2026|via=www.wsj.com}}</ref> олардың 6-уы ауыр жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.com/International/wireStory/frances-worst-rioting-years-erupted-government-responded-137390407|title=How France’s worst rioting in years erupted and how the government responded|first1=Sylvie|last1=Corbet|first2=Tom|last2=Nouvian|website=ABC News}}</ref> 1 наразылық білдіруші жүрек тоқтауынан қайтыс болды.<ref name="Reuters18OctCasualties">{{cite news |title=France faces aftermath of worst unrest in years |url=https://www.reuters.com/world/europe/france-faces-aftermath-worst-unrest-years-2026-10-18/ |work=Reuters |date=18 October 2026}}</ref><ref name="AP18OctCasualties">{{cite news |title=Macron to address nation after riots and looting lead to 1,800 arrests across France |url=https://apnews.com/article/f5ce07c2ef46ad0c02c6ff7018532a59 |work=Associated Press |date=18 October 2026}}</ref> |шығындар2 = '''Қауіпсіздік қызметкерлері:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, 1000 адам жараланды, олардың 7-уі ауыр жараланды,<ref name="BBC19OctMacron">{{cite news |last=Burgess |first=Jack |date=18 October 2026 |title=Macron calls for calm and order after riots across France |url=https://www.bbc.com/news/articles/cw240zl08dm5o |access-date=18 October 2026 |work=BBC News}}</ref> 1 полиция қызметкері көлікпен қағу оқиғасы салдарынан қаза тапты.<ref>{{cite news |last=Sarrot |first=Aurélie |last2=Maillochon |first2=Raphaël |title=Nantes : un policier de 22 ans tué après avoir été percuté par une voiture lors d'une intervention |url=https://www.tf1info.fr/justice-faits-divers/nantes-un-policier-de-22-ans-meurt-percute-par-une-voiture-sur-le-peripherique-lors-d-une-intervention-2470477.html |work=TF1 Info |date=17 October 2026 |language=fr}}</ref> |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = '''Тұтқындалғандар:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, шамамен 2400 адам тұтқындалды.<ref name="BBC19OctMacron" /> }} 2026 жылғы 18 қыркүйектен бастап [[Франция]]да [[Франциядағы орта білім|лицей]] оқушыларының бірқатар наразылық шерулері мен оқу орындарын қоршау акциялары өтіп жатыр. Кейін бұл қозғалыс [[2026 жылғы Еуропадағы толқулар|азырақ ауқымда]] Бельгияға,<ref>{{Cite news |date=5 October 2026 |title=Blocus des lycées : des manifestations d'élèves dégénèrent dans plusieurs villes de Belgique, dont Liège |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/blocus-des-lycees-des-manifestations-deleves-degenerent-dans-plusieurs-villes-de-belgique-dont-liege-05-10-2026-WSNW7CFBJJFQZEJGKHMZS3TCGE.php |access-date=8 October 2026 |work=[[Le Parisien]] |language=fr}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last=Adam |first=Caroline |title=Mouvement d'élèves à Liège : six arrestations, retour au calme depuis 13 heures – RTBF Actus |url=https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |access-date=2026-10-02 |agency=RTBF |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20261002104306/https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |archive-date=2 October 2026 |url-status=live}}</ref> [[Албаниядағы студенттер наразылықтары (2026)|Албанияға]], Грекияға<ref name="Greek and Albanian protests">{{Cite web|date=2026-10-13 |title= France student protests spread across Europe |url= https://www.cbc.ca/news/world/france-student-protests-spread-scroller-9.7379099 |access-date=2026-10-13 |agency=CBC}}</ref> және [[Италиядағы толқулар (2026)|Италияға]] таралды.<ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italy braces for 'autumn of discontent' as students protest |url=https://www.france24.com/en/live-news/20261016-italy-braces-for-autumn-of-discontent-as-students-protest |access-date=2026-10-18 |website=France 24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italian pupils rally nationwide for better school conditions |url=https://www.yahoo.com/news/world/articles/italian-pupils-rally-nationwide-better-150346255.html |access-date=2026-10-18 |publisher=Yahoo News |agency=DPA |language=en-US}}</ref> Қозғалыс [[Париж]]дің шетіндегі [[Кретей]] [[Франция коммуналары|коммунасында]] басталды.<ref name="reuters-fr">{{cite news |title=France. La fronde lycéenne se durcit, le mouvement gagne les universités |url=https://www.reuters.com/fr/actualites/france-la-fronde-lycenne-se-durcit-le-mouvement-gagne-les-universits-2026-10-01/ |agency=Reuters |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026|last=Louet|first=Sophie|editor-last=Van Overstraeten|editor-first=Benoit|trans-title=France. The high school student revolt hardens, spreads to universities}}</ref> Ал алғашқы наразылықтар Француз Гвианасында 7 қыркүйекте басталған еді. Онда оқушылар білім алу жағдайының нашарлауына наразылық білдіріп, алғаш рет лицейдің жұмысын бұғаттады.<ref name="france-televisions">{{cite news |title=Des élèves bloquent le lycée Félix-Éboué à Cayenne et dénoncent 17 points de préoccupation |url=https://la1ere.franceinfo.fr/guyane/cantine-chere-et-surchargee-problemes-informatique-d-hygiene-batiment-delabres-ou-trop-chauds-des-eleves-bloquent-le-lycee-felix-eboue-a-cayenne-et-denoncent-17-points-de-preoccupation-1736222.html |access-date=20 October 2026}}</ref> 6 қазанда наразылықтар студенттерді, оқушыларды, мұғалімдерді, ата-аналарды және [[кәсіподақ]]тарды қамтыған жалпыұлттық қозғалысқа ұласты. ''[[The Conversation (сайт)|The Conversation]]'' басылымының мәліметінше, кәсіподақтар ел бойынша наразылықтарға 450 000 адам қатысты деп бағаласа, Франция үкіметі қатысушылар санын 250 000 адам деп көрсетті.<ref>{{Cite journal |last=Morder |first=Robi |editor-first1=Aurélie |editor-first2=David |editor-first3=Laurent |editor-first4=Carly |editor-last1=Djavadi |editor-last2=Bornstein |editor-last3=Bainier |editor-last4=Lock |date=2026-10-07 |title=Why the student protests in France and the government's response are unprecedented and unpredictable |url=https://theconversation.com/why-the-student-protests-in-france-and-the-governments-response-are-unprecedented-and-unpredictable-293863 |access-date=2026-10-13 |website=The Conversation |language=en-US |doi=10.64628/AAK.9hg5tt7cw}}</ref> Қозғалыс лицейлердің жұмысын бұғаттаумен, жиналыстар мен шерулер өткізумен ерекшеленеді. Оқушылар наразылықтарға қатысу себептері ретінде мұғалімдердің жетіспеушілігін, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, қажытатын сабақ кестелерін, ғимараттардың тозуын және жоғары оқу орындарына өтініш беруге арналған [[Parcoursup]] платформасына байланысты күйзелісті атады.<ref name="guardian-29">{{cite news |title=Hundreds detained as student protests across France turn violent |work=The Guardian |date=29 September 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/sep/29/french-students-police-clash-school-blockades-violent}}</ref><ref name="franceinfo-how">{{cite news |title=Revendications locales, vidéos virales, soutien de LFI… Comment le blocage de quelques lycées s'est transformé en un mouvement d'ampleur |url=https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |work=franceinfo |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261001112650/https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |archive-date=1 October 2026 |url-status=live}}</ref> Сонымен қатар [[2026 жылғы Еуропадағы аптап ыстық толқындары]] кезінде сынып бөлмелеріндегі ауа температурасының 40 °C-қа дейін көтерілуі де наразылық себептерінің бірі болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/02/student-protests-shut-schools-across-france|title=Fires, fury and hundreds of arrests as France gripped by student protests|first=Angelique|last=Chrisafis|work=The Guardian |date=2 October 2026}}</ref> Бастапқыда полиция наразылықтарға шамадан тыс күш қолдану арқылы жауап берді. Атап айтқанда, күшті әсер ететін арнайы қару-жарақтың қолданылуы салдарынан бірнеше оқушы ауыр жарақат алып, мертікті. Ақырында тұтқындалғандардың саны 6800 адамға жетті.<ref name="amnesty1" /><ref name="lestradic">{{cite news |last1=Le Stradic |first1=Segolene |title=The French 14-Year-Old Whose Face Was Maimed by a Tear Gas Grenade |url=https://www.nytimes.com/2026/10/19/world/europe/france-protests-violence-police-response.html |access-date=20 October 2026 |work=The New York Times |date=19 October 2026}}</ref> Қазан айына қарай қозғалыстың кейбір қатысушылары полициямен және оқу орындары әкімшілігінің жекелеген өкілдерімен, әсіресе директорлармен күш қолданылған қақтығыстарға түсті.<ref name="bbc-1">{{cite news |last=Cursino |first=Malu |title=Fires break out at French schools as students protest nationwide |work=BBC News |date=1 October 2026 |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-url=https://web.archive.org/web/20261005073743/https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-date=5 October 2026 |access-date=5 October 2026 |url-status=live}}</ref><ref name="ici-1949">{{cite news |title=Blocage des lycées : 1.949 interpellations recensées jeudi, plus de 400 établissements seront fermés vendredi |url=https://www.ici.fr/infos/faits-divers-justice/blocage-des-lycees-1-949-interpellations-recensees-jeudi-plus-de-400-etablissements-seront-fermes-vendredi-4880439 |work=ICI |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026}}</ref> [[Франция үкіметі]] [[Франциядағы әсіре солшыл саясат|әсіре солшылдарды]] саяси пайда табу мақсатында толқуларды қоздырды деп айыптады.<ref>{{Cite news |last=Landler |first=Mark |date=2026-10-08 |title=For France's Resurgent Far Left, Student Protests Are an Opening and a Threat |url=https://www.nytimes.com/2026/10/08/world/europe/france-protests-far-left-melenchon.html |access-date=2026-10-08 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref name="LeMondeUSLDemands" /> Ал наразылыққа қатысқан ұйымдар мен партиялар қозғалыстың өздігінен пайда болғанын мәлімдеп, үкімет пен оңшыл партияларды астыртын сөз байласу туралы болжамдарға сүйенді деп айыптады.<ref name="figaro-lfi">{{cite news |title=Blocus des lycées : « LFI et ses proxys de l'ultragauche » sont « à l'origine » selon Matignon |work=Le Figaro |language=fr |date=1 October 2026}}</ref> Полиция мен мемлекеттік органдардың әрекеттері құқық қорғау ұйымдарының сынына ұшырады. [[Amnesty International]] күш қолданудың «шамадан тыс» болғанын айыптады,<ref name="amnesty1">{{cite web |title=France: Authorities must de-escalate tensions during student protests |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/10/france-authorities-must-de-escalate-tensions-during-student-protests/ |publisher=[[Amnesty International]] |date=5 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> [[Human Rights Watch]] балалардың ауыр жарақат алғаны туралы хабарлады,<ref>{{cite web |title=French High School Student Protests Met with Excessive Force |url=https://www.hrw.org/news/2026/10/14/french-high-school-student-protests-met-with-excessive-force |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=14 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> ал [[БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы]] алаңдаушылық білдіріп, шиеленісті бәсеңдетуге шақырды.<ref>{{cite web |title=French students vow to keep up protests as UN voices 'concern' over violence |url=https://www.france24.com/en/france/20261009-french-students-vow-to-keep-up-protests-as-un-voices-concern-over-violence |work=[[France 24]] |agency=[[Agence France-Presse]] |date=9 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> Үкімет полицияның наразылықтарды күшпен басып-жаншығаны туралы айыптауларды жоққа шығарды. Ішкі істер министрі [[Лоран Нуньес]] полицияның әрекеттері барлық дерлік жағдайда жағдайға сай болғанын және кейбір наразылықтардың жаппай тәртіпсіздіктерге ұласқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news |title=Protesting pupils blockade French high schools again, testing a weekslong movement |url=https://ny1.com/nyc/all-boroughs/ap-top-news/2026/10/06/protesting-pupils-blockade-french-high-schools-again-testing-a-weekslong-movement |agency=[[Associated Press]] |date=6 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> == Алғышарттар == === Оқу жағдайлары және мемлекеттік бюджет === Наразылықтар оқу жылының басында және үкіметтің бюджет жоспарларына қарсы мемлекеттік сектор қызметкерлерінің ереуілімен қатар басталды. Бұл жоспарлар мемлекеттік шығындарды қосымша 61 миллиард еуроға қысқартуды көздеді.<ref name="caolanmagee" /><ref name=":1">{{Cite news |last1=Libert |first1=Lucien |last2=Brosse |first2=Jean-Stéphane |date=2026-09-29 |title=Students protest and public sector workers strike ahead of French budget |url=https://www.reuters.com/world/europe/student-protests-french-public-sector-strike-heap-pressure-macron-2026-09-29/ |access-date=2026-10-04 |work=Reuters |language=en}}</ref> Оқушылар наразылық себептері ретінде мұғалімдердің бос орындарының толтырылмауын, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, ұзақ сабақ кестелерін және оқу орындарының материалдық-техникалық жағдайының нашарлауын атады.<ref name="guardian-29" /> Сен-Денидегі Поль Элюар лицейінің 17 жастағы оқушысы мектепте суы жоқ уақытша дәретханалар, егеуқұйрықтар мен тарақандар бар екенін, ал уақытша сынып бөлмелеріндегі температура қыста −5 °C-қа дейін төмендеп, жазда 40 °C-қа дейін көтерілетінін айтты.<ref name="cnn">{{cite news |title=French high school students set fires, clash with police in anger over school conditions |work=CNN |date=1 October 2026 |url=https://edition.cnn.com/2026/10/01/europe/france-protests-high-schools-violence-intl |archive-url=https://web.archive.org/web/20261003213910/https://edition.cnn.com/2026/10/01/europe/france-protests-high-schools-violence-intl |archive-date=3 October 2026 |access-date=5 October 2026 |url-status=live}}</ref> Тағы бір оқушы кейбір сыныптарда үстелдердің жеткіліксіз екенін айтып, оқушылар мұғалімдерге қосылуға шешім қабылдағанға дейін олардың өз наразылықтарының себептерін түсіндіргенін атап өтті.<ref name="franceinfo-how" /> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағының]] (USL) төрағасы Рияд Рани француз тілінен емтихан тапсыратын жылы осы пәннің мұғалімінсіз жеті ай оқыған оқушыны мысалға келтіріп, кейбір сыныптарда 32–36 оқушыдан бар екенін мәлімдеді.<ref name="afp-principals">{{cite news |title=Plusieurs proviseurs agressés lors des blocages des lycées en France |agency=Agence France-Presse |language=fr |date=1 October 2026 }}</ref> Басқа оқу орындарының оқушылары да [[ICI (радиожелі)|ICI]] радиожелісіне сыныптарында 35 оқушыдан бар екенін хабарлады.<ref name="ici-1949" /> Наразылықтардың себептерін түсіндірген әлеуметтанушылардың бірі ''[[Al Jazeera]]'' басылымына негізгі алаңдаушылық тудырған мәселелер қатарында теңсіздік, мемлекеттік инвестициялардың қысқаруы, демократиялық құқықтар және милитаризациядан гөрі әлеуметтік әл-ауқатқа басымдық беруге деген ұмтылыс бар екенін айтты.<ref name="caolanmagee">{{cite news |last1=Magee |first1=Caolan |title=Why have France’s school protests become a wider political crisis? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/10/18/why-have-frances-school-protests-become-a-wider-political-crisis |access-date=20 October 2026 |work=Al Jazeera |date=18 October 2026}}</ref> [[Кретей]] ректораты [[Франс Пресс агенттігіне]] берген мәліметінде наразылық білдірушілердің талаптары әр мектепте әртүрлі екенін хабарлады. Олардың қатарында жұмыстан кеткен мұғалімдердің орнына жаңаларының тағайындалмауы, сыныптардағы оқушылар санының көптігі, сабақ кестесінің шамадан тыс тығыздығы, тәрбиешілердің, медбикелердің, әлеуметтік қызметкерлер мен басқарушы қызметкерлердің жетіспеушілігі, оқушылар мен мұғалімдер арасындағы оқиғалардың тиісті шараларсыз қалуы және жоғары оқу орындарының бакалавриат бағдарламаларына қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]<nowiki/>» интернет-порталының кемшіліктері аталды.<ref name="ici-1949" /> France Info басылымы оқушылардың негізгі талаптарын білім беру саласына көбірек ресурс бөлу, сыныптардағы оқушылар санын азайту, мектеп ғимараттарының жағдайын жақсарту, мұғалімдер мен басқа қызметкерлердің жеткілікті болуын қамтамасыз ету және Parcoursup платформасына байланысты күйзелісті азайту деп қорытындылады.<ref name="franceinfo-how" /> === Бұрынғы наразылықтар === 1990 жылдың күзінде лицей оқушылары, олардың көпшілігі Париждің жұмысшы табы қоныстанған [[банльё|қала маңындағы аудандарынан]] шыққандар, қауіпсіздік, тазалық, кадрлармен және оқу құралдарымен қамтамасыз ету мәселелеріне байланысты наразылық білдірді. Наразылықтарға [[Париж]]де шамамен 100 000 адам, ал бүкіл ел бойынша 150 000-ға жуық адам қатысты. Білім министрі [[Лионель Жоспен]] бұған төтенше шаралар жоспарын қабылдап, білім беру бюджетін ұлғайту арқылы жауап берді.<ref name="auto4">{{Cite web |date=2026-09-30 |title=Lycées : pourquoi un mouvement lycéen avait déjà forcé l'État à agir en 1990, selon l'historien Claude Lelièvre |url=https://www.hglycee.fr/news/lycees-pourquoi-un-mouvement-lyceen-avait-deja-force-l-etat-a-agir-en-1990/ |access-date=2026-10-02 |website=Hglycee |language=fr}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tempest |first=Rone |date=1990-11-13 |title=Students Riot, Battle Police in Paris Protest |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-11-13-mn-4548-story.html |access-date=2026-10-04 |website=Los Angeles Times |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418230923/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-11-13-mn-4548-story.html |archive-date=18 April 2021 |url-status=live}}</ref> 2005 жылдың басында лицей оқушылары мен олардың мұғалімдері [[Франсуа Фийон]] жүргізген білім беру жүйесіндегі реформаларға, әсіресе [[Франциядағы бакалавриат|бакалавриат емтиханына]] қатысты өзгерістерге қарсы наразылық білдірді. Олардың пікірінше, бұл өзгерістер әртүрлі мектептер берген дипломдардың құндылығы арасындағы теңсіздікті күшейтуі мүмкін еді.<ref name=":2">{{Cite news |date=2006-04-10 |title=History of French protests |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4865034.stm |access-date=2026-10-07 |language=en-GB}}</ref><ref name=":3">{{Cite news |date=2005-02-11 |title="La réforme Fillon, c'est du favoritisme implicite. On aura un bac 93 et un bac 75" |url=https://www.lemonde.fr/archives/article/2005/02/11/la-reforme-fillon-c-est-du-favoritisme-implicite-on-aura-un-bac-93-et-un-bac-75_397740_1819218.html |access-date=2026-10-07 |work=Le Monde |language=fr |issn=1950-6244 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411222335/https://www.lemonde.fr/archives/article/2005/02/11/la-reforme-fillon-c-est-du-favoritisme-implicite-on-aura-un-bac-93-et-un-bac-75_397740_1819218.html |archive-date=11 April 2021 |url-status=live}}</ref> Наразылықтарға 15 000-нан 40 000-ға дейін оқушы қатысты.<ref name=":3" /> Нәтижесінде Фийон шегініс жасап, бакалавриат емтиханына қатысты өзгерістерді заң жобасынан алып тастайтын үкіметтік түзету енгізілетінін жариялады.<ref name=":2" /> 2018 жылдың көктемінде ORE заңына және жаңа Parcoursup платформасына қарсы наразылықтар негізінен университет ғимараттарын басып алу акциялары түрінде өтті.<ref>{{Cite web |date=2018-04-03 |title=Mobilisation contre Parcoursup : "Ce qui a réveillé les étudiants, c'est l'agression à Montpellier" |url=https://www.letudiant.fr/etudes/parcoursup-le-mouvement-etudiant-commence-a-prendre.html |access-date=2026-10-07 |website=L'Etudiant |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220152237/https://www.letudiant.fr/etudes/parcoursup-le-mouvement-etudiant-commence-a-prendre.html |archive-date=20 February 2020 |url-status=live}}</ref> Лицейлерді бұғаттау акциялары жекелеген жерлерде ғана өтті. Күзде лицей оқушылары Parcoursup платформасына және [[Жан-Мишель Бланке]] жүргізген бакалавриат емтиханының реформасына қарсы қайтадан наразылыққа шықты. 11 желтоқсанда жүздеген оқу орнының жұмысы бұғатталды немесе айтарлықтай бұзылды.<ref name="monde-diplo">{{cite news |title=The lycée map of December 2018 |work=Le Monde diplomatique |date=2019 }}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-12-10 |title=Réforme du bac, Parcoursup… près de 120 lycées sont «&nbsp;perturbés&nbsp;» |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2018/12/10/entre-100-et-120-lycees-sont-perturbes_5395280_3224.html |access-date=2026-10-07 |work=Le Monde |language=fr |issn=1950-6244 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250501081505/https://www.lemonde.fr/societe/article/2018/12/10/entre-100-et-120-lycees-sont-perturbes_5395280_3224.html |archive-date=1 May 2025 |url-status=live}}</ref> Кейінірек ''[[Le Monde diplomatique]]'' басылымы бұл наразылықтардың географиялық таралуын сол кезде шарықтау шегіне жеткен [[Сары кеудешелер қозғалысы|«Сары кеудешелер» наразылықтарының]] ықпалымен ғана түсіндіруге болмайтынын, дегенмен аталған қозғалыстың сол кезеңдегі жағдайдың бір бөлігі болғанын жазды.<ref>{{Cite news |title=Schoolyard protests are setting France ablaze |newspaper=[[The Economist]] |url=https://www.economist.com/europe/2026/10/02/schoolyard-protests-are-setting-france-ablaze|date=2 October 2026}}</ref> Parcoursup платформасы кейбір өзгерістер енгізілгеннен кейін сақталып қалды, ал бакалавриат емтиханының реформасы жүзеге асырылды.<ref name="monde-diplo" /> === Наразылықтардың басталуы === Наразылық қозғалысы 21 қыркүйекте [[Кретей]] қаласындағы Антуан де Сент-Экзюпери лицейінде басталды.<ref name="auto2" /> 17 қыркүйекте ресурстар мен қызметкерлердің жетіспеушілігіне қарсы өткен мұғалімдер ереуілінің келесі күні осы лицейдің оқушылары наразылық акциясын ұйымдастырды.<ref name=":1" /> Оқушылар Ұлттық білім министрлігі өздеріне жеткілікті көңіл бөлмейтінін айтып, ресурстар мен қызметкерлердің жетіспеушілігін, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін және оқу бөлмелерінде үстелдердің жеткіліксіздігін атап өтті.<ref>{{Cite web |last=Sage |first=Adam |date=6 October 2026 |title=Why are there student protests in France? The reasons behind the riots |url=https://www.thetimes.com/world/europe/article/why-france-protests-students-reason-l9tvfxp3f |access-date=2026-10-06 |website=The Times}}</ref> Кейінірек академиялық дереккөз бен USL бұл наразылық акциясын жалпыұлттық қозғалыстың басталуы деп сипаттады.<ref name="auto2">{{Cite web |date=2026-09-24 |title="On demande juste un lycée qui fonctionne" : plusieurs lycées d'Île-de-France bloqués par les élèves |url=https://actu.fr/ile-de-france/creteil_94028/on-demande-juste-un-lycee-qui-fonctionne-plusieurs-lycees-d-ile-de-france-bloque-par-les-eleves_64817015.html |access-date=2026-10-02 |website=actu.fr |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20260925152234/https://actu.fr/ile-de-france/creteil_94028/on-demande-juste-un-lycee-qui-fonctionne-plusieurs-lycees-d-ile-de-france-bloque-par-les-eleves_64817015.html |archive-date=25 September 2026 |url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 7mv5d58r20wcpwbz6las8tkczcfyvso 3684289 3684288 2026-10-21T04:46:41Z 1nter pares 146705 /* Наразылықтардың басталуы */ 3684289 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Франциядағы наразылықтар (2026) |бөлім = |сурет = Jules Ferry à Paris manif 2 octobre 2026.jpg |сурет атауы = Париждегі оқушылар өз лицейінде наразылық білдіруде |дата = [[18 қыркүйек]] [[2026 жыл|2026]] – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|year=2026|month=09|day=18}}) |орын = {{Байрақ|Франция}} |себеп = Мұғалімдер мен қызметкерлер тапшылығы; сыныптардың шамадан тыс толуы; ғимараттардың тозуы; сабақ кестелерінің шамадан тыс жүктелуі; бакалавриатқа қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]<nowiki/>» веб-жүйесінің кемшіліктері |нәтиже = |статусы = ''жалғасуда'' |өзгерістер = |қарсылас1 = '''Наразылық білдіруші лицей оқушылары''' (оларды қолдайтын ата-аналар мен мұғалімдерді қоса)<br> '''[[Сары кеудешелілер қозғалысы]]'''<br> '''Саяси партиялар:'''<br> [[Бағынбайтын Франция]]<br> [[Франция коммунистік партиясы]]<br> '''Студенттік кәсіподақтар:'''<br> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]<br> [[Лицей оқушыларының ұлттық қозғалысы]]<br> [[Студенттер одағы (Франция)|Студенттер одағы]]<br> Les Lycéens!<br> [[Коммунист студенттер одағы]]<br> '''Мұғалімдер кәсіподақтары:'''<br> [[Біртұтас кәсіподақ федерациясы|FSU]]<br> [[Лицейлер мен коллеждердің ұлттық кәсіподағы|SNALC]]<br> '''Еңбек ұйымдары:'''<br> [[Францияның Жалпы еңбек конфедерациясы|CGT]]<br> [[Жұмысшылар күші|FO]]<br> [[Автономды кәсіподақтардың ұлттық одағы|UNSA]]<br> [[Францияның Демократиялық еңбек конфедерациясы|CFDT]]<br> [[Solidaires кәсіподақ одағы|Solidaires]]<br> [[Францияның христиан жұмысшылары конфедерациясы|CFTC]]<br> [[Шаруа конфедерациясы]] |қарсылас2 = '''[[Лекорню үкіметтері|Үкімет]]'''<br> [[Франция Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]]<br> [[Франция ұлттық полициясы|Ұлттық полиция]]<br> [[Париж полиция префектурасы]]<br> [[Республикалық қауіпсіздік роталары|CRS]]<br> [[Франция ұлттық жандармериясы|Ұлттық жандармерия]]<br> [[Мобильді жандармерия]]<br> [[Франция Қарулы күштер министрлігі|Қарулы күштер министрлігі]]<br> [[Франция Қарулы күштері]]<br> [[Франция Ұлттық гвардиясы|Ұлттық гвардия]]<br> '''Муниципалдық үкіметтер:'''<br> [[Франция муниципалдық полициясы|Муниципалдық полиция]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = Рияд Рани ([[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]) |командир2 = [[Эмманюэль Макрон]]<br>[[Себастьен Лекорню]]<br>[[Эдуар Жеффре]]<br>[[Лоран Нуньес]]<br>[[Катрин Вотрен]]<br>[[Фабьен Мандон]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = '''Наразылық білдірушілер:''' 248 оқушы және 149 білім беру қызметкері жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/europe/rioting-in-france-whats-fueling-the-violence-and-what-happens-next-87f18199|title=What’s Behind the Protests in France and What Happens Next|first=Nick|last=Kostov|date=19 October 2026|via=www.wsj.com}}</ref> олардың 6-уы ауыр жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.com/International/wireStory/frances-worst-rioting-years-erupted-government-responded-137390407|title=How France’s worst rioting in years erupted and how the government responded|first1=Sylvie|last1=Corbet|first2=Tom|last2=Nouvian|website=ABC News}}</ref> 1 наразылық білдіруші жүрек тоқтауынан қайтыс болды.<ref name="Reuters18OctCasualties">{{cite news |title=France faces aftermath of worst unrest in years |url=https://www.reuters.com/world/europe/france-faces-aftermath-worst-unrest-years-2026-10-18/ |work=Reuters |date=18 October 2026}}</ref><ref name="AP18OctCasualties">{{cite news |title=Macron to address nation after riots and looting lead to 1,800 arrests across France |url=https://apnews.com/article/f5ce07c2ef46ad0c02c6ff7018532a59 |work=Associated Press |date=18 October 2026}}</ref> |шығындар2 = '''Қауіпсіздік қызметкерлері:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, 1000 адам жараланды, олардың 7-уі ауыр жараланды,<ref name="BBC19OctMacron">{{cite news |last=Burgess |first=Jack |date=18 October 2026 |title=Macron calls for calm and order after riots across France |url=https://www.bbc.com/news/articles/cw240zl08dm5o |access-date=18 October 2026 |work=BBC News}}</ref> 1 полиция қызметкері көлікпен қағу оқиғасы салдарынан қаза тапты.<ref>{{cite news |last=Sarrot |first=Aurélie |last2=Maillochon |first2=Raphaël |title=Nantes : un policier de 22 ans tué après avoir été percuté par une voiture lors d'une intervention |url=https://www.tf1info.fr/justice-faits-divers/nantes-un-policier-de-22-ans-meurt-percute-par-une-voiture-sur-le-peripherique-lors-d-une-intervention-2470477.html |work=TF1 Info |date=17 October 2026 |language=fr}}</ref> |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = '''Тұтқындалғандар:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, шамамен 2400 адам тұтқындалды.<ref name="BBC19OctMacron" /> }} 2026 жылғы 18 қыркүйектен бастап [[Франция]]да [[Франциядағы орта білім|лицей]] оқушыларының бірқатар наразылық шерулері мен оқу орындарын қоршау акциялары өтіп жатыр. Кейін бұл қозғалыс [[2026 жылғы Еуропадағы толқулар|азырақ ауқымда]] Бельгияға,<ref>{{Cite news |date=5 October 2026 |title=Blocus des lycées : des manifestations d'élèves dégénèrent dans plusieurs villes de Belgique, dont Liège |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/blocus-des-lycees-des-manifestations-deleves-degenerent-dans-plusieurs-villes-de-belgique-dont-liege-05-10-2026-WSNW7CFBJJFQZEJGKHMZS3TCGE.php |access-date=8 October 2026 |work=[[Le Parisien]] |language=fr}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last=Adam |first=Caroline |title=Mouvement d'élèves à Liège : six arrestations, retour au calme depuis 13 heures – RTBF Actus |url=https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |access-date=2026-10-02 |agency=RTBF |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20261002104306/https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |archive-date=2 October 2026 |url-status=live}}</ref> [[Албаниядағы студенттер наразылықтары (2026)|Албанияға]], Грекияға<ref name="Greek and Albanian protests">{{Cite web|date=2026-10-13 |title= France student protests spread across Europe |url= https://www.cbc.ca/news/world/france-student-protests-spread-scroller-9.7379099 |access-date=2026-10-13 |agency=CBC}}</ref> және [[Италиядағы толқулар (2026)|Италияға]] таралды.<ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italy braces for 'autumn of discontent' as students protest |url=https://www.france24.com/en/live-news/20261016-italy-braces-for-autumn-of-discontent-as-students-protest |access-date=2026-10-18 |website=France 24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italian pupils rally nationwide for better school conditions |url=https://www.yahoo.com/news/world/articles/italian-pupils-rally-nationwide-better-150346255.html |access-date=2026-10-18 |publisher=Yahoo News |agency=DPA |language=en-US}}</ref> Қозғалыс [[Париж]]дің шетіндегі [[Кретей]] [[Франция коммуналары|коммунасында]] басталды.<ref name="reuters-fr">{{cite news |title=France. La fronde lycéenne se durcit, le mouvement gagne les universités |url=https://www.reuters.com/fr/actualites/france-la-fronde-lycenne-se-durcit-le-mouvement-gagne-les-universits-2026-10-01/ |agency=Reuters |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026|last=Louet|first=Sophie|editor-last=Van Overstraeten|editor-first=Benoit|trans-title=France. The high school student revolt hardens, spreads to universities}}</ref> Ал алғашқы наразылықтар Француз Гвианасында 7 қыркүйекте басталған еді. Онда оқушылар білім алу жағдайының нашарлауына наразылық білдіріп, алғаш рет лицейдің жұмысын бұғаттады.<ref name="france-televisions">{{cite news |title=Des élèves bloquent le lycée Félix-Éboué à Cayenne et dénoncent 17 points de préoccupation |url=https://la1ere.franceinfo.fr/guyane/cantine-chere-et-surchargee-problemes-informatique-d-hygiene-batiment-delabres-ou-trop-chauds-des-eleves-bloquent-le-lycee-felix-eboue-a-cayenne-et-denoncent-17-points-de-preoccupation-1736222.html |access-date=20 October 2026}}</ref> 6 қазанда наразылықтар студенттерді, оқушыларды, мұғалімдерді, ата-аналарды және [[кәсіподақ]]тарды қамтыған жалпыұлттық қозғалысқа ұласты. ''[[The Conversation (сайт)|The Conversation]]'' басылымының мәліметінше, кәсіподақтар ел бойынша наразылықтарға 450 000 адам қатысты деп бағаласа, Франция үкіметі қатысушылар санын 250 000 адам деп көрсетті.<ref>{{Cite journal |last=Morder |first=Robi |editor-first1=Aurélie |editor-first2=David |editor-first3=Laurent |editor-first4=Carly |editor-last1=Djavadi |editor-last2=Bornstein |editor-last3=Bainier |editor-last4=Lock |date=2026-10-07 |title=Why the student protests in France and the government's response are unprecedented and unpredictable |url=https://theconversation.com/why-the-student-protests-in-france-and-the-governments-response-are-unprecedented-and-unpredictable-293863 |access-date=2026-10-13 |website=The Conversation |language=en-US |doi=10.64628/AAK.9hg5tt7cw}}</ref> Қозғалыс лицейлердің жұмысын бұғаттаумен, жиналыстар мен шерулер өткізумен ерекшеленеді. Оқушылар наразылықтарға қатысу себептері ретінде мұғалімдердің жетіспеушілігін, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, қажытатын сабақ кестелерін, ғимараттардың тозуын және жоғары оқу орындарына өтініш беруге арналған [[Parcoursup]] платформасына байланысты күйзелісті атады.<ref name="guardian-29">{{cite news |title=Hundreds detained as student protests across France turn violent |work=The Guardian |date=29 September 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/sep/29/french-students-police-clash-school-blockades-violent}}</ref><ref name="franceinfo-how">{{cite news |title=Revendications locales, vidéos virales, soutien de LFI… Comment le blocage de quelques lycées s'est transformé en un mouvement d'ampleur |url=https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |work=franceinfo |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261001112650/https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |archive-date=1 October 2026 |url-status=live}}</ref> Сонымен қатар [[2026 жылғы Еуропадағы аптап ыстық толқындары]] кезінде сынып бөлмелеріндегі ауа температурасының 40 °C-қа дейін көтерілуі де наразылық себептерінің бірі болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/02/student-protests-shut-schools-across-france|title=Fires, fury and hundreds of arrests as France gripped by student protests|first=Angelique|last=Chrisafis|work=The Guardian |date=2 October 2026}}</ref> Бастапқыда полиция наразылықтарға шамадан тыс күш қолдану арқылы жауап берді. Атап айтқанда, күшті әсер ететін арнайы қару-жарақтың қолданылуы салдарынан бірнеше оқушы ауыр жарақат алып, мертікті. Ақырында тұтқындалғандардың саны 6800 адамға жетті.<ref name="amnesty1" /><ref name="lestradic">{{cite news |last1=Le Stradic |first1=Segolene |title=The French 14-Year-Old Whose Face Was Maimed by a Tear Gas Grenade |url=https://www.nytimes.com/2026/10/19/world/europe/france-protests-violence-police-response.html |access-date=20 October 2026 |work=The New York Times |date=19 October 2026}}</ref> Қазан айына қарай қозғалыстың кейбір қатысушылары полициямен және оқу орындары әкімшілігінің жекелеген өкілдерімен, әсіресе директорлармен күш қолданылған қақтығыстарға түсті.<ref name="bbc-1">{{cite news |last=Cursino |first=Malu |title=Fires break out at French schools as students protest nationwide |work=BBC News |date=1 October 2026 |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-url=https://web.archive.org/web/20261005073743/https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-date=5 October 2026 |access-date=5 October 2026 |url-status=live}}</ref><ref name="ici-1949">{{cite news |title=Blocage des lycées : 1.949 interpellations recensées jeudi, plus de 400 établissements seront fermés vendredi |url=https://www.ici.fr/infos/faits-divers-justice/blocage-des-lycees-1-949-interpellations-recensees-jeudi-plus-de-400-etablissements-seront-fermes-vendredi-4880439 |work=ICI |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026}}</ref> [[Франция үкіметі]] [[Франциядағы әсіре солшыл саясат|әсіре солшылдарды]] саяси пайда табу мақсатында толқуларды қоздырды деп айыптады.<ref>{{Cite news |last=Landler |first=Mark |date=2026-10-08 |title=For France's Resurgent Far Left, Student Protests Are an Opening and a Threat |url=https://www.nytimes.com/2026/10/08/world/europe/france-protests-far-left-melenchon.html |access-date=2026-10-08 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref name="LeMondeUSLDemands" /> Ал наразылыққа қатысқан ұйымдар мен партиялар қозғалыстың өздігінен пайда болғанын мәлімдеп, үкімет пен оңшыл партияларды астыртын сөз байласу туралы болжамдарға сүйенді деп айыптады.<ref name="figaro-lfi">{{cite news |title=Blocus des lycées : « LFI et ses proxys de l'ultragauche » sont « à l'origine » selon Matignon |work=Le Figaro |language=fr |date=1 October 2026}}</ref> Полиция мен мемлекеттік органдардың әрекеттері құқық қорғау ұйымдарының сынына ұшырады. [[Amnesty International]] күш қолданудың «шамадан тыс» болғанын айыптады,<ref name="amnesty1">{{cite web |title=France: Authorities must de-escalate tensions during student protests |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/10/france-authorities-must-de-escalate-tensions-during-student-protests/ |publisher=[[Amnesty International]] |date=5 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> [[Human Rights Watch]] балалардың ауыр жарақат алғаны туралы хабарлады,<ref>{{cite web |title=French High School Student Protests Met with Excessive Force |url=https://www.hrw.org/news/2026/10/14/french-high-school-student-protests-met-with-excessive-force |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=14 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> ал [[БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы]] алаңдаушылық білдіріп, шиеленісті бәсеңдетуге шақырды.<ref>{{cite web |title=French students vow to keep up protests as UN voices 'concern' over violence |url=https://www.france24.com/en/france/20261009-french-students-vow-to-keep-up-protests-as-un-voices-concern-over-violence |work=[[France 24]] |agency=[[Agence France-Presse]] |date=9 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> Үкімет полицияның наразылықтарды күшпен басып-жаншығаны туралы айыптауларды жоққа шығарды. Ішкі істер министрі [[Лоран Нуньес]] полицияның әрекеттері барлық дерлік жағдайда жағдайға сай болғанын және кейбір наразылықтардың жаппай тәртіпсіздіктерге ұласқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news |title=Protesting pupils blockade French high schools again, testing a weekslong movement |url=https://ny1.com/nyc/all-boroughs/ap-top-news/2026/10/06/protesting-pupils-blockade-french-high-schools-again-testing-a-weekslong-movement |agency=[[Associated Press]] |date=6 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> == Алғышарттар == === Оқу жағдайлары және мемлекеттік бюджет === Наразылықтар оқу жылының басында және үкіметтің бюджет жоспарларына қарсы мемлекеттік сектор қызметкерлерінің ереуілімен қатар басталды. Бұл жоспарлар мемлекеттік шығындарды қосымша 61 миллиард еуроға қысқартуды көздеді.<ref name="caolanmagee" /><ref name=":1">{{Cite news |last1=Libert |first1=Lucien |last2=Brosse |first2=Jean-Stéphane |date=2026-09-29 |title=Students protest and public sector workers strike ahead of French budget |url=https://www.reuters.com/world/europe/student-protests-french-public-sector-strike-heap-pressure-macron-2026-09-29/ |access-date=2026-10-04 |work=Reuters |language=en}}</ref> Оқушылар наразылық себептері ретінде мұғалімдердің бос орындарының толтырылмауын, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, ұзақ сабақ кестелерін және оқу орындарының материалдық-техникалық жағдайының нашарлауын атады.<ref name="guardian-29" /> Сен-Денидегі Поль Элюар лицейінің 17 жастағы оқушысы мектепте суы жоқ уақытша дәретханалар, егеуқұйрықтар мен тарақандар бар екенін, ал уақытша сынып бөлмелеріндегі температура қыста −5 °C-қа дейін төмендеп, жазда 40 °C-қа дейін көтерілетінін айтты.<ref name="cnn">{{cite news |title=French high school students set fires, clash with police in anger over school conditions |work=CNN |date=1 October 2026 |url=https://edition.cnn.com/2026/10/01/europe/france-protests-high-schools-violence-intl |archive-url=https://web.archive.org/web/20261003213910/https://edition.cnn.com/2026/10/01/europe/france-protests-high-schools-violence-intl |archive-date=3 October 2026 |access-date=5 October 2026 |url-status=live}}</ref> Тағы бір оқушы кейбір сыныптарда үстелдердің жеткіліксіз екенін айтып, оқушылар мұғалімдерге қосылуға шешім қабылдағанға дейін олардың өз наразылықтарының себептерін түсіндіргенін атап өтті.<ref name="franceinfo-how" /> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағының]] (USL) төрағасы Рияд Рани француз тілінен емтихан тапсыратын жылы осы пәннің мұғалімінсіз жеті ай оқыған оқушыны мысалға келтіріп, кейбір сыныптарда 32–36 оқушыдан бар екенін мәлімдеді.<ref name="afp-principals">{{cite news |title=Plusieurs proviseurs agressés lors des blocages des lycées en France |agency=Agence France-Presse |language=fr |date=1 October 2026 }}</ref> Басқа оқу орындарының оқушылары да [[ICI (радиожелі)|ICI]] радиожелісіне сыныптарында 35 оқушыдан бар екенін хабарлады.<ref name="ici-1949" /> Наразылықтардың себептерін түсіндірген әлеуметтанушылардың бірі ''[[Al Jazeera]]'' басылымына негізгі алаңдаушылық тудырған мәселелер қатарында теңсіздік, мемлекеттік инвестициялардың қысқаруы, демократиялық құқықтар және милитаризациядан гөрі әлеуметтік әл-ауқатқа басымдық беруге деген ұмтылыс бар екенін айтты.<ref name="caolanmagee">{{cite news |last1=Magee |first1=Caolan |title=Why have France’s school protests become a wider political crisis? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/10/18/why-have-frances-school-protests-become-a-wider-political-crisis |access-date=20 October 2026 |work=Al Jazeera |date=18 October 2026}}</ref> [[Кретей]] ректораты [[Франс Пресс агенттігіне]] берген мәліметінде наразылық білдірушілердің талаптары әр мектепте әртүрлі екенін хабарлады. Олардың қатарында жұмыстан кеткен мұғалімдердің орнына жаңаларының тағайындалмауы, сыныптардағы оқушылар санының көптігі, сабақ кестесінің шамадан тыс тығыздығы, тәрбиешілердің, медбикелердің, әлеуметтік қызметкерлер мен басқарушы қызметкерлердің жетіспеушілігі, оқушылар мен мұғалімдер арасындағы оқиғалардың тиісті шараларсыз қалуы және жоғары оқу орындарының бакалавриат бағдарламаларына қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]<nowiki/>» интернет-порталының кемшіліктері аталды.<ref name="ici-1949" /> France Info басылымы оқушылардың негізгі талаптарын білім беру саласына көбірек ресурс бөлу, сыныптардағы оқушылар санын азайту, мектеп ғимараттарының жағдайын жақсарту, мұғалімдер мен басқа қызметкерлердің жеткілікті болуын қамтамасыз ету және Parcoursup платформасына байланысты күйзелісті азайту деп қорытындылады.<ref name="franceinfo-how" /> === Бұрынғы наразылықтар === 1990 жылдың күзінде лицей оқушылары, олардың көпшілігі Париждің жұмысшы табы қоныстанған [[банльё|қала маңындағы аудандарынан]] шыққандар, қауіпсіздік, тазалық, кадрлармен және оқу құралдарымен қамтамасыз ету мәселелеріне байланысты наразылық білдірді. Наразылықтарға [[Париж]]де шамамен 100 000 адам, ал бүкіл ел бойынша 150 000-ға жуық адам қатысты. Білім министрі [[Лионель Жоспен]] бұған төтенше шаралар жоспарын қабылдап, білім беру бюджетін ұлғайту арқылы жауап берді.<ref name="auto4">{{Cite web |date=2026-09-30 |title=Lycées : pourquoi un mouvement lycéen avait déjà forcé l'État à agir en 1990, selon l'historien Claude Lelièvre |url=https://www.hglycee.fr/news/lycees-pourquoi-un-mouvement-lyceen-avait-deja-force-l-etat-a-agir-en-1990/ |access-date=2026-10-02 |website=Hglycee |language=fr}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tempest |first=Rone |date=1990-11-13 |title=Students Riot, Battle Police in Paris Protest |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-11-13-mn-4548-story.html |access-date=2026-10-04 |website=Los Angeles Times |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418230923/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-11-13-mn-4548-story.html |archive-date=18 April 2021 |url-status=live}}</ref> 2005 жылдың басында лицей оқушылары мен олардың мұғалімдері [[Франсуа Фийон]] жүргізген білім беру жүйесіндегі реформаларға, әсіресе [[Франциядағы бакалавриат|бакалавриат емтиханына]] қатысты өзгерістерге қарсы наразылық білдірді. Олардың пікірінше, бұл өзгерістер әртүрлі мектептер берген дипломдардың құндылығы арасындағы теңсіздікті күшейтуі мүмкін еді.<ref name=":2">{{Cite news |date=2006-04-10 |title=History of French protests |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4865034.stm |access-date=2026-10-07 |language=en-GB}}</ref><ref name=":3">{{Cite news |date=2005-02-11 |title="La réforme Fillon, c'est du favoritisme implicite. On aura un bac 93 et un bac 75" |url=https://www.lemonde.fr/archives/article/2005/02/11/la-reforme-fillon-c-est-du-favoritisme-implicite-on-aura-un-bac-93-et-un-bac-75_397740_1819218.html |access-date=2026-10-07 |work=Le Monde |language=fr |issn=1950-6244 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411222335/https://www.lemonde.fr/archives/article/2005/02/11/la-reforme-fillon-c-est-du-favoritisme-implicite-on-aura-un-bac-93-et-un-bac-75_397740_1819218.html |archive-date=11 April 2021 |url-status=live}}</ref> Наразылықтарға 15 000-нан 40 000-ға дейін оқушы қатысты.<ref name=":3" /> Нәтижесінде Фийон шегініс жасап, бакалавриат емтиханына қатысты өзгерістерді заң жобасынан алып тастайтын үкіметтік түзету енгізілетінін жариялады.<ref name=":2" /> 2018 жылдың көктемінде ORE заңына және жаңа Parcoursup платформасына қарсы наразылықтар негізінен университет ғимараттарын басып алу акциялары түрінде өтті.<ref>{{Cite web |date=2018-04-03 |title=Mobilisation contre Parcoursup : "Ce qui a réveillé les étudiants, c'est l'agression à Montpellier" |url=https://www.letudiant.fr/etudes/parcoursup-le-mouvement-etudiant-commence-a-prendre.html |access-date=2026-10-07 |website=L'Etudiant |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220152237/https://www.letudiant.fr/etudes/parcoursup-le-mouvement-etudiant-commence-a-prendre.html |archive-date=20 February 2020 |url-status=live}}</ref> Лицейлерді бұғаттау акциялары жекелеген жерлерде ғана өтті. Күзде лицей оқушылары Parcoursup платформасына және [[Жан-Мишель Бланке]] жүргізген бакалавриат емтиханының реформасына қарсы қайтадан наразылыққа шықты. 11 желтоқсанда жүздеген оқу орнының жұмысы бұғатталды немесе айтарлықтай бұзылды.<ref name="monde-diplo">{{cite news |title=The lycée map of December 2018 |work=Le Monde diplomatique |date=2019 }}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-12-10 |title=Réforme du bac, Parcoursup… près de 120 lycées sont «&nbsp;perturbés&nbsp;» |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2018/12/10/entre-100-et-120-lycees-sont-perturbes_5395280_3224.html |access-date=2026-10-07 |work=Le Monde |language=fr |issn=1950-6244 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250501081505/https://www.lemonde.fr/societe/article/2018/12/10/entre-100-et-120-lycees-sont-perturbes_5395280_3224.html |archive-date=1 May 2025 |url-status=live}}</ref> Кейінірек ''[[Le Monde diplomatique]]'' басылымы бұл наразылықтардың географиялық таралуын сол кезде шарықтау шегіне жеткен [[Сары кеудешелер қозғалысы|«Сары кеудешелер» наразылықтарының]] ықпалымен ғана түсіндіруге болмайтынын, дегенмен аталған қозғалыстың сол кезеңдегі жағдайдың бір бөлігі болғанын жазды.<ref>{{Cite news |title=Schoolyard protests are setting France ablaze |newspaper=[[The Economist]] |url=https://www.economist.com/europe/2026/10/02/schoolyard-protests-are-setting-france-ablaze|date=2 October 2026}}</ref> Parcoursup платформасы кейбір өзгерістер енгізілгеннен кейін сақталып қалды, ал бакалавриат емтиханының реформасы жүзеге асырылды.<ref name="monde-diplo" /> === Наразылықтардың басталуы === Наразылық қозғалысы 21 қыркүйекте [[Кретей]] қаласындағы Антуан де Сент-Экзюпери лицейінде басталды.<ref name="auto2" /> 17 қыркүйекте ресурстар мен қызметкерлердің жетіспеушілігіне қарсы өткен мұғалімдер ереуілінің келесі күні осы лицейдің оқушылары наразылық акциясын ұйымдастырды.<ref name=":1" /> Оқушылар Ұлттық білім министрлігі өздеріне жеткілікті көңіл бөлмейтінін айтып, ресурстар мен қызметкерлердің жетіспеушілігін, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін және оқу бөлмелерінде үстелдердің жеткіліксіздігін атап өтті.<ref>{{Cite web |last=Sage |first=Adam |date=6 October 2026 |title=Why are there student protests in France? The reasons behind the riots |url=https://www.thetimes.com/world/europe/article/why-france-protests-students-reason-l9tvfxp3f |access-date=2026-10-06 |website=The Times}}</ref> Кейінірек академиялық дереккөз бен USL бұл наразылық акциясын жалпыұлттық қозғалыстың басталуы деп сипаттады.<ref name="auto2">{{Cite web |date=2026-09-24 |title="On demande juste un lycée qui fonctionne" : plusieurs lycées d'Île-de-France bloqués par les élèves |url=https://actu.fr/ile-de-france/creteil_94028/on-demande-juste-un-lycee-qui-fonctionne-plusieurs-lycees-d-ile-de-france-bloque-par-les-eleves_64817015.html |access-date=2026-10-02 |website=actu.fr |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20260925152234/https://actu.fr/ile-de-france/creteil_94028/on-demande-juste-un-lycee-qui-fonctionne-plusieurs-lycees-d-ile-de-france-bloque-par-les-eleves_64817015.html |archive-date=25 September 2026 |url-status=live}}</ref> Сол кезеңдегі хабарламалар, соның ішінде ''Le Monde'' басылымының материалдары мен actu.fr сайтының 24 қыркүйектегі мақаласы, наразылық қозғалысының тарала бастауын 21 қыркүйек, дүйсенбі күнімен байланыстырды. Сол күні бірнеше мұғалімдік штаттық орын бос тұрған аталған лицейде наразылықтар басталған еді. Кретей ректораты 24 қыркүйекте оқушылардың талаптары әр мектепте әлі де әртүрлі екенін мәлімдеді.<ref name="auto2" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 0hge85l88eoj5rpeymfnlmdquf64nmo 3684290 3684289 2026-10-21T04:48:49Z 1nter pares 146705 /* Наразылықтардың басталуы */ 3684290 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Франциядағы наразылықтар (2026) |бөлім = |сурет = Jules Ferry à Paris manif 2 octobre 2026.jpg |сурет атауы = Париждегі оқушылар өз лицейінде наразылық білдіруде |дата = [[18 қыркүйек]] [[2026 жыл|2026]] – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|year=2026|month=09|day=18}}) |орын = {{Байрақ|Франция}} |себеп = Мұғалімдер мен қызметкерлер тапшылығы; сыныптардың шамадан тыс толуы; ғимараттардың тозуы; сабақ кестелерінің шамадан тыс жүктелуі; бакалавриатқа қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]<nowiki/>» веб-жүйесінің кемшіліктері |нәтиже = |статусы = ''жалғасуда'' |өзгерістер = |қарсылас1 = '''Наразылық білдіруші лицей оқушылары''' (оларды қолдайтын ата-аналар мен мұғалімдерді қоса)<br> '''[[Сары кеудешелілер қозғалысы]]'''<br> '''Саяси партиялар:'''<br> [[Бағынбайтын Франция]]<br> [[Франция коммунистік партиясы]]<br> '''Студенттік кәсіподақтар:'''<br> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]<br> [[Лицей оқушыларының ұлттық қозғалысы]]<br> [[Студенттер одағы (Франция)|Студенттер одағы]]<br> Les Lycéens!<br> [[Коммунист студенттер одағы]]<br> '''Мұғалімдер кәсіподақтары:'''<br> [[Біртұтас кәсіподақ федерациясы|FSU]]<br> [[Лицейлер мен коллеждердің ұлттық кәсіподағы|SNALC]]<br> '''Еңбек ұйымдары:'''<br> [[Францияның Жалпы еңбек конфедерациясы|CGT]]<br> [[Жұмысшылар күші|FO]]<br> [[Автономды кәсіподақтардың ұлттық одағы|UNSA]]<br> [[Францияның Демократиялық еңбек конфедерациясы|CFDT]]<br> [[Solidaires кәсіподақ одағы|Solidaires]]<br> [[Францияның христиан жұмысшылары конфедерациясы|CFTC]]<br> [[Шаруа конфедерациясы]] |қарсылас2 = '''[[Лекорню үкіметтері|Үкімет]]'''<br> [[Франция Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]]<br> [[Франция ұлттық полициясы|Ұлттық полиция]]<br> [[Париж полиция префектурасы]]<br> [[Республикалық қауіпсіздік роталары|CRS]]<br> [[Франция ұлттық жандармериясы|Ұлттық жандармерия]]<br> [[Мобильді жандармерия]]<br> [[Франция Қарулы күштер министрлігі|Қарулы күштер министрлігі]]<br> [[Франция Қарулы күштері]]<br> [[Франция Ұлттық гвардиясы|Ұлттық гвардия]]<br> '''Муниципалдық үкіметтер:'''<br> [[Франция муниципалдық полициясы|Муниципалдық полиция]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = Рияд Рани ([[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]) |командир2 = [[Эмманюэль Макрон]]<br>[[Себастьен Лекорню]]<br>[[Эдуар Жеффре]]<br>[[Лоран Нуньес]]<br>[[Катрин Вотрен]]<br>[[Фабьен Мандон]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = '''Наразылық білдірушілер:''' 248 оқушы және 149 білім беру қызметкері жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/europe/rioting-in-france-whats-fueling-the-violence-and-what-happens-next-87f18199|title=What’s Behind the Protests in France and What Happens Next|first=Nick|last=Kostov|date=19 October 2026|via=www.wsj.com}}</ref> олардың 6-уы ауыр жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.com/International/wireStory/frances-worst-rioting-years-erupted-government-responded-137390407|title=How France’s worst rioting in years erupted and how the government responded|first1=Sylvie|last1=Corbet|first2=Tom|last2=Nouvian|website=ABC News}}</ref> 1 наразылық білдіруші жүрек тоқтауынан қайтыс болды.<ref name="Reuters18OctCasualties">{{cite news |title=France faces aftermath of worst unrest in years |url=https://www.reuters.com/world/europe/france-faces-aftermath-worst-unrest-years-2026-10-18/ |work=Reuters |date=18 October 2026}}</ref><ref name="AP18OctCasualties">{{cite news |title=Macron to address nation after riots and looting lead to 1,800 arrests across France |url=https://apnews.com/article/f5ce07c2ef46ad0c02c6ff7018532a59 |work=Associated Press |date=18 October 2026}}</ref> |шығындар2 = '''Қауіпсіздік қызметкерлері:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, 1000 адам жараланды, олардың 7-уі ауыр жараланды,<ref name="BBC19OctMacron">{{cite news |last=Burgess |first=Jack |date=18 October 2026 |title=Macron calls for calm and order after riots across France |url=https://www.bbc.com/news/articles/cw240zl08dm5o |access-date=18 October 2026 |work=BBC News}}</ref> 1 полиция қызметкері көлікпен қағу оқиғасы салдарынан қаза тапты.<ref>{{cite news |last=Sarrot |first=Aurélie |last2=Maillochon |first2=Raphaël |title=Nantes : un policier de 22 ans tué après avoir été percuté par une voiture lors d'une intervention |url=https://www.tf1info.fr/justice-faits-divers/nantes-un-policier-de-22-ans-meurt-percute-par-une-voiture-sur-le-peripherique-lors-d-une-intervention-2470477.html |work=TF1 Info |date=17 October 2026 |language=fr}}</ref> |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = '''Тұтқындалғандар:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, шамамен 2400 адам тұтқындалды.<ref name="BBC19OctMacron" /> }} 2026 жылғы 18 қыркүйектен бастап [[Франция]]да [[Франциядағы орта білім|лицей]] оқушыларының бірқатар наразылық шерулері мен оқу орындарын қоршау акциялары өтіп жатыр. Кейін бұл қозғалыс [[2026 жылғы Еуропадағы толқулар|азырақ ауқымда]] Бельгияға,<ref>{{Cite news |date=5 October 2026 |title=Blocus des lycées : des manifestations d'élèves dégénèrent dans plusieurs villes de Belgique, dont Liège |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/blocus-des-lycees-des-manifestations-deleves-degenerent-dans-plusieurs-villes-de-belgique-dont-liege-05-10-2026-WSNW7CFBJJFQZEJGKHMZS3TCGE.php |access-date=8 October 2026 |work=[[Le Parisien]] |language=fr}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last=Adam |first=Caroline |title=Mouvement d'élèves à Liège : six arrestations, retour au calme depuis 13 heures – RTBF Actus |url=https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |access-date=2026-10-02 |agency=RTBF |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20261002104306/https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |archive-date=2 October 2026 |url-status=live}}</ref> [[Албаниядағы студенттер наразылықтары (2026)|Албанияға]], Грекияға<ref name="Greek and Albanian protests">{{Cite web|date=2026-10-13 |title= France student protests spread across Europe |url= https://www.cbc.ca/news/world/france-student-protests-spread-scroller-9.7379099 |access-date=2026-10-13 |agency=CBC}}</ref> және [[Италиядағы толқулар (2026)|Италияға]] таралды.<ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italy braces for 'autumn of discontent' as students protest |url=https://www.france24.com/en/live-news/20261016-italy-braces-for-autumn-of-discontent-as-students-protest |access-date=2026-10-18 |website=France 24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italian pupils rally nationwide for better school conditions |url=https://www.yahoo.com/news/world/articles/italian-pupils-rally-nationwide-better-150346255.html |access-date=2026-10-18 |publisher=Yahoo News |agency=DPA |language=en-US}}</ref> Қозғалыс [[Париж]]дің шетіндегі [[Кретей]] [[Франция коммуналары|коммунасында]] басталды.<ref name="reuters-fr">{{cite news |title=France. La fronde lycéenne se durcit, le mouvement gagne les universités |url=https://www.reuters.com/fr/actualites/france-la-fronde-lycenne-se-durcit-le-mouvement-gagne-les-universits-2026-10-01/ |agency=Reuters |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026|last=Louet|first=Sophie|editor-last=Van Overstraeten|editor-first=Benoit|trans-title=France. The high school student revolt hardens, spreads to universities}}</ref> Ал алғашқы наразылықтар Француз Гвианасында 7 қыркүйекте басталған еді. Онда оқушылар білім алу жағдайының нашарлауына наразылық білдіріп, алғаш рет лицейдің жұмысын бұғаттады.<ref name="france-televisions">{{cite news |title=Des élèves bloquent le lycée Félix-Éboué à Cayenne et dénoncent 17 points de préoccupation |url=https://la1ere.franceinfo.fr/guyane/cantine-chere-et-surchargee-problemes-informatique-d-hygiene-batiment-delabres-ou-trop-chauds-des-eleves-bloquent-le-lycee-felix-eboue-a-cayenne-et-denoncent-17-points-de-preoccupation-1736222.html |access-date=20 October 2026}}</ref> 6 қазанда наразылықтар студенттерді, оқушыларды, мұғалімдерді, ата-аналарды және [[кәсіподақ]]тарды қамтыған жалпыұлттық қозғалысқа ұласты. ''[[The Conversation (сайт)|The Conversation]]'' басылымының мәліметінше, кәсіподақтар ел бойынша наразылықтарға 450 000 адам қатысты деп бағаласа, Франция үкіметі қатысушылар санын 250 000 адам деп көрсетті.<ref>{{Cite journal |last=Morder |first=Robi |editor-first1=Aurélie |editor-first2=David |editor-first3=Laurent |editor-first4=Carly |editor-last1=Djavadi |editor-last2=Bornstein |editor-last3=Bainier |editor-last4=Lock |date=2026-10-07 |title=Why the student protests in France and the government's response are unprecedented and unpredictable |url=https://theconversation.com/why-the-student-protests-in-france-and-the-governments-response-are-unprecedented-and-unpredictable-293863 |access-date=2026-10-13 |website=The Conversation |language=en-US |doi=10.64628/AAK.9hg5tt7cw}}</ref> Қозғалыс лицейлердің жұмысын бұғаттаумен, жиналыстар мен шерулер өткізумен ерекшеленеді. Оқушылар наразылықтарға қатысу себептері ретінде мұғалімдердің жетіспеушілігін, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, қажытатын сабақ кестелерін, ғимараттардың тозуын және жоғары оқу орындарына өтініш беруге арналған [[Parcoursup]] платформасына байланысты күйзелісті атады.<ref name="guardian-29">{{cite news |title=Hundreds detained as student protests across France turn violent |work=The Guardian |date=29 September 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/sep/29/french-students-police-clash-school-blockades-violent}}</ref><ref name="franceinfo-how">{{cite news |title=Revendications locales, vidéos virales, soutien de LFI… Comment le blocage de quelques lycées s'est transformé en un mouvement d'ampleur |url=https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |work=franceinfo |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261001112650/https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |archive-date=1 October 2026 |url-status=live}}</ref> Сонымен қатар [[2026 жылғы Еуропадағы аптап ыстық толқындары]] кезінде сынып бөлмелеріндегі ауа температурасының 40 °C-қа дейін көтерілуі де наразылық себептерінің бірі болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/02/student-protests-shut-schools-across-france|title=Fires, fury and hundreds of arrests as France gripped by student protests|first=Angelique|last=Chrisafis|work=The Guardian |date=2 October 2026}}</ref> Бастапқыда полиция наразылықтарға шамадан тыс күш қолдану арқылы жауап берді. Атап айтқанда, күшті әсер ететін арнайы қару-жарақтың қолданылуы салдарынан бірнеше оқушы ауыр жарақат алып, мертікті. Ақырында тұтқындалғандардың саны 6800 адамға жетті.<ref name="amnesty1" /><ref name="lestradic">{{cite news |last1=Le Stradic |first1=Segolene |title=The French 14-Year-Old Whose Face Was Maimed by a Tear Gas Grenade |url=https://www.nytimes.com/2026/10/19/world/europe/france-protests-violence-police-response.html |access-date=20 October 2026 |work=The New York Times |date=19 October 2026}}</ref> Қазан айына қарай қозғалыстың кейбір қатысушылары полициямен және оқу орындары әкімшілігінің жекелеген өкілдерімен, әсіресе директорлармен күш қолданылған қақтығыстарға түсті.<ref name="bbc-1">{{cite news |last=Cursino |first=Malu |title=Fires break out at French schools as students protest nationwide |work=BBC News |date=1 October 2026 |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-url=https://web.archive.org/web/20261005073743/https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-date=5 October 2026 |access-date=5 October 2026 |url-status=live}}</ref><ref name="ici-1949">{{cite news |title=Blocage des lycées : 1.949 interpellations recensées jeudi, plus de 400 établissements seront fermés vendredi |url=https://www.ici.fr/infos/faits-divers-justice/blocage-des-lycees-1-949-interpellations-recensees-jeudi-plus-de-400-etablissements-seront-fermes-vendredi-4880439 |work=ICI |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026}}</ref> [[Франция үкіметі]] [[Франциядағы әсіре солшыл саясат|әсіре солшылдарды]] саяси пайда табу мақсатында толқуларды қоздырды деп айыптады.<ref>{{Cite news |last=Landler |first=Mark |date=2026-10-08 |title=For France's Resurgent Far Left, Student Protests Are an Opening and a Threat |url=https://www.nytimes.com/2026/10/08/world/europe/france-protests-far-left-melenchon.html |access-date=2026-10-08 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref name="LeMondeUSLDemands" /> Ал наразылыққа қатысқан ұйымдар мен партиялар қозғалыстың өздігінен пайда болғанын мәлімдеп, үкімет пен оңшыл партияларды астыртын сөз байласу туралы болжамдарға сүйенді деп айыптады.<ref name="figaro-lfi">{{cite news |title=Blocus des lycées : « LFI et ses proxys de l'ultragauche » sont « à l'origine » selon Matignon |work=Le Figaro |language=fr |date=1 October 2026}}</ref> Полиция мен мемлекеттік органдардың әрекеттері құқық қорғау ұйымдарының сынына ұшырады. [[Amnesty International]] күш қолданудың «шамадан тыс» болғанын айыптады,<ref name="amnesty1">{{cite web |title=France: Authorities must de-escalate tensions during student protests |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/10/france-authorities-must-de-escalate-tensions-during-student-protests/ |publisher=[[Amnesty International]] |date=5 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> [[Human Rights Watch]] балалардың ауыр жарақат алғаны туралы хабарлады,<ref>{{cite web |title=French High School Student Protests Met with Excessive Force |url=https://www.hrw.org/news/2026/10/14/french-high-school-student-protests-met-with-excessive-force |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=14 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> ал [[БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы]] алаңдаушылық білдіріп, шиеленісті бәсеңдетуге шақырды.<ref>{{cite web |title=French students vow to keep up protests as UN voices 'concern' over violence |url=https://www.france24.com/en/france/20261009-french-students-vow-to-keep-up-protests-as-un-voices-concern-over-violence |work=[[France 24]] |agency=[[Agence France-Presse]] |date=9 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> Үкімет полицияның наразылықтарды күшпен басып-жаншығаны туралы айыптауларды жоққа шығарды. Ішкі істер министрі [[Лоран Нуньес]] полицияның әрекеттері барлық дерлік жағдайда жағдайға сай болғанын және кейбір наразылықтардың жаппай тәртіпсіздіктерге ұласқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news |title=Protesting pupils blockade French high schools again, testing a weekslong movement |url=https://ny1.com/nyc/all-boroughs/ap-top-news/2026/10/06/protesting-pupils-blockade-french-high-schools-again-testing-a-weekslong-movement |agency=[[Associated Press]] |date=6 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> == Алғышарттар == === Оқу жағдайлары және мемлекеттік бюджет === Наразылықтар оқу жылының басында және үкіметтің бюджет жоспарларына қарсы мемлекеттік сектор қызметкерлерінің ереуілімен қатар басталды. Бұл жоспарлар мемлекеттік шығындарды қосымша 61 миллиард еуроға қысқартуды көздеді.<ref name="caolanmagee" /><ref name=":1">{{Cite news |last1=Libert |first1=Lucien |last2=Brosse |first2=Jean-Stéphane |date=2026-09-29 |title=Students protest and public sector workers strike ahead of French budget |url=https://www.reuters.com/world/europe/student-protests-french-public-sector-strike-heap-pressure-macron-2026-09-29/ |access-date=2026-10-04 |work=Reuters |language=en}}</ref> Оқушылар наразылық себептері ретінде мұғалімдердің бос орындарының толтырылмауын, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, ұзақ сабақ кестелерін және оқу орындарының материалдық-техникалық жағдайының нашарлауын атады.<ref name="guardian-29" /> Сен-Денидегі Поль Элюар лицейінің 17 жастағы оқушысы мектепте суы жоқ уақытша дәретханалар, егеуқұйрықтар мен тарақандар бар екенін, ал уақытша сынып бөлмелеріндегі температура қыста −5 °C-қа дейін төмендеп, жазда 40 °C-қа дейін көтерілетінін айтты.<ref name="cnn">{{cite news |title=French high school students set fires, clash with police in anger over school conditions |work=CNN |date=1 October 2026 |url=https://edition.cnn.com/2026/10/01/europe/france-protests-high-schools-violence-intl |archive-url=https://web.archive.org/web/20261003213910/https://edition.cnn.com/2026/10/01/europe/france-protests-high-schools-violence-intl |archive-date=3 October 2026 |access-date=5 October 2026 |url-status=live}}</ref> Тағы бір оқушы кейбір сыныптарда үстелдердің жеткіліксіз екенін айтып, оқушылар мұғалімдерге қосылуға шешім қабылдағанға дейін олардың өз наразылықтарының себептерін түсіндіргенін атап өтті.<ref name="franceinfo-how" /> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағының]] (USL) төрағасы Рияд Рани француз тілінен емтихан тапсыратын жылы осы пәннің мұғалімінсіз жеті ай оқыған оқушыны мысалға келтіріп, кейбір сыныптарда 32–36 оқушыдан бар екенін мәлімдеді.<ref name="afp-principals">{{cite news |title=Plusieurs proviseurs agressés lors des blocages des lycées en France |agency=Agence France-Presse |language=fr |date=1 October 2026 }}</ref> Басқа оқу орындарының оқушылары да [[ICI (радиожелі)|ICI]] радиожелісіне сыныптарында 35 оқушыдан бар екенін хабарлады.<ref name="ici-1949" /> Наразылықтардың себептерін түсіндірген әлеуметтанушылардың бірі ''[[Al Jazeera]]'' басылымына негізгі алаңдаушылық тудырған мәселелер қатарында теңсіздік, мемлекеттік инвестициялардың қысқаруы, демократиялық құқықтар және милитаризациядан гөрі әлеуметтік әл-ауқатқа басымдық беруге деген ұмтылыс бар екенін айтты.<ref name="caolanmagee">{{cite news |last1=Magee |first1=Caolan |title=Why have France’s school protests become a wider political crisis? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/10/18/why-have-frances-school-protests-become-a-wider-political-crisis |access-date=20 October 2026 |work=Al Jazeera |date=18 October 2026}}</ref> [[Кретей]] ректораты [[Франс Пресс агенттігіне]] берген мәліметінде наразылық білдірушілердің талаптары әр мектепте әртүрлі екенін хабарлады. Олардың қатарында жұмыстан кеткен мұғалімдердің орнына жаңаларының тағайындалмауы, сыныптардағы оқушылар санының көптігі, сабақ кестесінің шамадан тыс тығыздығы, тәрбиешілердің, медбикелердің, әлеуметтік қызметкерлер мен басқарушы қызметкерлердің жетіспеушілігі, оқушылар мен мұғалімдер арасындағы оқиғалардың тиісті шараларсыз қалуы және жоғары оқу орындарының бакалавриат бағдарламаларына қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]<nowiki/>» интернет-порталының кемшіліктері аталды.<ref name="ici-1949" /> France Info басылымы оқушылардың негізгі талаптарын білім беру саласына көбірек ресурс бөлу, сыныптардағы оқушылар санын азайту, мектеп ғимараттарының жағдайын жақсарту, мұғалімдер мен басқа қызметкерлердің жеткілікті болуын қамтамасыз ету және Parcoursup платформасына байланысты күйзелісті азайту деп қорытындылады.<ref name="franceinfo-how" /> === Бұрынғы наразылықтар === 1990 жылдың күзінде лицей оқушылары, олардың көпшілігі Париждің жұмысшы табы қоныстанған [[банльё|қала маңындағы аудандарынан]] шыққандар, қауіпсіздік, тазалық, кадрлармен және оқу құралдарымен қамтамасыз ету мәселелеріне байланысты наразылық білдірді. Наразылықтарға [[Париж]]де шамамен 100 000 адам, ал бүкіл ел бойынша 150 000-ға жуық адам қатысты. Білім министрі [[Лионель Жоспен]] бұған төтенше шаралар жоспарын қабылдап, білім беру бюджетін ұлғайту арқылы жауап берді.<ref name="auto4">{{Cite web |date=2026-09-30 |title=Lycées : pourquoi un mouvement lycéen avait déjà forcé l'État à agir en 1990, selon l'historien Claude Lelièvre |url=https://www.hglycee.fr/news/lycees-pourquoi-un-mouvement-lyceen-avait-deja-force-l-etat-a-agir-en-1990/ |access-date=2026-10-02 |website=Hglycee |language=fr}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tempest |first=Rone |date=1990-11-13 |title=Students Riot, Battle Police in Paris Protest |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-11-13-mn-4548-story.html |access-date=2026-10-04 |website=Los Angeles Times |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418230923/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-11-13-mn-4548-story.html |archive-date=18 April 2021 |url-status=live}}</ref> 2005 жылдың басында лицей оқушылары мен олардың мұғалімдері [[Франсуа Фийон]] жүргізген білім беру жүйесіндегі реформаларға, әсіресе [[Франциядағы бакалавриат|бакалавриат емтиханына]] қатысты өзгерістерге қарсы наразылық білдірді. Олардың пікірінше, бұл өзгерістер әртүрлі мектептер берген дипломдардың құндылығы арасындағы теңсіздікті күшейтуі мүмкін еді.<ref name=":2">{{Cite news |date=2006-04-10 |title=History of French protests |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4865034.stm |access-date=2026-10-07 |language=en-GB}}</ref><ref name=":3">{{Cite news |date=2005-02-11 |title="La réforme Fillon, c'est du favoritisme implicite. On aura un bac 93 et un bac 75" |url=https://www.lemonde.fr/archives/article/2005/02/11/la-reforme-fillon-c-est-du-favoritisme-implicite-on-aura-un-bac-93-et-un-bac-75_397740_1819218.html |access-date=2026-10-07 |work=Le Monde |language=fr |issn=1950-6244 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411222335/https://www.lemonde.fr/archives/article/2005/02/11/la-reforme-fillon-c-est-du-favoritisme-implicite-on-aura-un-bac-93-et-un-bac-75_397740_1819218.html |archive-date=11 April 2021 |url-status=live}}</ref> Наразылықтарға 15 000-нан 40 000-ға дейін оқушы қатысты.<ref name=":3" /> Нәтижесінде Фийон шегініс жасап, бакалавриат емтиханына қатысты өзгерістерді заң жобасынан алып тастайтын үкіметтік түзету енгізілетінін жариялады.<ref name=":2" /> 2018 жылдың көктемінде ORE заңына және жаңа Parcoursup платформасына қарсы наразылықтар негізінен университет ғимараттарын басып алу акциялары түрінде өтті.<ref>{{Cite web |date=2018-04-03 |title=Mobilisation contre Parcoursup : "Ce qui a réveillé les étudiants, c'est l'agression à Montpellier" |url=https://www.letudiant.fr/etudes/parcoursup-le-mouvement-etudiant-commence-a-prendre.html |access-date=2026-10-07 |website=L'Etudiant |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220152237/https://www.letudiant.fr/etudes/parcoursup-le-mouvement-etudiant-commence-a-prendre.html |archive-date=20 February 2020 |url-status=live}}</ref> Лицейлерді бұғаттау акциялары жекелеген жерлерде ғана өтті. Күзде лицей оқушылары Parcoursup платформасына және [[Жан-Мишель Бланке]] жүргізген бакалавриат емтиханының реформасына қарсы қайтадан наразылыққа шықты. 11 желтоқсанда жүздеген оқу орнының жұмысы бұғатталды немесе айтарлықтай бұзылды.<ref name="monde-diplo">{{cite news |title=The lycée map of December 2018 |work=Le Monde diplomatique |date=2019 }}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-12-10 |title=Réforme du bac, Parcoursup… près de 120 lycées sont «&nbsp;perturbés&nbsp;» |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2018/12/10/entre-100-et-120-lycees-sont-perturbes_5395280_3224.html |access-date=2026-10-07 |work=Le Monde |language=fr |issn=1950-6244 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250501081505/https://www.lemonde.fr/societe/article/2018/12/10/entre-100-et-120-lycees-sont-perturbes_5395280_3224.html |archive-date=1 May 2025 |url-status=live}}</ref> Кейінірек ''[[Le Monde diplomatique]]'' басылымы бұл наразылықтардың географиялық таралуын сол кезде шарықтау шегіне жеткен [[Сары кеудешелер қозғалысы|«Сары кеудешелер» наразылықтарының]] ықпалымен ғана түсіндіруге болмайтынын, дегенмен аталған қозғалыстың сол кезеңдегі жағдайдың бір бөлігі болғанын жазды.<ref>{{Cite news |title=Schoolyard protests are setting France ablaze |newspaper=[[The Economist]] |url=https://www.economist.com/europe/2026/10/02/schoolyard-protests-are-setting-france-ablaze|date=2 October 2026}}</ref> Parcoursup платформасы кейбір өзгерістер енгізілгеннен кейін сақталып қалды, ал бакалавриат емтиханының реформасы жүзеге асырылды.<ref name="monde-diplo" /> === Наразылықтардың басталуы === Наразылық қозғалысы 21 қыркүйекте [[Кретей]] қаласындағы Антуан де Сент-Экзюпери лицейінде басталды.<ref name="auto2" /> 17 қыркүйекте ресурстар мен қызметкерлердің жетіспеушілігіне қарсы өткен мұғалімдер ереуілінің келесі күні осы лицейдің оқушылары наразылық акциясын ұйымдастырды.<ref name=":1" /> Оқушылар Ұлттық білім министрлігі өздеріне жеткілікті көңіл бөлмейтінін айтып, ресурстар мен қызметкерлердің жетіспеушілігін, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін және оқу бөлмелерінде үстелдердің жеткіліксіздігін атап өтті.<ref>{{Cite web |last=Sage |first=Adam |date=6 October 2026 |title=Why are there student protests in France? The reasons behind the riots |url=https://www.thetimes.com/world/europe/article/why-france-protests-students-reason-l9tvfxp3f |access-date=2026-10-06 |website=The Times}}</ref> Кейінірек академиялық дереккөз бен USL бұл наразылық акциясын жалпыұлттық қозғалыстың басталуы деп сипаттады.<ref name="auto2">{{Cite web |date=2026-09-24 |title="On demande juste un lycée qui fonctionne" : plusieurs lycées d'Île-de-France bloqués par les élèves |url=https://actu.fr/ile-de-france/creteil_94028/on-demande-juste-un-lycee-qui-fonctionne-plusieurs-lycees-d-ile-de-france-bloque-par-les-eleves_64817015.html |access-date=2026-10-02 |website=actu.fr |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20260925152234/https://actu.fr/ile-de-france/creteil_94028/on-demande-juste-un-lycee-qui-fonctionne-plusieurs-lycees-d-ile-de-france-bloque-par-les-eleves_64817015.html |archive-date=25 September 2026 |url-status=live}}</ref> Сол кезеңдегі хабарламалар, соның ішінде ''Le Monde'' басылымының материалдары мен actu.fr сайтының 24 қыркүйектегі мақаласы, наразылық қозғалысының тарала бастауын 21 қыркүйек, дүйсенбі күнімен байланыстырды. Сол күні бірнеше мұғалімдік штаттық орын бос тұрған аталған лицейде наразылықтар басталған еді. Кретей ректораты 24 қыркүйекте оқушылардың талаптары әр мектепте әлі де әртүрлі екенін мәлімдеді.<ref name="auto2" /> 25 қыркүйекке дейін наразылықтардың таралуы жергілікті деңгеймен шектелді. Streamer академиясының мәліметіне сүйенген Actu.fr басылымы 24 қыркүйекке қарай наразылықтар негізінен [[Сен-Сен-Дени]] және [[Валь-де-Марн]] департаменттеріндегі шамамен 10 лицейді қамтығанын хабарлап, қозғалыстың әлеуметтік желілер арқылы еліктеу нәтижесінде таралғанын атап өтті. Сол күні таңертең оқушылар [[Сен-Уэн-сюр-Сен|Сен-Уэн]] қаласындағы Огюст Бланки лицейінің кіреберісін бұғаттауға әрекеттеніп, акция түске таяу уақытқа дейін жалғасты. Академия өкілі Франс Пресс агенттігіне адамдардың жиналғанын және материалдық шығын келтірілгенін, бірақ ешкім зардап шекпегенін хабарлады. Полиция жиналғандарды ешқандай оқыс оқиғасыз таратты.<ref name="auto2" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 0z5ec6pot22q6f107otz3lxju5ze3of 3684291 3684290 2026-10-21T04:54:50Z 1nter pares 146705 /* Наразылықтардың басталуы */ 3684291 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Франциядағы наразылықтар (2026) |бөлім = |сурет = Jules Ferry à Paris manif 2 octobre 2026.jpg |сурет атауы = Париждегі оқушылар өз лицейінде наразылық білдіруде |дата = [[18 қыркүйек]] [[2026 жыл|2026]] – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|year=2026|month=09|day=18}}) |орын = {{Байрақ|Франция}} |себеп = Мұғалімдер мен қызметкерлер тапшылығы; сыныптардың шамадан тыс толуы; ғимараттардың тозуы; сабақ кестелерінің шамадан тыс жүктелуі; бакалавриатқа қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]<nowiki/>» веб-жүйесінің кемшіліктері |нәтиже = |статусы = ''жалғасуда'' |өзгерістер = |қарсылас1 = '''Наразылық білдіруші лицей оқушылары''' (оларды қолдайтын ата-аналар мен мұғалімдерді қоса)<br> '''[[Сары кеудешелілер қозғалысы]]'''<br> '''Саяси партиялар:'''<br> [[Бағынбайтын Франция]]<br> [[Франция коммунистік партиясы]]<br> '''Студенттік кәсіподақтар:'''<br> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]<br> [[Лицей оқушыларының ұлттық қозғалысы]]<br> [[Студенттер одағы (Франция)|Студенттер одағы]]<br> Les Lycéens!<br> [[Коммунист студенттер одағы]]<br> '''Мұғалімдер кәсіподақтары:'''<br> [[Біртұтас кәсіподақ федерациясы|FSU]]<br> [[Лицейлер мен коллеждердің ұлттық кәсіподағы|SNALC]]<br> '''Еңбек ұйымдары:'''<br> [[Францияның Жалпы еңбек конфедерациясы|CGT]]<br> [[Жұмысшылар күші|FO]]<br> [[Автономды кәсіподақтардың ұлттық одағы|UNSA]]<br> [[Францияның Демократиялық еңбек конфедерациясы|CFDT]]<br> [[Solidaires кәсіподақ одағы|Solidaires]]<br> [[Францияның христиан жұмысшылары конфедерациясы|CFTC]]<br> [[Шаруа конфедерациясы]] |қарсылас2 = '''[[Лекорню үкіметтері|Үкімет]]'''<br> [[Франция Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]]<br> [[Франция ұлттық полициясы|Ұлттық полиция]]<br> [[Париж полиция префектурасы]]<br> [[Республикалық қауіпсіздік роталары|CRS]]<br> [[Франция ұлттық жандармериясы|Ұлттық жандармерия]]<br> [[Мобильді жандармерия]]<br> [[Франция Қарулы күштер министрлігі|Қарулы күштер министрлігі]]<br> [[Франция Қарулы күштері]]<br> [[Франция Ұлттық гвардиясы|Ұлттық гвардия]]<br> '''Муниципалдық үкіметтер:'''<br> [[Франция муниципалдық полициясы|Муниципалдық полиция]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = Рияд Рани ([[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]) |командир2 = [[Эмманюэль Макрон]]<br>[[Себастьен Лекорню]]<br>[[Эдуар Жеффре]]<br>[[Лоран Нуньес]]<br>[[Катрин Вотрен]]<br>[[Фабьен Мандон]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = '''Наразылық білдірушілер:''' 248 оқушы және 149 білім беру қызметкері жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/europe/rioting-in-france-whats-fueling-the-violence-and-what-happens-next-87f18199|title=What’s Behind the Protests in France and What Happens Next|first=Nick|last=Kostov|date=19 October 2026|via=www.wsj.com}}</ref> олардың 6-уы ауыр жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.com/International/wireStory/frances-worst-rioting-years-erupted-government-responded-137390407|title=How France’s worst rioting in years erupted and how the government responded|first1=Sylvie|last1=Corbet|first2=Tom|last2=Nouvian|website=ABC News}}</ref> 1 наразылық білдіруші жүрек тоқтауынан қайтыс болды.<ref name="Reuters18OctCasualties">{{cite news |title=France faces aftermath of worst unrest in years |url=https://www.reuters.com/world/europe/france-faces-aftermath-worst-unrest-years-2026-10-18/ |work=Reuters |date=18 October 2026}}</ref><ref name="AP18OctCasualties">{{cite news |title=Macron to address nation after riots and looting lead to 1,800 arrests across France |url=https://apnews.com/article/f5ce07c2ef46ad0c02c6ff7018532a59 |work=Associated Press |date=18 October 2026}}</ref> |шығындар2 = '''Қауіпсіздік қызметкерлері:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, 1000 адам жараланды, олардың 7-уі ауыр жараланды,<ref name="BBC19OctMacron">{{cite news |last=Burgess |first=Jack |date=18 October 2026 |title=Macron calls for calm and order after riots across France |url=https://www.bbc.com/news/articles/cw240zl08dm5o |access-date=18 October 2026 |work=BBC News}}</ref> 1 полиция қызметкері көлікпен қағу оқиғасы салдарынан қаза тапты.<ref>{{cite news |last=Sarrot |first=Aurélie |last2=Maillochon |first2=Raphaël |title=Nantes : un policier de 22 ans tué après avoir été percuté par une voiture lors d'une intervention |url=https://www.tf1info.fr/justice-faits-divers/nantes-un-policier-de-22-ans-meurt-percute-par-une-voiture-sur-le-peripherique-lors-d-une-intervention-2470477.html |work=TF1 Info |date=17 October 2026 |language=fr}}</ref> |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = '''Тұтқындалғандар:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, шамамен 2400 адам тұтқындалды.<ref name="BBC19OctMacron" /> }} 2026 жылғы 18 қыркүйектен бастап [[Франция]]да [[Франциядағы орта білім|лицей]] оқушыларының бірқатар наразылық шерулері мен оқу орындарын қоршау акциялары өтіп жатыр. Кейін бұл қозғалыс [[2026 жылғы Еуропадағы толқулар|азырақ ауқымда]] Бельгияға,<ref>{{Cite news |date=5 October 2026 |title=Blocus des lycées : des manifestations d'élèves dégénèrent dans plusieurs villes de Belgique, dont Liège |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/blocus-des-lycees-des-manifestations-deleves-degenerent-dans-plusieurs-villes-de-belgique-dont-liege-05-10-2026-WSNW7CFBJJFQZEJGKHMZS3TCGE.php |access-date=8 October 2026 |work=[[Le Parisien]] |language=fr}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last=Adam |first=Caroline |title=Mouvement d'élèves à Liège : six arrestations, retour au calme depuis 13 heures – RTBF Actus |url=https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |access-date=2026-10-02 |agency=RTBF |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20261002104306/https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |archive-date=2 October 2026 |url-status=live}}</ref> [[Албаниядағы студенттер наразылықтары (2026)|Албанияға]], Грекияға<ref name="Greek and Albanian protests">{{Cite web|date=2026-10-13 |title= France student protests spread across Europe |url= https://www.cbc.ca/news/world/france-student-protests-spread-scroller-9.7379099 |access-date=2026-10-13 |agency=CBC}}</ref> және [[Италиядағы толқулар (2026)|Италияға]] таралды.<ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italy braces for 'autumn of discontent' as students protest |url=https://www.france24.com/en/live-news/20261016-italy-braces-for-autumn-of-discontent-as-students-protest |access-date=2026-10-18 |website=France 24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italian pupils rally nationwide for better school conditions |url=https://www.yahoo.com/news/world/articles/italian-pupils-rally-nationwide-better-150346255.html |access-date=2026-10-18 |publisher=Yahoo News |agency=DPA |language=en-US}}</ref> Қозғалыс [[Париж]]дің шетіндегі [[Кретей]] [[Франция коммуналары|коммунасында]] басталды.<ref name="reuters-fr">{{cite news |title=France. La fronde lycéenne se durcit, le mouvement gagne les universités |url=https://www.reuters.com/fr/actualites/france-la-fronde-lycenne-se-durcit-le-mouvement-gagne-les-universits-2026-10-01/ |agency=Reuters |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026|last=Louet|first=Sophie|editor-last=Van Overstraeten|editor-first=Benoit|trans-title=France. The high school student revolt hardens, spreads to universities}}</ref> Ал алғашқы наразылықтар Француз Гвианасында 7 қыркүйекте басталған еді. Онда оқушылар білім алу жағдайының нашарлауына наразылық білдіріп, алғаш рет лицейдің жұмысын бұғаттады.<ref name="france-televisions">{{cite news |title=Des élèves bloquent le lycée Félix-Éboué à Cayenne et dénoncent 17 points de préoccupation |url=https://la1ere.franceinfo.fr/guyane/cantine-chere-et-surchargee-problemes-informatique-d-hygiene-batiment-delabres-ou-trop-chauds-des-eleves-bloquent-le-lycee-felix-eboue-a-cayenne-et-denoncent-17-points-de-preoccupation-1736222.html |access-date=20 October 2026}}</ref> 6 қазанда наразылықтар студенттерді, оқушыларды, мұғалімдерді, ата-аналарды және [[кәсіподақ]]тарды қамтыған жалпыұлттық қозғалысқа ұласты. ''[[The Conversation (сайт)|The Conversation]]'' басылымының мәліметінше, кәсіподақтар ел бойынша наразылықтарға 450 000 адам қатысты деп бағаласа, Франция үкіметі қатысушылар санын 250 000 адам деп көрсетті.<ref>{{Cite journal |last=Morder |first=Robi |editor-first1=Aurélie |editor-first2=David |editor-first3=Laurent |editor-first4=Carly |editor-last1=Djavadi |editor-last2=Bornstein |editor-last3=Bainier |editor-last4=Lock |date=2026-10-07 |title=Why the student protests in France and the government's response are unprecedented and unpredictable |url=https://theconversation.com/why-the-student-protests-in-france-and-the-governments-response-are-unprecedented-and-unpredictable-293863 |access-date=2026-10-13 |website=The Conversation |language=en-US |doi=10.64628/AAK.9hg5tt7cw}}</ref> Қозғалыс лицейлердің жұмысын бұғаттаумен, жиналыстар мен шерулер өткізумен ерекшеленеді. Оқушылар наразылықтарға қатысу себептері ретінде мұғалімдердің жетіспеушілігін, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, қажытатын сабақ кестелерін, ғимараттардың тозуын және жоғары оқу орындарына өтініш беруге арналған [[Parcoursup]] платформасына байланысты күйзелісті атады.<ref name="guardian-29">{{cite news |title=Hundreds detained as student protests across France turn violent |work=The Guardian |date=29 September 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/sep/29/french-students-police-clash-school-blockades-violent}}</ref><ref name="franceinfo-how">{{cite news |title=Revendications locales, vidéos virales, soutien de LFI… Comment le blocage de quelques lycées s'est transformé en un mouvement d'ampleur |url=https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |work=franceinfo |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261001112650/https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |archive-date=1 October 2026 |url-status=live}}</ref> Сонымен қатар [[2026 жылғы Еуропадағы аптап ыстық толқындары]] кезінде сынып бөлмелеріндегі ауа температурасының 40 °C-қа дейін көтерілуі де наразылық себептерінің бірі болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/02/student-protests-shut-schools-across-france|title=Fires, fury and hundreds of arrests as France gripped by student protests|first=Angelique|last=Chrisafis|work=The Guardian |date=2 October 2026}}</ref> Бастапқыда полиция наразылықтарға шамадан тыс күш қолдану арқылы жауап берді. Атап айтқанда, күшті әсер ететін арнайы қару-жарақтың қолданылуы салдарынан бірнеше оқушы ауыр жарақат алып, мертікті. Ақырында тұтқындалғандардың саны 6800 адамға жетті.<ref name="amnesty1" /><ref name="lestradic">{{cite news |last1=Le Stradic |first1=Segolene |title=The French 14-Year-Old Whose Face Was Maimed by a Tear Gas Grenade |url=https://www.nytimes.com/2026/10/19/world/europe/france-protests-violence-police-response.html |access-date=20 October 2026 |work=The New York Times |date=19 October 2026}}</ref> Қазан айына қарай қозғалыстың кейбір қатысушылары полициямен және оқу орындары әкімшілігінің жекелеген өкілдерімен, әсіресе директорлармен күш қолданылған қақтығыстарға түсті.<ref name="bbc-1">{{cite news |last=Cursino |first=Malu |title=Fires break out at French schools as students protest nationwide |work=BBC News |date=1 October 2026 |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-url=https://web.archive.org/web/20261005073743/https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-date=5 October 2026 |access-date=5 October 2026 |url-status=live}}</ref><ref name="ici-1949">{{cite news |title=Blocage des lycées : 1.949 interpellations recensées jeudi, plus de 400 établissements seront fermés vendredi |url=https://www.ici.fr/infos/faits-divers-justice/blocage-des-lycees-1-949-interpellations-recensees-jeudi-plus-de-400-etablissements-seront-fermes-vendredi-4880439 |work=ICI |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026}}</ref> [[Франция үкіметі]] [[Франциядағы әсіре солшыл саясат|әсіре солшылдарды]] саяси пайда табу мақсатында толқуларды қоздырды деп айыптады.<ref>{{Cite news |last=Landler |first=Mark |date=2026-10-08 |title=For France's Resurgent Far Left, Student Protests Are an Opening and a Threat |url=https://www.nytimes.com/2026/10/08/world/europe/france-protests-far-left-melenchon.html |access-date=2026-10-08 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref name="LeMondeUSLDemands" /> Ал наразылыққа қатысқан ұйымдар мен партиялар қозғалыстың өздігінен пайда болғанын мәлімдеп, үкімет пен оңшыл партияларды астыртын сөз байласу туралы болжамдарға сүйенді деп айыптады.<ref name="figaro-lfi">{{cite news |title=Blocus des lycées : « LFI et ses proxys de l'ultragauche » sont « à l'origine » selon Matignon |work=Le Figaro |language=fr |date=1 October 2026}}</ref> Полиция мен мемлекеттік органдардың әрекеттері құқық қорғау ұйымдарының сынына ұшырады. [[Amnesty International]] күш қолданудың «шамадан тыс» болғанын айыптады,<ref name="amnesty1">{{cite web |title=France: Authorities must de-escalate tensions during student protests |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/10/france-authorities-must-de-escalate-tensions-during-student-protests/ |publisher=[[Amnesty International]] |date=5 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> [[Human Rights Watch]] балалардың ауыр жарақат алғаны туралы хабарлады,<ref>{{cite web |title=French High School Student Protests Met with Excessive Force |url=https://www.hrw.org/news/2026/10/14/french-high-school-student-protests-met-with-excessive-force |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=14 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> ал [[БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы]] алаңдаушылық білдіріп, шиеленісті бәсеңдетуге шақырды.<ref>{{cite web |title=French students vow to keep up protests as UN voices 'concern' over violence |url=https://www.france24.com/en/france/20261009-french-students-vow-to-keep-up-protests-as-un-voices-concern-over-violence |work=[[France 24]] |agency=[[Agence France-Presse]] |date=9 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> Үкімет полицияның наразылықтарды күшпен басып-жаншығаны туралы айыптауларды жоққа шығарды. Ішкі істер министрі [[Лоран Нуньес]] полицияның әрекеттері барлық дерлік жағдайда жағдайға сай болғанын және кейбір наразылықтардың жаппай тәртіпсіздіктерге ұласқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news |title=Protesting pupils blockade French high schools again, testing a weekslong movement |url=https://ny1.com/nyc/all-boroughs/ap-top-news/2026/10/06/protesting-pupils-blockade-french-high-schools-again-testing-a-weekslong-movement |agency=[[Associated Press]] |date=6 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> == Алғышарттар == === Оқу жағдайлары және мемлекеттік бюджет === Наразылықтар оқу жылының басында және үкіметтің бюджет жоспарларына қарсы мемлекеттік сектор қызметкерлерінің ереуілімен қатар басталды. Бұл жоспарлар мемлекеттік шығындарды қосымша 61 миллиард еуроға қысқартуды көздеді.<ref name="caolanmagee" /><ref name=":1">{{Cite news |last1=Libert |first1=Lucien |last2=Brosse |first2=Jean-Stéphane |date=2026-09-29 |title=Students protest and public sector workers strike ahead of French budget |url=https://www.reuters.com/world/europe/student-protests-french-public-sector-strike-heap-pressure-macron-2026-09-29/ |access-date=2026-10-04 |work=Reuters |language=en}}</ref> Оқушылар наразылық себептері ретінде мұғалімдердің бос орындарының толтырылмауын, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, ұзақ сабақ кестелерін және оқу орындарының материалдық-техникалық жағдайының нашарлауын атады.<ref name="guardian-29" /> Сен-Денидегі Поль Элюар лицейінің 17 жастағы оқушысы мектепте суы жоқ уақытша дәретханалар, егеуқұйрықтар мен тарақандар бар екенін, ал уақытша сынып бөлмелеріндегі температура қыста −5 °C-қа дейін төмендеп, жазда 40 °C-қа дейін көтерілетінін айтты.<ref name="cnn">{{cite news |title=French high school students set fires, clash with police in anger over school conditions |work=CNN |date=1 October 2026 |url=https://edition.cnn.com/2026/10/01/europe/france-protests-high-schools-violence-intl |archive-url=https://web.archive.org/web/20261003213910/https://edition.cnn.com/2026/10/01/europe/france-protests-high-schools-violence-intl |archive-date=3 October 2026 |access-date=5 October 2026 |url-status=live}}</ref> Тағы бір оқушы кейбір сыныптарда үстелдердің жеткіліксіз екенін айтып, оқушылар мұғалімдерге қосылуға шешім қабылдағанға дейін олардың өз наразылықтарының себептерін түсіндіргенін атап өтті.<ref name="franceinfo-how" /> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағының]] (USL) төрағасы Рияд Рани француз тілінен емтихан тапсыратын жылы осы пәннің мұғалімінсіз жеті ай оқыған оқушыны мысалға келтіріп, кейбір сыныптарда 32–36 оқушыдан бар екенін мәлімдеді.<ref name="afp-principals">{{cite news |title=Plusieurs proviseurs agressés lors des blocages des lycées en France |agency=Agence France-Presse |language=fr |date=1 October 2026 }}</ref> Басқа оқу орындарының оқушылары да [[ICI (радиожелі)|ICI]] радиожелісіне сыныптарында 35 оқушыдан бар екенін хабарлады.<ref name="ici-1949" /> Наразылықтардың себептерін түсіндірген әлеуметтанушылардың бірі ''[[Al Jazeera]]'' басылымына негізгі алаңдаушылық тудырған мәселелер қатарында теңсіздік, мемлекеттік инвестициялардың қысқаруы, демократиялық құқықтар және милитаризациядан гөрі әлеуметтік әл-ауқатқа басымдық беруге деген ұмтылыс бар екенін айтты.<ref name="caolanmagee">{{cite news |last1=Magee |first1=Caolan |title=Why have France’s school protests become a wider political crisis? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/10/18/why-have-frances-school-protests-become-a-wider-political-crisis |access-date=20 October 2026 |work=Al Jazeera |date=18 October 2026}}</ref> [[Кретей]] ректораты [[Франс Пресс агенттігіне]] берген мәліметінде наразылық білдірушілердің талаптары әр мектепте әртүрлі екенін хабарлады. Олардың қатарында жұмыстан кеткен мұғалімдердің орнына жаңаларының тағайындалмауы, сыныптардағы оқушылар санының көптігі, сабақ кестесінің шамадан тыс тығыздығы, тәрбиешілердің, медбикелердің, әлеуметтік қызметкерлер мен басқарушы қызметкерлердің жетіспеушілігі, оқушылар мен мұғалімдер арасындағы оқиғалардың тиісті шараларсыз қалуы және жоғары оқу орындарының бакалавриат бағдарламаларына қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]<nowiki/>» интернет-порталының кемшіліктері аталды.<ref name="ici-1949" /> France Info басылымы оқушылардың негізгі талаптарын білім беру саласына көбірек ресурс бөлу, сыныптардағы оқушылар санын азайту, мектеп ғимараттарының жағдайын жақсарту, мұғалімдер мен басқа қызметкерлердің жеткілікті болуын қамтамасыз ету және Parcoursup платформасына байланысты күйзелісті азайту деп қорытындылады.<ref name="franceinfo-how" /> === Бұрынғы наразылықтар === 1990 жылдың күзінде лицей оқушылары, олардың көпшілігі Париждің жұмысшы табы қоныстанған [[банльё|қала маңындағы аудандарынан]] шыққандар, қауіпсіздік, тазалық, кадрлармен және оқу құралдарымен қамтамасыз ету мәселелеріне байланысты наразылық білдірді. Наразылықтарға [[Париж]]де шамамен 100 000 адам, ал бүкіл ел бойынша 150 000-ға жуық адам қатысты. Білім министрі [[Лионель Жоспен]] бұған төтенше шаралар жоспарын қабылдап, білім беру бюджетін ұлғайту арқылы жауап берді.<ref name="auto4">{{Cite web |date=2026-09-30 |title=Lycées : pourquoi un mouvement lycéen avait déjà forcé l'État à agir en 1990, selon l'historien Claude Lelièvre |url=https://www.hglycee.fr/news/lycees-pourquoi-un-mouvement-lyceen-avait-deja-force-l-etat-a-agir-en-1990/ |access-date=2026-10-02 |website=Hglycee |language=fr}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tempest |first=Rone |date=1990-11-13 |title=Students Riot, Battle Police in Paris Protest |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-11-13-mn-4548-story.html |access-date=2026-10-04 |website=Los Angeles Times |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418230923/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-11-13-mn-4548-story.html |archive-date=18 April 2021 |url-status=live}}</ref> 2005 жылдың басында лицей оқушылары мен олардың мұғалімдері [[Франсуа Фийон]] жүргізген білім беру жүйесіндегі реформаларға, әсіресе [[Франциядағы бакалавриат|бакалавриат емтиханына]] қатысты өзгерістерге қарсы наразылық білдірді. Олардың пікірінше, бұл өзгерістер әртүрлі мектептер берген дипломдардың құндылығы арасындағы теңсіздікті күшейтуі мүмкін еді.<ref name=":2">{{Cite news |date=2006-04-10 |title=History of French protests |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4865034.stm |access-date=2026-10-07 |language=en-GB}}</ref><ref name=":3">{{Cite news |date=2005-02-11 |title="La réforme Fillon, c'est du favoritisme implicite. On aura un bac 93 et un bac 75" |url=https://www.lemonde.fr/archives/article/2005/02/11/la-reforme-fillon-c-est-du-favoritisme-implicite-on-aura-un-bac-93-et-un-bac-75_397740_1819218.html |access-date=2026-10-07 |work=Le Monde |language=fr |issn=1950-6244 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411222335/https://www.lemonde.fr/archives/article/2005/02/11/la-reforme-fillon-c-est-du-favoritisme-implicite-on-aura-un-bac-93-et-un-bac-75_397740_1819218.html |archive-date=11 April 2021 |url-status=live}}</ref> Наразылықтарға 15 000-нан 40 000-ға дейін оқушы қатысты.<ref name=":3" /> Нәтижесінде Фийон шегініс жасап, бакалавриат емтиханына қатысты өзгерістерді заң жобасынан алып тастайтын үкіметтік түзету енгізілетінін жариялады.<ref name=":2" /> 2018 жылдың көктемінде ORE заңына және жаңа Parcoursup платформасына қарсы наразылықтар негізінен университет ғимараттарын басып алу акциялары түрінде өтті.<ref>{{Cite web |date=2018-04-03 |title=Mobilisation contre Parcoursup : "Ce qui a réveillé les étudiants, c'est l'agression à Montpellier" |url=https://www.letudiant.fr/etudes/parcoursup-le-mouvement-etudiant-commence-a-prendre.html |access-date=2026-10-07 |website=L'Etudiant |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220152237/https://www.letudiant.fr/etudes/parcoursup-le-mouvement-etudiant-commence-a-prendre.html |archive-date=20 February 2020 |url-status=live}}</ref> Лицейлерді бұғаттау акциялары жекелеген жерлерде ғана өтті. Күзде лицей оқушылары Parcoursup платформасына және [[Жан-Мишель Бланке]] жүргізген бакалавриат емтиханының реформасына қарсы қайтадан наразылыққа шықты. 11 желтоқсанда жүздеген оқу орнының жұмысы бұғатталды немесе айтарлықтай бұзылды.<ref name="monde-diplo">{{cite news |title=The lycée map of December 2018 |work=Le Monde diplomatique |date=2019 }}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-12-10 |title=Réforme du bac, Parcoursup… près de 120 lycées sont «&nbsp;perturbés&nbsp;» |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2018/12/10/entre-100-et-120-lycees-sont-perturbes_5395280_3224.html |access-date=2026-10-07 |work=Le Monde |language=fr |issn=1950-6244 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250501081505/https://www.lemonde.fr/societe/article/2018/12/10/entre-100-et-120-lycees-sont-perturbes_5395280_3224.html |archive-date=1 May 2025 |url-status=live}}</ref> Кейінірек ''[[Le Monde diplomatique]]'' басылымы бұл наразылықтардың географиялық таралуын сол кезде шарықтау шегіне жеткен [[Сары кеудешелер қозғалысы|«Сары кеудешелер» наразылықтарының]] ықпалымен ғана түсіндіруге болмайтынын, дегенмен аталған қозғалыстың сол кезеңдегі жағдайдың бір бөлігі болғанын жазды.<ref>{{Cite news |title=Schoolyard protests are setting France ablaze |newspaper=[[The Economist]] |url=https://www.economist.com/europe/2026/10/02/schoolyard-protests-are-setting-france-ablaze|date=2 October 2026}}</ref> Parcoursup платформасы кейбір өзгерістер енгізілгеннен кейін сақталып қалды, ал бакалавриат емтиханының реформасы жүзеге асырылды.<ref name="monde-diplo" /> === Наразылықтардың басталуы === Наразылық қозғалысы 21 қыркүйекте [[Кретей]] қаласындағы Антуан де Сент-Экзюпери лицейінде басталды.<ref name="auto2" /> 17 қыркүйекте ресурстар мен қызметкерлердің жетіспеушілігіне қарсы өткен мұғалімдер ереуілінің келесі күні осы лицейдің оқушылары наразылық акциясын ұйымдастырды.<ref name=":1" /> Оқушылар Ұлттық білім министрлігі өздеріне жеткілікті көңіл бөлмейтінін айтып, ресурстар мен қызметкерлердің жетіспеушілігін, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін және оқу бөлмелерінде үстелдердің жеткіліксіздігін атап өтті.<ref>{{Cite web |last=Sage |first=Adam |date=6 October 2026 |title=Why are there student protests in France? The reasons behind the riots |url=https://www.thetimes.com/world/europe/article/why-france-protests-students-reason-l9tvfxp3f |access-date=2026-10-06 |website=The Times}}</ref> Кейінірек академиялық дереккөз бен USL бұл наразылық акциясын жалпыұлттық қозғалыстың басталуы деп сипаттады.<ref name="auto2">{{Cite web |date=2026-09-24 |title="On demande juste un lycée qui fonctionne" : plusieurs lycées d'Île-de-France bloqués par les élèves |url=https://actu.fr/ile-de-france/creteil_94028/on-demande-juste-un-lycee-qui-fonctionne-plusieurs-lycees-d-ile-de-france-bloque-par-les-eleves_64817015.html |access-date=2026-10-02 |website=actu.fr |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20260925152234/https://actu.fr/ile-de-france/creteil_94028/on-demande-juste-un-lycee-qui-fonctionne-plusieurs-lycees-d-ile-de-france-bloque-par-les-eleves_64817015.html |archive-date=25 September 2026 |url-status=live}}</ref> Сол кезеңдегі хабарламалар, соның ішінде ''Le Monde'' басылымының материалдары мен actu.fr сайтының 24 қыркүйектегі мақаласы, наразылық қозғалысының тарала бастауын 21 қыркүйек, дүйсенбі күнімен байланыстырды. Сол күні бірнеше мұғалімдік штаттық орын бос тұрған аталған лицейде наразылықтар басталған еді. Кретей ректораты 24 қыркүйекте оқушылардың талаптары әр мектепте әлі де әртүрлі екенін мәлімдеді.<ref name="auto2" /> 25 қыркүйекке дейін наразылықтардың таралуы жергілікті деңгеймен шектелді. Streamer академиясының мәліметіне сүйенген Actu.fr басылымы 24 қыркүйекке қарай наразылықтар негізінен [[Сен-Сен-Дени]] және [[Валь-де-Марн]] департаменттеріндегі шамамен 10 лицейді қамтығанын хабарлап, қозғалыстың әлеуметтік желілер арқылы еліктеу нәтижесінде таралғанын атап өтті. Сол күні таңертең оқушылар [[Сен-Уэн-сюр-Сен|Сен-Уэн]] қаласындағы Огюст Бланки лицейінің кіреберісін бұғаттауға әрекеттеніп, акция түске таяу уақытқа дейін жалғасты. Академия өкілі Франс Пресс агенттігіне адамдардың жиналғанын және материалдық шығын келтірілгенін, бірақ ешкім зардап шекпегенін хабарлады. Полиция жиналғандарды ешқандай оқыс оқиғасыз таратты.<ref name="auto2" /> 25 қыркүйекте Кретей ректораты наразылық қозғалысының қарқын алып жатқанын мәлімдеп, негізінен [[Сен-Сен-Дени]] және [[Валь-де-Марн]] департаменттерінде он екіден астам лицейдің жұмысы бұғатталғанын хабарлады. Ректораттың мәліметінше, кейбір наразылық акциялары адамдардың жаппай жиналуына және материалдық шығынның келтірілуіне әкелген. Версаль ректораты [[Эсон]] департаментіндегі 62 лицейдің үшеуінде оқу үдерісі бұзылғанын, ал [[О-де-Сен]] департаментіндегі 65 лицейдің бесеуінде наразылық акциялары өткенін хабарлады.<ref>{{Cite web |date=2026-09-25 |title=Après une semaine de blocus de lycéens en Île-de-France, les rectorats tirent un premier bilan |url=https://www.huffingtonpost.fr/france/article/apres-une-semaine-de-blocus-de-lycees-franciliens-les-rectorats-tirent-un-premier-bilan_331454.html |access-date=2026-10-02 |website=Le HuffPost |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20260926005550/https://www.huffingtonpost.fr/france/article/apres-une-semaine-de-blocus-de-lycees-franciliens-les-rectorats-tirent-un-premier-bilan_331454.html |archive-date=26 September 2026 |url-status=live}}</ref> Кейінірек ''Le Monde'' басылымы 24 және 25 қыркүйекте Париж аймағындағы шамамен 60 лицейдің жұмысы бұзылғанын, 468 мемлекеттік лицейдің шамамен 12%-ында бұғаттау әрекеттері жасалғанын, ал іс жүзінде 10 шақты лицейдің жұмысы бұғатталғанын жазды. Рани Франс Пресс агенттігіне қозғалыстың Сент-Экзюпери лицейінде басталып, «өте жылдам таралғанын» айтып, тәрбиешілердің, медбикелер мен әлеуметтік қызметкерлердің жетіспеушілігін атап өтті.<ref name="auto3">{{Cite news |last1=Albertini |first1=Antoine |last2=Leloup |first2=Damien |last3=Pommiers |first3=Eléa |date=2026-10-01 |title=Le blocage des lycées prend de l'ampleur et oppose La France insoumise et le gouvernement |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2026/09/28/le-blocus-des-lycees-prend-de-l-ampleur-et-oppose-la-france-insoumise-et-le-gouvernement_6785108_3224.html |access-date=2026-10-02 |work=Le Monde |language=fr |issn=1950-6244}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} qk9fp91di374vxrf0lzkdhzhu17hnyf 3684292 3684291 2026-10-21T04:57:05Z 1nter pares 146705 /* Наразылықтардың басталуы */ 3684292 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Франциядағы наразылықтар (2026) |бөлім = |сурет = Jules Ferry à Paris manif 2 octobre 2026.jpg |сурет атауы = Париждегі оқушылар өз лицейінде наразылық білдіруде |дата = [[18 қыркүйек]] [[2026 жыл|2026]] – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|year=2026|month=09|day=18}}) |орын = {{Байрақ|Франция}} |себеп = Мұғалімдер мен қызметкерлер тапшылығы; сыныптардың шамадан тыс толуы; ғимараттардың тозуы; сабақ кестелерінің шамадан тыс жүктелуі; бакалавриатқа қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]<nowiki/>» веб-жүйесінің кемшіліктері |нәтиже = |статусы = ''жалғасуда'' |өзгерістер = |қарсылас1 = '''Наразылық білдіруші лицей оқушылары''' (оларды қолдайтын ата-аналар мен мұғалімдерді қоса)<br> '''[[Сары кеудешелілер қозғалысы]]'''<br> '''Саяси партиялар:'''<br> [[Бағынбайтын Франция]]<br> [[Франция коммунистік партиясы]]<br> '''Студенттік кәсіподақтар:'''<br> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]<br> [[Лицей оқушыларының ұлттық қозғалысы]]<br> [[Студенттер одағы (Франция)|Студенттер одағы]]<br> Les Lycéens!<br> [[Коммунист студенттер одағы]]<br> '''Мұғалімдер кәсіподақтары:'''<br> [[Біртұтас кәсіподақ федерациясы|FSU]]<br> [[Лицейлер мен коллеждердің ұлттық кәсіподағы|SNALC]]<br> '''Еңбек ұйымдары:'''<br> [[Францияның Жалпы еңбек конфедерациясы|CGT]]<br> [[Жұмысшылар күші|FO]]<br> [[Автономды кәсіподақтардың ұлттық одағы|UNSA]]<br> [[Францияның Демократиялық еңбек конфедерациясы|CFDT]]<br> [[Solidaires кәсіподақ одағы|Solidaires]]<br> [[Францияның христиан жұмысшылары конфедерациясы|CFTC]]<br> [[Шаруа конфедерациясы]] |қарсылас2 = '''[[Лекорню үкіметтері|Үкімет]]'''<br> [[Франция Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]]<br> [[Франция ұлттық полициясы|Ұлттық полиция]]<br> [[Париж полиция префектурасы]]<br> [[Республикалық қауіпсіздік роталары|CRS]]<br> [[Франция ұлттық жандармериясы|Ұлттық жандармерия]]<br> [[Мобильді жандармерия]]<br> [[Франция Қарулы күштер министрлігі|Қарулы күштер министрлігі]]<br> [[Франция Қарулы күштері]]<br> [[Франция Ұлттық гвардиясы|Ұлттық гвардия]]<br> '''Муниципалдық үкіметтер:'''<br> [[Франция муниципалдық полициясы|Муниципалдық полиция]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = Рияд Рани ([[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]) |командир2 = [[Эмманюэль Макрон]]<br>[[Себастьен Лекорню]]<br>[[Эдуар Жеффре]]<br>[[Лоран Нуньес]]<br>[[Катрин Вотрен]]<br>[[Фабьен Мандон]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = '''Наразылық білдірушілер:''' 248 оқушы және 149 білім беру қызметкері жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/europe/rioting-in-france-whats-fueling-the-violence-and-what-happens-next-87f18199|title=What’s Behind the Protests in France and What Happens Next|first=Nick|last=Kostov|date=19 October 2026|via=www.wsj.com}}</ref> олардың 6-уы ауыр жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.com/International/wireStory/frances-worst-rioting-years-erupted-government-responded-137390407|title=How France’s worst rioting in years erupted and how the government responded|first1=Sylvie|last1=Corbet|first2=Tom|last2=Nouvian|website=ABC News}}</ref> 1 наразылық білдіруші жүрек тоқтауынан қайтыс болды.<ref name="Reuters18OctCasualties">{{cite news |title=France faces aftermath of worst unrest in years |url=https://www.reuters.com/world/europe/france-faces-aftermath-worst-unrest-years-2026-10-18/ |work=Reuters |date=18 October 2026}}</ref><ref name="AP18OctCasualties">{{cite news |title=Macron to address nation after riots and looting lead to 1,800 arrests across France |url=https://apnews.com/article/f5ce07c2ef46ad0c02c6ff7018532a59 |work=Associated Press |date=18 October 2026}}</ref> |шығындар2 = '''Қауіпсіздік қызметкерлері:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, 1000 адам жараланды, олардың 7-уі ауыр жараланды,<ref name="BBC19OctMacron">{{cite news |last=Burgess |first=Jack |date=18 October 2026 |title=Macron calls for calm and order after riots across France |url=https://www.bbc.com/news/articles/cw240zl08dm5o |access-date=18 October 2026 |work=BBC News}}</ref> 1 полиция қызметкері көлікпен қағу оқиғасы салдарынан қаза тапты.<ref>{{cite news |last=Sarrot |first=Aurélie |last2=Maillochon |first2=Raphaël |title=Nantes : un policier de 22 ans tué après avoir été percuté par une voiture lors d'une intervention |url=https://www.tf1info.fr/justice-faits-divers/nantes-un-policier-de-22-ans-meurt-percute-par-une-voiture-sur-le-peripherique-lors-d-une-intervention-2470477.html |work=TF1 Info |date=17 October 2026 |language=fr}}</ref> |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = '''Тұтқындалғандар:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, шамамен 2400 адам тұтқындалды.<ref name="BBC19OctMacron" /> }} 2026 жылғы 18 қыркүйектен бастап [[Франция]]да [[Франциядағы орта білім|лицей]] оқушыларының бірқатар наразылық шерулері мен оқу орындарын қоршау акциялары өтіп жатыр. Кейін бұл қозғалыс [[2026 жылғы Еуропадағы толқулар|азырақ ауқымда]] Бельгияға,<ref>{{Cite news |date=5 October 2026 |title=Blocus des lycées : des manifestations d'élèves dégénèrent dans plusieurs villes de Belgique, dont Liège |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/blocus-des-lycees-des-manifestations-deleves-degenerent-dans-plusieurs-villes-de-belgique-dont-liege-05-10-2026-WSNW7CFBJJFQZEJGKHMZS3TCGE.php |access-date=8 October 2026 |work=[[Le Parisien]] |language=fr}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last=Adam |first=Caroline |title=Mouvement d'élèves à Liège : six arrestations, retour au calme depuis 13 heures – RTBF Actus |url=https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |access-date=2026-10-02 |agency=RTBF |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20261002104306/https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |archive-date=2 October 2026 |url-status=live}}</ref> [[Албаниядағы студенттер наразылықтары (2026)|Албанияға]], Грекияға<ref name="Greek and Albanian protests">{{Cite web|date=2026-10-13 |title= France student protests spread across Europe |url= https://www.cbc.ca/news/world/france-student-protests-spread-scroller-9.7379099 |access-date=2026-10-13 |agency=CBC}}</ref> және [[Италиядағы толқулар (2026)|Италияға]] таралды.<ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italy braces for 'autumn of discontent' as students protest |url=https://www.france24.com/en/live-news/20261016-italy-braces-for-autumn-of-discontent-as-students-protest |access-date=2026-10-18 |website=France 24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italian pupils rally nationwide for better school conditions |url=https://www.yahoo.com/news/world/articles/italian-pupils-rally-nationwide-better-150346255.html |access-date=2026-10-18 |publisher=Yahoo News |agency=DPA |language=en-US}}</ref> Қозғалыс [[Париж]]дің шетіндегі [[Кретей]] [[Франция коммуналары|коммунасында]] басталды.<ref name="reuters-fr">{{cite news |title=France. La fronde lycéenne se durcit, le mouvement gagne les universités |url=https://www.reuters.com/fr/actualites/france-la-fronde-lycenne-se-durcit-le-mouvement-gagne-les-universits-2026-10-01/ |agency=Reuters |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026|last=Louet|first=Sophie|editor-last=Van Overstraeten|editor-first=Benoit|trans-title=France. The high school student revolt hardens, spreads to universities}}</ref> Ал алғашқы наразылықтар Француз Гвианасында 7 қыркүйекте басталған еді. Онда оқушылар білім алу жағдайының нашарлауына наразылық білдіріп, алғаш рет лицейдің жұмысын бұғаттады.<ref name="france-televisions">{{cite news |title=Des élèves bloquent le lycée Félix-Éboué à Cayenne et dénoncent 17 points de préoccupation |url=https://la1ere.franceinfo.fr/guyane/cantine-chere-et-surchargee-problemes-informatique-d-hygiene-batiment-delabres-ou-trop-chauds-des-eleves-bloquent-le-lycee-felix-eboue-a-cayenne-et-denoncent-17-points-de-preoccupation-1736222.html |access-date=20 October 2026}}</ref> 6 қазанда наразылықтар студенттерді, оқушыларды, мұғалімдерді, ата-аналарды және [[кәсіподақ]]тарды қамтыған жалпыұлттық қозғалысқа ұласты. ''[[The Conversation (сайт)|The Conversation]]'' басылымының мәліметінше, кәсіподақтар ел бойынша наразылықтарға 450 000 адам қатысты деп бағаласа, Франция үкіметі қатысушылар санын 250 000 адам деп көрсетті.<ref>{{Cite journal |last=Morder |first=Robi |editor-first1=Aurélie |editor-first2=David |editor-first3=Laurent |editor-first4=Carly |editor-last1=Djavadi |editor-last2=Bornstein |editor-last3=Bainier |editor-last4=Lock |date=2026-10-07 |title=Why the student protests in France and the government's response are unprecedented and unpredictable |url=https://theconversation.com/why-the-student-protests-in-france-and-the-governments-response-are-unprecedented-and-unpredictable-293863 |access-date=2026-10-13 |website=The Conversation |language=en-US |doi=10.64628/AAK.9hg5tt7cw}}</ref> Қозғалыс лицейлердің жұмысын бұғаттаумен, жиналыстар мен шерулер өткізумен ерекшеленеді. Оқушылар наразылықтарға қатысу себептері ретінде мұғалімдердің жетіспеушілігін, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, қажытатын сабақ кестелерін, ғимараттардың тозуын және жоғары оқу орындарына өтініш беруге арналған [[Parcoursup]] платформасына байланысты күйзелісті атады.<ref name="guardian-29">{{cite news |title=Hundreds detained as student protests across France turn violent |work=The Guardian |date=29 September 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/sep/29/french-students-police-clash-school-blockades-violent}}</ref><ref name="franceinfo-how">{{cite news |title=Revendications locales, vidéos virales, soutien de LFI… Comment le blocage de quelques lycées s'est transformé en un mouvement d'ampleur |url=https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |work=franceinfo |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261001112650/https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |archive-date=1 October 2026 |url-status=live}}</ref> Сонымен қатар [[2026 жылғы Еуропадағы аптап ыстық толқындары]] кезінде сынып бөлмелеріндегі ауа температурасының 40 °C-қа дейін көтерілуі де наразылық себептерінің бірі болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/02/student-protests-shut-schools-across-france|title=Fires, fury and hundreds of arrests as France gripped by student protests|first=Angelique|last=Chrisafis|work=The Guardian |date=2 October 2026}}</ref> Бастапқыда полиция наразылықтарға шамадан тыс күш қолдану арқылы жауап берді. Атап айтқанда, күшті әсер ететін арнайы қару-жарақтың қолданылуы салдарынан бірнеше оқушы ауыр жарақат алып, мертікті. Ақырында тұтқындалғандардың саны 6800 адамға жетті.<ref name="amnesty1" /><ref name="lestradic">{{cite news |last1=Le Stradic |first1=Segolene |title=The French 14-Year-Old Whose Face Was Maimed by a Tear Gas Grenade |url=https://www.nytimes.com/2026/10/19/world/europe/france-protests-violence-police-response.html |access-date=20 October 2026 |work=The New York Times |date=19 October 2026}}</ref> Қазан айына қарай қозғалыстың кейбір қатысушылары полициямен және оқу орындары әкімшілігінің жекелеген өкілдерімен, әсіресе директорлармен күш қолданылған қақтығыстарға түсті.<ref name="bbc-1">{{cite news |last=Cursino |first=Malu |title=Fires break out at French schools as students protest nationwide |work=BBC News |date=1 October 2026 |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-url=https://web.archive.org/web/20261005073743/https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-date=5 October 2026 |access-date=5 October 2026 |url-status=live}}</ref><ref name="ici-1949">{{cite news |title=Blocage des lycées : 1.949 interpellations recensées jeudi, plus de 400 établissements seront fermés vendredi |url=https://www.ici.fr/infos/faits-divers-justice/blocage-des-lycees-1-949-interpellations-recensees-jeudi-plus-de-400-etablissements-seront-fermes-vendredi-4880439 |work=ICI |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026}}</ref> [[Франция үкіметі]] [[Франциядағы әсіре солшыл саясат|әсіре солшылдарды]] саяси пайда табу мақсатында толқуларды қоздырды деп айыптады.<ref>{{Cite news |last=Landler |first=Mark |date=2026-10-08 |title=For France's Resurgent Far Left, Student Protests Are an Opening and a Threat |url=https://www.nytimes.com/2026/10/08/world/europe/france-protests-far-left-melenchon.html |access-date=2026-10-08 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref name="LeMondeUSLDemands" /> Ал наразылыққа қатысқан ұйымдар мен партиялар қозғалыстың өздігінен пайда болғанын мәлімдеп, үкімет пен оңшыл партияларды астыртын сөз байласу туралы болжамдарға сүйенді деп айыптады.<ref name="figaro-lfi">{{cite news |title=Blocus des lycées : « LFI et ses proxys de l'ultragauche » sont « à l'origine » selon Matignon |work=Le Figaro |language=fr |date=1 October 2026}}</ref> Полиция мен мемлекеттік органдардың әрекеттері құқық қорғау ұйымдарының сынына ұшырады. [[Amnesty International]] күш қолданудың «шамадан тыс» болғанын айыптады,<ref name="amnesty1">{{cite web |title=France: Authorities must de-escalate tensions during student protests |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/10/france-authorities-must-de-escalate-tensions-during-student-protests/ |publisher=[[Amnesty International]] |date=5 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> [[Human Rights Watch]] балалардың ауыр жарақат алғаны туралы хабарлады,<ref>{{cite web |title=French High School Student Protests Met with Excessive Force |url=https://www.hrw.org/news/2026/10/14/french-high-school-student-protests-met-with-excessive-force |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=14 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> ал [[БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы]] алаңдаушылық білдіріп, шиеленісті бәсеңдетуге шақырды.<ref>{{cite web |title=French students vow to keep up protests as UN voices 'concern' over violence |url=https://www.france24.com/en/france/20261009-french-students-vow-to-keep-up-protests-as-un-voices-concern-over-violence |work=[[France 24]] |agency=[[Agence France-Presse]] |date=9 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> Үкімет полицияның наразылықтарды күшпен басып-жаншығаны туралы айыптауларды жоққа шығарды. Ішкі істер министрі [[Лоран Нуньес]] полицияның әрекеттері барлық дерлік жағдайда жағдайға сай болғанын және кейбір наразылықтардың жаппай тәртіпсіздіктерге ұласқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news |title=Protesting pupils blockade French high schools again, testing a weekslong movement |url=https://ny1.com/nyc/all-boroughs/ap-top-news/2026/10/06/protesting-pupils-blockade-french-high-schools-again-testing-a-weekslong-movement |agency=[[Associated Press]] |date=6 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> == Алғышарттар == === Оқу жағдайлары және мемлекеттік бюджет === Наразылықтар оқу жылының басында және үкіметтің бюджет жоспарларына қарсы мемлекеттік сектор қызметкерлерінің ереуілімен қатар басталды. Бұл жоспарлар мемлекеттік шығындарды қосымша 61 миллиард еуроға қысқартуды көздеді.<ref name="caolanmagee" /><ref name=":1">{{Cite news |last1=Libert |first1=Lucien |last2=Brosse |first2=Jean-Stéphane |date=2026-09-29 |title=Students protest and public sector workers strike ahead of French budget |url=https://www.reuters.com/world/europe/student-protests-french-public-sector-strike-heap-pressure-macron-2026-09-29/ |access-date=2026-10-04 |work=Reuters |language=en}}</ref> Оқушылар наразылық себептері ретінде мұғалімдердің бос орындарының толтырылмауын, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, ұзақ сабақ кестелерін және оқу орындарының материалдық-техникалық жағдайының нашарлауын атады.<ref name="guardian-29" /> Сен-Денидегі Поль Элюар лицейінің 17 жастағы оқушысы мектепте суы жоқ уақытша дәретханалар, егеуқұйрықтар мен тарақандар бар екенін, ал уақытша сынып бөлмелеріндегі температура қыста −5 °C-қа дейін төмендеп, жазда 40 °C-қа дейін көтерілетінін айтты.<ref name="cnn">{{cite news |title=French high school students set fires, clash with police in anger over school conditions |work=CNN |date=1 October 2026 |url=https://edition.cnn.com/2026/10/01/europe/france-protests-high-schools-violence-intl |archive-url=https://web.archive.org/web/20261003213910/https://edition.cnn.com/2026/10/01/europe/france-protests-high-schools-violence-intl |archive-date=3 October 2026 |access-date=5 October 2026 |url-status=live}}</ref> Тағы бір оқушы кейбір сыныптарда үстелдердің жеткіліксіз екенін айтып, оқушылар мұғалімдерге қосылуға шешім қабылдағанға дейін олардың өз наразылықтарының себептерін түсіндіргенін атап өтті.<ref name="franceinfo-how" /> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағының]] (USL) төрағасы Рияд Рани француз тілінен емтихан тапсыратын жылы осы пәннің мұғалімінсіз жеті ай оқыған оқушыны мысалға келтіріп, кейбір сыныптарда 32–36 оқушыдан бар екенін мәлімдеді.<ref name="afp-principals">{{cite news |title=Plusieurs proviseurs agressés lors des blocages des lycées en France |agency=Agence France-Presse |language=fr |date=1 October 2026 }}</ref> Басқа оқу орындарының оқушылары да [[ICI (радиожелі)|ICI]] радиожелісіне сыныптарында 35 оқушыдан бар екенін хабарлады.<ref name="ici-1949" /> Наразылықтардың себептерін түсіндірген әлеуметтанушылардың бірі ''[[Al Jazeera]]'' басылымына негізгі алаңдаушылық тудырған мәселелер қатарында теңсіздік, мемлекеттік инвестициялардың қысқаруы, демократиялық құқықтар және милитаризациядан гөрі әлеуметтік әл-ауқатқа басымдық беруге деген ұмтылыс бар екенін айтты.<ref name="caolanmagee">{{cite news |last1=Magee |first1=Caolan |title=Why have France’s school protests become a wider political crisis? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/10/18/why-have-frances-school-protests-become-a-wider-political-crisis |access-date=20 October 2026 |work=Al Jazeera |date=18 October 2026}}</ref> [[Кретей]] ректораты [[Франс Пресс агенттігіне]] берген мәліметінде наразылық білдірушілердің талаптары әр мектепте әртүрлі екенін хабарлады. Олардың қатарында жұмыстан кеткен мұғалімдердің орнына жаңаларының тағайындалмауы, сыныптардағы оқушылар санының көптігі, сабақ кестесінің шамадан тыс тығыздығы, тәрбиешілердің, медбикелердің, әлеуметтік қызметкерлер мен басқарушы қызметкерлердің жетіспеушілігі, оқушылар мен мұғалімдер арасындағы оқиғалардың тиісті шараларсыз қалуы және жоғары оқу орындарының бакалавриат бағдарламаларына қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]<nowiki/>» интернет-порталының кемшіліктері аталды.<ref name="ici-1949" /> France Info басылымы оқушылардың негізгі талаптарын білім беру саласына көбірек ресурс бөлу, сыныптардағы оқушылар санын азайту, мектеп ғимараттарының жағдайын жақсарту, мұғалімдер мен басқа қызметкерлердің жеткілікті болуын қамтамасыз ету және Parcoursup платформасына байланысты күйзелісті азайту деп қорытындылады.<ref name="franceinfo-how" /> === Бұрынғы наразылықтар === 1990 жылдың күзінде лицей оқушылары, олардың көпшілігі Париждің жұмысшы табы қоныстанған [[банльё|қала маңындағы аудандарынан]] шыққандар, қауіпсіздік, тазалық, кадрлармен және оқу құралдарымен қамтамасыз ету мәселелеріне байланысты наразылық білдірді. Наразылықтарға [[Париж]]де шамамен 100 000 адам, ал бүкіл ел бойынша 150 000-ға жуық адам қатысты. Білім министрі [[Лионель Жоспен]] бұған төтенше шаралар жоспарын қабылдап, білім беру бюджетін ұлғайту арқылы жауап берді.<ref name="auto4">{{Cite web |date=2026-09-30 |title=Lycées : pourquoi un mouvement lycéen avait déjà forcé l'État à agir en 1990, selon l'historien Claude Lelièvre |url=https://www.hglycee.fr/news/lycees-pourquoi-un-mouvement-lyceen-avait-deja-force-l-etat-a-agir-en-1990/ |access-date=2026-10-02 |website=Hglycee |language=fr}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tempest |first=Rone |date=1990-11-13 |title=Students Riot, Battle Police in Paris Protest |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-11-13-mn-4548-story.html |access-date=2026-10-04 |website=Los Angeles Times |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418230923/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-11-13-mn-4548-story.html |archive-date=18 April 2021 |url-status=live}}</ref> 2005 жылдың басында лицей оқушылары мен олардың мұғалімдері [[Франсуа Фийон]] жүргізген білім беру жүйесіндегі реформаларға, әсіресе [[Франциядағы бакалавриат|бакалавриат емтиханына]] қатысты өзгерістерге қарсы наразылық білдірді. Олардың пікірінше, бұл өзгерістер әртүрлі мектептер берген дипломдардың құндылығы арасындағы теңсіздікті күшейтуі мүмкін еді.<ref name=":2">{{Cite news |date=2006-04-10 |title=History of French protests |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4865034.stm |access-date=2026-10-07 |language=en-GB}}</ref><ref name=":3">{{Cite news |date=2005-02-11 |title="La réforme Fillon, c'est du favoritisme implicite. On aura un bac 93 et un bac 75" |url=https://www.lemonde.fr/archives/article/2005/02/11/la-reforme-fillon-c-est-du-favoritisme-implicite-on-aura-un-bac-93-et-un-bac-75_397740_1819218.html |access-date=2026-10-07 |work=Le Monde |language=fr |issn=1950-6244 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411222335/https://www.lemonde.fr/archives/article/2005/02/11/la-reforme-fillon-c-est-du-favoritisme-implicite-on-aura-un-bac-93-et-un-bac-75_397740_1819218.html |archive-date=11 April 2021 |url-status=live}}</ref> Наразылықтарға 15 000-нан 40 000-ға дейін оқушы қатысты.<ref name=":3" /> Нәтижесінде Фийон шегініс жасап, бакалавриат емтиханына қатысты өзгерістерді заң жобасынан алып тастайтын үкіметтік түзету енгізілетінін жариялады.<ref name=":2" /> 2018 жылдың көктемінде ORE заңына және жаңа Parcoursup платформасына қарсы наразылықтар негізінен университет ғимараттарын басып алу акциялары түрінде өтті.<ref>{{Cite web |date=2018-04-03 |title=Mobilisation contre Parcoursup : "Ce qui a réveillé les étudiants, c'est l'agression à Montpellier" |url=https://www.letudiant.fr/etudes/parcoursup-le-mouvement-etudiant-commence-a-prendre.html |access-date=2026-10-07 |website=L'Etudiant |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220152237/https://www.letudiant.fr/etudes/parcoursup-le-mouvement-etudiant-commence-a-prendre.html |archive-date=20 February 2020 |url-status=live}}</ref> Лицейлерді бұғаттау акциялары жекелеген жерлерде ғана өтті. Күзде лицей оқушылары Parcoursup платформасына және [[Жан-Мишель Бланке]] жүргізген бакалавриат емтиханының реформасына қарсы қайтадан наразылыққа шықты. 11 желтоқсанда жүздеген оқу орнының жұмысы бұғатталды немесе айтарлықтай бұзылды.<ref name="monde-diplo">{{cite news |title=The lycée map of December 2018 |work=Le Monde diplomatique |date=2019 }}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-12-10 |title=Réforme du bac, Parcoursup… près de 120 lycées sont «&nbsp;perturbés&nbsp;» |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2018/12/10/entre-100-et-120-lycees-sont-perturbes_5395280_3224.html |access-date=2026-10-07 |work=Le Monde |language=fr |issn=1950-6244 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250501081505/https://www.lemonde.fr/societe/article/2018/12/10/entre-100-et-120-lycees-sont-perturbes_5395280_3224.html |archive-date=1 May 2025 |url-status=live}}</ref> Кейінірек ''[[Le Monde diplomatique]]'' басылымы бұл наразылықтардың географиялық таралуын сол кезде шарықтау шегіне жеткен [[Сары кеудешелер қозғалысы|«Сары кеудешелер» наразылықтарының]] ықпалымен ғана түсіндіруге болмайтынын, дегенмен аталған қозғалыстың сол кезеңдегі жағдайдың бір бөлігі болғанын жазды.<ref>{{Cite news |title=Schoolyard protests are setting France ablaze |newspaper=[[The Economist]] |url=https://www.economist.com/europe/2026/10/02/schoolyard-protests-are-setting-france-ablaze|date=2 October 2026}}</ref> Parcoursup платформасы кейбір өзгерістер енгізілгеннен кейін сақталып қалды, ал бакалавриат емтиханының реформасы жүзеге асырылды.<ref name="monde-diplo" /> === Наразылықтардың басталуы === Наразылық қозғалысы 21 қыркүйекте [[Кретей]] қаласындағы Антуан де Сент-Экзюпери лицейінде басталды.<ref name="auto2" /> 17 қыркүйекте ресурстар мен қызметкерлердің жетіспеушілігіне қарсы өткен мұғалімдер ереуілінің келесі күні осы лицейдің оқушылары наразылық акциясын ұйымдастырды.<ref name=":1" /> Оқушылар Ұлттық білім министрлігі өздеріне жеткілікті көңіл бөлмейтінін айтып, ресурстар мен қызметкерлердің жетіспеушілігін, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін және оқу бөлмелерінде үстелдердің жеткіліксіздігін атап өтті.<ref>{{Cite web |last=Sage |first=Adam |date=6 October 2026 |title=Why are there student protests in France? The reasons behind the riots |url=https://www.thetimes.com/world/europe/article/why-france-protests-students-reason-l9tvfxp3f |access-date=2026-10-06 |website=The Times}}</ref> Кейінірек академиялық дереккөз бен USL бұл наразылық акциясын жалпыұлттық қозғалыстың басталуы деп сипаттады.<ref name="auto2">{{Cite web |date=2026-09-24 |title="On demande juste un lycée qui fonctionne" : plusieurs lycées d'Île-de-France bloqués par les élèves |url=https://actu.fr/ile-de-france/creteil_94028/on-demande-juste-un-lycee-qui-fonctionne-plusieurs-lycees-d-ile-de-france-bloque-par-les-eleves_64817015.html |access-date=2026-10-02 |website=actu.fr |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20260925152234/https://actu.fr/ile-de-france/creteil_94028/on-demande-juste-un-lycee-qui-fonctionne-plusieurs-lycees-d-ile-de-france-bloque-par-les-eleves_64817015.html |archive-date=25 September 2026 |url-status=live}}</ref> Сол кезеңдегі хабарламалар, соның ішінде ''Le Monde'' басылымының материалдары мен actu.fr сайтының 24 қыркүйектегі мақаласы, наразылық қозғалысының тарала бастауын 21 қыркүйек, дүйсенбі күнімен байланыстырды. Сол күні бірнеше мұғалімдік штаттық орын бос тұрған аталған лицейде наразылықтар басталған еді. Кретей ректораты 24 қыркүйекте оқушылардың талаптары әр мектепте әлі де әртүрлі екенін мәлімдеді.<ref name="auto2" /> 25 қыркүйекке дейін наразылықтардың таралуы жергілікті деңгеймен шектелді. Streamer академиясының мәліметіне сүйенген Actu.fr басылымы 24 қыркүйекке қарай наразылықтар негізінен [[Сен-Сен-Дени]] және [[Валь-де-Марн]] департаменттеріндегі шамамен 10 лицейді қамтығанын хабарлап, қозғалыстың әлеуметтік желілер арқылы еліктеу нәтижесінде таралғанын атап өтті. Сол күні таңертең оқушылар [[Сен-Уэн-сюр-Сен|Сен-Уэн]] қаласындағы Огюст Бланки лицейінің кіреберісін бұғаттауға әрекеттеніп, акция түске таяу уақытқа дейін жалғасты. Академия өкілі Франс Пресс агенттігіне адамдардың жиналғанын және материалдық шығын келтірілгенін, бірақ ешкім зардап шекпегенін хабарлады. Полиция жиналғандарды ешқандай оқыс оқиғасыз таратты.<ref name="auto2" /> 25 қыркүйекте Кретей ректораты наразылық қозғалысының қарқын алып жатқанын мәлімдеп, негізінен [[Сен-Сен-Дени]] және [[Валь-де-Марн]] департаменттерінде он екіден астам лицейдің жұмысы бұғатталғанын хабарлады. Ректораттың мәліметінше, кейбір наразылық акциялары адамдардың жаппай жиналуына және материалдық шығынның келтірілуіне әкелген. Версаль ректораты [[Эсон]] департаментіндегі 62 лицейдің үшеуінде оқу үдерісі бұзылғанын, ал [[О-де-Сен]] департаментіндегі 65 лицейдің бесеуінде наразылық акциялары өткенін хабарлады.<ref>{{Cite web |date=2026-09-25 |title=Après une semaine de blocus de lycéens en Île-de-France, les rectorats tirent un premier bilan |url=https://www.huffingtonpost.fr/france/article/apres-une-semaine-de-blocus-de-lycees-franciliens-les-rectorats-tirent-un-premier-bilan_331454.html |access-date=2026-10-02 |website=Le HuffPost |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20260926005550/https://www.huffingtonpost.fr/france/article/apres-une-semaine-de-blocus-de-lycees-franciliens-les-rectorats-tirent-un-premier-bilan_331454.html |archive-date=26 September 2026 |url-status=live}}</ref> Кейінірек ''Le Monde'' басылымы 24 және 25 қыркүйекте Париж аймағындағы шамамен 60 лицейдің жұмысы бұзылғанын, 468 мемлекеттік лицейдің шамамен 12%-ында бұғаттау әрекеттері жасалғанын, ал іс жүзінде 10 шақты лицейдің жұмысы бұғатталғанын жазды. Рани Франс Пресс агенттігіне қозғалыстың Сент-Экзюпери лицейінде басталып, «өте жылдам таралғанын» айтып, тәрбиешілердің, медбикелер мен әлеуметтік қызметкерлердің жетіспеушілігін атап өтті.<ref name="auto3">{{Cite news |last1=Albertini |first1=Antoine |last2=Leloup |first2=Damien |last3=Pommiers |first3=Eléa |date=2026-10-01 |title=Le blocage des lycées prend de l'ampleur et oppose La France insoumise et le gouvernement |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2026/09/28/le-blocus-des-lycees-prend-de-l-ampleur-et-oppose-la-france-insoumise-et-le-gouvernement_6785108_3224.html |access-date=2026-10-02 |work=Le Monde |language=fr |issn=1950-6244}}</ref> == Ұйымдастырылуы == [[Сурет:Journée de mobilisation des lycéens à Perpignan 31.jpg|thumb|Наразылық акциясындағы баннер: «Мазалағанымыз үшін кешіріңіздер, біз тек болашағымыз болғанын қалаймыз»]] USL ұйымының 29 қыркүйекке арналған жалпыұлттық үндеуінде наразылықтың төрт негізгі себебі аталды: мұғалімдер мен басқа қызметкерлердің жетіспеушілігі, «тозығы жеткен лицейлер», шамадан тыс тығыз сабақ кестелері мен оқушыларға толы сыныптар және [[Parcoursup]] платформасы тудыратын күйзеліс.<ref name="LeMondeUSLDemands">{{Cite web|url=https://www.lemonde.fr/en/france/article/2026/09/29/high-school-protests-spread-across-france-pitting-radical-left-against-government_6758067_7.html|title=High school protests spread across France, pitting radical left against government|work=Le Monde|date=29 September 2026}}</ref> Рани кейбір сыныптарда 32–35 оқушыдан оқитынын айтып, наразылыққа қатысушыларды бейбіт әрекет етуге шақырды.<ref name="guardian-29" /> Кейін кәсіподақ 1 қазанда наразылықтардың «екінші кезеңі» ретінде кезекті акция өткізуге,<ref name="RTLAct2">{{Cite web|url=https://www.rtl.fr/actu/debats-societe/en-direct-blocage-des-lycees-l-appel-de-l-union-syndicale-lyceenne-pour-l-acte-2-de-la-mobilisation-sera-t-il-suivi-suivez-la-situation-dans-les-etablissements-7900679234|title=Blocage des lycées : 1.949 interpellations jeudi selon le ministère de l'Intérieur, plus de 400 établissements fermés pour la fin de semaine|agency=RTL|date=1 October 2026|language=fr}}</ref> сондай-ақ 6 қазанда тағы бір наразылық күнін ұйымдастыруға шақырды.<ref name="LeParisien30Sep">{{Cite web|url=https://www.leparisien.fr/paris-75/blocus-des-lycees-les-syndicats-etudiants-lancent-un-nouvel-appel-a-bloquer-lycees-et-universites-jeudi-5NP34OYNN5BMZIE5G5QZDZK7OQ.php|title=Blocus des lycées : les syndicats étudiants lancent un nouvel appel à bloquer lycées et universités jeudi|first=Candice|last=Doussot|work=Le Parisien|date=30 September 2026|language=fr}}</ref> 30 қыркүйекте RTL радиосына берген сұхбатында Рани министрлік ұйымдастыратын диалог алаңдары «назардан тыс қалғанын» және алғашқы қадамды министр жасауы керектігін мәлімдеді.<ref name="RTL_Rani_30Sep">{{Cite web|url=https://www.rtl.fr/actu/politique/c-est-totalement-faux-sur-rtl-le-president-de-l-union-syndicale-lyceenne-contredit-le-ministre-de-l-education-et-evoque-des-instances-de-dialogue-delaissees-7900678986|title="C'est totalement faux" : sur RTL, le président de l'Union syndicale lycéenne contredit le ministre de l'Éducation et évoque des instances de dialogue "délaissées"|agency=RTL|date=30 September 2026|language=fr}}</ref> 2 қазанда білім министрі Эдуар Жеффремен кездескеннен кейін оқушылар мен студенттер кәсіподақтарының жетекшілері үкіметтің жауабына қанағаттанбағандарын білдіріп, наразылық қозғалысын жалғастыруға шақырды. USL 6 қазанда жаңа шерулер өтетінін жариялады. Бірнеше кәсіподақ бірлестігі, соның ішінде [[Жалпы еңбек конфедерациясы (Франция)|Жалпы еңбек конфедерациясы]] (CGT) да осы акцияларға қосылатынын мәлімдеді.<ref name="Reuters2OctStudentUnions">{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/about-400-french-schools-closed-some-student-protests-turn-violent-2026-10-02/|title=Students and police clash as France struggles to quell school protests|agency=Reuters|date=2 October 2026|language=en}}</ref> Наразылықтарды қолдаған басқа кәсіподақ бірлестіктерінің қатарында [[Жұмысшылар күші]] (FO), [[Автономды кәсіподақтардың ұлттық одағы]] (UNSA), [[Француз демократиялық еңбек конфедерациясы]] (CFDT), [[Solidaires кәсіподақ бірлестігі|Solidaires]], [[Француз христиан еңбекшілер конфедерациясы]] (CFTC) және [[Шаруа конфедерациясы]] болды.<ref name="TeleSUR">{{Cite web |date=13 October 2026 |title=French Student and Teacher Protests More Than Double in Participation |url=https://www.telesurenglish.net/french-student-and-teacher-protests-more-than-double-in-participation/ |access-date=16 October 2026 |website=teleSUR English}}</ref><ref name="RFI1">{{Cite web |date=16 October 2026 |title=School students called to join Yellow Vests and unions for mass French protest |url=https://www.rfi.fr/en/france/20261016-school-students-called-to-join-yellow-vests-and-unions-for-mass-national-protest |access-date=16 October 2026 |agency=RFI}}</ref> Мұғалімдердің [[Біртұтас кәсіподақ федерациясы]] (FSU) және [[Тәуелсіз колледждер мен лицейлердің ұлттық кәсіподағы]] (SNALC) да ереуілге шақырып, наразылықтарды қолдады.<ref name="TeleSUR" /><ref>{{cite web |last1=Koller |first1=Rodolphe |title=Nouvelle journée d'action lycéenne ce mardi, une manifestation de Lyon à Villeurbanne |url=https://mesinfos.fr/69000-lyon/nouvelle-journee-d-action-lyceenne-ce-mardi-une-manifestation-de-lyon-a-villeurbanne-340830.html |website=mesinfos |publisher=Tout Lyon |access-date=17 October 2026 |language=fr |date=12 October 2026 |trans-title=Another day of student action this Tuesday, a demonstration from Lyon to Villeurbanne}}</ref> Оқушылардың наразылық қозғалысы мен акцияларын қолдаған басқа ұйымдардың қатарында [[Лицей оқушыларының ұлттық қозғалысы]], [[Студенттер одағы]] және «Les Lycéens!» кәсіподағы болды.<ref name="RFI1" /><ref>{{Cite web |last=Poulain |first=Yves |date=30 September 2026 |title=En Mayenne, le Mouvement national lycéen « apporte son soutien et ses félicitations » aux blocages de lycées à Laval |trans-title=In Mayenne, the National High School Student Movement "offers its support and congratulations" to the high school blockades in Laval |url=https://www.ouest-france.fr/education/ecole/en-mayenne-le-mouvement-national-lyceen-apporte-son-soutien-et-ses-felicitations-aux-blocages-de-lycees-a-laval-ac25406c-bca9-11f1-8ea4-97dc4d7cca62 |archive-url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.ouest-france.fr%2Feducation%2Fecole%2Fen-mayenne-le-mouvement-national-lyceen-apporte-son-soutien-et-ses-felicitations-aux-blocages-de-lycees-a-laval-ac25406c-bca9-11f1-8ea4-97dc4d7cca62 |archive-date=15 October 2026 |access-date=15 October 2026 |website=Ouest-France |language=French}}</ref><ref>{{Cite web |last=Doussot |first=Candice |date=30 September 2026 |title=Blocus des lycées : les syndicats étudiants lancent un nouvel appel à bloquer lycées et universités jeudi |trans-title=High school blockades: student unions launch a new call to block high schools and universities on Thursday |url=https://www.leparisien.fr/paris-75/blocus-des-lycees-les-syndicats-etudiants-lancent-un-nouvel-appel-a-bloquer-lycees-et-universites-jeudi-5NP34OYNN5BMZIE5G5QZDZK7OQ.php |archive-url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.leparisien.fr%2Fparis-75%2Fblocus-des-lycees-les-syndicats-etudiants-lancent-un-nouvel-appel-a-bloquer-lycees-et-universites-jeudi-5NP34OYNN5BMZIE5G5QZDZK7OQ.php |archive-date=15 October 2026 |access-date=15 October 2026 |website=Le Parisien |language=French}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 4punna8fshpy1flbi4u6e8tvlrij26d 3684294 3684292 2026-10-21T04:59:25Z 1nter pares 146705 /* Ұйымдастырылуы */ 3684294 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Франциядағы наразылықтар (2026) |бөлім = |сурет = Jules Ferry à Paris manif 2 octobre 2026.jpg |сурет атауы = Париждегі оқушылар өз лицейінде наразылық білдіруде |дата = [[18 қыркүйек]] [[2026 жыл|2026]] – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|year=2026|month=09|day=18}}) |орын = {{Байрақ|Франция}} |себеп = Мұғалімдер мен қызметкерлер тапшылығы; сыныптардың шамадан тыс толуы; ғимараттардың тозуы; сабақ кестелерінің шамадан тыс жүктелуі; бакалавриатқа қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]<nowiki/>» веб-жүйесінің кемшіліктері |нәтиже = |статусы = ''жалғасуда'' |өзгерістер = |қарсылас1 = '''Наразылық білдіруші лицей оқушылары''' (оларды қолдайтын ата-аналар мен мұғалімдерді қоса)<br> '''[[Сары кеудешелілер қозғалысы]]'''<br> '''Саяси партиялар:'''<br> [[Бағынбайтын Франция]]<br> [[Франция коммунистік партиясы]]<br> '''Студенттік кәсіподақтар:'''<br> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]<br> [[Лицей оқушыларының ұлттық қозғалысы]]<br> [[Студенттер одағы (Франция)|Студенттер одағы]]<br> Les Lycéens!<br> [[Коммунист студенттер одағы]]<br> '''Мұғалімдер кәсіподақтары:'''<br> [[Біртұтас кәсіподақ федерациясы|FSU]]<br> [[Лицейлер мен коллеждердің ұлттық кәсіподағы|SNALC]]<br> '''Еңбек ұйымдары:'''<br> [[Францияның Жалпы еңбек конфедерациясы|CGT]]<br> [[Жұмысшылар күші|FO]]<br> [[Автономды кәсіподақтардың ұлттық одағы|UNSA]]<br> [[Францияның Демократиялық еңбек конфедерациясы|CFDT]]<br> [[Solidaires кәсіподақ одағы|Solidaires]]<br> [[Францияның христиан жұмысшылары конфедерациясы|CFTC]]<br> [[Шаруа конфедерациясы]] |қарсылас2 = '''[[Лекорню үкіметтері|Үкімет]]'''<br> [[Франция Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]]<br> [[Франция ұлттық полициясы|Ұлттық полиция]]<br> [[Париж полиция префектурасы]]<br> [[Республикалық қауіпсіздік роталары|CRS]]<br> [[Франция ұлттық жандармериясы|Ұлттық жандармерия]]<br> [[Мобильді жандармерия]]<br> [[Франция Қарулы күштер министрлігі|Қарулы күштер министрлігі]]<br> [[Франция Қарулы күштері]]<br> [[Франция Ұлттық гвардиясы|Ұлттық гвардия]]<br> '''Муниципалдық үкіметтер:'''<br> [[Франция муниципалдық полициясы|Муниципалдық полиция]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = Рияд Рани ([[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]) |командир2 = [[Эмманюэль Макрон]]<br>[[Себастьен Лекорню]]<br>[[Эдуар Жеффре]]<br>[[Лоран Нуньес]]<br>[[Катрин Вотрен]]<br>[[Фабьен Мандон]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = '''Наразылық білдірушілер:''' 248 оқушы және 149 білім беру қызметкері жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/europe/rioting-in-france-whats-fueling-the-violence-and-what-happens-next-87f18199|title=What’s Behind the Protests in France and What Happens Next|first=Nick|last=Kostov|date=19 October 2026|via=www.wsj.com}}</ref> олардың 6-уы ауыр жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.com/International/wireStory/frances-worst-rioting-years-erupted-government-responded-137390407|title=How France’s worst rioting in years erupted and how the government responded|first1=Sylvie|last1=Corbet|first2=Tom|last2=Nouvian|website=ABC News}}</ref> 1 наразылық білдіруші жүрек тоқтауынан қайтыс болды.<ref name="Reuters18OctCasualties">{{cite news |title=France faces aftermath of worst unrest in years |url=https://www.reuters.com/world/europe/france-faces-aftermath-worst-unrest-years-2026-10-18/ |work=Reuters |date=18 October 2026}}</ref><ref name="AP18OctCasualties">{{cite news |title=Macron to address nation after riots and looting lead to 1,800 arrests across France |url=https://apnews.com/article/f5ce07c2ef46ad0c02c6ff7018532a59 |work=Associated Press |date=18 October 2026}}</ref> |шығындар2 = '''Қауіпсіздік қызметкерлері:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, 1000 адам жараланды, олардың 7-уі ауыр жараланды,<ref name="BBC19OctMacron">{{cite news |last=Burgess |first=Jack |date=18 October 2026 |title=Macron calls for calm and order after riots across France |url=https://www.bbc.com/news/articles/cw240zl08dm5o |access-date=18 October 2026 |work=BBC News}}</ref> 1 полиция қызметкері көлікпен қағу оқиғасы салдарынан қаза тапты.<ref>{{cite news |last=Sarrot |first=Aurélie |last2=Maillochon |first2=Raphaël |title=Nantes : un policier de 22 ans tué après avoir été percuté par une voiture lors d'une intervention |url=https://www.tf1info.fr/justice-faits-divers/nantes-un-policier-de-22-ans-meurt-percute-par-une-voiture-sur-le-peripherique-lors-d-une-intervention-2470477.html |work=TF1 Info |date=17 October 2026 |language=fr}}</ref> |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = '''Тұтқындалғандар:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, шамамен 2400 адам тұтқындалды.<ref name="BBC19OctMacron" /> }} 2026 жылғы 18 қыркүйектен бастап [[Франция]]да [[Франциядағы орта білім|лицей]] оқушыларының бірқатар наразылық шерулері мен оқу орындарын қоршау акциялары өтіп жатыр. Кейін бұл қозғалыс [[2026 жылғы Еуропадағы толқулар|азырақ ауқымда]] Бельгияға,<ref>{{Cite news |date=5 October 2026 |title=Blocus des lycées : des manifestations d'élèves dégénèrent dans plusieurs villes de Belgique, dont Liège |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/blocus-des-lycees-des-manifestations-deleves-degenerent-dans-plusieurs-villes-de-belgique-dont-liege-05-10-2026-WSNW7CFBJJFQZEJGKHMZS3TCGE.php |access-date=8 October 2026 |work=[[Le Parisien]] |language=fr}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last=Adam |first=Caroline |title=Mouvement d'élèves à Liège : six arrestations, retour au calme depuis 13 heures – RTBF Actus |url=https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |access-date=2026-10-02 |agency=RTBF |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20261002104306/https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |archive-date=2 October 2026 |url-status=live}}</ref> [[Албаниядағы студенттер наразылықтары (2026)|Албанияға]], Грекияға<ref name="Greek and Albanian protests">{{Cite web|date=2026-10-13 |title= France student protests spread across Europe |url= https://www.cbc.ca/news/world/france-student-protests-spread-scroller-9.7379099 |access-date=2026-10-13 |agency=CBC}}</ref> және [[Италиядағы толқулар (2026)|Италияға]] таралды.<ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italy braces for 'autumn of discontent' as students protest |url=https://www.france24.com/en/live-news/20261016-italy-braces-for-autumn-of-discontent-as-students-protest |access-date=2026-10-18 |website=France 24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italian pupils rally nationwide for better school conditions |url=https://www.yahoo.com/news/world/articles/italian-pupils-rally-nationwide-better-150346255.html |access-date=2026-10-18 |publisher=Yahoo News |agency=DPA |language=en-US}}</ref> Қозғалыс [[Париж]]дің шетіндегі [[Кретей]] [[Франция коммуналары|коммунасында]] басталды.<ref name="reuters-fr">{{cite news |title=France. La fronde lycéenne se durcit, le mouvement gagne les universités |url=https://www.reuters.com/fr/actualites/france-la-fronde-lycenne-se-durcit-le-mouvement-gagne-les-universits-2026-10-01/ |agency=Reuters |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026|last=Louet|first=Sophie|editor-last=Van Overstraeten|editor-first=Benoit|trans-title=France. The high school student revolt hardens, spreads to universities}}</ref> Ал алғашқы наразылықтар Француз Гвианасында 7 қыркүйекте басталған еді. Онда оқушылар білім алу жағдайының нашарлауына наразылық білдіріп, алғаш рет лицейдің жұмысын бұғаттады.<ref name="france-televisions">{{cite news |title=Des élèves bloquent le lycée Félix-Éboué à Cayenne et dénoncent 17 points de préoccupation |url=https://la1ere.franceinfo.fr/guyane/cantine-chere-et-surchargee-problemes-informatique-d-hygiene-batiment-delabres-ou-trop-chauds-des-eleves-bloquent-le-lycee-felix-eboue-a-cayenne-et-denoncent-17-points-de-preoccupation-1736222.html |access-date=20 October 2026}}</ref> 6 қазанда наразылықтар студенттерді, оқушыларды, мұғалімдерді, ата-аналарды және [[кәсіподақ]]тарды қамтыған жалпыұлттық қозғалысқа ұласты. ''[[The Conversation (сайт)|The Conversation]]'' басылымының мәліметінше, кәсіподақтар ел бойынша наразылықтарға 450 000 адам қатысты деп бағаласа, Франция үкіметі қатысушылар санын 250 000 адам деп көрсетті.<ref>{{Cite journal |last=Morder |first=Robi |editor-first1=Aurélie |editor-first2=David |editor-first3=Laurent |editor-first4=Carly |editor-last1=Djavadi |editor-last2=Bornstein |editor-last3=Bainier |editor-last4=Lock |date=2026-10-07 |title=Why the student protests in France and the government's response are unprecedented and unpredictable |url=https://theconversation.com/why-the-student-protests-in-france-and-the-governments-response-are-unprecedented-and-unpredictable-293863 |access-date=2026-10-13 |website=The Conversation |language=en-US |doi=10.64628/AAK.9hg5tt7cw}}</ref> Қозғалыс лицейлердің жұмысын бұғаттаумен, жиналыстар мен шерулер өткізумен ерекшеленеді. Оқушылар наразылықтарға қатысу себептері ретінде мұғалімдердің жетіспеушілігін, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, қажытатын сабақ кестелерін, ғимараттардың тозуын және жоғары оқу орындарына өтініш беруге арналған [[Parcoursup]] платформасына байланысты күйзелісті атады.<ref name="guardian-29">{{cite news |title=Hundreds detained as student protests across France turn violent |work=The Guardian |date=29 September 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/sep/29/french-students-police-clash-school-blockades-violent}}</ref><ref name="franceinfo-how">{{cite news |title=Revendications locales, vidéos virales, soutien de LFI… Comment le blocage de quelques lycées s'est transformé en un mouvement d'ampleur |url=https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |work=franceinfo |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261001112650/https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |archive-date=1 October 2026 |url-status=live}}</ref> Сонымен қатар [[2026 жылғы Еуропадағы аптап ыстық толқындары]] кезінде сынып бөлмелеріндегі ауа температурасының 40 °C-қа дейін көтерілуі де наразылық себептерінің бірі болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/02/student-protests-shut-schools-across-france|title=Fires, fury and hundreds of arrests as France gripped by student protests|first=Angelique|last=Chrisafis|work=The Guardian |date=2 October 2026}}</ref> Бастапқыда полиция наразылықтарға шамадан тыс күш қолдану арқылы жауап берді. Атап айтқанда, күшті әсер ететін арнайы қару-жарақтың қолданылуы салдарынан бірнеше оқушы ауыр жарақат алып, мертікті. Ақырында тұтқындалғандардың саны 6800 адамға жетті.<ref name="amnesty1" /><ref name="lestradic">{{cite news |last1=Le Stradic |first1=Segolene |title=The French 14-Year-Old Whose Face Was Maimed by a Tear Gas Grenade |url=https://www.nytimes.com/2026/10/19/world/europe/france-protests-violence-police-response.html |access-date=20 October 2026 |work=The New York Times |date=19 October 2026}}</ref> Қазан айына қарай қозғалыстың кейбір қатысушылары полициямен және оқу орындары әкімшілігінің жекелеген өкілдерімен, әсіресе директорлармен күш қолданылған қақтығыстарға түсті.<ref name="bbc-1">{{cite news |last=Cursino |first=Malu |title=Fires break out at French schools as students protest nationwide |work=BBC News |date=1 October 2026 |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-url=https://web.archive.org/web/20261005073743/https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-date=5 October 2026 |access-date=5 October 2026 |url-status=live}}</ref><ref name="ici-1949">{{cite news |title=Blocage des lycées : 1.949 interpellations recensées jeudi, plus de 400 établissements seront fermés vendredi |url=https://www.ici.fr/infos/faits-divers-justice/blocage-des-lycees-1-949-interpellations-recensees-jeudi-plus-de-400-etablissements-seront-fermes-vendredi-4880439 |work=ICI |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026}}</ref> [[Франция үкіметі]] [[Франциядағы әсіре солшыл саясат|әсіре солшылдарды]] саяси пайда табу мақсатында толқуларды қоздырды деп айыптады.<ref>{{Cite news |last=Landler |first=Mark |date=2026-10-08 |title=For France's Resurgent Far Left, Student Protests Are an Opening and a Threat |url=https://www.nytimes.com/2026/10/08/world/europe/france-protests-far-left-melenchon.html |access-date=2026-10-08 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref name="LeMondeUSLDemands" /> Ал наразылыққа қатысқан ұйымдар мен партиялар қозғалыстың өздігінен пайда болғанын мәлімдеп, үкімет пен оңшыл партияларды астыртын сөз байласу туралы болжамдарға сүйенді деп айыптады.<ref name="figaro-lfi">{{cite news |title=Blocus des lycées : « LFI et ses proxys de l'ultragauche » sont « à l'origine » selon Matignon |work=Le Figaro |language=fr |date=1 October 2026}}</ref> Полиция мен мемлекеттік органдардың әрекеттері құқық қорғау ұйымдарының сынына ұшырады. [[Amnesty International]] күш қолданудың «шамадан тыс» болғанын айыптады,<ref name="amnesty1">{{cite web |title=France: Authorities must de-escalate tensions during student protests |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/10/france-authorities-must-de-escalate-tensions-during-student-protests/ |publisher=[[Amnesty International]] |date=5 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> [[Human Rights Watch]] балалардың ауыр жарақат алғаны туралы хабарлады,<ref>{{cite web |title=French High School Student Protests Met with Excessive Force |url=https://www.hrw.org/news/2026/10/14/french-high-school-student-protests-met-with-excessive-force |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=14 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> ал [[БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы]] алаңдаушылық білдіріп, шиеленісті бәсеңдетуге шақырды.<ref>{{cite web |title=French students vow to keep up protests as UN voices 'concern' over violence |url=https://www.france24.com/en/france/20261009-french-students-vow-to-keep-up-protests-as-un-voices-concern-over-violence |work=[[France 24]] |agency=[[Agence France-Presse]] |date=9 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> Үкімет полицияның наразылықтарды күшпен басып-жаншығаны туралы айыптауларды жоққа шығарды. Ішкі істер министрі [[Лоран Нуньес]] полицияның әрекеттері барлық дерлік жағдайда жағдайға сай болғанын және кейбір наразылықтардың жаппай тәртіпсіздіктерге ұласқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news |title=Protesting pupils blockade French high schools again, testing a weekslong movement |url=https://ny1.com/nyc/all-boroughs/ap-top-news/2026/10/06/protesting-pupils-blockade-french-high-schools-again-testing-a-weekslong-movement |agency=[[Associated Press]] |date=6 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> == Алғышарттар == === Оқу жағдайлары және мемлекеттік бюджет === Наразылықтар оқу жылының басында және үкіметтің бюджет жоспарларына қарсы мемлекеттік сектор қызметкерлерінің ереуілімен қатар басталды. Бұл жоспарлар мемлекеттік шығындарды қосымша 61 миллиард еуроға қысқартуды көздеді.<ref name="caolanmagee" /><ref name=":1">{{Cite news |last1=Libert |first1=Lucien |last2=Brosse |first2=Jean-Stéphane |date=2026-09-29 |title=Students protest and public sector workers strike ahead of French budget |url=https://www.reuters.com/world/europe/student-protests-french-public-sector-strike-heap-pressure-macron-2026-09-29/ |access-date=2026-10-04 |work=Reuters |language=en}}</ref> Оқушылар наразылық себептері ретінде мұғалімдердің бос орындарының толтырылмауын, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, ұзақ сабақ кестелерін және оқу орындарының материалдық-техникалық жағдайының нашарлауын атады.<ref name="guardian-29" /> Сен-Денидегі Поль Элюар лицейінің 17 жастағы оқушысы мектепте суы жоқ уақытша дәретханалар, егеуқұйрықтар мен тарақандар бар екенін, ал уақытша сынып бөлмелеріндегі температура қыста −5 °C-қа дейін төмендеп, жазда 40 °C-қа дейін көтерілетінін айтты.<ref name="cnn">{{cite news |title=French high school students set fires, clash with police in anger over school conditions |work=CNN |date=1 October 2026 |url=https://edition.cnn.com/2026/10/01/europe/france-protests-high-schools-violence-intl |archive-url=https://web.archive.org/web/20261003213910/https://edition.cnn.com/2026/10/01/europe/france-protests-high-schools-violence-intl |archive-date=3 October 2026 |access-date=5 October 2026 |url-status=live}}</ref> Тағы бір оқушы кейбір сыныптарда үстелдердің жеткіліксіз екенін айтып, оқушылар мұғалімдерге қосылуға шешім қабылдағанға дейін олардың өз наразылықтарының себептерін түсіндіргенін атап өтті.<ref name="franceinfo-how" /> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағының]] (USL) төрағасы Рияд Рани француз тілінен емтихан тапсыратын жылы осы пәннің мұғалімінсіз жеті ай оқыған оқушыны мысалға келтіріп, кейбір сыныптарда 32–36 оқушыдан бар екенін мәлімдеді.<ref name="afp-principals">{{cite news |title=Plusieurs proviseurs agressés lors des blocages des lycées en France |agency=Agence France-Presse |language=fr |date=1 October 2026 }}</ref> Басқа оқу орындарының оқушылары да [[ICI (радиожелі)|ICI]] радиожелісіне сыныптарында 35 оқушыдан бар екенін хабарлады.<ref name="ici-1949" /> Наразылықтардың себептерін түсіндірген әлеуметтанушылардың бірі ''[[Al Jazeera]]'' басылымына негізгі алаңдаушылық тудырған мәселелер қатарында теңсіздік, мемлекеттік инвестициялардың қысқаруы, демократиялық құқықтар және милитаризациядан гөрі әлеуметтік әл-ауқатқа басымдық беруге деген ұмтылыс бар екенін айтты.<ref name="caolanmagee">{{cite news |last1=Magee |first1=Caolan |title=Why have France’s school protests become a wider political crisis? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/10/18/why-have-frances-school-protests-become-a-wider-political-crisis |access-date=20 October 2026 |work=Al Jazeera |date=18 October 2026}}</ref> [[Кретей]] ректораты [[Франс Пресс агенттігіне]] берген мәліметінде наразылық білдірушілердің талаптары әр мектепте әртүрлі екенін хабарлады. Олардың қатарында жұмыстан кеткен мұғалімдердің орнына жаңаларының тағайындалмауы, сыныптардағы оқушылар санының көптігі, сабақ кестесінің шамадан тыс тығыздығы, тәрбиешілердің, медбикелердің, әлеуметтік қызметкерлер мен басқарушы қызметкерлердің жетіспеушілігі, оқушылар мен мұғалімдер арасындағы оқиғалардың тиісті шараларсыз қалуы және жоғары оқу орындарының бакалавриат бағдарламаларына қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]<nowiki/>» интернет-порталының кемшіліктері аталды.<ref name="ici-1949" /> France Info басылымы оқушылардың негізгі талаптарын білім беру саласына көбірек ресурс бөлу, сыныптардағы оқушылар санын азайту, мектеп ғимараттарының жағдайын жақсарту, мұғалімдер мен басқа қызметкерлердің жеткілікті болуын қамтамасыз ету және Parcoursup платформасына байланысты күйзелісті азайту деп қорытындылады.<ref name="franceinfo-how" /> === Бұрынғы наразылықтар === 1990 жылдың күзінде лицей оқушылары, олардың көпшілігі Париждің жұмысшы табы қоныстанған [[банльё|қала маңындағы аудандарынан]] шыққандар, қауіпсіздік, тазалық, кадрлармен және оқу құралдарымен қамтамасыз ету мәселелеріне байланысты наразылық білдірді. Наразылықтарға [[Париж]]де шамамен 100 000 адам, ал бүкіл ел бойынша 150 000-ға жуық адам қатысты. Білім министрі [[Лионель Жоспен]] бұған төтенше шаралар жоспарын қабылдап, білім беру бюджетін ұлғайту арқылы жауап берді.<ref name="auto4">{{Cite web |date=2026-09-30 |title=Lycées : pourquoi un mouvement lycéen avait déjà forcé l'État à agir en 1990, selon l'historien Claude Lelièvre |url=https://www.hglycee.fr/news/lycees-pourquoi-un-mouvement-lyceen-avait-deja-force-l-etat-a-agir-en-1990/ |access-date=2026-10-02 |website=Hglycee |language=fr}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tempest |first=Rone |date=1990-11-13 |title=Students Riot, Battle Police in Paris Protest |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-11-13-mn-4548-story.html |access-date=2026-10-04 |website=Los Angeles Times |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418230923/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-11-13-mn-4548-story.html |archive-date=18 April 2021 |url-status=live}}</ref> 2005 жылдың басында лицей оқушылары мен олардың мұғалімдері [[Франсуа Фийон]] жүргізген білім беру жүйесіндегі реформаларға, әсіресе [[Франциядағы бакалавриат|бакалавриат емтиханына]] қатысты өзгерістерге қарсы наразылық білдірді. Олардың пікірінше, бұл өзгерістер әртүрлі мектептер берген дипломдардың құндылығы арасындағы теңсіздікті күшейтуі мүмкін еді.<ref name=":2">{{Cite news |date=2006-04-10 |title=History of French protests |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4865034.stm |access-date=2026-10-07 |language=en-GB}}</ref><ref name=":3">{{Cite news |date=2005-02-11 |title="La réforme Fillon, c'est du favoritisme implicite. On aura un bac 93 et un bac 75" |url=https://www.lemonde.fr/archives/article/2005/02/11/la-reforme-fillon-c-est-du-favoritisme-implicite-on-aura-un-bac-93-et-un-bac-75_397740_1819218.html |access-date=2026-10-07 |work=Le Monde |language=fr |issn=1950-6244 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411222335/https://www.lemonde.fr/archives/article/2005/02/11/la-reforme-fillon-c-est-du-favoritisme-implicite-on-aura-un-bac-93-et-un-bac-75_397740_1819218.html |archive-date=11 April 2021 |url-status=live}}</ref> Наразылықтарға 15 000-нан 40 000-ға дейін оқушы қатысты.<ref name=":3" /> Нәтижесінде Фийон шегініс жасап, бакалавриат емтиханына қатысты өзгерістерді заң жобасынан алып тастайтын үкіметтік түзету енгізілетінін жариялады.<ref name=":2" /> 2018 жылдың көктемінде ORE заңына және жаңа Parcoursup платформасына қарсы наразылықтар негізінен университет ғимараттарын басып алу акциялары түрінде өтті.<ref>{{Cite web |date=2018-04-03 |title=Mobilisation contre Parcoursup : "Ce qui a réveillé les étudiants, c'est l'agression à Montpellier" |url=https://www.letudiant.fr/etudes/parcoursup-le-mouvement-etudiant-commence-a-prendre.html |access-date=2026-10-07 |website=L'Etudiant |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220152237/https://www.letudiant.fr/etudes/parcoursup-le-mouvement-etudiant-commence-a-prendre.html |archive-date=20 February 2020 |url-status=live}}</ref> Лицейлерді бұғаттау акциялары жекелеген жерлерде ғана өтті. Күзде лицей оқушылары Parcoursup платформасына және [[Жан-Мишель Бланке]] жүргізген бакалавриат емтиханының реформасына қарсы қайтадан наразылыққа шықты. 11 желтоқсанда жүздеген оқу орнының жұмысы бұғатталды немесе айтарлықтай бұзылды.<ref name="monde-diplo">{{cite news |title=The lycée map of December 2018 |work=Le Monde diplomatique |date=2019 }}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-12-10 |title=Réforme du bac, Parcoursup… près de 120 lycées sont «&nbsp;perturbés&nbsp;» |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2018/12/10/entre-100-et-120-lycees-sont-perturbes_5395280_3224.html |access-date=2026-10-07 |work=Le Monde |language=fr |issn=1950-6244 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250501081505/https://www.lemonde.fr/societe/article/2018/12/10/entre-100-et-120-lycees-sont-perturbes_5395280_3224.html |archive-date=1 May 2025 |url-status=live}}</ref> Кейінірек ''[[Le Monde diplomatique]]'' басылымы бұл наразылықтардың географиялық таралуын сол кезде шарықтау шегіне жеткен [[Сары кеудешелер қозғалысы|«Сары кеудешелер» наразылықтарының]] ықпалымен ғана түсіндіруге болмайтынын, дегенмен аталған қозғалыстың сол кезеңдегі жағдайдың бір бөлігі болғанын жазды.<ref>{{Cite news |title=Schoolyard protests are setting France ablaze |newspaper=[[The Economist]] |url=https://www.economist.com/europe/2026/10/02/schoolyard-protests-are-setting-france-ablaze|date=2 October 2026}}</ref> Parcoursup платформасы кейбір өзгерістер енгізілгеннен кейін сақталып қалды, ал бакалавриат емтиханының реформасы жүзеге асырылды.<ref name="monde-diplo" /> === Наразылықтардың басталуы === Наразылық қозғалысы 21 қыркүйекте [[Кретей]] қаласындағы Антуан де Сент-Экзюпери лицейінде басталды.<ref name="auto2" /> 17 қыркүйекте ресурстар мен қызметкерлердің жетіспеушілігіне қарсы өткен мұғалімдер ереуілінің келесі күні осы лицейдің оқушылары наразылық акциясын ұйымдастырды.<ref name=":1" /> Оқушылар Ұлттық білім министрлігі өздеріне жеткілікті көңіл бөлмейтінін айтып, ресурстар мен қызметкерлердің жетіспеушілігін, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін және оқу бөлмелерінде үстелдердің жеткіліксіздігін атап өтті.<ref>{{Cite web |last=Sage |first=Adam |date=6 October 2026 |title=Why are there student protests in France? The reasons behind the riots |url=https://www.thetimes.com/world/europe/article/why-france-protests-students-reason-l9tvfxp3f |access-date=2026-10-06 |website=The Times}}</ref> Кейінірек академиялық дереккөз бен USL бұл наразылық акциясын жалпыұлттық қозғалыстың басталуы деп сипаттады.<ref name="auto2">{{Cite web |date=2026-09-24 |title="On demande juste un lycée qui fonctionne" : plusieurs lycées d'Île-de-France bloqués par les élèves |url=https://actu.fr/ile-de-france/creteil_94028/on-demande-juste-un-lycee-qui-fonctionne-plusieurs-lycees-d-ile-de-france-bloque-par-les-eleves_64817015.html |access-date=2026-10-02 |website=actu.fr |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20260925152234/https://actu.fr/ile-de-france/creteil_94028/on-demande-juste-un-lycee-qui-fonctionne-plusieurs-lycees-d-ile-de-france-bloque-par-les-eleves_64817015.html |archive-date=25 September 2026 |url-status=live}}</ref> Сол кезеңдегі хабарламалар, соның ішінде ''Le Monde'' басылымының материалдары мен actu.fr сайтының 24 қыркүйектегі мақаласы, наразылық қозғалысының тарала бастауын 21 қыркүйек, дүйсенбі күнімен байланыстырды. Сол күні бірнеше мұғалімдік штаттық орын бос тұрған аталған лицейде наразылықтар басталған еді. Кретей ректораты 24 қыркүйекте оқушылардың талаптары әр мектепте әлі де әртүрлі екенін мәлімдеді.<ref name="auto2" /> 25 қыркүйекке дейін наразылықтардың таралуы жергілікті деңгеймен шектелді. Streamer академиясының мәліметіне сүйенген Actu.fr басылымы 24 қыркүйекке қарай наразылықтар негізінен [[Сен-Сен-Дени]] және [[Валь-де-Марн]] департаменттеріндегі шамамен 10 лицейді қамтығанын хабарлап, қозғалыстың әлеуметтік желілер арқылы еліктеу нәтижесінде таралғанын атап өтті. Сол күні таңертең оқушылар [[Сен-Уэн-сюр-Сен|Сен-Уэн]] қаласындағы Огюст Бланки лицейінің кіреберісін бұғаттауға әрекеттеніп, акция түске таяу уақытқа дейін жалғасты. Академия өкілі Франс Пресс агенттігіне адамдардың жиналғанын және материалдық шығын келтірілгенін, бірақ ешкім зардап шекпегенін хабарлады. Полиция жиналғандарды ешқандай оқыс оқиғасыз таратты.<ref name="auto2" /> 25 қыркүйекте Кретей ректораты наразылық қозғалысының қарқын алып жатқанын мәлімдеп, негізінен [[Сен-Сен-Дени]] және [[Валь-де-Марн]] департаменттерінде он екіден астам лицейдің жұмысы бұғатталғанын хабарлады. Ректораттың мәліметінше, кейбір наразылық акциялары адамдардың жаппай жиналуына және материалдық шығынның келтірілуіне әкелген. Версаль ректораты [[Эсон]] департаментіндегі 62 лицейдің үшеуінде оқу үдерісі бұзылғанын, ал [[О-де-Сен]] департаментіндегі 65 лицейдің бесеуінде наразылық акциялары өткенін хабарлады.<ref>{{Cite web |date=2026-09-25 |title=Après une semaine de blocus de lycéens en Île-de-France, les rectorats tirent un premier bilan |url=https://www.huffingtonpost.fr/france/article/apres-une-semaine-de-blocus-de-lycees-franciliens-les-rectorats-tirent-un-premier-bilan_331454.html |access-date=2026-10-02 |website=Le HuffPost |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20260926005550/https://www.huffingtonpost.fr/france/article/apres-une-semaine-de-blocus-de-lycees-franciliens-les-rectorats-tirent-un-premier-bilan_331454.html |archive-date=26 September 2026 |url-status=live}}</ref> Кейінірек ''Le Monde'' басылымы 24 және 25 қыркүйекте Париж аймағындағы шамамен 60 лицейдің жұмысы бұзылғанын, 468 мемлекеттік лицейдің шамамен 12%-ында бұғаттау әрекеттері жасалғанын, ал іс жүзінде 10 шақты лицейдің жұмысы бұғатталғанын жазды. Рани Франс Пресс агенттігіне қозғалыстың Сент-Экзюпери лицейінде басталып, «өте жылдам таралғанын» айтып, тәрбиешілердің, медбикелер мен әлеуметтік қызметкерлердің жетіспеушілігін атап өтті.<ref name="auto3">{{Cite news |last1=Albertini |first1=Antoine |last2=Leloup |first2=Damien |last3=Pommiers |first3=Eléa |date=2026-10-01 |title=Le blocage des lycées prend de l'ampleur et oppose La France insoumise et le gouvernement |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2026/09/28/le-blocus-des-lycees-prend-de-l-ampleur-et-oppose-la-france-insoumise-et-le-gouvernement_6785108_3224.html |access-date=2026-10-02 |work=Le Monde |language=fr |issn=1950-6244}}</ref> == Ұйымдастырылуы == [[Сурет:Journée de mobilisation des lycéens à Perpignan 31.jpg|thumb|Наразылық акциясындағы баннер: «Мазалағанымыз үшін кешіріңіздер, біз тек болашағымыз болғанын қалаймыз»]] USL ұйымының 29 қыркүйекке арналған жалпыұлттық үндеуінде наразылықтың төрт негізгі себебі аталды: мұғалімдер мен басқа қызметкерлердің жетіспеушілігі, «тозығы жеткен лицейлер», шамадан тыс тығыз сабақ кестелері мен оқушыларға толы сыныптар және [[Parcoursup]] платформасы тудыратын күйзеліс.<ref name="LeMondeUSLDemands">{{Cite web|url=https://www.lemonde.fr/en/france/article/2026/09/29/high-school-protests-spread-across-france-pitting-radical-left-against-government_6758067_7.html|title=High school protests spread across France, pitting radical left against government|work=Le Monde|date=29 September 2026}}</ref> Рани кейбір сыныптарда 32–35 оқушыдан оқитынын айтып, наразылыққа қатысушыларды бейбіт әрекет етуге шақырды.<ref name="guardian-29" /> Кейін кәсіподақ 1 қазанда наразылықтардың «екінші кезеңі» ретінде кезекті акция өткізуге,<ref name="RTLAct2">{{Cite web|url=https://www.rtl.fr/actu/debats-societe/en-direct-blocage-des-lycees-l-appel-de-l-union-syndicale-lyceenne-pour-l-acte-2-de-la-mobilisation-sera-t-il-suivi-suivez-la-situation-dans-les-etablissements-7900679234|title=Blocage des lycées : 1.949 interpellations jeudi selon le ministère de l'Intérieur, plus de 400 établissements fermés pour la fin de semaine|agency=RTL|date=1 October 2026|language=fr}}</ref> сондай-ақ 6 қазанда тағы бір наразылық күнін ұйымдастыруға шақырды.<ref name="LeParisien30Sep">{{Cite web|url=https://www.leparisien.fr/paris-75/blocus-des-lycees-les-syndicats-etudiants-lancent-un-nouvel-appel-a-bloquer-lycees-et-universites-jeudi-5NP34OYNN5BMZIE5G5QZDZK7OQ.php|title=Blocus des lycées : les syndicats étudiants lancent un nouvel appel à bloquer lycées et universités jeudi|first=Candice|last=Doussot|work=Le Parisien|date=30 September 2026|language=fr}}</ref> 30 қыркүйекте RTL радиосына берген сұхбатында Рани министрлік ұйымдастыратын диалог алаңдары «назардан тыс қалғанын» және алғашқы қадамды министр жасауы керектігін мәлімдеді.<ref name="RTL_Rani_30Sep">{{Cite web|url=https://www.rtl.fr/actu/politique/c-est-totalement-faux-sur-rtl-le-president-de-l-union-syndicale-lyceenne-contredit-le-ministre-de-l-education-et-evoque-des-instances-de-dialogue-delaissees-7900678986|title="C'est totalement faux" : sur RTL, le président de l'Union syndicale lycéenne contredit le ministre de l'Éducation et évoque des instances de dialogue "délaissées"|agency=RTL|date=30 September 2026|language=fr}}</ref> 2 қазанда білім министрі Эдуар Жеффремен кездескеннен кейін оқушылар мен студенттер кәсіподақтарының жетекшілері үкіметтің жауабына қанағаттанбағандарын білдіріп, наразылық қозғалысын жалғастыруға шақырды. USL 6 қазанда жаңа шерулер өтетінін жариялады. Бірнеше кәсіподақ бірлестігі, соның ішінде [[Жалпы еңбек конфедерациясы (Франция)|Жалпы еңбек конфедерациясы]] (CGT) да осы акцияларға қосылатынын мәлімдеді.<ref name="Reuters2OctStudentUnions">{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/about-400-french-schools-closed-some-student-protests-turn-violent-2026-10-02/|title=Students and police clash as France struggles to quell school protests|agency=Reuters|date=2 October 2026|language=en}}</ref> Наразылықтарды қолдаған басқа кәсіподақ бірлестіктерінің қатарында [[Жұмысшылар күші]] (FO), [[Автономды кәсіподақтардың ұлттық одағы]] (UNSA), [[Француз демократиялық еңбек конфедерациясы]] (CFDT), [[Solidaires кәсіподақ бірлестігі|Solidaires]], [[Француз христиан еңбекшілер конфедерациясы]] (CFTC) және [[Шаруа конфедерациясы]] болды.<ref name="TeleSUR">{{Cite web |date=13 October 2026 |title=French Student and Teacher Protests More Than Double in Participation |url=https://www.telesurenglish.net/french-student-and-teacher-protests-more-than-double-in-participation/ |access-date=16 October 2026 |website=teleSUR English}}</ref><ref name="RFI1">{{Cite web |date=16 October 2026 |title=School students called to join Yellow Vests and unions for mass French protest |url=https://www.rfi.fr/en/france/20261016-school-students-called-to-join-yellow-vests-and-unions-for-mass-national-protest |access-date=16 October 2026 |agency=RFI}}</ref> Мұғалімдердің [[Біртұтас кәсіподақ федерациясы]] (FSU) және [[Тәуелсіз колледждер мен лицейлердің ұлттық кәсіподағы]] (SNALC) да ереуілге шақырып, наразылықтарды қолдады.<ref name="TeleSUR" /><ref>{{cite web |last1=Koller |first1=Rodolphe |title=Nouvelle journée d'action lycéenne ce mardi, une manifestation de Lyon à Villeurbanne |url=https://mesinfos.fr/69000-lyon/nouvelle-journee-d-action-lyceenne-ce-mardi-une-manifestation-de-lyon-a-villeurbanne-340830.html |website=mesinfos |publisher=Tout Lyon |access-date=17 October 2026 |language=fr |date=12 October 2026 |trans-title=Another day of student action this Tuesday, a demonstration from Lyon to Villeurbanne}}</ref> Оқушылардың наразылық қозғалысы мен акцияларын қолдаған басқа ұйымдардың қатарында [[Лицей оқушыларының ұлттық қозғалысы]], [[Студенттер одағы]] және «Les Lycéens!» кәсіподағы болды.<ref name="RFI1" /><ref>{{Cite web |last=Poulain |first=Yves |date=30 September 2026 |title=En Mayenne, le Mouvement national lycéen « apporte son soutien et ses félicitations » aux blocages de lycées à Laval |trans-title=In Mayenne, the National High School Student Movement "offers its support and congratulations" to the high school blockades in Laval |url=https://www.ouest-france.fr/education/ecole/en-mayenne-le-mouvement-national-lyceen-apporte-son-soutien-et-ses-felicitations-aux-blocages-de-lycees-a-laval-ac25406c-bca9-11f1-8ea4-97dc4d7cca62 |archive-url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.ouest-france.fr%2Feducation%2Fecole%2Fen-mayenne-le-mouvement-national-lyceen-apporte-son-soutien-et-ses-felicitations-aux-blocages-de-lycees-a-laval-ac25406c-bca9-11f1-8ea4-97dc4d7cca62 |archive-date=15 October 2026 |access-date=15 October 2026 |website=Ouest-France |language=French}}</ref><ref>{{Cite web |last=Doussot |first=Candice |date=30 September 2026 |title=Blocus des lycées : les syndicats étudiants lancent un nouvel appel à bloquer lycées et universités jeudi |trans-title=High school blockades: student unions launch a new call to block high schools and universities on Thursday |url=https://www.leparisien.fr/paris-75/blocus-des-lycees-les-syndicats-etudiants-lancent-un-nouvel-appel-a-bloquer-lycees-et-universites-jeudi-5NP34OYNN5BMZIE5G5QZDZK7OQ.php |archive-url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.leparisien.fr%2Fparis-75%2Fblocus-des-lycees-les-syndicats-etudiants-lancent-un-nouvel-appel-a-bloquer-lycees-et-universites-jeudi-5NP34OYNN5BMZIE5G5QZDZK7OQ.php |archive-date=15 October 2026 |access-date=15 October 2026 |website=Le Parisien |language=French}}</ref> === Қатысушы және қолдаушы ұйымдар === [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы]] мен Студенттер одағы 1 қазанда лицей оқушылары мен университет студенттерін бірлескен наразылық акцияларына қатысуға шақырды. Сол күнгі шерулер туралы хабарлаған ''[[Le Monde]]'' басылымы қозғалыстың әркелкі болғанын, оған оқу жағдайларын жақсартуды талап еткен оқушылармен қатар қақтығыстарға қатысқан адамдар да тартылғанын жазды. Басылым сондай-ақ наразылыққа қатысушылардың кейбірі өздері алдына жиналған мектептердің оқушылары болмағанын хабарлады.<ref name="LeMondeOrganisations2026">{{cite news |date=1 October 2026 |title=De Lille à Marseille, en passant par la banlieue parisienne, le mouvement lycéen s’étend et se fait parfois déborder |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2026/10/01/de-lille-a-marseille-en-passant-par-la-banlieue-parisienne-le-mouvement-lyceen-s-etend-et-se-fait-parfois-deborder_6786591_3224.html |work=Le Monde |language=fr}}</ref> [[Бағынбайтын Франция]] партиясының өкілдері шерулерге қатысты. [[Жан-Люк Меланшон]] партияның күш қолданусыз өтетін наразылықтарды қолдайтынын мәлімдеді.<ref name="GuardianOrganisations2026">{{cite news |last=Henley |first=Jon |date=1 October 2026 |title=France school protests escalate into ‘urban violence’ as PM calls crisis cabinet meeting |url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/01/france-school-protests-escalate-pm-crisis-cabinet-meeting |work=The Guardian}}</ref> [[Францияның мұсылман студенттері]] (французша: ''Étudiants musulmans de France'', EMF) ұйымы да наразылық қозғалысын қолдады. ''[[Le Point]]'' басылымының мәліметінше, ұйым мен оның жергілікті бөлімшелері 5–9 қазан аралығында наразылық акцияларына қатысуға шақырған үндеулер таратқан, ал Бельфордағы бөлімшесі 1 қазанда лицей оқушыларымен бірге шеруге қатысқан. Журналдың хабарлауынша, EMF RED Jeunes ұйымымен ынтымақтастық орнатқан. Бұл екі ұйым 2025 жылғы наурызда исламофобияға қарсы Génération EDR ұжымын бірлесіп құрған.<ref name="LePointEMFMobilisation">{{cite news |last=Bussigny |first=Nora |title=Mouvement lycéen : comment Al-Jazira et des réseaux islamistes ont cherché à amplifier la contestation en France |url=https://www.lepoint.fr/societe/mouvement-lyceen-comment-al-jazira-et-des-reseaux-islamistes-ont-cherche-a-amplifier-la-contestation-EXYOOHZJHNEVLKURDRLCPTKXCI/ |work=Le Point |language=fr}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 1psnz8lw46kdxdwqz0cxjta4vj0nbrh 3684295 3684294 2026-10-21T05:01:35Z 1nter pares 146705 "[[Франциядағы наразылықтар (2026)]]" бетін қорғады ([Жылжыту=Тек администраторларға рұқсат ету] (мәңгі)) 3684294 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Франциядағы наразылықтар (2026) |бөлім = |сурет = Jules Ferry à Paris manif 2 octobre 2026.jpg |сурет атауы = Париждегі оқушылар өз лицейінде наразылық білдіруде |дата = [[18 қыркүйек]] [[2026 жыл|2026]] – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|year=2026|month=09|day=18}}) |орын = {{Байрақ|Франция}} |себеп = Мұғалімдер мен қызметкерлер тапшылығы; сыныптардың шамадан тыс толуы; ғимараттардың тозуы; сабақ кестелерінің шамадан тыс жүктелуі; бакалавриатқа қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]<nowiki/>» веб-жүйесінің кемшіліктері |нәтиже = |статусы = ''жалғасуда'' |өзгерістер = |қарсылас1 = '''Наразылық білдіруші лицей оқушылары''' (оларды қолдайтын ата-аналар мен мұғалімдерді қоса)<br> '''[[Сары кеудешелілер қозғалысы]]'''<br> '''Саяси партиялар:'''<br> [[Бағынбайтын Франция]]<br> [[Франция коммунистік партиясы]]<br> '''Студенттік кәсіподақтар:'''<br> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]<br> [[Лицей оқушыларының ұлттық қозғалысы]]<br> [[Студенттер одағы (Франция)|Студенттер одағы]]<br> Les Lycéens!<br> [[Коммунист студенттер одағы]]<br> '''Мұғалімдер кәсіподақтары:'''<br> [[Біртұтас кәсіподақ федерациясы|FSU]]<br> [[Лицейлер мен коллеждердің ұлттық кәсіподағы|SNALC]]<br> '''Еңбек ұйымдары:'''<br> [[Францияның Жалпы еңбек конфедерациясы|CGT]]<br> [[Жұмысшылар күші|FO]]<br> [[Автономды кәсіподақтардың ұлттық одағы|UNSA]]<br> [[Францияның Демократиялық еңбек конфедерациясы|CFDT]]<br> [[Solidaires кәсіподақ одағы|Solidaires]]<br> [[Францияның христиан жұмысшылары конфедерациясы|CFTC]]<br> [[Шаруа конфедерациясы]] |қарсылас2 = '''[[Лекорню үкіметтері|Үкімет]]'''<br> [[Франция Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]]<br> [[Франция ұлттық полициясы|Ұлттық полиция]]<br> [[Париж полиция префектурасы]]<br> [[Республикалық қауіпсіздік роталары|CRS]]<br> [[Франция ұлттық жандармериясы|Ұлттық жандармерия]]<br> [[Мобильді жандармерия]]<br> [[Франция Қарулы күштер министрлігі|Қарулы күштер министрлігі]]<br> [[Франция Қарулы күштері]]<br> [[Франция Ұлттық гвардиясы|Ұлттық гвардия]]<br> '''Муниципалдық үкіметтер:'''<br> [[Франция муниципалдық полициясы|Муниципалдық полиция]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = Рияд Рани ([[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]) |командир2 = [[Эмманюэль Макрон]]<br>[[Себастьен Лекорню]]<br>[[Эдуар Жеффре]]<br>[[Лоран Нуньес]]<br>[[Катрин Вотрен]]<br>[[Фабьен Мандон]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = '''Наразылық білдірушілер:''' 248 оқушы және 149 білім беру қызметкері жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/europe/rioting-in-france-whats-fueling-the-violence-and-what-happens-next-87f18199|title=What’s Behind the Protests in France and What Happens Next|first=Nick|last=Kostov|date=19 October 2026|via=www.wsj.com}}</ref> олардың 6-уы ауыр жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.com/International/wireStory/frances-worst-rioting-years-erupted-government-responded-137390407|title=How France’s worst rioting in years erupted and how the government responded|first1=Sylvie|last1=Corbet|first2=Tom|last2=Nouvian|website=ABC News}}</ref> 1 наразылық білдіруші жүрек тоқтауынан қайтыс болды.<ref name="Reuters18OctCasualties">{{cite news |title=France faces aftermath of worst unrest in years |url=https://www.reuters.com/world/europe/france-faces-aftermath-worst-unrest-years-2026-10-18/ |work=Reuters |date=18 October 2026}}</ref><ref name="AP18OctCasualties">{{cite news |title=Macron to address nation after riots and looting lead to 1,800 arrests across France |url=https://apnews.com/article/f5ce07c2ef46ad0c02c6ff7018532a59 |work=Associated Press |date=18 October 2026}}</ref> |шығындар2 = '''Қауіпсіздік қызметкерлері:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, 1000 адам жараланды, олардың 7-уі ауыр жараланды,<ref name="BBC19OctMacron">{{cite news |last=Burgess |first=Jack |date=18 October 2026 |title=Macron calls for calm and order after riots across France |url=https://www.bbc.com/news/articles/cw240zl08dm5o |access-date=18 October 2026 |work=BBC News}}</ref> 1 полиция қызметкері көлікпен қағу оқиғасы салдарынан қаза тапты.<ref>{{cite news |last=Sarrot |first=Aurélie |last2=Maillochon |first2=Raphaël |title=Nantes : un policier de 22 ans tué après avoir été percuté par une voiture lors d'une intervention |url=https://www.tf1info.fr/justice-faits-divers/nantes-un-policier-de-22-ans-meurt-percute-par-une-voiture-sur-le-peripherique-lors-d-une-intervention-2470477.html |work=TF1 Info |date=17 October 2026 |language=fr}}</ref> |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = '''Тұтқындалғандар:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, шамамен 2400 адам тұтқындалды.<ref name="BBC19OctMacron" /> }} 2026 жылғы 18 қыркүйектен бастап [[Франция]]да [[Франциядағы орта білім|лицей]] оқушыларының бірқатар наразылық шерулері мен оқу орындарын қоршау акциялары өтіп жатыр. Кейін бұл қозғалыс [[2026 жылғы Еуропадағы толқулар|азырақ ауқымда]] Бельгияға,<ref>{{Cite news |date=5 October 2026 |title=Blocus des lycées : des manifestations d'élèves dégénèrent dans plusieurs villes de Belgique, dont Liège |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/blocus-des-lycees-des-manifestations-deleves-degenerent-dans-plusieurs-villes-de-belgique-dont-liege-05-10-2026-WSNW7CFBJJFQZEJGKHMZS3TCGE.php |access-date=8 October 2026 |work=[[Le Parisien]] |language=fr}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last=Adam |first=Caroline |title=Mouvement d'élèves à Liège : six arrestations, retour au calme depuis 13 heures – RTBF Actus |url=https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |access-date=2026-10-02 |agency=RTBF |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20261002104306/https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |archive-date=2 October 2026 |url-status=live}}</ref> [[Албаниядағы студенттер наразылықтары (2026)|Албанияға]], Грекияға<ref name="Greek and Albanian protests">{{Cite web|date=2026-10-13 |title= France student protests spread across Europe |url= https://www.cbc.ca/news/world/france-student-protests-spread-scroller-9.7379099 |access-date=2026-10-13 |agency=CBC}}</ref> және [[Италиядағы толқулар (2026)|Италияға]] таралды.<ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italy braces for 'autumn of discontent' as students protest |url=https://www.france24.com/en/live-news/20261016-italy-braces-for-autumn-of-discontent-as-students-protest |access-date=2026-10-18 |website=France 24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italian pupils rally nationwide for better school conditions |url=https://www.yahoo.com/news/world/articles/italian-pupils-rally-nationwide-better-150346255.html |access-date=2026-10-18 |publisher=Yahoo News |agency=DPA |language=en-US}}</ref> Қозғалыс [[Париж]]дің шетіндегі [[Кретей]] [[Франция коммуналары|коммунасында]] басталды.<ref name="reuters-fr">{{cite news |title=France. La fronde lycéenne se durcit, le mouvement gagne les universités |url=https://www.reuters.com/fr/actualites/france-la-fronde-lycenne-se-durcit-le-mouvement-gagne-les-universits-2026-10-01/ |agency=Reuters |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026|last=Louet|first=Sophie|editor-last=Van Overstraeten|editor-first=Benoit|trans-title=France. The high school student revolt hardens, spreads to universities}}</ref> Ал алғашқы наразылықтар Француз Гвианасында 7 қыркүйекте басталған еді. Онда оқушылар білім алу жағдайының нашарлауына наразылық білдіріп, алғаш рет лицейдің жұмысын бұғаттады.<ref name="france-televisions">{{cite news |title=Des élèves bloquent le lycée Félix-Éboué à Cayenne et dénoncent 17 points de préoccupation |url=https://la1ere.franceinfo.fr/guyane/cantine-chere-et-surchargee-problemes-informatique-d-hygiene-batiment-delabres-ou-trop-chauds-des-eleves-bloquent-le-lycee-felix-eboue-a-cayenne-et-denoncent-17-points-de-preoccupation-1736222.html |access-date=20 October 2026}}</ref> 6 қазанда наразылықтар студенттерді, оқушыларды, мұғалімдерді, ата-аналарды және [[кәсіподақ]]тарды қамтыған жалпыұлттық қозғалысқа ұласты. ''[[The Conversation (сайт)|The Conversation]]'' басылымының мәліметінше, кәсіподақтар ел бойынша наразылықтарға 450 000 адам қатысты деп бағаласа, Франция үкіметі қатысушылар санын 250 000 адам деп көрсетті.<ref>{{Cite journal |last=Morder |first=Robi |editor-first1=Aurélie |editor-first2=David |editor-first3=Laurent |editor-first4=Carly |editor-last1=Djavadi |editor-last2=Bornstein |editor-last3=Bainier |editor-last4=Lock |date=2026-10-07 |title=Why the student protests in France and the government's response are unprecedented and unpredictable |url=https://theconversation.com/why-the-student-protests-in-france-and-the-governments-response-are-unprecedented-and-unpredictable-293863 |access-date=2026-10-13 |website=The Conversation |language=en-US |doi=10.64628/AAK.9hg5tt7cw}}</ref> Қозғалыс лицейлердің жұмысын бұғаттаумен, жиналыстар мен шерулер өткізумен ерекшеленеді. Оқушылар наразылықтарға қатысу себептері ретінде мұғалімдердің жетіспеушілігін, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, қажытатын сабақ кестелерін, ғимараттардың тозуын және жоғары оқу орындарына өтініш беруге арналған [[Parcoursup]] платформасына байланысты күйзелісті атады.<ref name="guardian-29">{{cite news |title=Hundreds detained as student protests across France turn violent |work=The Guardian |date=29 September 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/sep/29/french-students-police-clash-school-blockades-violent}}</ref><ref name="franceinfo-how">{{cite news |title=Revendications locales, vidéos virales, soutien de LFI… Comment le blocage de quelques lycées s'est transformé en un mouvement d'ampleur |url=https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |work=franceinfo |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261001112650/https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |archive-date=1 October 2026 |url-status=live}}</ref> Сонымен қатар [[2026 жылғы Еуропадағы аптап ыстық толқындары]] кезінде сынып бөлмелеріндегі ауа температурасының 40 °C-қа дейін көтерілуі де наразылық себептерінің бірі болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/02/student-protests-shut-schools-across-france|title=Fires, fury and hundreds of arrests as France gripped by student protests|first=Angelique|last=Chrisafis|work=The Guardian |date=2 October 2026}}</ref> Бастапқыда полиция наразылықтарға шамадан тыс күш қолдану арқылы жауап берді. Атап айтқанда, күшті әсер ететін арнайы қару-жарақтың қолданылуы салдарынан бірнеше оқушы ауыр жарақат алып, мертікті. Ақырында тұтқындалғандардың саны 6800 адамға жетті.<ref name="amnesty1" /><ref name="lestradic">{{cite news |last1=Le Stradic |first1=Segolene |title=The French 14-Year-Old Whose Face Was Maimed by a Tear Gas Grenade |url=https://www.nytimes.com/2026/10/19/world/europe/france-protests-violence-police-response.html |access-date=20 October 2026 |work=The New York Times |date=19 October 2026}}</ref> Қазан айына қарай қозғалыстың кейбір қатысушылары полициямен және оқу орындары әкімшілігінің жекелеген өкілдерімен, әсіресе директорлармен күш қолданылған қақтығыстарға түсті.<ref name="bbc-1">{{cite news |last=Cursino |first=Malu |title=Fires break out at French schools as students protest nationwide |work=BBC News |date=1 October 2026 |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-url=https://web.archive.org/web/20261005073743/https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-date=5 October 2026 |access-date=5 October 2026 |url-status=live}}</ref><ref name="ici-1949">{{cite news |title=Blocage des lycées : 1.949 interpellations recensées jeudi, plus de 400 établissements seront fermés vendredi |url=https://www.ici.fr/infos/faits-divers-justice/blocage-des-lycees-1-949-interpellations-recensees-jeudi-plus-de-400-etablissements-seront-fermes-vendredi-4880439 |work=ICI |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026}}</ref> [[Франция үкіметі]] [[Франциядағы әсіре солшыл саясат|әсіре солшылдарды]] саяси пайда табу мақсатында толқуларды қоздырды деп айыптады.<ref>{{Cite news |last=Landler |first=Mark |date=2026-10-08 |title=For France's Resurgent Far Left, Student Protests Are an Opening and a Threat |url=https://www.nytimes.com/2026/10/08/world/europe/france-protests-far-left-melenchon.html |access-date=2026-10-08 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref name="LeMondeUSLDemands" /> Ал наразылыққа қатысқан ұйымдар мен партиялар қозғалыстың өздігінен пайда болғанын мәлімдеп, үкімет пен оңшыл партияларды астыртын сөз байласу туралы болжамдарға сүйенді деп айыптады.<ref name="figaro-lfi">{{cite news |title=Blocus des lycées : « LFI et ses proxys de l'ultragauche » sont « à l'origine » selon Matignon |work=Le Figaro |language=fr |date=1 October 2026}}</ref> Полиция мен мемлекеттік органдардың әрекеттері құқық қорғау ұйымдарының сынына ұшырады. [[Amnesty International]] күш қолданудың «шамадан тыс» болғанын айыптады,<ref name="amnesty1">{{cite web |title=France: Authorities must de-escalate tensions during student protests |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/10/france-authorities-must-de-escalate-tensions-during-student-protests/ |publisher=[[Amnesty International]] |date=5 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> [[Human Rights Watch]] балалардың ауыр жарақат алғаны туралы хабарлады,<ref>{{cite web |title=French High School Student Protests Met with Excessive Force |url=https://www.hrw.org/news/2026/10/14/french-high-school-student-protests-met-with-excessive-force |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=14 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> ал [[БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы]] алаңдаушылық білдіріп, шиеленісті бәсеңдетуге шақырды.<ref>{{cite web |title=French students vow to keep up protests as UN voices 'concern' over violence |url=https://www.france24.com/en/france/20261009-french-students-vow-to-keep-up-protests-as-un-voices-concern-over-violence |work=[[France 24]] |agency=[[Agence France-Presse]] |date=9 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> Үкімет полицияның наразылықтарды күшпен басып-жаншығаны туралы айыптауларды жоққа шығарды. Ішкі істер министрі [[Лоран Нуньес]] полицияның әрекеттері барлық дерлік жағдайда жағдайға сай болғанын және кейбір наразылықтардың жаппай тәртіпсіздіктерге ұласқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news |title=Protesting pupils blockade French high schools again, testing a weekslong movement |url=https://ny1.com/nyc/all-boroughs/ap-top-news/2026/10/06/protesting-pupils-blockade-french-high-schools-again-testing-a-weekslong-movement |agency=[[Associated Press]] |date=6 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> == Алғышарттар == === Оқу жағдайлары және мемлекеттік бюджет === Наразылықтар оқу жылының басында және үкіметтің бюджет жоспарларына қарсы мемлекеттік сектор қызметкерлерінің ереуілімен қатар басталды. Бұл жоспарлар мемлекеттік шығындарды қосымша 61 миллиард еуроға қысқартуды көздеді.<ref name="caolanmagee" /><ref name=":1">{{Cite news |last1=Libert |first1=Lucien |last2=Brosse |first2=Jean-Stéphane |date=2026-09-29 |title=Students protest and public sector workers strike ahead of French budget |url=https://www.reuters.com/world/europe/student-protests-french-public-sector-strike-heap-pressure-macron-2026-09-29/ |access-date=2026-10-04 |work=Reuters |language=en}}</ref> Оқушылар наразылық себептері ретінде мұғалімдердің бос орындарының толтырылмауын, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, ұзақ сабақ кестелерін және оқу орындарының материалдық-техникалық жағдайының нашарлауын атады.<ref name="guardian-29" /> Сен-Денидегі Поль Элюар лицейінің 17 жастағы оқушысы мектепте суы жоқ уақытша дәретханалар, егеуқұйрықтар мен тарақандар бар екенін, ал уақытша сынып бөлмелеріндегі температура қыста −5 °C-қа дейін төмендеп, жазда 40 °C-қа дейін көтерілетінін айтты.<ref name="cnn">{{cite news |title=French high school students set fires, clash with police in anger over school conditions |work=CNN |date=1 October 2026 |url=https://edition.cnn.com/2026/10/01/europe/france-protests-high-schools-violence-intl |archive-url=https://web.archive.org/web/20261003213910/https://edition.cnn.com/2026/10/01/europe/france-protests-high-schools-violence-intl |archive-date=3 October 2026 |access-date=5 October 2026 |url-status=live}}</ref> Тағы бір оқушы кейбір сыныптарда үстелдердің жеткіліксіз екенін айтып, оқушылар мұғалімдерге қосылуға шешім қабылдағанға дейін олардың өз наразылықтарының себептерін түсіндіргенін атап өтті.<ref name="franceinfo-how" /> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағының]] (USL) төрағасы Рияд Рани француз тілінен емтихан тапсыратын жылы осы пәннің мұғалімінсіз жеті ай оқыған оқушыны мысалға келтіріп, кейбір сыныптарда 32–36 оқушыдан бар екенін мәлімдеді.<ref name="afp-principals">{{cite news |title=Plusieurs proviseurs agressés lors des blocages des lycées en France |agency=Agence France-Presse |language=fr |date=1 October 2026 }}</ref> Басқа оқу орындарының оқушылары да [[ICI (радиожелі)|ICI]] радиожелісіне сыныптарында 35 оқушыдан бар екенін хабарлады.<ref name="ici-1949" /> Наразылықтардың себептерін түсіндірген әлеуметтанушылардың бірі ''[[Al Jazeera]]'' басылымына негізгі алаңдаушылық тудырған мәселелер қатарында теңсіздік, мемлекеттік инвестициялардың қысқаруы, демократиялық құқықтар және милитаризациядан гөрі әлеуметтік әл-ауқатқа басымдық беруге деген ұмтылыс бар екенін айтты.<ref name="caolanmagee">{{cite news |last1=Magee |first1=Caolan |title=Why have France’s school protests become a wider political crisis? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/10/18/why-have-frances-school-protests-become-a-wider-political-crisis |access-date=20 October 2026 |work=Al Jazeera |date=18 October 2026}}</ref> [[Кретей]] ректораты [[Франс Пресс агенттігіне]] берген мәліметінде наразылық білдірушілердің талаптары әр мектепте әртүрлі екенін хабарлады. Олардың қатарында жұмыстан кеткен мұғалімдердің орнына жаңаларының тағайындалмауы, сыныптардағы оқушылар санының көптігі, сабақ кестесінің шамадан тыс тығыздығы, тәрбиешілердің, медбикелердің, әлеуметтік қызметкерлер мен басқарушы қызметкерлердің жетіспеушілігі, оқушылар мен мұғалімдер арасындағы оқиғалардың тиісті шараларсыз қалуы және жоғары оқу орындарының бакалавриат бағдарламаларына қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]<nowiki/>» интернет-порталының кемшіліктері аталды.<ref name="ici-1949" /> France Info басылымы оқушылардың негізгі талаптарын білім беру саласына көбірек ресурс бөлу, сыныптардағы оқушылар санын азайту, мектеп ғимараттарының жағдайын жақсарту, мұғалімдер мен басқа қызметкерлердің жеткілікті болуын қамтамасыз ету және Parcoursup платформасына байланысты күйзелісті азайту деп қорытындылады.<ref name="franceinfo-how" /> === Бұрынғы наразылықтар === 1990 жылдың күзінде лицей оқушылары, олардың көпшілігі Париждің жұмысшы табы қоныстанған [[банльё|қала маңындағы аудандарынан]] шыққандар, қауіпсіздік, тазалық, кадрлармен және оқу құралдарымен қамтамасыз ету мәселелеріне байланысты наразылық білдірді. Наразылықтарға [[Париж]]де шамамен 100 000 адам, ал бүкіл ел бойынша 150 000-ға жуық адам қатысты. Білім министрі [[Лионель Жоспен]] бұған төтенше шаралар жоспарын қабылдап, білім беру бюджетін ұлғайту арқылы жауап берді.<ref name="auto4">{{Cite web |date=2026-09-30 |title=Lycées : pourquoi un mouvement lycéen avait déjà forcé l'État à agir en 1990, selon l'historien Claude Lelièvre |url=https://www.hglycee.fr/news/lycees-pourquoi-un-mouvement-lyceen-avait-deja-force-l-etat-a-agir-en-1990/ |access-date=2026-10-02 |website=Hglycee |language=fr}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tempest |first=Rone |date=1990-11-13 |title=Students Riot, Battle Police in Paris Protest |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-11-13-mn-4548-story.html |access-date=2026-10-04 |website=Los Angeles Times |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418230923/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-11-13-mn-4548-story.html |archive-date=18 April 2021 |url-status=live}}</ref> 2005 жылдың басында лицей оқушылары мен олардың мұғалімдері [[Франсуа Фийон]] жүргізген білім беру жүйесіндегі реформаларға, әсіресе [[Франциядағы бакалавриат|бакалавриат емтиханына]] қатысты өзгерістерге қарсы наразылық білдірді. Олардың пікірінше, бұл өзгерістер әртүрлі мектептер берген дипломдардың құндылығы арасындағы теңсіздікті күшейтуі мүмкін еді.<ref name=":2">{{Cite news |date=2006-04-10 |title=History of French protests |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4865034.stm |access-date=2026-10-07 |language=en-GB}}</ref><ref name=":3">{{Cite news |date=2005-02-11 |title="La réforme Fillon, c'est du favoritisme implicite. On aura un bac 93 et un bac 75" |url=https://www.lemonde.fr/archives/article/2005/02/11/la-reforme-fillon-c-est-du-favoritisme-implicite-on-aura-un-bac-93-et-un-bac-75_397740_1819218.html |access-date=2026-10-07 |work=Le Monde |language=fr |issn=1950-6244 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411222335/https://www.lemonde.fr/archives/article/2005/02/11/la-reforme-fillon-c-est-du-favoritisme-implicite-on-aura-un-bac-93-et-un-bac-75_397740_1819218.html |archive-date=11 April 2021 |url-status=live}}</ref> Наразылықтарға 15 000-нан 40 000-ға дейін оқушы қатысты.<ref name=":3" /> Нәтижесінде Фийон шегініс жасап, бакалавриат емтиханына қатысты өзгерістерді заң жобасынан алып тастайтын үкіметтік түзету енгізілетінін жариялады.<ref name=":2" /> 2018 жылдың көктемінде ORE заңына және жаңа Parcoursup платформасына қарсы наразылықтар негізінен университет ғимараттарын басып алу акциялары түрінде өтті.<ref>{{Cite web |date=2018-04-03 |title=Mobilisation contre Parcoursup : "Ce qui a réveillé les étudiants, c'est l'agression à Montpellier" |url=https://www.letudiant.fr/etudes/parcoursup-le-mouvement-etudiant-commence-a-prendre.html |access-date=2026-10-07 |website=L'Etudiant |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220152237/https://www.letudiant.fr/etudes/parcoursup-le-mouvement-etudiant-commence-a-prendre.html |archive-date=20 February 2020 |url-status=live}}</ref> Лицейлерді бұғаттау акциялары жекелеген жерлерде ғана өтті. Күзде лицей оқушылары Parcoursup платформасына және [[Жан-Мишель Бланке]] жүргізген бакалавриат емтиханының реформасына қарсы қайтадан наразылыққа шықты. 11 желтоқсанда жүздеген оқу орнының жұмысы бұғатталды немесе айтарлықтай бұзылды.<ref name="monde-diplo">{{cite news |title=The lycée map of December 2018 |work=Le Monde diplomatique |date=2019 }}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-12-10 |title=Réforme du bac, Parcoursup… près de 120 lycées sont «&nbsp;perturbés&nbsp;» |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2018/12/10/entre-100-et-120-lycees-sont-perturbes_5395280_3224.html |access-date=2026-10-07 |work=Le Monde |language=fr |issn=1950-6244 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250501081505/https://www.lemonde.fr/societe/article/2018/12/10/entre-100-et-120-lycees-sont-perturbes_5395280_3224.html |archive-date=1 May 2025 |url-status=live}}</ref> Кейінірек ''[[Le Monde diplomatique]]'' басылымы бұл наразылықтардың географиялық таралуын сол кезде шарықтау шегіне жеткен [[Сары кеудешелер қозғалысы|«Сары кеудешелер» наразылықтарының]] ықпалымен ғана түсіндіруге болмайтынын, дегенмен аталған қозғалыстың сол кезеңдегі жағдайдың бір бөлігі болғанын жазды.<ref>{{Cite news |title=Schoolyard protests are setting France ablaze |newspaper=[[The Economist]] |url=https://www.economist.com/europe/2026/10/02/schoolyard-protests-are-setting-france-ablaze|date=2 October 2026}}</ref> Parcoursup платформасы кейбір өзгерістер енгізілгеннен кейін сақталып қалды, ал бакалавриат емтиханының реформасы жүзеге асырылды.<ref name="monde-diplo" /> === Наразылықтардың басталуы === Наразылық қозғалысы 21 қыркүйекте [[Кретей]] қаласындағы Антуан де Сент-Экзюпери лицейінде басталды.<ref name="auto2" /> 17 қыркүйекте ресурстар мен қызметкерлердің жетіспеушілігіне қарсы өткен мұғалімдер ереуілінің келесі күні осы лицейдің оқушылары наразылық акциясын ұйымдастырды.<ref name=":1" /> Оқушылар Ұлттық білім министрлігі өздеріне жеткілікті көңіл бөлмейтінін айтып, ресурстар мен қызметкерлердің жетіспеушілігін, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін және оқу бөлмелерінде үстелдердің жеткіліксіздігін атап өтті.<ref>{{Cite web |last=Sage |first=Adam |date=6 October 2026 |title=Why are there student protests in France? The reasons behind the riots |url=https://www.thetimes.com/world/europe/article/why-france-protests-students-reason-l9tvfxp3f |access-date=2026-10-06 |website=The Times}}</ref> Кейінірек академиялық дереккөз бен USL бұл наразылық акциясын жалпыұлттық қозғалыстың басталуы деп сипаттады.<ref name="auto2">{{Cite web |date=2026-09-24 |title="On demande juste un lycée qui fonctionne" : plusieurs lycées d'Île-de-France bloqués par les élèves |url=https://actu.fr/ile-de-france/creteil_94028/on-demande-juste-un-lycee-qui-fonctionne-plusieurs-lycees-d-ile-de-france-bloque-par-les-eleves_64817015.html |access-date=2026-10-02 |website=actu.fr |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20260925152234/https://actu.fr/ile-de-france/creteil_94028/on-demande-juste-un-lycee-qui-fonctionne-plusieurs-lycees-d-ile-de-france-bloque-par-les-eleves_64817015.html |archive-date=25 September 2026 |url-status=live}}</ref> Сол кезеңдегі хабарламалар, соның ішінде ''Le Monde'' басылымының материалдары мен actu.fr сайтының 24 қыркүйектегі мақаласы, наразылық қозғалысының тарала бастауын 21 қыркүйек, дүйсенбі күнімен байланыстырды. Сол күні бірнеше мұғалімдік штаттық орын бос тұрған аталған лицейде наразылықтар басталған еді. Кретей ректораты 24 қыркүйекте оқушылардың талаптары әр мектепте әлі де әртүрлі екенін мәлімдеді.<ref name="auto2" /> 25 қыркүйекке дейін наразылықтардың таралуы жергілікті деңгеймен шектелді. Streamer академиясының мәліметіне сүйенген Actu.fr басылымы 24 қыркүйекке қарай наразылықтар негізінен [[Сен-Сен-Дени]] және [[Валь-де-Марн]] департаменттеріндегі шамамен 10 лицейді қамтығанын хабарлап, қозғалыстың әлеуметтік желілер арқылы еліктеу нәтижесінде таралғанын атап өтті. Сол күні таңертең оқушылар [[Сен-Уэн-сюр-Сен|Сен-Уэн]] қаласындағы Огюст Бланки лицейінің кіреберісін бұғаттауға әрекеттеніп, акция түске таяу уақытқа дейін жалғасты. Академия өкілі Франс Пресс агенттігіне адамдардың жиналғанын және материалдық шығын келтірілгенін, бірақ ешкім зардап шекпегенін хабарлады. Полиция жиналғандарды ешқандай оқыс оқиғасыз таратты.<ref name="auto2" /> 25 қыркүйекте Кретей ректораты наразылық қозғалысының қарқын алып жатқанын мәлімдеп, негізінен [[Сен-Сен-Дени]] және [[Валь-де-Марн]] департаменттерінде он екіден астам лицейдің жұмысы бұғатталғанын хабарлады. Ректораттың мәліметінше, кейбір наразылық акциялары адамдардың жаппай жиналуына және материалдық шығынның келтірілуіне әкелген. Версаль ректораты [[Эсон]] департаментіндегі 62 лицейдің үшеуінде оқу үдерісі бұзылғанын, ал [[О-де-Сен]] департаментіндегі 65 лицейдің бесеуінде наразылық акциялары өткенін хабарлады.<ref>{{Cite web |date=2026-09-25 |title=Après une semaine de blocus de lycéens en Île-de-France, les rectorats tirent un premier bilan |url=https://www.huffingtonpost.fr/france/article/apres-une-semaine-de-blocus-de-lycees-franciliens-les-rectorats-tirent-un-premier-bilan_331454.html |access-date=2026-10-02 |website=Le HuffPost |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20260926005550/https://www.huffingtonpost.fr/france/article/apres-une-semaine-de-blocus-de-lycees-franciliens-les-rectorats-tirent-un-premier-bilan_331454.html |archive-date=26 September 2026 |url-status=live}}</ref> Кейінірек ''Le Monde'' басылымы 24 және 25 қыркүйекте Париж аймағындағы шамамен 60 лицейдің жұмысы бұзылғанын, 468 мемлекеттік лицейдің шамамен 12%-ында бұғаттау әрекеттері жасалғанын, ал іс жүзінде 10 шақты лицейдің жұмысы бұғатталғанын жазды. Рани Франс Пресс агенттігіне қозғалыстың Сент-Экзюпери лицейінде басталып, «өте жылдам таралғанын» айтып, тәрбиешілердің, медбикелер мен әлеуметтік қызметкерлердің жетіспеушілігін атап өтті.<ref name="auto3">{{Cite news |last1=Albertini |first1=Antoine |last2=Leloup |first2=Damien |last3=Pommiers |first3=Eléa |date=2026-10-01 |title=Le blocage des lycées prend de l'ampleur et oppose La France insoumise et le gouvernement |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2026/09/28/le-blocus-des-lycees-prend-de-l-ampleur-et-oppose-la-france-insoumise-et-le-gouvernement_6785108_3224.html |access-date=2026-10-02 |work=Le Monde |language=fr |issn=1950-6244}}</ref> == Ұйымдастырылуы == [[Сурет:Journée de mobilisation des lycéens à Perpignan 31.jpg|thumb|Наразылық акциясындағы баннер: «Мазалағанымыз үшін кешіріңіздер, біз тек болашағымыз болғанын қалаймыз»]] USL ұйымының 29 қыркүйекке арналған жалпыұлттық үндеуінде наразылықтың төрт негізгі себебі аталды: мұғалімдер мен басқа қызметкерлердің жетіспеушілігі, «тозығы жеткен лицейлер», шамадан тыс тығыз сабақ кестелері мен оқушыларға толы сыныптар және [[Parcoursup]] платформасы тудыратын күйзеліс.<ref name="LeMondeUSLDemands">{{Cite web|url=https://www.lemonde.fr/en/france/article/2026/09/29/high-school-protests-spread-across-france-pitting-radical-left-against-government_6758067_7.html|title=High school protests spread across France, pitting radical left against government|work=Le Monde|date=29 September 2026}}</ref> Рани кейбір сыныптарда 32–35 оқушыдан оқитынын айтып, наразылыққа қатысушыларды бейбіт әрекет етуге шақырды.<ref name="guardian-29" /> Кейін кәсіподақ 1 қазанда наразылықтардың «екінші кезеңі» ретінде кезекті акция өткізуге,<ref name="RTLAct2">{{Cite web|url=https://www.rtl.fr/actu/debats-societe/en-direct-blocage-des-lycees-l-appel-de-l-union-syndicale-lyceenne-pour-l-acte-2-de-la-mobilisation-sera-t-il-suivi-suivez-la-situation-dans-les-etablissements-7900679234|title=Blocage des lycées : 1.949 interpellations jeudi selon le ministère de l'Intérieur, plus de 400 établissements fermés pour la fin de semaine|agency=RTL|date=1 October 2026|language=fr}}</ref> сондай-ақ 6 қазанда тағы бір наразылық күнін ұйымдастыруға шақырды.<ref name="LeParisien30Sep">{{Cite web|url=https://www.leparisien.fr/paris-75/blocus-des-lycees-les-syndicats-etudiants-lancent-un-nouvel-appel-a-bloquer-lycees-et-universites-jeudi-5NP34OYNN5BMZIE5G5QZDZK7OQ.php|title=Blocus des lycées : les syndicats étudiants lancent un nouvel appel à bloquer lycées et universités jeudi|first=Candice|last=Doussot|work=Le Parisien|date=30 September 2026|language=fr}}</ref> 30 қыркүйекте RTL радиосына берген сұхбатында Рани министрлік ұйымдастыратын диалог алаңдары «назардан тыс қалғанын» және алғашқы қадамды министр жасауы керектігін мәлімдеді.<ref name="RTL_Rani_30Sep">{{Cite web|url=https://www.rtl.fr/actu/politique/c-est-totalement-faux-sur-rtl-le-president-de-l-union-syndicale-lyceenne-contredit-le-ministre-de-l-education-et-evoque-des-instances-de-dialogue-delaissees-7900678986|title="C'est totalement faux" : sur RTL, le président de l'Union syndicale lycéenne contredit le ministre de l'Éducation et évoque des instances de dialogue "délaissées"|agency=RTL|date=30 September 2026|language=fr}}</ref> 2 қазанда білім министрі Эдуар Жеффремен кездескеннен кейін оқушылар мен студенттер кәсіподақтарының жетекшілері үкіметтің жауабына қанағаттанбағандарын білдіріп, наразылық қозғалысын жалғастыруға шақырды. USL 6 қазанда жаңа шерулер өтетінін жариялады. Бірнеше кәсіподақ бірлестігі, соның ішінде [[Жалпы еңбек конфедерациясы (Франция)|Жалпы еңбек конфедерациясы]] (CGT) да осы акцияларға қосылатынын мәлімдеді.<ref name="Reuters2OctStudentUnions">{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/about-400-french-schools-closed-some-student-protests-turn-violent-2026-10-02/|title=Students and police clash as France struggles to quell school protests|agency=Reuters|date=2 October 2026|language=en}}</ref> Наразылықтарды қолдаған басқа кәсіподақ бірлестіктерінің қатарында [[Жұмысшылар күші]] (FO), [[Автономды кәсіподақтардың ұлттық одағы]] (UNSA), [[Француз демократиялық еңбек конфедерациясы]] (CFDT), [[Solidaires кәсіподақ бірлестігі|Solidaires]], [[Француз христиан еңбекшілер конфедерациясы]] (CFTC) және [[Шаруа конфедерациясы]] болды.<ref name="TeleSUR">{{Cite web |date=13 October 2026 |title=French Student and Teacher Protests More Than Double in Participation |url=https://www.telesurenglish.net/french-student-and-teacher-protests-more-than-double-in-participation/ |access-date=16 October 2026 |website=teleSUR English}}</ref><ref name="RFI1">{{Cite web |date=16 October 2026 |title=School students called to join Yellow Vests and unions for mass French protest |url=https://www.rfi.fr/en/france/20261016-school-students-called-to-join-yellow-vests-and-unions-for-mass-national-protest |access-date=16 October 2026 |agency=RFI}}</ref> Мұғалімдердің [[Біртұтас кәсіподақ федерациясы]] (FSU) және [[Тәуелсіз колледждер мен лицейлердің ұлттық кәсіподағы]] (SNALC) да ереуілге шақырып, наразылықтарды қолдады.<ref name="TeleSUR" /><ref>{{cite web |last1=Koller |first1=Rodolphe |title=Nouvelle journée d'action lycéenne ce mardi, une manifestation de Lyon à Villeurbanne |url=https://mesinfos.fr/69000-lyon/nouvelle-journee-d-action-lyceenne-ce-mardi-une-manifestation-de-lyon-a-villeurbanne-340830.html |website=mesinfos |publisher=Tout Lyon |access-date=17 October 2026 |language=fr |date=12 October 2026 |trans-title=Another day of student action this Tuesday, a demonstration from Lyon to Villeurbanne}}</ref> Оқушылардың наразылық қозғалысы мен акцияларын қолдаған басқа ұйымдардың қатарында [[Лицей оқушыларының ұлттық қозғалысы]], [[Студенттер одағы]] және «Les Lycéens!» кәсіподағы болды.<ref name="RFI1" /><ref>{{Cite web |last=Poulain |first=Yves |date=30 September 2026 |title=En Mayenne, le Mouvement national lycéen « apporte son soutien et ses félicitations » aux blocages de lycées à Laval |trans-title=In Mayenne, the National High School Student Movement "offers its support and congratulations" to the high school blockades in Laval |url=https://www.ouest-france.fr/education/ecole/en-mayenne-le-mouvement-national-lyceen-apporte-son-soutien-et-ses-felicitations-aux-blocages-de-lycees-a-laval-ac25406c-bca9-11f1-8ea4-97dc4d7cca62 |archive-url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.ouest-france.fr%2Feducation%2Fecole%2Fen-mayenne-le-mouvement-national-lyceen-apporte-son-soutien-et-ses-felicitations-aux-blocages-de-lycees-a-laval-ac25406c-bca9-11f1-8ea4-97dc4d7cca62 |archive-date=15 October 2026 |access-date=15 October 2026 |website=Ouest-France |language=French}}</ref><ref>{{Cite web |last=Doussot |first=Candice |date=30 September 2026 |title=Blocus des lycées : les syndicats étudiants lancent un nouvel appel à bloquer lycées et universités jeudi |trans-title=High school blockades: student unions launch a new call to block high schools and universities on Thursday |url=https://www.leparisien.fr/paris-75/blocus-des-lycees-les-syndicats-etudiants-lancent-un-nouvel-appel-a-bloquer-lycees-et-universites-jeudi-5NP34OYNN5BMZIE5G5QZDZK7OQ.php |archive-url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.leparisien.fr%2Fparis-75%2Fblocus-des-lycees-les-syndicats-etudiants-lancent-un-nouvel-appel-a-bloquer-lycees-et-universites-jeudi-5NP34OYNN5BMZIE5G5QZDZK7OQ.php |archive-date=15 October 2026 |access-date=15 October 2026 |website=Le Parisien |language=French}}</ref> === Қатысушы және қолдаушы ұйымдар === [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы]] мен Студенттер одағы 1 қазанда лицей оқушылары мен университет студенттерін бірлескен наразылық акцияларына қатысуға шақырды. Сол күнгі шерулер туралы хабарлаған ''[[Le Monde]]'' басылымы қозғалыстың әркелкі болғанын, оған оқу жағдайларын жақсартуды талап еткен оқушылармен қатар қақтығыстарға қатысқан адамдар да тартылғанын жазды. Басылым сондай-ақ наразылыққа қатысушылардың кейбірі өздері алдына жиналған мектептердің оқушылары болмағанын хабарлады.<ref name="LeMondeOrganisations2026">{{cite news |date=1 October 2026 |title=De Lille à Marseille, en passant par la banlieue parisienne, le mouvement lycéen s’étend et se fait parfois déborder |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2026/10/01/de-lille-a-marseille-en-passant-par-la-banlieue-parisienne-le-mouvement-lyceen-s-etend-et-se-fait-parfois-deborder_6786591_3224.html |work=Le Monde |language=fr}}</ref> [[Бағынбайтын Франция]] партиясының өкілдері шерулерге қатысты. [[Жан-Люк Меланшон]] партияның күш қолданусыз өтетін наразылықтарды қолдайтынын мәлімдеді.<ref name="GuardianOrganisations2026">{{cite news |last=Henley |first=Jon |date=1 October 2026 |title=France school protests escalate into ‘urban violence’ as PM calls crisis cabinet meeting |url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/01/france-school-protests-escalate-pm-crisis-cabinet-meeting |work=The Guardian}}</ref> [[Францияның мұсылман студенттері]] (французша: ''Étudiants musulmans de France'', EMF) ұйымы да наразылық қозғалысын қолдады. ''[[Le Point]]'' басылымының мәліметінше, ұйым мен оның жергілікті бөлімшелері 5–9 қазан аралығында наразылық акцияларына қатысуға шақырған үндеулер таратқан, ал Бельфордағы бөлімшесі 1 қазанда лицей оқушыларымен бірге шеруге қатысқан. Журналдың хабарлауынша, EMF RED Jeunes ұйымымен ынтымақтастық орнатқан. Бұл екі ұйым 2025 жылғы наурызда исламофобияға қарсы Génération EDR ұжымын бірлесіп құрған.<ref name="LePointEMFMobilisation">{{cite news |last=Bussigny |first=Nora |title=Mouvement lycéen : comment Al-Jazira et des réseaux islamistes ont cherché à amplifier la contestation en France |url=https://www.lepoint.fr/societe/mouvement-lyceen-comment-al-jazira-et-des-reseaux-islamistes-ont-cherche-a-amplifier-la-contestation-EXYOOHZJHNEVLKURDRLCPTKXCI/ |work=Le Point |language=fr}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 1psnz8lw46kdxdwqz0cxjta4vj0nbrh 3684297 3684295 2026-10-21T05:07:00Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3684297 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Франциядағы наразылықтар (2026) |бөлім = |сурет = Jules Ferry à Paris manif 2 octobre 2026.jpg |сурет атауы = Париждегі оқушылар өз лицейінде наразылық білдіруде |дата = [[18 қыркүйек]] [[2026 жыл|2026]] – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|year=2026|month=09|day=18}}) |орын = {{Байрақ|Франция}} |себеп = Мұғалімдер мен қызметкерлер тапшылығы; сыныптардың шамадан тыс толуы; ғимараттардың тозуы; сабақ кестелерінің шамадан тыс жүктелуі; бакалавриатқа қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]<nowiki/>» веб-жүйесінің кемшіліктері |нәтиже = |статусы = ''жалғасуда'' |өзгерістер = |қарсылас1 = '''Наразылық білдіруші лицей оқушылары''' (оларды қолдайтын ата-аналар мен мұғалімдерді қоса)<br> '''[[Сары кеудешелілер қозғалысы]]'''<br> '''Саяси партиялар:'''<br> [[Бағынбайтын Франция]]<br> [[Франция коммунистік партиясы]]<br> '''Студенттік кәсіподақтар:'''<br> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]<br> [[Лицей оқушыларының ұлттық қозғалысы]]<br> [[Студенттер одағы (Франция)|Студенттер одағы]]<br> Les Lycéens!<br> [[Коммунист студенттер одағы]]<br> '''Мұғалімдер кәсіподақтары:'''<br> [[Біртұтас кәсіподақ федерациясы|FSU]]<br> [[Лицейлер мен коллеждердің ұлттық кәсіподағы|SNALC]]<br> '''Еңбек ұйымдары:'''<br> [[Францияның Жалпы еңбек конфедерациясы|CGT]]<br> [[Жұмысшылар күші|FO]]<br> [[Автономды кәсіподақтардың ұлттық одағы|UNSA]]<br> [[Францияның Демократиялық еңбек конфедерациясы|CFDT]]<br> [[Solidaires кәсіподақ одағы|Solidaires]]<br> [[Францияның христиан жұмысшылары конфедерациясы|CFTC]]<br> [[Шаруа конфедерациясы]] |қарсылас2 = '''[[Лекорню үкіметтері|Үкімет]]'''<br> [[Франция Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]]<br> [[Франция ұлттық полициясы|Ұлттық полиция]]<br> [[Париж полиция префектурасы]]<br> [[Республикалық қауіпсіздік роталары|CRS]]<br> [[Франция ұлттық жандармериясы|Ұлттық жандармерия]]<br> [[Мобильді жандармерия]]<br> [[Франция Қарулы күштер министрлігі|Қарулы күштер министрлігі]]<br> [[Франция Қарулы күштері]]<br> [[Франция Ұлттық гвардиясы|Ұлттық гвардия]]<br> '''Муниципалдық үкіметтер:'''<br> [[Франция муниципалдық полициясы|Муниципалдық полиция]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = Рияд Рани ([[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]) |командир2 = [[Эмманюэль Макрон]]<br>[[Себастьен Лекорню]]<br>[[Эдуар Жеффре]]<br>[[Лоран Нуньес]]<br>[[Катрин Вотрен]]<br>[[Фабьен Мандон]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = '''Наразылық білдірушілер:''' 248 оқушы және 149 білім беру қызметкері жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/europe/rioting-in-france-whats-fueling-the-violence-and-what-happens-next-87f18199|title=What’s Behind the Protests in France and What Happens Next|first=Nick|last=Kostov|date=19 October 2026|via=www.wsj.com}}</ref> олардың 6-уы ауыр жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.com/International/wireStory/frances-worst-rioting-years-erupted-government-responded-137390407|title=How France’s worst rioting in years erupted and how the government responded|first1=Sylvie|last1=Corbet|first2=Tom|last2=Nouvian|website=ABC News}}</ref> 1 наразылық білдіруші жүрек тоқтауынан қайтыс болды.<ref name="Reuters18OctCasualties">{{cite news |title=France faces aftermath of worst unrest in years |url=https://www.reuters.com/world/europe/france-faces-aftermath-worst-unrest-years-2026-10-18/ |work=Reuters |date=18 October 2026}}</ref><ref name="AP18OctCasualties">{{cite news |title=Macron to address nation after riots and looting lead to 1,800 arrests across France |url=https://apnews.com/article/f5ce07c2ef46ad0c02c6ff7018532a59 |work=Associated Press |date=18 October 2026}}</ref> |шығындар2 = '''Қауіпсіздік қызметкерлері:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, 1000 адам жараланды, олардың 7-уі ауыр жараланды,<ref name="BBC19OctMacron">{{cite news |last=Burgess |first=Jack |date=18 October 2026 |title=Macron calls for calm and order after riots across France |url=https://www.bbc.com/news/articles/cw240zl08dm5o |access-date=18 October 2026 |work=BBC News}}</ref> 1 полиция қызметкері көлікпен қағу оқиғасы салдарынан қаза тапты.<ref>{{cite news |last=Sarrot |first=Aurélie |last2=Maillochon |first2=Raphaël |title=Nantes : un policier de 22 ans tué après avoir été percuté par une voiture lors d'une intervention |url=https://www.tf1info.fr/justice-faits-divers/nantes-un-policier-de-22-ans-meurt-percute-par-une-voiture-sur-le-peripherique-lors-d-une-intervention-2470477.html |work=TF1 Info |date=17 October 2026 |language=fr}}</ref> |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = '''Тұтқындалғандар:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, шамамен 2400 адам тұтқындалды.<ref name="BBC19OctMacron" /> }} 2026 жылғы 18 қыркүйектен бастап [[Франция]]да [[Франциядағы орта білім|лицей]] оқушыларының бірқатар наразылық шерулері мен оқу орындарын қоршау акциялары өтіп жатыр. Кейін бұл қозғалыс [[2026 жылғы Еуропадағы толқулар|азырақ ауқымда]] Бельгияға,<ref>{{Cite news |date=5 October 2026 |title=Blocus des lycées : des manifestations d'élèves dégénèrent dans plusieurs villes de Belgique, dont Liège |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/blocus-des-lycees-des-manifestations-deleves-degenerent-dans-plusieurs-villes-de-belgique-dont-liege-05-10-2026-WSNW7CFBJJFQZEJGKHMZS3TCGE.php |access-date=8 October 2026 |work=[[Le Parisien]] |language=fr}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last=Adam |first=Caroline |title=Mouvement d'élèves à Liège : six arrestations, retour au calme depuis 13 heures – RTBF Actus |url=https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |access-date=2026-10-02 |agency=RTBF |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20261002104306/https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |archive-date=2 October 2026 |url-status=live}}</ref> [[Албаниядағы студенттер наразылықтары (2026)|Албанияға]], Грекияға<ref name="Greek and Albanian protests">{{Cite web|date=2026-10-13 |title= France student protests spread across Europe |url= https://www.cbc.ca/news/world/france-student-protests-spread-scroller-9.7379099 |access-date=2026-10-13 |agency=CBC}}</ref> және [[Италиядағы толқулар (2026)|Италияға]] таралды.<ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italy braces for 'autumn of discontent' as students protest |url=https://www.france24.com/en/live-news/20261016-italy-braces-for-autumn-of-discontent-as-students-protest |access-date=2026-10-18 |website=France 24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italian pupils rally nationwide for better school conditions |url=https://www.yahoo.com/news/world/articles/italian-pupils-rally-nationwide-better-150346255.html |access-date=2026-10-18 |publisher=Yahoo News |agency=DPA |language=en-US}}</ref> Қозғалыс [[Париж]]дің шетіндегі [[Кретей]] [[Франция коммуналары|коммунасында]] басталды.<ref name="reuters-fr">{{cite news |title=France. La fronde lycéenne se durcit, le mouvement gagne les universités |url=https://www.reuters.com/fr/actualites/france-la-fronde-lycenne-se-durcit-le-mouvement-gagne-les-universits-2026-10-01/ |agency=Reuters |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026|last=Louet|first=Sophie|editor-last=Van Overstraeten|editor-first=Benoit|trans-title=France. The high school student revolt hardens, spreads to universities}}</ref> Ал алғашқы наразылықтар Француз Гвианасында 7 қыркүйекте басталған еді. Онда оқушылар білім алу жағдайының нашарлауына наразылық білдіріп, алғаш рет лицейдің жұмысын бұғаттады.<ref name="france-televisions">{{cite news |title=Des élèves bloquent le lycée Félix-Éboué à Cayenne et dénoncent 17 points de préoccupation |url=https://la1ere.franceinfo.fr/guyane/cantine-chere-et-surchargee-problemes-informatique-d-hygiene-batiment-delabres-ou-trop-chauds-des-eleves-bloquent-le-lycee-felix-eboue-a-cayenne-et-denoncent-17-points-de-preoccupation-1736222.html |access-date=20 October 2026}}</ref> 6 қазанда наразылықтар студенттерді, оқушыларды, мұғалімдерді, ата-аналарды және [[кәсіподақ]]тарды қамтыған жалпыұлттық қозғалысқа ұласты. ''[[The Conversation (сайт)|The Conversation]]'' басылымының мәліметінше, кәсіподақтар ел бойынша наразылықтарға 450 000 адам қатысты деп бағаласа, Франция үкіметі қатысушылар санын 250 000 адам деп көрсетті.<ref>{{Cite journal |last=Morder |first=Robi |editor-first1=Aurélie |editor-first2=David |editor-first3=Laurent |editor-first4=Carly |editor-last1=Djavadi |editor-last2=Bornstein |editor-last3=Bainier |editor-last4=Lock |date=2026-10-07 |title=Why the student protests in France and the government's response are unprecedented and unpredictable |url=https://theconversation.com/why-the-student-protests-in-france-and-the-governments-response-are-unprecedented-and-unpredictable-293863 |access-date=2026-10-13 |website=The Conversation |language=en-US |doi=10.64628/AAK.9hg5tt7cw}}</ref> Қозғалыс лицейлердің жұмысын бұғаттаумен, жиналыстар мен шерулер өткізумен ерекшеленеді. Оқушылар наразылықтарға қатысу себептері ретінде мұғалімдердің жетіспеушілігін, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, қажытатын сабақ кестелерін, ғимараттардың тозуын және жоғары оқу орындарына өтініш беруге арналған [[Parcoursup]] платформасына байланысты күйзелісті атады.<ref name="guardian-29">{{cite news |title=Hundreds detained as student protests across France turn violent |work=The Guardian |date=29 September 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/sep/29/french-students-police-clash-school-blockades-violent}}</ref><ref name="franceinfo-how">{{cite news |title=Revendications locales, vidéos virales, soutien de LFI… Comment le blocage de quelques lycées s'est transformé en un mouvement d'ampleur |url=https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |work=franceinfo |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261001112650/https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |archive-date=1 October 2026 |url-status=live}}</ref> Сонымен қатар [[2026 жылғы Еуропадағы аптап ыстық толқындары]] кезінде сынып бөлмелеріндегі ауа температурасының 40 °C-қа дейін көтерілуі де наразылық себептерінің бірі болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/02/student-protests-shut-schools-across-france|title=Fires, fury and hundreds of arrests as France gripped by student protests|first=Angelique|last=Chrisafis|work=The Guardian |date=2 October 2026}}</ref> Бастапқыда полиция наразылықтарға шамадан тыс күш қолдану арқылы жауап берді. Атап айтқанда, күшті әсер ететін арнайы қару-жарақтың қолданылуы салдарынан бірнеше оқушы ауыр жарақат алып, мертікті. Ақырында тұтқындалғандардың саны 6800 адамға жетті.<ref name="amnesty1" /><ref name="lestradic">{{cite news |last1=Le Stradic |first1=Segolene |title=The French 14-Year-Old Whose Face Was Maimed by a Tear Gas Grenade |url=https://www.nytimes.com/2026/10/19/world/europe/france-protests-violence-police-response.html |access-date=20 October 2026 |work=The New York Times |date=19 October 2026}}</ref> Қазан айына қарай қозғалыстың кейбір қатысушылары полициямен және оқу орындары әкімшілігінің жекелеген өкілдерімен, әсіресе директорлармен күш қолданылған қақтығыстарға түсті.<ref name="bbc-1">{{cite news |last=Cursino |first=Malu |title=Fires break out at French schools as students protest nationwide |work=BBC News |date=1 October 2026 |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-url=https://web.archive.org/web/20261005073743/https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-date=5 October 2026 |access-date=5 October 2026 |url-status=live}}</ref><ref name="ici-1949">{{cite news |title=Blocage des lycées : 1.949 interpellations recensées jeudi, plus de 400 établissements seront fermés vendredi |url=https://www.ici.fr/infos/faits-divers-justice/blocage-des-lycees-1-949-interpellations-recensees-jeudi-plus-de-400-etablissements-seront-fermes-vendredi-4880439 |work=ICI |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026}}</ref> [[Франция үкіметі]] [[Франциядағы әсіре солшыл саясат|әсіре солшылдарды]] саяси пайда табу мақсатында толқуларды қоздырды деп айыптады.<ref>{{Cite news |last=Landler |first=Mark |date=2026-10-08 |title=For France's Resurgent Far Left, Student Protests Are an Opening and a Threat |url=https://www.nytimes.com/2026/10/08/world/europe/france-protests-far-left-melenchon.html |access-date=2026-10-08 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref name="LeMondeUSLDemands" /> Ал наразылыққа қатысқан ұйымдар мен партиялар қозғалыстың өздігінен пайда болғанын мәлімдеп, үкімет пен оңшыл партияларды астыртын сөз байласу туралы болжамдарға сүйенді деп айыптады.<ref name="figaro-lfi">{{cite news |title=Blocus des lycées : « LFI et ses proxys de l'ultragauche » sont « à l'origine » selon Matignon |work=Le Figaro |language=fr |date=1 October 2026}}</ref> Полиция мен мемлекеттік органдардың әрекеттері құқық қорғау ұйымдарының сынына ұшырады. [[Amnesty International]] күш қолданудың «шамадан тыс» болғанын айыптады,<ref name="amnesty1">{{cite web |title=France: Authorities must de-escalate tensions during student protests |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/10/france-authorities-must-de-escalate-tensions-during-student-protests/ |publisher=[[Amnesty International]] |date=5 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> [[Human Rights Watch]] балалардың ауыр жарақат алғаны туралы хабарлады,<ref>{{cite web |title=French High School Student Protests Met with Excessive Force |url=https://www.hrw.org/news/2026/10/14/french-high-school-student-protests-met-with-excessive-force |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=14 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> ал [[БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы]] алаңдаушылық білдіріп, шиеленісті бәсеңдетуге шақырды.<ref>{{cite web |title=French students vow to keep up protests as UN voices 'concern' over violence |url=https://www.france24.com/en/france/20261009-french-students-vow-to-keep-up-protests-as-un-voices-concern-over-violence |work=[[France 24]] |agency=[[Agence France-Presse]] |date=9 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> Үкімет полицияның наразылықтарды күшпен басып-жаншығаны туралы айыптауларды жоққа шығарды. Ішкі істер министрі [[Лоран Нуньес]] полицияның әрекеттері барлық дерлік жағдайда жағдайға сай болғанын және кейбір наразылықтардың жаппай тәртіпсіздіктерге ұласқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news |title=Protesting pupils blockade French high schools again, testing a weekslong movement |url=https://ny1.com/nyc/all-boroughs/ap-top-news/2026/10/06/protesting-pupils-blockade-french-high-schools-again-testing-a-weekslong-movement |agency=[[Associated Press]] |date=6 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> == Алғышарттар == === Оқу жағдайлары және мемлекеттік бюджет === Наразылықтар оқу жылының басында және үкіметтің бюджет жоспарларына қарсы мемлекеттік сектор қызметкерлерінің ереуілімен қатар басталды. Бұл жоспарлар мемлекеттік шығындарды қосымша 61 миллиард еуроға қысқартуды көздеді.<ref name="caolanmagee" /><ref name=":1">{{Cite news |last1=Libert |first1=Lucien |last2=Brosse |first2=Jean-Stéphane |date=2026-09-29 |title=Students protest and public sector workers strike ahead of French budget |url=https://www.reuters.com/world/europe/student-protests-french-public-sector-strike-heap-pressure-macron-2026-09-29/ |access-date=2026-10-04 |work=Reuters |language=en}}</ref> Оқушылар наразылық себептері ретінде мұғалімдердің бос орындарының толтырылмауын, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, ұзақ сабақ кестелерін және оқу орындарының материалдық-техникалық жағдайының нашарлауын атады.<ref name="guardian-29" /> Сен-Денидегі Поль Элюар лицейінің 17 жастағы оқушысы мектепте суы жоқ уақытша дәретханалар, егеуқұйрықтар мен тарақандар бар екенін, ал уақытша сынып бөлмелеріндегі температура қыста −5 °C-қа дейін төмендеп, жазда 40 °C-қа дейін көтерілетінін айтты.<ref name="cnn">{{cite news |title=French high school students set fires, clash with police in anger over school conditions |work=CNN |date=1 October 2026 |url=https://edition.cnn.com/2026/10/01/europe/france-protests-high-schools-violence-intl |archive-url=https://web.archive.org/web/20261003213910/https://edition.cnn.com/2026/10/01/europe/france-protests-high-schools-violence-intl |archive-date=3 October 2026 |access-date=5 October 2026 |url-status=live}}</ref> Тағы бір оқушы кейбір сыныптарда үстелдердің жеткіліксіз екенін айтып, оқушылар мұғалімдерге қосылуға шешім қабылдағанға дейін олардың өз наразылықтарының себептерін түсіндіргенін атап өтті.<ref name="franceinfo-how" /> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағының]] (USL) төрағасы Рияд Рани француз тілінен емтихан тапсыратын жылы осы пәннің мұғалімінсіз жеті ай оқыған оқушыны мысалға келтіріп, кейбір сыныптарда 32–36 оқушыдан бар екенін мәлімдеді.<ref name="afp-principals">{{cite news |title=Plusieurs proviseurs agressés lors des blocages des lycées en France |agency=Agence France-Presse |language=fr |date=1 October 2026 }}</ref> Басқа оқу орындарының оқушылары да [[ICI (радиожелі)|ICI]] радиожелісіне сыныптарында 35 оқушыдан бар екенін хабарлады.<ref name="ici-1949" /> Наразылықтардың себептерін түсіндірген әлеуметтанушылардың бірі ''[[Al Jazeera]]'' басылымына негізгі алаңдаушылық тудырған мәселелер қатарында теңсіздік, мемлекеттік инвестициялардың қысқаруы, демократиялық құқықтар және милитаризациядан гөрі әлеуметтік әл-ауқатқа басымдық беруге деген ұмтылыс бар екенін айтты.<ref name="caolanmagee">{{cite news |last1=Magee |first1=Caolan |title=Why have France’s school protests become a wider political crisis? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/10/18/why-have-frances-school-protests-become-a-wider-political-crisis |access-date=20 October 2026 |work=Al Jazeera |date=18 October 2026}}</ref> [[Кретей]] ректораты [[Франс Пресс агенттігіне]] берген мәліметінде наразылық білдірушілердің талаптары әр мектепте әртүрлі екенін хабарлады. Олардың қатарында жұмыстан кеткен мұғалімдердің орнына жаңаларының тағайындалмауы, сыныптардағы оқушылар санының көптігі, сабақ кестесінің шамадан тыс тығыздығы, тәрбиешілердің, медбикелердің, әлеуметтік қызметкерлер мен басқарушы қызметкерлердің жетіспеушілігі, оқушылар мен мұғалімдер арасындағы оқиғалардың тиісті шараларсыз қалуы және жоғары оқу орындарының бакалавриат бағдарламаларына қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]<nowiki/>» интернет-порталының кемшіліктері аталды.<ref name="ici-1949" /> France Info басылымы оқушылардың негізгі талаптарын білім беру саласына көбірек ресурс бөлу, сыныптардағы оқушылар санын азайту, мектеп ғимараттарының жағдайын жақсарту, мұғалімдер мен басқа қызметкерлердің жеткілікті болуын қамтамасыз ету және Parcoursup платформасына байланысты күйзелісті азайту деп қорытындылады.<ref name="franceinfo-how" /> === Бұрынғы наразылықтар === 1990 жылдың күзінде лицей оқушылары, олардың көпшілігі Париждің жұмысшы табы қоныстанған [[банльё|қала маңындағы аудандарынан]] шыққандар, қауіпсіздік, тазалық, кадрлармен және оқу құралдарымен қамтамасыз ету мәселелеріне байланысты наразылық білдірді. Наразылықтарға [[Париж]]де шамамен 100 000 адам, ал бүкіл ел бойынша 150 000-ға жуық адам қатысты. Білім министрі [[Лионель Жоспен]] бұған төтенше шаралар жоспарын қабылдап, білім беру бюджетін ұлғайту арқылы жауап берді.<ref name="auto4">{{Cite web |date=2026-09-30 |title=Lycées : pourquoi un mouvement lycéen avait déjà forcé l'État à agir en 1990, selon l'historien Claude Lelièvre |url=https://www.hglycee.fr/news/lycees-pourquoi-un-mouvement-lyceen-avait-deja-force-l-etat-a-agir-en-1990/ |access-date=2026-10-02 |website=Hglycee |language=fr}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tempest |first=Rone |date=1990-11-13 |title=Students Riot, Battle Police in Paris Protest |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-11-13-mn-4548-story.html |access-date=2026-10-04 |website=Los Angeles Times |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418230923/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-11-13-mn-4548-story.html |archive-date=18 April 2021 |url-status=live}}</ref> 2005 жылдың басында лицей оқушылары мен олардың мұғалімдері [[Франсуа Фийон]] жүргізген білім беру жүйесіндегі реформаларға, әсіресе [[Франциядағы бакалавриат|бакалавриат емтиханына]] қатысты өзгерістерге қарсы наразылық білдірді. Олардың пікірінше, бұл өзгерістер әртүрлі мектептер берген дипломдардың құндылығы арасындағы теңсіздікті күшейтуі мүмкін еді.<ref name=":2">{{Cite news |date=2006-04-10 |title=History of French protests |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4865034.stm |access-date=2026-10-07 |language=en-GB}}</ref><ref name=":3">{{Cite news |date=2005-02-11 |title="La réforme Fillon, c'est du favoritisme implicite. On aura un bac 93 et un bac 75" |url=https://www.lemonde.fr/archives/article/2005/02/11/la-reforme-fillon-c-est-du-favoritisme-implicite-on-aura-un-bac-93-et-un-bac-75_397740_1819218.html |access-date=2026-10-07 |work=Le Monde |language=fr |issn=1950-6244 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411222335/https://www.lemonde.fr/archives/article/2005/02/11/la-reforme-fillon-c-est-du-favoritisme-implicite-on-aura-un-bac-93-et-un-bac-75_397740_1819218.html |archive-date=11 April 2021 |url-status=live}}</ref> Наразылықтарға 15 000-нан 40 000-ға дейін оқушы қатысты.<ref name=":3" /> Нәтижесінде Фийон шегініс жасап, бакалавриат емтиханына қатысты өзгерістерді заң жобасынан алып тастайтын үкіметтік түзету енгізілетінін жариялады.<ref name=":2" /> 2018 жылдың көктемінде ORE заңына және жаңа Parcoursup платформасына қарсы наразылықтар негізінен университет ғимараттарын басып алу акциялары түрінде өтті.<ref>{{Cite web |date=2018-04-03 |title=Mobilisation contre Parcoursup : "Ce qui a réveillé les étudiants, c'est l'agression à Montpellier" |url=https://www.letudiant.fr/etudes/parcoursup-le-mouvement-etudiant-commence-a-prendre.html |access-date=2026-10-07 |website=L'Etudiant |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220152237/https://www.letudiant.fr/etudes/parcoursup-le-mouvement-etudiant-commence-a-prendre.html |archive-date=20 February 2020 |url-status=live}}</ref> Лицейлерді бұғаттау акциялары жекелеген жерлерде ғана өтті. Күзде лицей оқушылары Parcoursup платформасына және [[Жан-Мишель Бланке]] жүргізген бакалавриат емтиханының реформасына қарсы қайтадан наразылыққа шықты. 11 желтоқсанда жүздеген оқу орнының жұмысы бұғатталды немесе айтарлықтай бұзылды.<ref name="monde-diplo">{{cite news |title=The lycée map of December 2018 |work=Le Monde diplomatique |date=2019 }}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-12-10 |title=Réforme du bac, Parcoursup… près de 120 lycées sont «&nbsp;perturbés&nbsp;» |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2018/12/10/entre-100-et-120-lycees-sont-perturbes_5395280_3224.html |access-date=2026-10-07 |work=Le Monde |language=fr |issn=1950-6244 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250501081505/https://www.lemonde.fr/societe/article/2018/12/10/entre-100-et-120-lycees-sont-perturbes_5395280_3224.html |archive-date=1 May 2025 |url-status=live}}</ref> Кейінірек ''[[Le Monde diplomatique]]'' басылымы бұл наразылықтардың географиялық таралуын сол кезде шарықтау шегіне жеткен [[Сары кеудешелер қозғалысы|«Сары кеудешелер» наразылықтарының]] ықпалымен ғана түсіндіруге болмайтынын, дегенмен аталған қозғалыстың сол кезеңдегі жағдайдың бір бөлігі болғанын жазды.<ref>{{Cite news |title=Schoolyard protests are setting France ablaze |newspaper=[[The Economist]] |url=https://www.economist.com/europe/2026/10/02/schoolyard-protests-are-setting-france-ablaze|date=2 October 2026}}</ref> Parcoursup платформасы кейбір өзгерістер енгізілгеннен кейін сақталып қалды, ал бакалавриат емтиханының реформасы жүзеге асырылды.<ref name="monde-diplo" /> === Наразылықтардың басталуы === Наразылық қозғалысы 21 қыркүйекте [[Кретей]] қаласындағы Антуан де Сент-Экзюпери лицейінде басталды.<ref name="auto2" /> 17 қыркүйекте ресурстар мен қызметкерлердің жетіспеушілігіне қарсы өткен мұғалімдер ереуілінің келесі күні осы лицейдің оқушылары наразылық акциясын ұйымдастырды.<ref name=":1" /> Оқушылар Ұлттық білім министрлігі өздеріне жеткілікті көңіл бөлмейтінін айтып, ресурстар мен қызметкерлердің жетіспеушілігін, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін және оқу бөлмелерінде үстелдердің жеткіліксіздігін атап өтті.<ref>{{Cite web |last=Sage |first=Adam |date=6 October 2026 |title=Why are there student protests in France? The reasons behind the riots |url=https://www.thetimes.com/world/europe/article/why-france-protests-students-reason-l9tvfxp3f |access-date=2026-10-06 |website=The Times}}</ref> Кейінірек академиялық дереккөз бен USL бұл наразылық акциясын жалпыұлттық қозғалыстың басталуы деп сипаттады.<ref name="auto2">{{Cite web |date=2026-09-24 |title="On demande juste un lycée qui fonctionne" : plusieurs lycées d'Île-de-France bloqués par les élèves |url=https://actu.fr/ile-de-france/creteil_94028/on-demande-juste-un-lycee-qui-fonctionne-plusieurs-lycees-d-ile-de-france-bloque-par-les-eleves_64817015.html |access-date=2026-10-02 |website=actu.fr |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20260925152234/https://actu.fr/ile-de-france/creteil_94028/on-demande-juste-un-lycee-qui-fonctionne-plusieurs-lycees-d-ile-de-france-bloque-par-les-eleves_64817015.html |archive-date=25 September 2026 |url-status=live}}</ref> Сол кезеңдегі хабарламалар, соның ішінде ''Le Monde'' басылымының материалдары мен actu.fr сайтының 24 қыркүйектегі мақаласы, наразылық қозғалысының тарала бастауын 21 қыркүйек, дүйсенбі күнімен байланыстырды. Сол күні бірнеше мұғалімдік штаттық орын бос тұрған аталған лицейде наразылықтар басталған еді. Кретей ректораты 24 қыркүйекте оқушылардың талаптары әр мектепте әлі де әртүрлі екенін мәлімдеді.<ref name="auto2" /> 25 қыркүйекке дейін наразылықтардың таралуы жергілікті деңгеймен шектелді. Streamer академиясының мәліметіне сүйенген Actu.fr басылымы 24 қыркүйекке қарай наразылықтар негізінен [[Сен-Сен-Дени]] және [[Валь-де-Марн]] департаменттеріндегі шамамен 10 лицейді қамтығанын хабарлап, қозғалыстың әлеуметтік желілер арқылы еліктеу нәтижесінде таралғанын атап өтті. Сол күні таңертең оқушылар [[Сен-Уэн-сюр-Сен|Сен-Уэн]] қаласындағы Огюст Бланки лицейінің кіреберісін бұғаттауға әрекеттеніп, акция түске таяу уақытқа дейін жалғасты. Академия өкілі Франс Пресс агенттігіне адамдардың жиналғанын және материалдық шығын келтірілгенін, бірақ ешкім зардап шекпегенін хабарлады. Полиция жиналғандарды ешқандай оқыс оқиғасыз таратты.<ref name="auto2" /> 25 қыркүйекте Кретей ректораты наразылық қозғалысының қарқын алып жатқанын мәлімдеп, негізінен [[Сен-Сен-Дени]] және [[Валь-де-Марн]] департаменттерінде он екіден астам лицейдің жұмысы бұғатталғанын хабарлады. Ректораттың мәліметінше, кейбір наразылық акциялары адамдардың жаппай жиналуына және материалдық шығынның келтірілуіне әкелген. Версаль ректораты [[Эсон]] департаментіндегі 62 лицейдің үшеуінде оқу үдерісі бұзылғанын, ал [[О-де-Сен]] департаментіндегі 65 лицейдің бесеуінде наразылық акциялары өткенін хабарлады.<ref>{{Cite web |date=2026-09-25 |title=Après une semaine de blocus de lycéens en Île-de-France, les rectorats tirent un premier bilan |url=https://www.huffingtonpost.fr/france/article/apres-une-semaine-de-blocus-de-lycees-franciliens-les-rectorats-tirent-un-premier-bilan_331454.html |access-date=2026-10-02 |website=Le HuffPost |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20260926005550/https://www.huffingtonpost.fr/france/article/apres-une-semaine-de-blocus-de-lycees-franciliens-les-rectorats-tirent-un-premier-bilan_331454.html |archive-date=26 September 2026 |url-status=live}}</ref> Кейінірек ''Le Monde'' басылымы 24 және 25 қыркүйекте Париж аймағындағы шамамен 60 лицейдің жұмысы бұзылғанын, 468 мемлекеттік лицейдің шамамен 12%-ында бұғаттау әрекеттері жасалғанын, ал іс жүзінде 10 шақты лицейдің жұмысы бұғатталғанын жазды. Рани Франс Пресс агенттігіне қозғалыстың Сент-Экзюпери лицейінде басталып, «өте жылдам таралғанын» айтып, тәрбиешілердің, медбикелер мен әлеуметтік қызметкерлердің жетіспеушілігін атап өтті.<ref name="auto3">{{Cite news |last1=Albertini |first1=Antoine |last2=Leloup |first2=Damien |last3=Pommiers |first3=Eléa |date=2026-10-01 |title=Le blocage des lycées prend de l'ampleur et oppose La France insoumise et le gouvernement |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2026/09/28/le-blocus-des-lycees-prend-de-l-ampleur-et-oppose-la-france-insoumise-et-le-gouvernement_6785108_3224.html |access-date=2026-10-02 |work=Le Monde |language=fr |issn=1950-6244}}</ref> == Ұйымдастырылуы == [[Сурет:Journée de mobilisation des lycéens à Perpignan 31.jpg|thumb|Наразылық акциясындағы баннер: «Мазалағанымыз үшін кешіріңіздер, біз тек болашағымыз болғанын қалаймыз»]] USL ұйымының 29 қыркүйекке арналған жалпыұлттық үндеуінде наразылықтың төрт негізгі себебі аталды: мұғалімдер мен басқа қызметкерлердің жетіспеушілігі, «тозығы жеткен лицейлер», шамадан тыс тығыз сабақ кестелері мен оқушыларға толы сыныптар және [[Parcoursup]] платформасы тудыратын күйзеліс.<ref name="LeMondeUSLDemands">{{Cite web|url=https://www.lemonde.fr/en/france/article/2026/09/29/high-school-protests-spread-across-france-pitting-radical-left-against-government_6758067_7.html|title=High school protests spread across France, pitting radical left against government|work=Le Monde|date=29 September 2026}}</ref> Рани кейбір сыныптарда 32–35 оқушыдан оқитынын айтып, наразылыққа қатысушыларды бейбіт әрекет етуге шақырды.<ref name="guardian-29" /> Кейін кәсіподақ 1 қазанда наразылықтардың «екінші кезеңі» ретінде кезекті акция өткізуге,<ref name="RTLAct2">{{Cite web|url=https://www.rtl.fr/actu/debats-societe/en-direct-blocage-des-lycees-l-appel-de-l-union-syndicale-lyceenne-pour-l-acte-2-de-la-mobilisation-sera-t-il-suivi-suivez-la-situation-dans-les-etablissements-7900679234|title=Blocage des lycées : 1.949 interpellations jeudi selon le ministère de l'Intérieur, plus de 400 établissements fermés pour la fin de semaine|agency=RTL|date=1 October 2026|language=fr}}</ref> сондай-ақ 6 қазанда тағы бір наразылық күнін ұйымдастыруға шақырды.<ref name="LeParisien30Sep">{{Cite web|url=https://www.leparisien.fr/paris-75/blocus-des-lycees-les-syndicats-etudiants-lancent-un-nouvel-appel-a-bloquer-lycees-et-universites-jeudi-5NP34OYNN5BMZIE5G5QZDZK7OQ.php|title=Blocus des lycées : les syndicats étudiants lancent un nouvel appel à bloquer lycées et universités jeudi|first=Candice|last=Doussot|work=Le Parisien|date=30 September 2026|language=fr}}</ref> 30 қыркүйекте RTL радиосына берген сұхбатында Рани министрлік ұйымдастыратын диалог алаңдары «назардан тыс қалғанын» және алғашқы қадамды министр жасауы керектігін мәлімдеді.<ref name="RTL_Rani_30Sep">{{Cite web|url=https://www.rtl.fr/actu/politique/c-est-totalement-faux-sur-rtl-le-president-de-l-union-syndicale-lyceenne-contredit-le-ministre-de-l-education-et-evoque-des-instances-de-dialogue-delaissees-7900678986|title="C'est totalement faux" : sur RTL, le président de l'Union syndicale lycéenne contredit le ministre de l'Éducation et évoque des instances de dialogue "délaissées"|agency=RTL|date=30 September 2026|language=fr}}</ref> 2 қазанда білім министрі Эдуар Жеффремен кездескеннен кейін оқушылар мен студенттер кәсіподақтарының жетекшілері үкіметтің жауабына қанағаттанбағандарын білдіріп, наразылық қозғалысын жалғастыруға шақырды. USL 6 қазанда жаңа шерулер өтетінін жариялады. Бірнеше кәсіподақ бірлестігі, соның ішінде [[Жалпы еңбек конфедерациясы (Франция)|Жалпы еңбек конфедерациясы]] (CGT) да осы акцияларға қосылатынын мәлімдеді.<ref name="Reuters2OctStudentUnions">{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/about-400-french-schools-closed-some-student-protests-turn-violent-2026-10-02/|title=Students and police clash as France struggles to quell school protests|agency=Reuters|date=2 October 2026|language=en}}</ref> Наразылықтарды қолдаған басқа кәсіподақ бірлестіктерінің қатарында [[Жұмысшылар күші]] (FO), [[Автономды кәсіподақтардың ұлттық одағы]] (UNSA), [[Француз демократиялық еңбек конфедерациясы]] (CFDT), [[Solidaires кәсіподақ бірлестігі|Solidaires]], [[Француз христиан еңбекшілер конфедерациясы]] (CFTC) және [[Шаруа конфедерациясы]] болды.<ref name="TeleSUR">{{Cite web |date=13 October 2026 |title=French Student and Teacher Protests More Than Double in Participation |url=https://www.telesurenglish.net/french-student-and-teacher-protests-more-than-double-in-participation/ |access-date=16 October 2026 |website=teleSUR English}}</ref><ref name="RFI1">{{Cite web |date=16 October 2026 |title=School students called to join Yellow Vests and unions for mass French protest |url=https://www.rfi.fr/en/france/20261016-school-students-called-to-join-yellow-vests-and-unions-for-mass-national-protest |access-date=16 October 2026 |agency=RFI}}</ref> Мұғалімдердің [[Біртұтас кәсіподақ федерациясы]] (FSU) және [[Тәуелсіз колледждер мен лицейлердің ұлттық кәсіподағы]] (SNALC) да ереуілге шақырып, наразылықтарды қолдады.<ref name="TeleSUR" /><ref>{{cite web |last1=Koller |first1=Rodolphe |title=Nouvelle journée d'action lycéenne ce mardi, une manifestation de Lyon à Villeurbanne |url=https://mesinfos.fr/69000-lyon/nouvelle-journee-d-action-lyceenne-ce-mardi-une-manifestation-de-lyon-a-villeurbanne-340830.html |website=mesinfos |publisher=Tout Lyon |access-date=17 October 2026 |language=fr |date=12 October 2026 |trans-title=Another day of student action this Tuesday, a demonstration from Lyon to Villeurbanne}}</ref> Оқушылардың наразылық қозғалысы мен акцияларын қолдаған басқа ұйымдардың қатарында [[Лицей оқушыларының ұлттық қозғалысы]], [[Студенттер одағы]] және «Les Lycéens!» кәсіподағы болды.<ref name="RFI1" /><ref>{{Cite web |last=Poulain |first=Yves |date=30 September 2026 |title=En Mayenne, le Mouvement national lycéen « apporte son soutien et ses félicitations » aux blocages de lycées à Laval |trans-title=In Mayenne, the National High School Student Movement "offers its support and congratulations" to the high school blockades in Laval |url=https://www.ouest-france.fr/education/ecole/en-mayenne-le-mouvement-national-lyceen-apporte-son-soutien-et-ses-felicitations-aux-blocages-de-lycees-a-laval-ac25406c-bca9-11f1-8ea4-97dc4d7cca62 |archive-url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.ouest-france.fr%2Feducation%2Fecole%2Fen-mayenne-le-mouvement-national-lyceen-apporte-son-soutien-et-ses-felicitations-aux-blocages-de-lycees-a-laval-ac25406c-bca9-11f1-8ea4-97dc4d7cca62 |archive-date=15 October 2026 |access-date=15 October 2026 |website=Ouest-France |language=French}}</ref><ref>{{Cite web |last=Doussot |first=Candice |date=30 September 2026 |title=Blocus des lycées : les syndicats étudiants lancent un nouvel appel à bloquer lycées et universités jeudi |trans-title=High school blockades: student unions launch a new call to block high schools and universities on Thursday |url=https://www.leparisien.fr/paris-75/blocus-des-lycees-les-syndicats-etudiants-lancent-un-nouvel-appel-a-bloquer-lycees-et-universites-jeudi-5NP34OYNN5BMZIE5G5QZDZK7OQ.php |archive-url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.leparisien.fr%2Fparis-75%2Fblocus-des-lycees-les-syndicats-etudiants-lancent-un-nouvel-appel-a-bloquer-lycees-et-universites-jeudi-5NP34OYNN5BMZIE5G5QZDZK7OQ.php |archive-date=15 October 2026 |access-date=15 October 2026 |website=Le Parisien |language=French}}</ref> === Қатысушы және қолдаушы ұйымдар === [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы]] мен Студенттер одағы 1 қазанда лицей оқушылары мен университет студенттерін бірлескен наразылық акцияларына қатысуға шақырды. Сол күнгі шерулер туралы хабарлаған ''[[Le Monde]]'' басылымы қозғалыстың әркелкі болғанын, оған оқу жағдайларын жақсартуды талап еткен оқушылармен қатар қақтығыстарға қатысқан адамдар да тартылғанын жазды. Басылым сондай-ақ наразылыққа қатысушылардың кейбірі өздері алдына жиналған мектептердің оқушылары болмағанын хабарлады.<ref name="LeMondeOrganisations2026">{{cite news |date=1 October 2026 |title=De Lille à Marseille, en passant par la banlieue parisienne, le mouvement lycéen s’étend et se fait parfois déborder |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2026/10/01/de-lille-a-marseille-en-passant-par-la-banlieue-parisienne-le-mouvement-lyceen-s-etend-et-se-fait-parfois-deborder_6786591_3224.html |work=Le Monde |language=fr}}</ref> [[Бағынбайтын Франция]] партиясының өкілдері шерулерге қатысты. [[Жан-Люк Меланшон]] партияның күш қолданусыз өтетін наразылықтарды қолдайтынын мәлімдеді.<ref name="GuardianOrganisations2026">{{cite news |last=Henley |first=Jon |date=1 October 2026 |title=France school protests escalate into ‘urban violence’ as PM calls crisis cabinet meeting |url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/01/france-school-protests-escalate-pm-crisis-cabinet-meeting |work=The Guardian}}</ref> [[Францияның мұсылман студенттері]] (французша: ''Étudiants musulmans de France'', EMF) ұйымы да наразылық қозғалысын қолдады. ''[[Le Point]]'' басылымының мәліметінше, ұйым мен оның жергілікті бөлімшелері 5–9 қазан аралығында наразылық акцияларына қатысуға шақырған үндеулер таратқан, ал Бельфордағы бөлімшесі 1 қазанда лицей оқушыларымен бірге шеруге қатысқан. Журналдың хабарлауынша, EMF RED Jeunes ұйымымен ынтымақтастық орнатқан. Бұл екі ұйым 2025 жылғы наурызда исламофобияға қарсы Génération EDR ұжымын бірлесіп құрған.<ref name="LePointEMFMobilisation">{{cite news |last=Bussigny |first=Nora |title=Mouvement lycéen : comment Al-Jazira et des réseaux islamistes ont cherché à amplifier la contestation en France |url=https://www.lepoint.fr/societe/mouvement-lyceen-comment-al-jazira-et-des-reseaux-islamistes-ont-cherche-a-amplifier-la-contestation-EXYOOHZJHNEVLKURDRLCPTKXCI/ |work=Le Point |language=fr}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:2026 жылғы Париж]] [[Санат:2026 жылғы наразылықтар]] [[Санат:2026 жылғы қасақана өрт қою оқиғалары]] [[Санат:Франциядағы лицейлер]] [[Санат:Бағынбайтын Франция]] [[Санат:Франциядағы 2026 жылғы қазан]] [[Санат:Еуропадағы Z ұрпағының наразылықтары]] [[Санат:Сен-Сен-Дени саясаты]] [[Санат:Франция саясатындағы 2026 жыл]] [[Санат:Франциядағы 2026 жылғы қыркүйек]] [[Санат:Франциядағы студенттер наразылықтары]] [[Санат:2026 жылғы Еуропадағы өрттер]] [[Санат:Франциядағы қасақана өрт қою оқиғалары]] [[Санат:Париждің саяси тарихы]] [[Санат:Франциядағы саяси тәртіпсіздіктер]] [[Санат:Еуропадағы наразылық білдірушілерге қарсы зорлық-зомбылық]] [[Санат:Франциядағы полицияның қатыгездігі]] [[Санат:2020 жылдардағы полицияның қатыгездігі]] [[Санат:Лекорнюдің екінші үкіметі]] [[Санат:Франциядағы балаларға қарсы зорлық-зомбылық]] [[Санат:2020 жылдардағы саяси тәртіпсіздіктер]] i5570paj67zffbiqt70yohe10b2uqa8 3684299 3684297 2026-10-21T05:07:30Z 1nter pares 146705 3684299 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғалар}} {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Франциядағы наразылықтар (2026) |бөлім = |сурет = Jules Ferry à Paris manif 2 octobre 2026.jpg |сурет атауы = Париждегі оқушылар өз лицейінде наразылық білдіруде |дата = [[18 қыркүйек]] [[2026 жыл|2026]] – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|year=2026|month=09|day=18}}) |орын = {{Байрақ|Франция}} |себеп = Мұғалімдер мен қызметкерлер тапшылығы; сыныптардың шамадан тыс толуы; ғимараттардың тозуы; сабақ кестелерінің шамадан тыс жүктелуі; бакалавриатқа қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]<nowiki/>» веб-жүйесінің кемшіліктері |нәтиже = |статусы = ''жалғасуда'' |өзгерістер = |қарсылас1 = '''Наразылық білдіруші лицей оқушылары''' (оларды қолдайтын ата-аналар мен мұғалімдерді қоса)<br> '''[[Сары кеудешелілер қозғалысы]]'''<br> '''Саяси партиялар:'''<br> [[Бағынбайтын Франция]]<br> [[Франция коммунистік партиясы]]<br> '''Студенттік кәсіподақтар:'''<br> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]<br> [[Лицей оқушыларының ұлттық қозғалысы]]<br> [[Студенттер одағы (Франция)|Студенттер одағы]]<br> Les Lycéens!<br> [[Коммунист студенттер одағы]]<br> '''Мұғалімдер кәсіподақтары:'''<br> [[Біртұтас кәсіподақ федерациясы|FSU]]<br> [[Лицейлер мен коллеждердің ұлттық кәсіподағы|SNALC]]<br> '''Еңбек ұйымдары:'''<br> [[Францияның Жалпы еңбек конфедерациясы|CGT]]<br> [[Жұмысшылар күші|FO]]<br> [[Автономды кәсіподақтардың ұлттық одағы|UNSA]]<br> [[Францияның Демократиялық еңбек конфедерациясы|CFDT]]<br> [[Solidaires кәсіподақ одағы|Solidaires]]<br> [[Францияның христиан жұмысшылары конфедерациясы|CFTC]]<br> [[Шаруа конфедерациясы]] |қарсылас2 = '''[[Лекорню үкіметтері|Үкімет]]'''<br> [[Франция Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]]<br> [[Франция ұлттық полициясы|Ұлттық полиция]]<br> [[Париж полиция префектурасы]]<br> [[Республикалық қауіпсіздік роталары|CRS]]<br> [[Франция ұлттық жандармериясы|Ұлттық жандармерия]]<br> [[Мобильді жандармерия]]<br> [[Франция Қарулы күштер министрлігі|Қарулы күштер министрлігі]]<br> [[Франция Қарулы күштері]]<br> [[Франция Ұлттық гвардиясы|Ұлттық гвардия]]<br> '''Муниципалдық үкіметтер:'''<br> [[Франция муниципалдық полициясы|Муниципалдық полиция]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = Рияд Рани ([[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы|USL]]) |командир2 = [[Эмманюэль Макрон]]<br>[[Себастьен Лекорню]]<br>[[Эдуар Жеффре]]<br>[[Лоран Нуньес]]<br>[[Катрин Вотрен]]<br>[[Фабьен Мандон]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = '''Наразылық білдірушілер:''' 248 оқушы және 149 білім беру қызметкері жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/europe/rioting-in-france-whats-fueling-the-violence-and-what-happens-next-87f18199|title=What’s Behind the Protests in France and What Happens Next|first=Nick|last=Kostov|date=19 October 2026|via=www.wsj.com}}</ref> олардың 6-уы ауыр жараланды,<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.com/International/wireStory/frances-worst-rioting-years-erupted-government-responded-137390407|title=How France’s worst rioting in years erupted and how the government responded|first1=Sylvie|last1=Corbet|first2=Tom|last2=Nouvian|website=ABC News}}</ref> 1 наразылық білдіруші жүрек тоқтауынан қайтыс болды.<ref name="Reuters18OctCasualties">{{cite news |title=France faces aftermath of worst unrest in years |url=https://www.reuters.com/world/europe/france-faces-aftermath-worst-unrest-years-2026-10-18/ |work=Reuters |date=18 October 2026}}</ref><ref name="AP18OctCasualties">{{cite news |title=Macron to address nation after riots and looting lead to 1,800 arrests across France |url=https://apnews.com/article/f5ce07c2ef46ad0c02c6ff7018532a59 |work=Associated Press |date=18 October 2026}}</ref> |шығындар2 = '''Қауіпсіздік қызметкерлері:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, 1000 адам жараланды, олардың 7-уі ауыр жараланды,<ref name="BBC19OctMacron">{{cite news |last=Burgess |first=Jack |date=18 October 2026 |title=Macron calls for calm and order after riots across France |url=https://www.bbc.com/news/articles/cw240zl08dm5o |access-date=18 October 2026 |work=BBC News}}</ref> 1 полиция қызметкері көлікпен қағу оқиғасы салдарынан қаза тапты.<ref>{{cite news |last=Sarrot |first=Aurélie |last2=Maillochon |first2=Raphaël |title=Nantes : un policier de 22 ans tué après avoir été percuté par une voiture lors d'une intervention |url=https://www.tf1info.fr/justice-faits-divers/nantes-un-policier-de-22-ans-meurt-percute-par-une-voiture-sur-le-peripherique-lors-d-une-intervention-2470477.html |work=TF1 Info |date=17 October 2026 |language=fr}}</ref> |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = '''Тұтқындалғандар:''' Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, шамамен 2400 адам тұтқындалды.<ref name="BBC19OctMacron" /> }} 2026 жылғы 18 қыркүйектен бастап [[Франция]]да [[Франциядағы орта білім|лицей]] оқушыларының бірқатар наразылық шерулері мен оқу орындарын қоршау акциялары өтіп жатыр. Кейін бұл қозғалыс [[2026 жылғы Еуропадағы толқулар|азырақ ауқымда]] Бельгияға,<ref>{{Cite news |date=5 October 2026 |title=Blocus des lycées : des manifestations d'élèves dégénèrent dans plusieurs villes de Belgique, dont Liège |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/blocus-des-lycees-des-manifestations-deleves-degenerent-dans-plusieurs-villes-de-belgique-dont-liege-05-10-2026-WSNW7CFBJJFQZEJGKHMZS3TCGE.php |access-date=8 October 2026 |work=[[Le Parisien]] |language=fr}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last=Adam |first=Caroline |title=Mouvement d'élèves à Liège : six arrestations, retour au calme depuis 13 heures – RTBF Actus |url=https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |access-date=2026-10-02 |agency=RTBF |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20261002104306/https://www.rtbf.be/article/liege-mouvement-spontane-d-eleves-devant-plusieurs-etablissements-scolaires-11793190 |archive-date=2 October 2026 |url-status=live}}</ref> [[Албаниядағы студенттер наразылықтары (2026)|Албанияға]], Грекияға<ref name="Greek and Albanian protests">{{Cite web|date=2026-10-13 |title= France student protests spread across Europe |url= https://www.cbc.ca/news/world/france-student-protests-spread-scroller-9.7379099 |access-date=2026-10-13 |agency=CBC}}</ref> және [[Италиядағы толқулар (2026)|Италияға]] таралды.<ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italy braces for 'autumn of discontent' as students protest |url=https://www.france24.com/en/live-news/20261016-italy-braces-for-autumn-of-discontent-as-students-protest |access-date=2026-10-18 |website=France 24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-16 |title=Italian pupils rally nationwide for better school conditions |url=https://www.yahoo.com/news/world/articles/italian-pupils-rally-nationwide-better-150346255.html |access-date=2026-10-18 |publisher=Yahoo News |agency=DPA |language=en-US}}</ref> Қозғалыс [[Париж]]дің шетіндегі [[Кретей]] [[Франция коммуналары|коммунасында]] басталды.<ref name="reuters-fr">{{cite news |title=France. La fronde lycéenne se durcit, le mouvement gagne les universités |url=https://www.reuters.com/fr/actualites/france-la-fronde-lycenne-se-durcit-le-mouvement-gagne-les-universits-2026-10-01/ |agency=Reuters |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026|last=Louet|first=Sophie|editor-last=Van Overstraeten|editor-first=Benoit|trans-title=France. The high school student revolt hardens, spreads to universities}}</ref> Ал алғашқы наразылықтар Француз Гвианасында 7 қыркүйекте басталған еді. Онда оқушылар білім алу жағдайының нашарлауына наразылық білдіріп, алғаш рет лицейдің жұмысын бұғаттады.<ref name="france-televisions">{{cite news |title=Des élèves bloquent le lycée Félix-Éboué à Cayenne et dénoncent 17 points de préoccupation |url=https://la1ere.franceinfo.fr/guyane/cantine-chere-et-surchargee-problemes-informatique-d-hygiene-batiment-delabres-ou-trop-chauds-des-eleves-bloquent-le-lycee-felix-eboue-a-cayenne-et-denoncent-17-points-de-preoccupation-1736222.html |access-date=20 October 2026}}</ref> 6 қазанда наразылықтар студенттерді, оқушыларды, мұғалімдерді, ата-аналарды және [[кәсіподақ]]тарды қамтыған жалпыұлттық қозғалысқа ұласты. ''[[The Conversation (сайт)|The Conversation]]'' басылымының мәліметінше, кәсіподақтар ел бойынша наразылықтарға 450 000 адам қатысты деп бағаласа, Франция үкіметі қатысушылар санын 250 000 адам деп көрсетті.<ref>{{Cite journal |last=Morder |first=Robi |editor-first1=Aurélie |editor-first2=David |editor-first3=Laurent |editor-first4=Carly |editor-last1=Djavadi |editor-last2=Bornstein |editor-last3=Bainier |editor-last4=Lock |date=2026-10-07 |title=Why the student protests in France and the government's response are unprecedented and unpredictable |url=https://theconversation.com/why-the-student-protests-in-france-and-the-governments-response-are-unprecedented-and-unpredictable-293863 |access-date=2026-10-13 |website=The Conversation |language=en-US |doi=10.64628/AAK.9hg5tt7cw}}</ref> Қозғалыс лицейлердің жұмысын бұғаттаумен, жиналыстар мен шерулер өткізумен ерекшеленеді. Оқушылар наразылықтарға қатысу себептері ретінде мұғалімдердің жетіспеушілігін, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, қажытатын сабақ кестелерін, ғимараттардың тозуын және жоғары оқу орындарына өтініш беруге арналған [[Parcoursup]] платформасына байланысты күйзелісті атады.<ref name="guardian-29">{{cite news |title=Hundreds detained as student protests across France turn violent |work=The Guardian |date=29 September 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/sep/29/french-students-police-clash-school-blockades-violent}}</ref><ref name="franceinfo-how">{{cite news |title=Revendications locales, vidéos virales, soutien de LFI… Comment le blocage de quelques lycées s'est transformé en un mouvement d'ampleur |url=https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |work=franceinfo |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261001112650/https://www.franceinfo.fr/societe/education/blocage-des-lycees/la-mobilisation-a-pris-une-ampleur-inattendue-comment-le-mouvement-de-blocage-des-lycees-s-est-propage-en-france_8216054.html |archive-date=1 October 2026 |url-status=live}}</ref> Сонымен қатар [[2026 жылғы Еуропадағы аптап ыстық толқындары]] кезінде сынып бөлмелеріндегі ауа температурасының 40 °C-қа дейін көтерілуі де наразылық себептерінің бірі болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/02/student-protests-shut-schools-across-france|title=Fires, fury and hundreds of arrests as France gripped by student protests|first=Angelique|last=Chrisafis|work=The Guardian |date=2 October 2026}}</ref> Бастапқыда полиция наразылықтарға шамадан тыс күш қолдану арқылы жауап берді. Атап айтқанда, күшті әсер ететін арнайы қару-жарақтың қолданылуы салдарынан бірнеше оқушы ауыр жарақат алып, мертікті. Ақырында тұтқындалғандардың саны 6800 адамға жетті.<ref name="amnesty1" /><ref name="lestradic">{{cite news |last1=Le Stradic |first1=Segolene |title=The French 14-Year-Old Whose Face Was Maimed by a Tear Gas Grenade |url=https://www.nytimes.com/2026/10/19/world/europe/france-protests-violence-police-response.html |access-date=20 October 2026 |work=The New York Times |date=19 October 2026}}</ref> Қазан айына қарай қозғалыстың кейбір қатысушылары полициямен және оқу орындары әкімшілігінің жекелеген өкілдерімен, әсіресе директорлармен күш қолданылған қақтығыстарға түсті.<ref name="bbc-1">{{cite news |last=Cursino |first=Malu |title=Fires break out at French schools as students protest nationwide |work=BBC News |date=1 October 2026 |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-url=https://web.archive.org/web/20261005073743/https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6d080d1e3l4o |archive-date=5 October 2026 |access-date=5 October 2026 |url-status=live}}</ref><ref name="ici-1949">{{cite news |title=Blocage des lycées : 1.949 interpellations recensées jeudi, plus de 400 établissements seront fermés vendredi |url=https://www.ici.fr/infos/faits-divers-justice/blocage-des-lycees-1-949-interpellations-recensees-jeudi-plus-de-400-etablissements-seront-fermes-vendredi-4880439 |work=ICI |language=fr |date=1 October 2026 |access-date=1 October 2026}}</ref> [[Франция үкіметі]] [[Франциядағы әсіре солшыл саясат|әсіре солшылдарды]] саяси пайда табу мақсатында толқуларды қоздырды деп айыптады.<ref>{{Cite news |last=Landler |first=Mark |date=2026-10-08 |title=For France's Resurgent Far Left, Student Protests Are an Opening and a Threat |url=https://www.nytimes.com/2026/10/08/world/europe/france-protests-far-left-melenchon.html |access-date=2026-10-08 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref name="LeMondeUSLDemands" /> Ал наразылыққа қатысқан ұйымдар мен партиялар қозғалыстың өздігінен пайда болғанын мәлімдеп, үкімет пен оңшыл партияларды астыртын сөз байласу туралы болжамдарға сүйенді деп айыптады.<ref name="figaro-lfi">{{cite news |title=Blocus des lycées : « LFI et ses proxys de l'ultragauche » sont « à l'origine » selon Matignon |work=Le Figaro |language=fr |date=1 October 2026}}</ref> Полиция мен мемлекеттік органдардың әрекеттері құқық қорғау ұйымдарының сынына ұшырады. [[Amnesty International]] күш қолданудың «шамадан тыс» болғанын айыптады,<ref name="amnesty1">{{cite web |title=France: Authorities must de-escalate tensions during student protests |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/10/france-authorities-must-de-escalate-tensions-during-student-protests/ |publisher=[[Amnesty International]] |date=5 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> [[Human Rights Watch]] балалардың ауыр жарақат алғаны туралы хабарлады,<ref>{{cite web |title=French High School Student Protests Met with Excessive Force |url=https://www.hrw.org/news/2026/10/14/french-high-school-student-protests-met-with-excessive-force |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=14 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> ал [[БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы]] алаңдаушылық білдіріп, шиеленісті бәсеңдетуге шақырды.<ref>{{cite web |title=French students vow to keep up protests as UN voices 'concern' over violence |url=https://www.france24.com/en/france/20261009-french-students-vow-to-keep-up-protests-as-un-voices-concern-over-violence |work=[[France 24]] |agency=[[Agence France-Presse]] |date=9 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> Үкімет полицияның наразылықтарды күшпен басып-жаншығаны туралы айыптауларды жоққа шығарды. Ішкі істер министрі [[Лоран Нуньес]] полицияның әрекеттері барлық дерлік жағдайда жағдайға сай болғанын және кейбір наразылықтардың жаппай тәртіпсіздіктерге ұласқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news |title=Protesting pupils blockade French high schools again, testing a weekslong movement |url=https://ny1.com/nyc/all-boroughs/ap-top-news/2026/10/06/protesting-pupils-blockade-french-high-schools-again-testing-a-weekslong-movement |agency=[[Associated Press]] |date=6 October 2026 |access-date=14 October 2026}}</ref> == Алғышарттар == === Оқу жағдайлары және мемлекеттік бюджет === Наразылықтар оқу жылының басында және үкіметтің бюджет жоспарларына қарсы мемлекеттік сектор қызметкерлерінің ереуілімен қатар басталды. Бұл жоспарлар мемлекеттік шығындарды қосымша 61 миллиард еуроға қысқартуды көздеді.<ref name="caolanmagee" /><ref name=":1">{{Cite news |last1=Libert |first1=Lucien |last2=Brosse |first2=Jean-Stéphane |date=2026-09-29 |title=Students protest and public sector workers strike ahead of French budget |url=https://www.reuters.com/world/europe/student-protests-french-public-sector-strike-heap-pressure-macron-2026-09-29/ |access-date=2026-10-04 |work=Reuters |language=en}}</ref> Оқушылар наразылық себептері ретінде мұғалімдердің бос орындарының толтырылмауын, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін, ұзақ сабақ кестелерін және оқу орындарының материалдық-техникалық жағдайының нашарлауын атады.<ref name="guardian-29" /> Сен-Денидегі Поль Элюар лицейінің 17 жастағы оқушысы мектепте суы жоқ уақытша дәретханалар, егеуқұйрықтар мен тарақандар бар екенін, ал уақытша сынып бөлмелеріндегі температура қыста −5 °C-қа дейін төмендеп, жазда 40 °C-қа дейін көтерілетінін айтты.<ref name="cnn">{{cite news |title=French high school students set fires, clash with police in anger over school conditions |work=CNN |date=1 October 2026 |url=https://edition.cnn.com/2026/10/01/europe/france-protests-high-schools-violence-intl |archive-url=https://web.archive.org/web/20261003213910/https://edition.cnn.com/2026/10/01/europe/france-protests-high-schools-violence-intl |archive-date=3 October 2026 |access-date=5 October 2026 |url-status=live}}</ref> Тағы бір оқушы кейбір сыныптарда үстелдердің жеткіліксіз екенін айтып, оқушылар мұғалімдерге қосылуға шешім қабылдағанға дейін олардың өз наразылықтарының себептерін түсіндіргенін атап өтті.<ref name="franceinfo-how" /> [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағының]] (USL) төрағасы Рияд Рани француз тілінен емтихан тапсыратын жылы осы пәннің мұғалімінсіз жеті ай оқыған оқушыны мысалға келтіріп, кейбір сыныптарда 32–36 оқушыдан бар екенін мәлімдеді.<ref name="afp-principals">{{cite news |title=Plusieurs proviseurs agressés lors des blocages des lycées en France |agency=Agence France-Presse |language=fr |date=1 October 2026 }}</ref> Басқа оқу орындарының оқушылары да [[ICI (радиожелі)|ICI]] радиожелісіне сыныптарында 35 оқушыдан бар екенін хабарлады.<ref name="ici-1949" /> Наразылықтардың себептерін түсіндірген әлеуметтанушылардың бірі ''[[Al Jazeera]]'' басылымына негізгі алаңдаушылық тудырған мәселелер қатарында теңсіздік, мемлекеттік инвестициялардың қысқаруы, демократиялық құқықтар және милитаризациядан гөрі әлеуметтік әл-ауқатқа басымдық беруге деген ұмтылыс бар екенін айтты.<ref name="caolanmagee">{{cite news |last1=Magee |first1=Caolan |title=Why have France’s school protests become a wider political crisis? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/10/18/why-have-frances-school-protests-become-a-wider-political-crisis |access-date=20 October 2026 |work=Al Jazeera |date=18 October 2026}}</ref> [[Кретей]] ректораты [[Франс Пресс агенттігіне]] берген мәліметінде наразылық білдірушілердің талаптары әр мектепте әртүрлі екенін хабарлады. Олардың қатарында жұмыстан кеткен мұғалімдердің орнына жаңаларының тағайындалмауы, сыныптардағы оқушылар санының көптігі, сабақ кестесінің шамадан тыс тығыздығы, тәрбиешілердің, медбикелердің, әлеуметтік қызметкерлер мен басқарушы қызметкерлердің жетіспеушілігі, оқушылар мен мұғалімдер арасындағы оқиғалардың тиісті шараларсыз қалуы және жоғары оқу орындарының бакалавриат бағдарламаларына қабылдауға арналған «[[Parcoursup]]<nowiki/>» интернет-порталының кемшіліктері аталды.<ref name="ici-1949" /> France Info басылымы оқушылардың негізгі талаптарын білім беру саласына көбірек ресурс бөлу, сыныптардағы оқушылар санын азайту, мектеп ғимараттарының жағдайын жақсарту, мұғалімдер мен басқа қызметкерлердің жеткілікті болуын қамтамасыз ету және Parcoursup платформасына байланысты күйзелісті азайту деп қорытындылады.<ref name="franceinfo-how" /> === Бұрынғы наразылықтар === 1990 жылдың күзінде лицей оқушылары, олардың көпшілігі Париждің жұмысшы табы қоныстанған [[банльё|қала маңындағы аудандарынан]] шыққандар, қауіпсіздік, тазалық, кадрлармен және оқу құралдарымен қамтамасыз ету мәселелеріне байланысты наразылық білдірді. Наразылықтарға [[Париж]]де шамамен 100 000 адам, ал бүкіл ел бойынша 150 000-ға жуық адам қатысты. Білім министрі [[Лионель Жоспен]] бұған төтенше шаралар жоспарын қабылдап, білім беру бюджетін ұлғайту арқылы жауап берді.<ref name="auto4">{{Cite web |date=2026-09-30 |title=Lycées : pourquoi un mouvement lycéen avait déjà forcé l'État à agir en 1990, selon l'historien Claude Lelièvre |url=https://www.hglycee.fr/news/lycees-pourquoi-un-mouvement-lyceen-avait-deja-force-l-etat-a-agir-en-1990/ |access-date=2026-10-02 |website=Hglycee |language=fr}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tempest |first=Rone |date=1990-11-13 |title=Students Riot, Battle Police in Paris Protest |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-11-13-mn-4548-story.html |access-date=2026-10-04 |website=Los Angeles Times |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418230923/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-11-13-mn-4548-story.html |archive-date=18 April 2021 |url-status=live}}</ref> 2005 жылдың басында лицей оқушылары мен олардың мұғалімдері [[Франсуа Фийон]] жүргізген білім беру жүйесіндегі реформаларға, әсіресе [[Франциядағы бакалавриат|бакалавриат емтиханына]] қатысты өзгерістерге қарсы наразылық білдірді. Олардың пікірінше, бұл өзгерістер әртүрлі мектептер берген дипломдардың құндылығы арасындағы теңсіздікті күшейтуі мүмкін еді.<ref name=":2">{{Cite news |date=2006-04-10 |title=History of French protests |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4865034.stm |access-date=2026-10-07 |language=en-GB}}</ref><ref name=":3">{{Cite news |date=2005-02-11 |title="La réforme Fillon, c'est du favoritisme implicite. On aura un bac 93 et un bac 75" |url=https://www.lemonde.fr/archives/article/2005/02/11/la-reforme-fillon-c-est-du-favoritisme-implicite-on-aura-un-bac-93-et-un-bac-75_397740_1819218.html |access-date=2026-10-07 |work=Le Monde |language=fr |issn=1950-6244 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411222335/https://www.lemonde.fr/archives/article/2005/02/11/la-reforme-fillon-c-est-du-favoritisme-implicite-on-aura-un-bac-93-et-un-bac-75_397740_1819218.html |archive-date=11 April 2021 |url-status=live}}</ref> Наразылықтарға 15 000-нан 40 000-ға дейін оқушы қатысты.<ref name=":3" /> Нәтижесінде Фийон шегініс жасап, бакалавриат емтиханына қатысты өзгерістерді заң жобасынан алып тастайтын үкіметтік түзету енгізілетінін жариялады.<ref name=":2" /> 2018 жылдың көктемінде ORE заңына және жаңа Parcoursup платформасына қарсы наразылықтар негізінен университет ғимараттарын басып алу акциялары түрінде өтті.<ref>{{Cite web |date=2018-04-03 |title=Mobilisation contre Parcoursup : "Ce qui a réveillé les étudiants, c'est l'agression à Montpellier" |url=https://www.letudiant.fr/etudes/parcoursup-le-mouvement-etudiant-commence-a-prendre.html |access-date=2026-10-07 |website=L'Etudiant |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220152237/https://www.letudiant.fr/etudes/parcoursup-le-mouvement-etudiant-commence-a-prendre.html |archive-date=20 February 2020 |url-status=live}}</ref> Лицейлерді бұғаттау акциялары жекелеген жерлерде ғана өтті. Күзде лицей оқушылары Parcoursup платформасына және [[Жан-Мишель Бланке]] жүргізген бакалавриат емтиханының реформасына қарсы қайтадан наразылыққа шықты. 11 желтоқсанда жүздеген оқу орнының жұмысы бұғатталды немесе айтарлықтай бұзылды.<ref name="monde-diplo">{{cite news |title=The lycée map of December 2018 |work=Le Monde diplomatique |date=2019 }}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-12-10 |title=Réforme du bac, Parcoursup… près de 120 lycées sont «&nbsp;perturbés&nbsp;» |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2018/12/10/entre-100-et-120-lycees-sont-perturbes_5395280_3224.html |access-date=2026-10-07 |work=Le Monde |language=fr |issn=1950-6244 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250501081505/https://www.lemonde.fr/societe/article/2018/12/10/entre-100-et-120-lycees-sont-perturbes_5395280_3224.html |archive-date=1 May 2025 |url-status=live}}</ref> Кейінірек ''[[Le Monde diplomatique]]'' басылымы бұл наразылықтардың географиялық таралуын сол кезде шарықтау шегіне жеткен [[Сары кеудешелер қозғалысы|«Сары кеудешелер» наразылықтарының]] ықпалымен ғана түсіндіруге болмайтынын, дегенмен аталған қозғалыстың сол кезеңдегі жағдайдың бір бөлігі болғанын жазды.<ref>{{Cite news |title=Schoolyard protests are setting France ablaze |newspaper=[[The Economist]] |url=https://www.economist.com/europe/2026/10/02/schoolyard-protests-are-setting-france-ablaze|date=2 October 2026}}</ref> Parcoursup платформасы кейбір өзгерістер енгізілгеннен кейін сақталып қалды, ал бакалавриат емтиханының реформасы жүзеге асырылды.<ref name="monde-diplo" /> === Наразылықтардың басталуы === Наразылық қозғалысы 21 қыркүйекте [[Кретей]] қаласындағы Антуан де Сент-Экзюпери лицейінде басталды.<ref name="auto2" /> 17 қыркүйекте ресурстар мен қызметкерлердің жетіспеушілігіне қарсы өткен мұғалімдер ереуілінің келесі күні осы лицейдің оқушылары наразылық акциясын ұйымдастырды.<ref name=":1" /> Оқушылар Ұлттық білім министрлігі өздеріне жеткілікті көңіл бөлмейтінін айтып, ресурстар мен қызметкерлердің жетіспеушілігін, сыныптардағы оқушылар санының шамадан тыс көптігін және оқу бөлмелерінде үстелдердің жеткіліксіздігін атап өтті.<ref>{{Cite web |last=Sage |first=Adam |date=6 October 2026 |title=Why are there student protests in France? The reasons behind the riots |url=https://www.thetimes.com/world/europe/article/why-france-protests-students-reason-l9tvfxp3f |access-date=2026-10-06 |website=The Times}}</ref> Кейінірек академиялық дереккөз бен USL бұл наразылық акциясын жалпыұлттық қозғалыстың басталуы деп сипаттады.<ref name="auto2">{{Cite web |date=2026-09-24 |title="On demande juste un lycée qui fonctionne" : plusieurs lycées d'Île-de-France bloqués par les élèves |url=https://actu.fr/ile-de-france/creteil_94028/on-demande-juste-un-lycee-qui-fonctionne-plusieurs-lycees-d-ile-de-france-bloque-par-les-eleves_64817015.html |access-date=2026-10-02 |website=actu.fr |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20260925152234/https://actu.fr/ile-de-france/creteil_94028/on-demande-juste-un-lycee-qui-fonctionne-plusieurs-lycees-d-ile-de-france-bloque-par-les-eleves_64817015.html |archive-date=25 September 2026 |url-status=live}}</ref> Сол кезеңдегі хабарламалар, соның ішінде ''Le Monde'' басылымының материалдары мен actu.fr сайтының 24 қыркүйектегі мақаласы, наразылық қозғалысының тарала бастауын 21 қыркүйек, дүйсенбі күнімен байланыстырды. Сол күні бірнеше мұғалімдік штаттық орын бос тұрған аталған лицейде наразылықтар басталған еді. Кретей ректораты 24 қыркүйекте оқушылардың талаптары әр мектепте әлі де әртүрлі екенін мәлімдеді.<ref name="auto2" /> 25 қыркүйекке дейін наразылықтардың таралуы жергілікті деңгеймен шектелді. Streamer академиясының мәліметіне сүйенген Actu.fr басылымы 24 қыркүйекке қарай наразылықтар негізінен [[Сен-Сен-Дени]] және [[Валь-де-Марн]] департаменттеріндегі шамамен 10 лицейді қамтығанын хабарлап, қозғалыстың әлеуметтік желілер арқылы еліктеу нәтижесінде таралғанын атап өтті. Сол күні таңертең оқушылар [[Сен-Уэн-сюр-Сен|Сен-Уэн]] қаласындағы Огюст Бланки лицейінің кіреберісін бұғаттауға әрекеттеніп, акция түске таяу уақытқа дейін жалғасты. Академия өкілі Франс Пресс агенттігіне адамдардың жиналғанын және материалдық шығын келтірілгенін, бірақ ешкім зардап шекпегенін хабарлады. Полиция жиналғандарды ешқандай оқыс оқиғасыз таратты.<ref name="auto2" /> 25 қыркүйекте Кретей ректораты наразылық қозғалысының қарқын алып жатқанын мәлімдеп, негізінен [[Сен-Сен-Дени]] және [[Валь-де-Марн]] департаменттерінде он екіден астам лицейдің жұмысы бұғатталғанын хабарлады. Ректораттың мәліметінше, кейбір наразылық акциялары адамдардың жаппай жиналуына және материалдық шығынның келтірілуіне әкелген. Версаль ректораты [[Эсон]] департаментіндегі 62 лицейдің үшеуінде оқу үдерісі бұзылғанын, ал [[О-де-Сен]] департаментіндегі 65 лицейдің бесеуінде наразылық акциялары өткенін хабарлады.<ref>{{Cite web |date=2026-09-25 |title=Après une semaine de blocus de lycéens en Île-de-France, les rectorats tirent un premier bilan |url=https://www.huffingtonpost.fr/france/article/apres-une-semaine-de-blocus-de-lycees-franciliens-les-rectorats-tirent-un-premier-bilan_331454.html |access-date=2026-10-02 |website=Le HuffPost |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20260926005550/https://www.huffingtonpost.fr/france/article/apres-une-semaine-de-blocus-de-lycees-franciliens-les-rectorats-tirent-un-premier-bilan_331454.html |archive-date=26 September 2026 |url-status=live}}</ref> Кейінірек ''Le Monde'' басылымы 24 және 25 қыркүйекте Париж аймағындағы шамамен 60 лицейдің жұмысы бұзылғанын, 468 мемлекеттік лицейдің шамамен 12%-ында бұғаттау әрекеттері жасалғанын, ал іс жүзінде 10 шақты лицейдің жұмысы бұғатталғанын жазды. Рани Франс Пресс агенттігіне қозғалыстың Сент-Экзюпери лицейінде басталып, «өте жылдам таралғанын» айтып, тәрбиешілердің, медбикелер мен әлеуметтік қызметкерлердің жетіспеушілігін атап өтті.<ref name="auto3">{{Cite news |last1=Albertini |first1=Antoine |last2=Leloup |first2=Damien |last3=Pommiers |first3=Eléa |date=2026-10-01 |title=Le blocage des lycées prend de l'ampleur et oppose La France insoumise et le gouvernement |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2026/09/28/le-blocus-des-lycees-prend-de-l-ampleur-et-oppose-la-france-insoumise-et-le-gouvernement_6785108_3224.html |access-date=2026-10-02 |work=Le Monde |language=fr |issn=1950-6244}}</ref> == Ұйымдастырылуы == [[Сурет:Journée de mobilisation des lycéens à Perpignan 31.jpg|thumb|Наразылық акциясындағы баннер: «Мазалағанымыз үшін кешіріңіздер, біз тек болашағымыз болғанын қалаймыз»]] USL ұйымының 29 қыркүйекке арналған жалпыұлттық үндеуінде наразылықтың төрт негізгі себебі аталды: мұғалімдер мен басқа қызметкерлердің жетіспеушілігі, «тозығы жеткен лицейлер», шамадан тыс тығыз сабақ кестелері мен оқушыларға толы сыныптар және [[Parcoursup]] платформасы тудыратын күйзеліс.<ref name="LeMondeUSLDemands">{{Cite web|url=https://www.lemonde.fr/en/france/article/2026/09/29/high-school-protests-spread-across-france-pitting-radical-left-against-government_6758067_7.html|title=High school protests spread across France, pitting radical left against government|work=Le Monde|date=29 September 2026}}</ref> Рани кейбір сыныптарда 32–35 оқушыдан оқитынын айтып, наразылыққа қатысушыларды бейбіт әрекет етуге шақырды.<ref name="guardian-29" /> Кейін кәсіподақ 1 қазанда наразылықтардың «екінші кезеңі» ретінде кезекті акция өткізуге,<ref name="RTLAct2">{{Cite web|url=https://www.rtl.fr/actu/debats-societe/en-direct-blocage-des-lycees-l-appel-de-l-union-syndicale-lyceenne-pour-l-acte-2-de-la-mobilisation-sera-t-il-suivi-suivez-la-situation-dans-les-etablissements-7900679234|title=Blocage des lycées : 1.949 interpellations jeudi selon le ministère de l'Intérieur, plus de 400 établissements fermés pour la fin de semaine|agency=RTL|date=1 October 2026|language=fr}}</ref> сондай-ақ 6 қазанда тағы бір наразылық күнін ұйымдастыруға шақырды.<ref name="LeParisien30Sep">{{Cite web|url=https://www.leparisien.fr/paris-75/blocus-des-lycees-les-syndicats-etudiants-lancent-un-nouvel-appel-a-bloquer-lycees-et-universites-jeudi-5NP34OYNN5BMZIE5G5QZDZK7OQ.php|title=Blocus des lycées : les syndicats étudiants lancent un nouvel appel à bloquer lycées et universités jeudi|first=Candice|last=Doussot|work=Le Parisien|date=30 September 2026|language=fr}}</ref> 30 қыркүйекте RTL радиосына берген сұхбатында Рани министрлік ұйымдастыратын диалог алаңдары «назардан тыс қалғанын» және алғашқы қадамды министр жасауы керектігін мәлімдеді.<ref name="RTL_Rani_30Sep">{{Cite web|url=https://www.rtl.fr/actu/politique/c-est-totalement-faux-sur-rtl-le-president-de-l-union-syndicale-lyceenne-contredit-le-ministre-de-l-education-et-evoque-des-instances-de-dialogue-delaissees-7900678986|title="C'est totalement faux" : sur RTL, le président de l'Union syndicale lycéenne contredit le ministre de l'Éducation et évoque des instances de dialogue "délaissées"|agency=RTL|date=30 September 2026|language=fr}}</ref> 2 қазанда білім министрі Эдуар Жеффремен кездескеннен кейін оқушылар мен студенттер кәсіподақтарының жетекшілері үкіметтің жауабына қанағаттанбағандарын білдіріп, наразылық қозғалысын жалғастыруға шақырды. USL 6 қазанда жаңа шерулер өтетінін жариялады. Бірнеше кәсіподақ бірлестігі, соның ішінде [[Жалпы еңбек конфедерациясы (Франция)|Жалпы еңбек конфедерациясы]] (CGT) да осы акцияларға қосылатынын мәлімдеді.<ref name="Reuters2OctStudentUnions">{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/about-400-french-schools-closed-some-student-protests-turn-violent-2026-10-02/|title=Students and police clash as France struggles to quell school protests|agency=Reuters|date=2 October 2026|language=en}}</ref> Наразылықтарды қолдаған басқа кәсіподақ бірлестіктерінің қатарында [[Жұмысшылар күші]] (FO), [[Автономды кәсіподақтардың ұлттық одағы]] (UNSA), [[Француз демократиялық еңбек конфедерациясы]] (CFDT), [[Solidaires кәсіподақ бірлестігі|Solidaires]], [[Француз христиан еңбекшілер конфедерациясы]] (CFTC) және [[Шаруа конфедерациясы]] болды.<ref name="TeleSUR">{{Cite web |date=13 October 2026 |title=French Student and Teacher Protests More Than Double in Participation |url=https://www.telesurenglish.net/french-student-and-teacher-protests-more-than-double-in-participation/ |access-date=16 October 2026 |website=teleSUR English}}</ref><ref name="RFI1">{{Cite web |date=16 October 2026 |title=School students called to join Yellow Vests and unions for mass French protest |url=https://www.rfi.fr/en/france/20261016-school-students-called-to-join-yellow-vests-and-unions-for-mass-national-protest |access-date=16 October 2026 |agency=RFI}}</ref> Мұғалімдердің [[Біртұтас кәсіподақ федерациясы]] (FSU) және [[Тәуелсіз колледждер мен лицейлердің ұлттық кәсіподағы]] (SNALC) да ереуілге шақырып, наразылықтарды қолдады.<ref name="TeleSUR" /><ref>{{cite web |last1=Koller |first1=Rodolphe |title=Nouvelle journée d'action lycéenne ce mardi, une manifestation de Lyon à Villeurbanne |url=https://mesinfos.fr/69000-lyon/nouvelle-journee-d-action-lyceenne-ce-mardi-une-manifestation-de-lyon-a-villeurbanne-340830.html |website=mesinfos |publisher=Tout Lyon |access-date=17 October 2026 |language=fr |date=12 October 2026 |trans-title=Another day of student action this Tuesday, a demonstration from Lyon to Villeurbanne}}</ref> Оқушылардың наразылық қозғалысы мен акцияларын қолдаған басқа ұйымдардың қатарында [[Лицей оқушыларының ұлттық қозғалысы]], [[Студенттер одағы]] және «Les Lycéens!» кәсіподағы болды.<ref name="RFI1" /><ref>{{Cite web |last=Poulain |first=Yves |date=30 September 2026 |title=En Mayenne, le Mouvement national lycéen « apporte son soutien et ses félicitations » aux blocages de lycées à Laval |trans-title=In Mayenne, the National High School Student Movement "offers its support and congratulations" to the high school blockades in Laval |url=https://www.ouest-france.fr/education/ecole/en-mayenne-le-mouvement-national-lyceen-apporte-son-soutien-et-ses-felicitations-aux-blocages-de-lycees-a-laval-ac25406c-bca9-11f1-8ea4-97dc4d7cca62 |archive-url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.ouest-france.fr%2Feducation%2Fecole%2Fen-mayenne-le-mouvement-national-lyceen-apporte-son-soutien-et-ses-felicitations-aux-blocages-de-lycees-a-laval-ac25406c-bca9-11f1-8ea4-97dc4d7cca62 |archive-date=15 October 2026 |access-date=15 October 2026 |website=Ouest-France |language=French}}</ref><ref>{{Cite web |last=Doussot |first=Candice |date=30 September 2026 |title=Blocus des lycées : les syndicats étudiants lancent un nouvel appel à bloquer lycées et universités jeudi |trans-title=High school blockades: student unions launch a new call to block high schools and universities on Thursday |url=https://www.leparisien.fr/paris-75/blocus-des-lycees-les-syndicats-etudiants-lancent-un-nouvel-appel-a-bloquer-lycees-et-universites-jeudi-5NP34OYNN5BMZIE5G5QZDZK7OQ.php |archive-url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.leparisien.fr%2Fparis-75%2Fblocus-des-lycees-les-syndicats-etudiants-lancent-un-nouvel-appel-a-bloquer-lycees-et-universites-jeudi-5NP34OYNN5BMZIE5G5QZDZK7OQ.php |archive-date=15 October 2026 |access-date=15 October 2026 |website=Le Parisien |language=French}}</ref> === Қатысушы және қолдаушы ұйымдар === [[Лицей оқушыларының кәсіподақ одағы]] мен Студенттер одағы 1 қазанда лицей оқушылары мен университет студенттерін бірлескен наразылық акцияларына қатысуға шақырды. Сол күнгі шерулер туралы хабарлаған ''[[Le Monde]]'' басылымы қозғалыстың әркелкі болғанын, оған оқу жағдайларын жақсартуды талап еткен оқушылармен қатар қақтығыстарға қатысқан адамдар да тартылғанын жазды. Басылым сондай-ақ наразылыққа қатысушылардың кейбірі өздері алдына жиналған мектептердің оқушылары болмағанын хабарлады.<ref name="LeMondeOrganisations2026">{{cite news |date=1 October 2026 |title=De Lille à Marseille, en passant par la banlieue parisienne, le mouvement lycéen s’étend et se fait parfois déborder |url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2026/10/01/de-lille-a-marseille-en-passant-par-la-banlieue-parisienne-le-mouvement-lyceen-s-etend-et-se-fait-parfois-deborder_6786591_3224.html |work=Le Monde |language=fr}}</ref> [[Бағынбайтын Франция]] партиясының өкілдері шерулерге қатысты. [[Жан-Люк Меланшон]] партияның күш қолданусыз өтетін наразылықтарды қолдайтынын мәлімдеді.<ref name="GuardianOrganisations2026">{{cite news |last=Henley |first=Jon |date=1 October 2026 |title=France school protests escalate into ‘urban violence’ as PM calls crisis cabinet meeting |url=https://www.theguardian.com/world/2026/oct/01/france-school-protests-escalate-pm-crisis-cabinet-meeting |work=The Guardian}}</ref> [[Францияның мұсылман студенттері]] (французша: ''Étudiants musulmans de France'', EMF) ұйымы да наразылық қозғалысын қолдады. ''[[Le Point]]'' басылымының мәліметінше, ұйым мен оның жергілікті бөлімшелері 5–9 қазан аралығында наразылық акцияларына қатысуға шақырған үндеулер таратқан, ал Бельфордағы бөлімшесі 1 қазанда лицей оқушыларымен бірге шеруге қатысқан. Журналдың хабарлауынша, EMF RED Jeunes ұйымымен ынтымақтастық орнатқан. Бұл екі ұйым 2025 жылғы наурызда исламофобияға қарсы Génération EDR ұжымын бірлесіп құрған.<ref name="LePointEMFMobilisation">{{cite news |last=Bussigny |first=Nora |title=Mouvement lycéen : comment Al-Jazira et des réseaux islamistes ont cherché à amplifier la contestation en France |url=https://www.lepoint.fr/societe/mouvement-lyceen-comment-al-jazira-et-des-reseaux-islamistes-ont-cherche-a-amplifier-la-contestation-EXYOOHZJHNEVLKURDRLCPTKXCI/ |work=Le Point |language=fr}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:2026 жылғы Париж]] [[Санат:2026 жылғы наразылық акциялары]] [[Санат:2026 жылғы қасақана өрт қою оқиғалары]] [[Санат:Франциядағы лицейлер]] [[Санат:Бағынбайтын Франция]] [[Санат:Франциядағы 2026 жылғы қазан]] [[Санат:Еуропадағы Z ұрпағының наразылықтары]] [[Санат:Сен-Сен-Дени саясаты]] [[Санат:Франция саясатындағы 2026 жыл]] [[Санат:Франциядағы 2026 жылғы қыркүйек]] [[Санат:Франциядағы студенттер наразылықтары]] [[Санат:2026 жылғы Еуропадағы өрттер]] [[Санат:Франциядағы қасақана өрт қою оқиғалары]] [[Санат:Париждің саяси тарихы]] [[Санат:Франциядағы саяси тәртіпсіздіктер]] [[Санат:Еуропадағы наразылық білдірушілерге қарсы зорлық-зомбылық]] [[Санат:Франциядағы полицияның қатыгездігі]] [[Санат:2020 жылдардағы полицияның қатыгездігі]] [[Санат:Лекорнюдің екінші үкіметі]] [[Санат:Франциядағы балаларға қарсы зорлық-зомбылық]] [[Санат:2020 жылдардағы саяси тәртіпсіздіктер]] d3tdt07f5y345vjvma2hp0oj32ta04w 0 788839 3684251 2026-10-20T20:42:14Z 1nter pares 146705 «[[Франциядағы наразылықтар (2026)]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3684251 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Франциядағы наразылықтар (2026)]] k3xv06e2qv1hwa4kqzckjspg0q3jiys 0 788840 3684252 2026-10-20T20:42:45Z 1nter pares 146705 «[[Франциядағы наразылықтар (2026)]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3684252 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Франциядағы наразылықтар (2026)]] k3xv06e2qv1hwa4kqzckjspg0q3jiys 3 788841 3684259 2026-10-20T20:54:41Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3684259 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Jananabdr}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 01:54, 2026 ж. қазанның 21 (+05) 62bjf4pq4btzb52ooe4bwtepb5ryoiw 3 788842 3684267 2026-10-20T21:42:35Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3684267 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=05Julio}} -- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]]) 02:42, 2026 ж. қазанның 21 (+05) soo78usv2a85t7ljtea1ww1jrcthfgv 3 788843 3684273 2026-10-21T02:38:05Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3684273 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Juppi lantteineen}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 07:38, 2026 ж. қазанның 21 (+05) sl70oy1hzhhxzkl1pfzrlaqeu1hdzk2 3 788844 3684315 2026-10-21T06:40:30Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3684315 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Арыс Тілдер}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 11:40, 2026 ж. қазанның 21 (+05) nsq1lktmnzpw0hlsl6yr9raw2tanjks 2 788846 3684321 2026-10-21T07:18:35Z Арыс Тілдер 187336 Жаңа бетте: {{Қатысушы зертханасы}} <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> Ақын әулие кесенесі – Арыс ауданы Ақдала ауылы әкімшілігіне қарасты Ақын-Жақып ауылынан екі шақырымдай солтүстікте, Қожатоғай-Шәуілдір автомобиль жолы бойындағы кабірстанда орналасқан. Жергілікті ха... 3684321 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> Ақын әулие кесенесі – Арыс ауданы Ақдала ауылы әкімшілігіне қарасты Ақын-Жақып ауылынан екі шақырымдай солтүстікте, Қожатоғай-Шәуілдір автомобиль жолы бойындағы кабірстанда орналасқан. Жергілікті халықтар екі гектардай ескі корымды «Ақын әулие қабірстаны» деп атайды. 11 х 7 метрлік Ақын әулие басына салынған кесененің 3,5 метрлік қабырғасы күйген қыштан өрілген. Қабырға қалыңдығы – 0,75метр. Кесенеге айналдыра 1,0 метрлік ендікте цемент құйылған. Төбесі қышпен өріліп, күмбезделіп жабылған, сырты ақ түнікемен қапталған. Төбеде бес күмбез, оның төртеуі кіші, ортаңғысы үлкен күмбез. Сағананың айналасы қорым, есігі батысқа қараған. Ішінде жеті қабір, сыртта, есіктен кіреберіс оң капталда бір қабір бар. Сырттағы қабір үстіне қалың ақ шеңгел шыққан. Іштегі қабірлердің орналасуы мына төмендегіше: есіктен кіргендегі сол қапталда екі кіші қабір бар, аты-жөні белгісіз, одан кейінгі кесененің солтүстік қабырғасына іргелес бірі үлкен, екіншісі одан кішілеу екі қабір қатар орналасқан. Үлкені Ақын әулиеге, қасындағы кіші қабір баласы Раманқұлга арналған. Төрдегі нақ ортада орналасқан бесінші қабір Сейдім Мағзұмға, яғни ақын әулиенің немересіне арналған. Сейдім Мағзұм осы кесене мен қорымға кіреберістегі мешітті 1890-1895 жылдары тұрғызған екен. Оң қапталдағы төрдегі алтыншы қабір туралы екі дерек бар. Бірі Төл атты қалфе, екіншісі ақын әулиенің жұбайы, Жетінші қабір кесененің оң қанатында, кесененің батыс қабырғасында орналасқан. Ол – Ақын әулиенің немере келіні Қаныткүл (Елті) шеше, яғни Сейдім Мағзұмның әйелі. Ол кісі 1950 жылы дүние салыпты. Бір әңгімеде ақынның шын аты – Абдулла, болмаса Әбілда, қызметіне байланысты Ахун атанған десе, екінші бір әңгімеде азан шақырып койған аты Сағындық екен делінеді. Ол 1803 жылы дүниеге келген. Қариялар ұлы жүздің Аққойлы атасынан тарайды деседі. Халық Ақын қатарына Жақыпты қосып, «Ақын-Жақып әулие» деп атайды. Және «Жақыпқа түне, Ақыннан тіле!» деп өсиеттейді. 6fkx8k52wcnzgznoswhkw3v23ucgsez 0 788848 3684351 2026-10-21T10:03:47Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Университет |Аты = Молдова техникалық университеті |Қысқартылған аты = UTM |Эмблемасы = UTM Logo.png |Сурет = |Шынайы аты = Universitatea Tehnică a Moldovei |Халықаралық атауы = Technical University of Moldova |Бұрынғы атауы = Кишинёв политехникалық институты |Ұ... 3684351 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Молдова техникалық университеті |Қысқартылған аты = UTM |Эмблемасы = UTM Logo.png |Сурет = |Шынайы аты = Universitatea Tehnică a Moldovei |Халықаралық атауы = Technical University of Moldova |Бұрынғы атауы = Кишинёв политехникалық институты |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1964 жыл|1964]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Виорел Бостан]] |Студенттер = 9520<ref>[https://utm.md/en/about-us/ About UTM]</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 733 |Орналасқан жері = [[Кишинёв]], [[Молдова]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Штефан чел Маре даңғылы, 168, MD-2004 |Сайты = https://utm.md/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Молдова техникалық университеті''' ('''UTM'''; румынша: ''Universitatea Tehnică a Moldovei'') — [[Молдова]]ның [[Кишинёв]] қаласында орналасқан, елдегі мемлекеттік аккредитациядан өткен осындай жалғыз жоғары техникалық оқу орны. mfwkb6xbs0rtqwlnf9nhc5r6qhemjhk 3684352 3684351 2026-10-21T10:04:15Z 1nter pares 146705 3684352 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Молдова техникалық университеті |Қысқартылған аты = UTM |Эмблемасы = UTM Logo.png |Сурет = |Шынайы аты = Universitatea Tehnică a Moldovei |Халықаралық атауы = Technical University of Moldova |Бұрынғы атауы = Кишинёв политехникалық институты |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1964 жыл|1964]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Виорел Бостан]] |Студенттер = 9520<ref>[https://utm.md/en/about-us/ About UTM]</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 733 |Орналасқан жері = [[Кишинёв]], [[Молдова]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Штефан чел Маре даңғылы, 168, MD-2004 |Сайты = https://utm.md/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Молдова техникалық университеті''' ('''UTM'''; румынша: ''Universitatea Tehnică a Moldovei'') — [[Молдова]]ның [[Кишинёв]] қаласында орналасқан, елдегі мемлекеттік аккредитациядан өткен осындай жалғыз жоғары техникалық оқу орны. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} fxdhts8mk90dusdwadda7usfb0vh0jt 3684353 3684352 2026-10-21T10:04:39Z 1nter pares 146705 /* */ 3684353 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Молдова техникалық университеті |Қысқартылған аты = UTM |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = Universitatea Tehnică a Moldovei |Халықаралық атауы = Technical University of Moldova |Бұрынғы атауы = Кишинёв политехникалық институты |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1964 жыл|1964]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Виорел Бостан]] |Студенттер = 9520<ref>[https://utm.md/en/about-us/ About UTM]</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 733 |Орналасқан жері = [[Кишинёв]], [[Молдова]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Штефан чел Маре даңғылы, 168, MD-2004 |Сайты = https://utm.md/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Молдова техникалық университеті''' ('''UTM'''; румынша: ''Universitatea Tehnică a Moldovei'') — [[Молдова]]ның [[Кишинёв]] қаласында орналасқан, елдегі мемлекеттік аккредитациядан өткен осындай жалғыз жоғары техникалық оқу орны. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} i1vlwtk9gj1wlbrmw60krx570x6ggi2 3684354 3684353 2026-10-21T10:05:05Z 1nter pares 146705 /* */ 3684354 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Молдова техникалық университеті |Қысқартылған аты = UTM |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = Universitatea Tehnică a Moldovei |Халықаралық атауы = Technical University of Moldova |Бұрынғы атауы = Кишинёв политехникалық институты |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1964 жыл|1964]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Виорел Бостан]] |Студенттер = 9520<ref>[https://utm.md/en/about-us/ About UTM]</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 733 |Орналасқан жері = [[Кишинёв]], [[Молдова]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Штефан чел Маре даңғылы, 168, MD-2004 |Сайты = https://utm.md/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Молдова техникалық университеті''' ('''UTM'''; {{lang-ro|Universitatea Tehnică a Moldovei}}) — [[Молдова]]ның [[Кишинёв]] қаласында орналасқан, елдегі мемлекеттік аккредитациядан өткен осындай жалғыз жоғары техникалық оқу орны. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 20xbpn5rxebiaebj9c87ojlye9trfj2 3684355 3684354 2026-10-21T10:05:58Z 1nter pares 146705 /* */ 3684355 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Молдова техникалық университеті |Қысқартылған аты = UTM |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = Universitatea Tehnică a Moldovei |Халықаралық атауы = Technical University of Moldova |Бұрынғы атауы = Кишинев политехникалық институты |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1964 жыл|1964]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Виорел Бостан]] |Студенттер = 9520<ref>[https://utm.md/en/about-us/ About UTM]</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 733 |Орналасқан жері = [[Кишинев]], [[Молдова]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Штефан чел Маре даңғылы, 168, MD-2004 |Сайты = https://utm.md/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Молдова техникалық университеті''' ('''UTM'''; {{lang-ro|Universitatea Tehnică a Moldovei}}) — [[Молдова]]ның [[Кишинев]] қаласында орналасқан, елдегі мемлекеттік аккредитациядан өткен осындай жалғыз жоғары техникалық оқу орны. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 8z23nmr1e494a0chltvkofpa88m2wgz 3684356 3684355 2026-10-21T10:07:11Z 1nter pares 146705 3684356 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Молдова техникалық университеті |Қысқартылған аты = UTM |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = Universitatea Tehnică a Moldovei |Халықаралық атауы = Technical University of Moldova |Бұрынғы атауы = Кишинев политехникалық институты |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1964 жыл|1964]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Виорел Бостан]] |Студенттер = 9520<ref>[https://utm.md/en/about-us/ About UTM]</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 733 |Орналасқан жері = [[Кишинев]], [[Молдова]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Штефан чел Маре даңғылы, 168, MD-2004 |Сайты = https://utm.md/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Молдова техникалық университеті''' ('''UTM'''; {{lang-ro|Universitatea Tehnică a Moldovei}}) — [[Молдова]]ның [[Кишинев]] қаласында орналасқан, елдегі мемлекеттік аккредитациядан өткен осындай жалғыз жоғары техникалық оқу орны. == Тарихы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} n4giezvssjgrkd1zf09mci107952ktp 3684361 3684356 2026-10-21T10:16:08Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3684361 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Молдова техникалық университеті |Қысқартылған аты = UTM |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = Universitatea Tehnică a Moldovei |Халықаралық атауы = Technical University of Moldova |Бұрынғы атауы = Кишинев политехникалық институты |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1964 жыл|1964]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Виорел Бостан]] |Студенттер = 9520<ref>[https://utm.md/en/about-us/ About UTM]</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 733 |Орналасқан жері = [[Кишинев]], [[Молдова]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Штефан чел Маре даңғылы, 168, MD-2004 |Сайты = https://utm.md/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Молдова техникалық университеті''' ('''UTM'''; {{lang-ro|Universitatea Tehnică a Moldovei}}) — [[Молдова]]ның [[Кишинев]] қаласында орналасқан, елдегі мемлекеттік аккредитациядан өткен осындай жалғыз жоғары техникалық оқу орны. == Тарихы == Молдова техникалық университеті 1964 жылы [[Молдова мемлекеттік университеті]]нен ауыстырылған инженерлік және экономикалық мамандықтар негізінде «Кишинёв политехникалық институты» деген атаумен құрылды. Университет алғашында электротехника, механика, технология, құрылыс және экономика факультеттерінен тұратын бес факультетте 5140 студент пен 278 оқытушысы бар оқу орны ретінде жұмысын бастады. 1964 жылдан бері университет айтарлықтай дамып, 66 000 маман даярлады және маңызды білім беру, ғылыми әрі мәдени орталыққа айналды. [[Сурет:MD.C.C - UTM main building - nov 2016.jpg|border|right|frameless|270x270px]] 2022 жылғы 15 шілдеде Молдова техникалық университеті құрастырған елдің алғашқы жерсерігі — [[TUMnanoSAT]] ғарышқа ұшырылды.<ref>{{cite news|url=https://utm.md/en/blog/2022/07/15/tumnanosat-satellite-built-by-the-technical-university-of-moldova-was-launched-into-space/|title="TUMnanoSAT" satellite, built by the Technical University of Moldova, was launched into space|publisher=Technical University of Moldova|date=15 July 2022}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 4o3g6tiu92z1ztb91rjszhmnsxjyu3m 3684363 3684361 2026-10-21T10:17:18Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3684363 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Молдова техникалық университеті |Қысқартылған аты = UTM |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = Universitatea Tehnică a Moldovei |Халықаралық атауы = Technical University of Moldova |Бұрынғы атауы = Кишинев политехникалық институты |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1964 жыл|1964]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Виорел Бостан]] |Студенттер = 9520<ref>[https://utm.md/en/about-us/ About UTM]</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 733 |Орналасқан жері = [[Кишинев]], [[Молдова]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Штефан чел Маре даңғылы, 168, MD-2004 |Сайты = https://utm.md/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Молдова техникалық университеті''' ('''UTM'''; {{lang-ro|Universitatea Tehnică a Moldovei}}) — [[Молдова]]ның [[Кишинев]] қаласында орналасқан, елдегі мемлекеттік аккредитациядан өткен осындай жалғыз жоғары техникалық оқу орны. == Тарихы == Молдова техникалық университеті 1964 жылы [[Молдова мемлекеттік университеті]]нен ауыстырылған инженерлік және экономикалық мамандықтар негізінде «Кишинёв политехникалық институты» деген атаумен құрылды. Университет алғашында электротехника, механика, технология, құрылыс және экономика факультеттерінен тұратын бес факультетте 5140 студент пен 278 оқытушысы бар оқу орны ретінде жұмысын бастады. 1964 жылдан бері университет айтарлықтай дамып, 66 000 маман даярлады және маңызды білім беру, ғылыми әрі мәдени орталыққа айналды. [[Сурет:MD.C.C - UTM main building - nov 2016.jpg|border|right|frameless|270x270px]] 2022 жылғы 15 шілдеде Молдова техникалық университеті құрастырған елдің алғашқы жерсерігі — [[TUMnanoSAT]] ғарышқа ұшырылды.<ref>{{cite news|url=https://utm.md/en/blog/2022/07/15/tumnanosat-satellite-built-by-the-technical-university-of-moldova-was-launched-into-space/|title="TUMnanoSAT" satellite, built by the Technical University of Moldova, was launched into space|publisher=Technical University of Moldova|date=15 July 2022}}</ref> 2022 жылы [[Молдова мемлекеттік аграрлық университеті]] Молдова техникалық университетінің құрылымына біріктірілді.<ref>{{Cite web|url=https://diez.md/2022/07/13/doc-guvernul-a-decis-universitatea-agrara-universitatea-de-stat-din-tiraspol-si-alte-institutii-vor-fi-fuzionate/|title=Universitatea Agrară, Universitatea de Stat din Tiraspol și alte instituții vor fi fuzionate|website=diez.md|date=13 July 2022|lang=ro}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} q7k5bm3t96ssifwqxlwenz7989ohzpz 3684364 3684363 2026-10-21T10:18:46Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3684364 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Молдова техникалық университеті |Қысқартылған аты = UTM |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = Universitatea Tehnică a Moldovei |Халықаралық атауы = Technical University of Moldova |Бұрынғы атауы = Кишинев политехникалық институты |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1964 жыл|1964]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Виорел Бостан]] |Студенттер = 9520<ref>[https://utm.md/en/about-us/ About UTM]</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 733 |Орналасқан жері = [[Кишинев]], [[Молдова]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Штефан чел Маре даңғылы, 168, MD-2004 |Сайты = https://utm.md/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Молдова техникалық университеті''' ('''UTM'''; {{lang-ro|Universitatea Tehnică a Moldovei}}) — [[Молдова]]ның [[Кишинев]] қаласында орналасқан, елдегі мемлекеттік аккредитациядан өткен осындай жалғыз жоғары техникалық оқу орны. == Тарихы == Молдова техникалық университеті 1964 жылы [[Молдова мемлекеттік университеті]]нен ауыстырылған инженерлік және экономикалық мамандықтар негізінде «Кишинёв политехникалық институты» деген атаумен құрылды. Университет алғашында электротехника, механика, технология, құрылыс және экономика факультеттерінен тұратын бес факультетте 5140 студент пен 278 оқытушысы бар оқу орны ретінде жұмысын бастады. 1964 жылдан бері университет айтарлықтай дамып, 66 000 маман даярлады және маңызды білім беру, ғылыми әрі мәдени орталыққа айналды. [[Сурет:MD.C.C - UTM main building - nov 2016.jpg|border|right|frameless|270x270px]] 2022 жылғы 15 шілдеде Молдова техникалық университеті құрастырған елдің алғашқы жерсерігі — [[TUMnanoSAT]] ғарышқа ұшырылды.<ref>{{cite news|url=https://utm.md/en/blog/2022/07/15/tumnanosat-satellite-built-by-the-technical-university-of-moldova-was-launched-into-space/|title="TUMnanoSAT" satellite, built by the Technical University of Moldova, was launched into space|publisher=Technical University of Moldova|date=15 July 2022}}</ref> 2022 жылы [[Молдова мемлекеттік аграрлық университеті]] Молдова техникалық университетінің құрылымына біріктірілді.<ref>{{Cite web|url=https://diez.md/2022/07/13/doc-guvernul-a-decis-universitatea-agrara-universitatea-de-stat-din-tiraspol-si-alte-institutii-vor-fi-fuzionate/|title=Universitatea Agrară, Universitatea de Stat din Tiraspol și alte instituții vor fi fuzionate|website=diez.md|date=13 July 2022|lang=ro}}</ref> == Факультеттері == Университеттің төмендегі 11 факультетінде 80-ге жуық мамандық пен мамандану бағыты бойынша білім беріледі: * Электроника және телекоммуникациялар * Энергетика және электротехника * Компьютерлік техника, информатика және микроэлектроника * Машина жасау және көлік * Тамақ өнімдерінің технологиясы * Сәулет және қала құрылысы * Құрылыс, геодезия және кадастр * Экономикалық инженерия және бизнес * Дизайн * Ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы және қоршаған орта туралы ғылымдар * Ветеринария == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 1vozz4nbj9exgfgl4y7bvrwv93dre1q 3684365 3684364 2026-10-21T10:19:52Z 1nter pares 146705 /* Факультеттері */ 3684365 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Молдова техникалық университеті |Қысқартылған аты = UTM |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = Universitatea Tehnică a Moldovei |Халықаралық атауы = Technical University of Moldova |Бұрынғы атауы = Кишинев политехникалық институты |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1964 жыл|1964]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Виорел Бостан]] |Студенттер = 9520<ref>[https://utm.md/en/about-us/ About UTM]</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 733 |Орналасқан жері = [[Кишинев]], [[Молдова]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Штефан чел Маре даңғылы, 168, MD-2004 |Сайты = https://utm.md/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Молдова техникалық университеті''' ('''UTM'''; {{lang-ro|Universitatea Tehnică a Moldovei}}) — [[Молдова]]ның [[Кишинев]] қаласында орналасқан, елдегі мемлекеттік аккредитациядан өткен осындай жалғыз жоғары техникалық оқу орны. == Тарихы == Молдова техникалық университеті 1964 жылы [[Молдова мемлекеттік университеті]]нен ауыстырылған инженерлік және экономикалық мамандықтар негізінде «Кишинёв политехникалық институты» деген атаумен құрылды. Университет алғашында электротехника, механика, технология, құрылыс және экономика факультеттерінен тұратын бес факультетте 5140 студент пен 278 оқытушысы бар оқу орны ретінде жұмысын бастады. 1964 жылдан бері университет айтарлықтай дамып, 66 000 маман даярлады және маңызды білім беру, ғылыми әрі мәдени орталыққа айналды. [[Сурет:MD.C.C - UTM main building - nov 2016.jpg|border|right|frameless|270x270px]] 2022 жылғы 15 шілдеде Молдова техникалық университеті құрастырған елдің алғашқы жерсерігі — [[TUMnanoSAT]] ғарышқа ұшырылды.<ref>{{cite news|url=https://utm.md/en/blog/2022/07/15/tumnanosat-satellite-built-by-the-technical-university-of-moldova-was-launched-into-space/|title="TUMnanoSAT" satellite, built by the Technical University of Moldova, was launched into space|publisher=Technical University of Moldova|date=15 July 2022}}</ref> 2022 жылы [[Молдова мемлекеттік аграрлық университеті]] Молдова техникалық университетінің құрылымына біріктірілді.<ref>{{Cite web|url=https://diez.md/2022/07/13/doc-guvernul-a-decis-universitatea-agrara-universitatea-de-stat-din-tiraspol-si-alte-institutii-vor-fi-fuzionate/|title=Universitatea Agrară, Universitatea de Stat din Tiraspol și alte instituții vor fi fuzionate|website=diez.md|date=13 July 2022|lang=ro}}</ref> == Факультеттері == Университеттің төмендегі 11 факультетінде 80-ге жуық мамандық пен мамандану бағыты бойынша білім беріледі: * Электроника және телекоммуникациялар * Энергетика және электротехника * Компьютерлік техника, информатика және микроэлектроника * Машина жасау және көлік * Тамақ өнімдерінің технологиясы * Сәулет және қала құрылысы * Құрылыс, геодезия және кадастр * Экономикалық инженерия және бизнес * Дизайн * Ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы және қоршаған орта туралы ғылымдар * Ветеринария == Баскетбол == Молдова техникалық университетінің [[Молдова суперлигасы]]нда өнер көрсететін баскетбол командасы бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} bdfsw5x4upaw9tlesxavtjahgwjnsuj 3684366 3684365 2026-10-21T10:20:05Z 1nter pares 146705 3684366 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Молдова техникалық университеті |Қысқартылған аты = UTM |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = Universitatea Tehnică a Moldovei |Халықаралық атауы = Technical University of Moldova |Бұрынғы атауы = Кишинев политехникалық институты |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1964 жыл|1964]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Виорел Бостан]] |Студенттер = 9520<ref>[https://utm.md/en/about-us/ About UTM]</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 733 |Орналасқан жері = [[Кишинев]], [[Молдова]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Штефан чел Маре даңғылы, 168, MD-2004 |Сайты = https://utm.md/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Молдова техникалық университеті''' ('''UTM'''; {{lang-ro|Universitatea Tehnică a Moldovei}}) — [[Молдова]]ның [[Кишинев]] қаласында орналасқан, елдегі мемлекеттік аккредитациядан өткен осындай жалғыз жоғары техникалық оқу орны. == Тарихы == Молдова техникалық университеті 1964 жылы [[Молдова мемлекеттік университеті]]нен ауыстырылған инженерлік және экономикалық мамандықтар негізінде «Кишинёв политехникалық институты» деген атаумен құрылды. Университет алғашында электротехника, механика, технология, құрылыс және экономика факультеттерінен тұратын бес факультетте 5140 студент пен 278 оқытушысы бар оқу орны ретінде жұмысын бастады. 1964 жылдан бері университет айтарлықтай дамып, 66 000 маман даярлады және маңызды білім беру, ғылыми әрі мәдени орталыққа айналды. [[Сурет:MD.C.C - UTM main building - nov 2016.jpg|border|right|frameless|270x270px]] 2022 жылғы 15 шілдеде Молдова техникалық университеті құрастырған елдің алғашқы жерсерігі — [[TUMnanoSAT]] ғарышқа ұшырылды.<ref>{{cite news|url=https://utm.md/en/blog/2022/07/15/tumnanosat-satellite-built-by-the-technical-university-of-moldova-was-launched-into-space/|title="TUMnanoSAT" satellite, built by the Technical University of Moldova, was launched into space|publisher=Technical University of Moldova|date=15 July 2022}}</ref> 2022 жылы [[Молдова мемлекеттік аграрлық университеті]] Молдова техникалық университетінің құрылымына біріктірілді.<ref>{{Cite web|url=https://diez.md/2022/07/13/doc-guvernul-a-decis-universitatea-agrara-universitatea-de-stat-din-tiraspol-si-alte-institutii-vor-fi-fuzionate/|title=Universitatea Agrară, Universitatea de Stat din Tiraspol și alte instituții vor fi fuzionate|website=diez.md|date=13 July 2022|lang=ro}}</ref> == Факультеттері == Университеттің төмендегі 11 факультетінде 80-ге жуық мамандық пен мамандану бағыты бойынша білім беріледі: * Электроника және телекоммуникациялар * Энергетика және электротехника * Компьютерлік техника, информатика және микроэлектроника * Машина жасау және көлік * Тамақ өнімдерінің технологиясы * Сәулет және қала құрылысы * Құрылыс, геодезия және кадастр * Экономикалық инженерия және бизнес * Дизайн * Ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы және қоршаған орта туралы ғылымдар * Ветеринария == Баскетбол == Молдова техникалық университетінің [[Молдова суперлигасы]]нда өнер көрсететін баскетбол командасы бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.utm.md/ Молдова техникалық университетінің ресми сайты] o6jlpr67062jj42jhhu1qlrktlu29a3 3684367 3684366 2026-10-21T10:21:01Z 1nter pares 146705 3684367 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Молдова техникалық университеті |Қысқартылған аты = UTM |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = Universitatea Tehnică a Moldovei |Халықаралық атауы = Technical University of Moldova |Бұрынғы атауы = Кишинев политехникалық институты |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1964 жыл|1964]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Виорел Бостан]] |Студенттер = 9520<ref>[https://utm.md/en/about-us/ About UTM]</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 733 |Орналасқан жері = [[Кишинев]], [[Молдова]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Штефан чел Маре даңғылы, 168, MD-2004 |Сайты = https://utm.md/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Молдова техникалық университеті''' ('''UTM'''; {{lang-ro|Universitatea Tehnică a Moldovei}}) — [[Молдова]]ның [[Кишинев]] қаласында орналасқан, елдегі мемлекеттік аккредитациядан өткен осындай жалғыз жоғары техникалық оқу орны. == Тарихы == Молдова техникалық университеті 1964 жылы [[Молдова мемлекеттік университеті]]нен ауыстырылған инженерлік және экономикалық мамандықтар негізінде «Кишинёв политехникалық институты» деген атаумен құрылды. Университет алғашында электротехника, механика, технология, құрылыс және экономика факультеттерінен тұратын бес факультетте 5140 студент пен 278 оқытушысы бар оқу орны ретінде жұмысын бастады. 1964 жылдан бері университет айтарлықтай дамып, 66 000 маман даярлады және маңызды білім беру, ғылыми әрі мәдени орталыққа айналды. [[Сурет:MD.C.C - UTM main building - nov 2016.jpg|border|right|frameless|270x270px]] 2022 жылғы 15 шілдеде Молдова техникалық университеті құрастырған елдің алғашқы жерсерігі — [[TUMnanoSAT]] ғарышқа ұшырылды.<ref>{{cite news|url=https://utm.md/en/blog/2022/07/15/tumnanosat-satellite-built-by-the-technical-university-of-moldova-was-launched-into-space/|title="TUMnanoSAT" satellite, built by the Technical University of Moldova, was launched into space|publisher=Technical University of Moldova|date=15 July 2022}}</ref> 2022 жылы [[Молдова мемлекеттік аграрлық университеті]] Молдова техникалық университетінің құрылымына біріктірілді.<ref>{{Cite web|url=https://diez.md/2022/07/13/doc-guvernul-a-decis-universitatea-agrara-universitatea-de-stat-din-tiraspol-si-alte-institutii-vor-fi-fuzionate/|title=Universitatea Agrară, Universitatea de Stat din Tiraspol și alte instituții vor fi fuzionate|website=diez.md|date=13 July 2022|lang=ro}}</ref> == Факультеттері == Университеттің төмендегі 11 факультетінде 80-ге жуық мамандық пен мамандану бағыты бойынша білім беріледі: * Электроника және телекоммуникациялар * Энергетика және электротехника * Компьютерлік техника, информатика және микроэлектроника * Машина жасау және көлік * Тамақ өнімдерінің технологиясы * Сәулет және қала құрылысы * Құрылыс, геодезия және кадастр * Экономикалық инженерия және бизнес * Дизайн * Ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы және қоршаған орта туралы ғылымдар * Ветеринария == Баскетбол == Молдова техникалық университетінің [[Молдова суперлигасы]]нда өнер көрсететін баскетбол командасы бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.utm.md/ Молдова техникалық университетінің ресми сайты] [[Санат:Кишиневтегі білім беру]] [[Санат:Молдова техникалық университеті]] [[Санат:Молдавия Кеңестік Социалистік Республикасында 1964 жылы құрылғандар]] [[Санат:1964 жылы құрылған университеттер мен колледждер]] aqq984fk7vimtrao6wogvvmifhefjws 0 788849 3684357 2026-10-21T10:07:28Z Мағыпар 100137 санат қою 3684357 wikitext text/x-wiki '''Гурьев облысындағы саяси қуғын-сүргін''' — 1920-1950 жылдар аралығында Кеңес Одағында орнаған сталиндік режим жеке тұлғаның құқығы мен өміріне қатыгез саяси жүйеге айналды. Күштеп ұжымдастыру, саяси қуғын-сүргін, халықты әлеуметтік азаптау саясаты, жаппай депортациялар — осының бәрі қазақ тағдырына орасан зор қайғы-қасірет әкелді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] fq4y6odm528p9kpv7vmrxxkvpq0pxd7 3684358 3684357 2026-10-21T10:09:56Z Мағыпар 100137 толықтыру 3684358 wikitext text/x-wiki '''Гурьев облысындағы саяси қуғын-сүргін''' — 1920-1950 жылдар аралығында Кеңес Одағында орнаған сталиндік режим жеке тұлғаның құқығы мен өміріне қатыгез саяси жүйеге айналды. Күштеп ұжымдастыру, саяси қуғын-сүргін, халықты әлеуметтік азаптау саясаты, жаппай депортациялар — осының бәрі қазақ тағдырына орасан зор қайғы-қасірет әкелді. Ресми деректер бойынша, 1920-1950 жылдары республикада 120 мың адам саяси қуғын-сүргінге ұшырап, 25 мың адам атылған. Дегенмен, әлі де бұл ақиқатқа сай емес. Мысалы, бір ғана Атырау өңірінде әрбір 10 адамның бірі қуғын-сүргінге ұшыраған. Халқының саны 1938 жылы 200 мыңға да жетпеген Гурьев облысы бойынша сол 22 мыңнан астам адам саяси қудаланып, 1990 жылдардың соңына таман ғана 3365-і ақталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] lf0ts8lbe38t9nmjng44oxpl7ikx6c8 3684359 3684358 2026-10-21T10:11:23Z Мағыпар 100137 толықтыру 3684359 wikitext text/x-wiki '''Гурьев облысындағы саяси қуғын-сүргін''' — 1920-1950 жылдар аралығында Кеңес Одағында орнаған сталиндік режим жеке тұлғаның құқығы мен өміріне қатыгез саяси жүйеге айналды. Күштеп ұжымдастыру, саяси қуғын-сүргін, халықты әлеуметтік азаптау саясаты, жаппай депортациялар — осының бәрі қазақ тағдырына орасан зор қайғы-қасірет әкелді. == Атырау өңірінде азаматтарға қарсы жүргізілген саяси қуғын-сүргін == Ресми деректер бойынша, 1920-1950 жылдары республикада 120 мың адам саяси қуғын-сүргінге ұшырап, 25 мың адам атылған. Дегенмен, әлі де бұл ақиқатқа сай емес. Мысалы, бір ғана Атырау өңірінде әрбір 10 адамның бірі қуғын-сүргінге ұшыраған. Халқының саны 1938 жылы 200 мыңға да жетпеген Гурьев облысы бойынша сол 22 мыңнан астам адам саяси қудаланып, 1990 жылдардың соңына таман ғана 3365-і ақталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] dw5bohm57u75jqkw2drc09esmgyhtzy 3684360 3684359 2026-10-21T10:15:21Z Мағыпар 100137 /* Атырау өңірінде азаматтарға қарсы жүргізілген саяси қуғын-сүргін */ толықтыру 3684360 wikitext text/x-wiki '''Гурьев облысындағы саяси қуғын-сүргін''' — 1920-1950 жылдар аралығында Кеңес Одағында орнаған сталиндік режим жеке тұлғаның құқығы мен өміріне қатыгез саяси жүйеге айналды. Күштеп ұжымдастыру, саяси қуғын-сүргін, халықты әлеуметтік азаптау саясаты, жаппай депортациялар — осының бәрі қазақ тағдырына орасан зор қайғы-қасірет әкелді. == Атырау өңірінде азаматтарға қарсы жүргізілген саяси қуғын-сүргін == Ресми деректер бойынша, 1920-1950 жылдары республикада 120 мың адам саяси қуғын-сүргінге ұшырап, 25 мың адам атылған. Дегенмен, әлі де бұл ақиқатқа сай емес. Мысалы, бір ғана Атырау өңірінде әрбір 10 адамның бірі қуғын-сүргінге ұшыраған. Халқының саны 1938 жылы 200 мыңға да жетпеген Гурьев облысы бойынша сол 22 мыңнан астам адам саяси қудаланып, 1990 жылдардың соңына таман ғана 3365-і ақталған.<br /> Ішкі істер халық комиссариаты басқармасы «үштігінің» шешімімен 2500 адам сотталып, олардың арасынан 730 адам ату жазасына кесіліп, 621 адам атылған. 1938 жылы өлім жазасына кесіліп, атылғандардың қатарында Атырау өңірінен төмендегідей азаматтар болған: Б.Айтмағанбетов (Қазақ АКСР-алғашқы әділет министрі), М.Әубәкіров (Батыс Қазақстан облысы Фурманов партия комитетінің хатшысы қызметін атқарған), Х.Досмұхамедов (ғалым, Алашорда басшыларының бірі), М.Елеусінов (1930 жылы Гурьев қаласының прокуроры болған), А.Құлбасов (Теңіз ауданының прокуроры қызметінде болған). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] ge4sbnhq9vro478ztbzd4ku46fxhg1o 3684362 3684360 2026-10-21T10:17:04Z Мағыпар 100137 /* Атырау өңірінде азаматтарға қарсы жүргізілген саяси қуғын-сүргін */ толықтыру 3684362 wikitext text/x-wiki '''Гурьев облысындағы саяси қуғын-сүргін''' — 1920-1950 жылдар аралығында Кеңес Одағында орнаған сталиндік режим жеке тұлғаның құқығы мен өміріне қатыгез саяси жүйеге айналды. Күштеп ұжымдастыру, саяси қуғын-сүргін, халықты әлеуметтік азаптау саясаты, жаппай депортациялар — осының бәрі қазақ тағдырына орасан зор қайғы-қасірет әкелді. == Атырау өңірінде азаматтарға қарсы жүргізілген саяси қуғын-сүргін == Ресми деректер бойынша, 1920-1950 жылдары республикада 120 мың адам саяси қуғын-сүргінге ұшырап, 25 мың адам атылған. Дегенмен, әлі де бұл ақиқатқа сай емес. Мысалы, бір ғана Атырау өңірінде әрбір 10 адамның бірі қуғын-сүргінге ұшыраған. Халқының саны 1938 жылы 200 мыңға да жетпеген Гурьев облысы бойынша сол 22 мыңнан астам адам саяси қудаланып, 1990 жылдардың соңына таман ғана 3365-і ақталған.<br /> Ішкі істер халық комиссариаты басқармасы «үштігінің» шешімімен 2500 адам сотталып, олардың арасынан 730 адам ату жазасына кесіліп, 621 адам атылған. 1938 жылы өлім жазасына кесіліп, атылғандардың қатарында Атырау өңірінен төмендегідей азаматтар болған: Б.Айтмағанбетов (Қазақ АКСР-алғашқы әділет министрі), М.Әубәкіров (Батыс Қазақстан облысы Фурманов партия комитетінің хатшысы қызметін атқарған), Х.Досмұхамедов (ғалым, Алашорда басшыларының бірі), М.Елеусінов (1930 жылы Гурьев қаласының прокуроры болған), А.Құлбасов (Теңіз ауданының прокуроры қызметінде болған), Х.Акботин (Гурьев округі обкомының бірінші хатшысы қызметін атқарған). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] d95wu0x0tv0en2z1d7jw6wz4lyr406r 3684369 3684362 2026-10-21T10:23:20Z Мағыпар 100137 /* Атырау өңірінде азаматтарға қарсы жүргізілген саяси қуғын-сүргін */ толықтыру 3684369 wikitext text/x-wiki '''Гурьев облысындағы саяси қуғын-сүргін''' — 1920-1950 жылдар аралығында Кеңес Одағында орнаған сталиндік режим жеке тұлғаның құқығы мен өміріне қатыгез саяси жүйеге айналды. Күштеп ұжымдастыру, саяси қуғын-сүргін, халықты әлеуметтік азаптау саясаты, жаппай депортациялар — осының бәрі қазақ тағдырына орасан зор қайғы-қасірет әкелді. == Атырау өңірінде азаматтарға қарсы жүргізілген саяси қуғын-сүргін == Ресми деректер бойынша, 1920-1950 жылдары республикада 120 мың адам саяси қуғын-сүргінге ұшырап, 25 мың адам атылған. Дегенмен, әлі де бұл ақиқатқа сай емес. Мысалы, бір ғана Атырау өңірінде әрбір 10 адамның бірі қуғын-сүргінге ұшыраған. Халқының саны 1938 жылы 200 мыңға да жетпеген Гурьев облысы бойынша сол 22 мыңнан астам адам саяси қудаланып, 1990 жылдардың соңына таман ғана 3365-і ақталған.<br /> Ішкі істер халық комиссариаты басқармасы «үштігінің» шешімімен 2500 адам сотталып, олардың арасынан 730 адам ату жазасына кесіліп, 621 адам атылған. 1938 жылы өлім жазасына кесіліп, атылғандардың қатарында Атырау өңірінен төмендегідей азаматтар болған: Б.Айтмағанбетов (Қазақ АКСР-алғашқы әділет министрі), М.Әубәкіров (Батыс Қазақстан облысы Фурманов партия комитетінің хатшысы қызметін атқарған), Х.Досмұхамедов (ғалым, Алашорда басшыларының бірі), М.Елеусінов (1930 жылы Гурьев қаласының прокуроры болған), А.Құлбасов (Теңіз ауданының прокуроры қызметінде болған), Х.Акботин (Гурьев округі обкомының бірінші хатшысы қызметін атқарған). Прорва лагері тұтқындарының тағдыры бүгінге дейін белгісіз еді. Соңғы зерттеулер көрсеткендей, Прорва лагері тұтқындары арасынан 63 адам ату жазасына кесілген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] bzk7ti0kycbybjmnrxe2xr6vene7zfc 3684370 3684369 2026-10-21T10:29:50Z Мағыпар 100137 /* Атырау өңірінде азаматтарға қарсы жүргізілген саяси қуғын-сүргін */ толықтыру 3684370 wikitext text/x-wiki '''Гурьев облысындағы саяси қуғын-сүргін''' — 1920-1950 жылдар аралығында Кеңес Одағында орнаған сталиндік режим жеке тұлғаның құқығы мен өміріне қатыгез саяси жүйеге айналды. Күштеп ұжымдастыру, саяси қуғын-сүргін, халықты әлеуметтік азаптау саясаты, жаппай депортациялар — осының бәрі қазақ тағдырына орасан зор қайғы-қасірет әкелді. == Атырау өңірінде азаматтарға қарсы жүргізілген саяси қуғын-сүргін == Ресми деректер бойынша, 1920-1950 жылдары республикада 120 мың адам саяси қуғын-сүргінге ұшырап, 25 мың адам атылған. Дегенмен, әлі де бұл ақиқатқа сай емес. Мысалы, бір ғана Атырау өңірінде әрбір 10 адамның бірі қуғын-сүргінге ұшыраған. Халқының саны 1938 жылы 200 мыңға да жетпеген Гурьев облысы бойынша сол 22 мыңнан астам адам саяси қудаланып, 1990 жылдардың соңына таман ғана 3365-і ақталған.<br /> Ішкі істер халық комиссариаты басқармасы «үштігінің» шешімімен 2500 адам сотталып, олардың арасынан 730 адам ату жазасына кесіліп, 621 адам атылған. 1938 жылы өлім жазасына кесіліп, атылғандардың қатарында Атырау өңірінен төмендегідей азаматтар болған: Б.Айтмағанбетов (Қазақ АКСР-алғашқы әділет министрі), М.Әубәкіров (Батыс Қазақстан облысы Фурманов партия комитетінің хатшысы қызметін атқарған), Х.Досмұхамедов (ғалым, Алашорда басшыларының бірі), М.Елеусінов (1930 жылы Гурьев қаласының прокуроры болған), А.Құлбасов (Теңіз ауданының прокуроры қызметінде болған), Х.Акботин (Гурьев округі обкомының бірінші хатшысы қызметін атқарған). Прорва лагері тұтқындарының тағдыры бүгінге дейін белгісіз еді. Соңғы зерттеулер көрсеткендей, Прорва лагері тұтқындары арасынан 63 адам ату жазасына кесілген. ХХ ғасырдың 30-жылдары Атырау өңірінде көптеген мешіттер және олардың жанындағы діни мектептер талқандалып, мұғалімдері жазаланған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] akscbwix0mhfmbsyo1ye41f9ub7bg13 3684371 3684370 2026-10-21T10:30:26Z Мағыпар 100137 /* Атырау өңірінде азаматтарға қарсы жүргізілген саяси қуғын-сүргін */ толықтыру 3684371 wikitext text/x-wiki '''Гурьев облысындағы саяси қуғын-сүргін''' — 1920-1950 жылдар аралығында Кеңес Одағында орнаған сталиндік режим жеке тұлғаның құқығы мен өміріне қатыгез саяси жүйеге айналды. Күштеп ұжымдастыру, саяси қуғын-сүргін, халықты әлеуметтік азаптау саясаты, жаппай депортациялар — осының бәрі қазақ тағдырына орасан зор қайғы-қасірет әкелді. == Атырау өңірінде азаматтарға қарсы жүргізілген саяси қуғын-сүргін == Ресми деректер бойынша, 1920-1950 жылдары республикада 120 мың адам саяси қуғын-сүргінге ұшырап, 25 мың адам атылған. Дегенмен, әлі де бұл ақиқатқа сай емес. Мысалы, бір ғана Атырау өңірінде әрбір 10 адамның бірі қуғын-сүргінге ұшыраған. Халқының саны 1938 жылы 200 мыңға да жетпеген Гурьев облысы бойынша сол 22 мыңнан астам адам саяси қудаланып, 1990 жылдардың соңына таман ғана 3365-і ақталған.<br /> Ішкі істер халық комиссариаты басқармасы «үштігінің» шешімімен 2500 адам сотталып, олардың арасынан 730 адам ату жазасына кесіліп, 621 адам атылған. 1938 жылы өлім жазасына кесіліп, атылғандардың қатарында Атырау өңірінен төмендегідей азаматтар болған: Б.Айтмағанбетов (Қазақ АКСР-алғашқы әділет министрі), М.Әубәкіров (Батыс Қазақстан облысы Фурманов партия комитетінің хатшысы қызметін атқарған), Х.Досмұхамедов (ғалым, Алашорда басшыларының бірі), М.Елеусінов (1930 жылы Гурьев қаласының прокуроры болған), А.Құлбасов (Теңіз ауданының прокуроры қызметінде болған), Х.Акботин (Гурьев округі обкомының бірінші хатшысы қызметін атқарған). Прорва лагері тұтқындарының тағдыры бүгінге дейін белгісіз еді. Соңғы зерттеулер көрсеткендей, Прорва лагері тұтқындары арасынан 63 адам ату жазасына кесілген. ХХ ғасырдың 30-жылдары Атырау өңірінде көптеген мешіттер және олардың жанындағы діни мектептер талқандалып, мұғалімдері жазаланған. Мысалы, Тайсойғандағы Ахмедияр халфе мешіті, Қарабала мешіті, Хасан хазірет мешіті, Еркінғали мешіті, Мырзағали мешіті, Қосмұқан мешіті, Жайық бойында Тегісбай мешіті, Құспен мешіті, Тасжан қажы мешіті, Ғаббас мешіті, Толыбайда Ғүбайдолла мешіті, Нұғман мешіті, Орпа мен Обалыда Байғазы қажының ұрпақтарының мешіттері талқандалып, оларда ұстаздық еткен халық мұғалімдері қуғынға ұшыраған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы тарихы]] f7gqnong3gcv9et4afmybvukklv26m2 0 788850 3684368 2026-10-21T10:21:09Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | түс = мемлекет басшысы<!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Никушор Дан | Шынайы есімі = {{lang|ro|Nicușo... 3684368 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = мемлекет басшысы<!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Никушор Дан | Шынайы есімі = {{lang|ro|Nicușor Dan}} | Суреті = Nicusor Dan in 2026.jpg | Сурет ені = | Атауы = Дан, 2026 жыл | Титулы = [[Румыния президенті]] | Ту = Flag of the President of Romania.svg | Ту2 = Flag of Romania.svg | Басқара бастады = 26 мамыр 2025 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = [[Кэтэлин Предою]] ({{м.а.}})<br>[[Илие Боложан]]<br>[[Лука Никулеску]] | Ізашары = [[Клаус Йоханнис]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Бухарест]] [[примар]]ы | Ту_2 = ROU Bucharest Flag.svg | Ту2_2 = Coat of arms of Bucharest.svg | Басқара бастады_2 = 29 қазан 2020 | Басқаруын аяқтады_2 = 26 мамыр 2025 | Президент_2 = | Ізашары_2 = [[Габриэла Фиря]] | Ізбасары_2 = Стелиан Буждувяну ({{м.а.}})<br>[[Чиприан Чуку]] | Титулы_3 = [[Румыния депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]ның депутаты | Ту_3 = Coat of arms of the Chamber of Deputies of Romania (2016-present).svg | Ту2_3 = Coat of arms of Romania.svg | Басқара бастады_3 = 21 желтоқсан 2016 | Басқаруын аяқтады_3 = 20 қазан 2020 | Президент_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | мәтін2_3 = [[Бухарест]] | тақырыпша2_3 = Сайлау округі | Титулы_4 = [[Румынияны құтқару одағы]]ның төрағасы | Ту_4 = Logo USR Uniunea Salvați România.svg | Ту2_4 = Flag of Romania.svg | Басқара бастады_4 = 28 шілде 2016 | Басқаруын аяқтады_4 = 1 шілде 2017 | Ізашары_4 = Лауазым құрылды | Ізбасары_4 = Элек Левенте ({{м.а.}}) | Туған күні = 20.12.1969 | Туған жері = {{туғанжері|Фэгэраш|Фэгэрашта}}, [[Брашов (жудец)|Брашов жудеці]], [[Румыния Социалистік Республикасы]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = {{iw|Мирабела Грэдинару||ro|Mirabela Grădinaru}} | Балалары = 2 | Партиясы = {{ublist |[[Партиясыз]] (2017–) |[[Румынияны құтқару одағы]] (2016–2017) |Бухарестті құтқару одағы (2015–2016) }} | Білімі = {{ublist |[[Бухарест университеті]] (1992) |[[Жоғарғы норма мектебі (Париж)|Жоғарғы норма мектебі]] (1995) |{{iw|Раду Негру ұлттық колледжі||ro|Colegiul Național „Radu Negru” din Făgăraș}} (1998) |[[Париж-солтүстік университеті XIII]] (1998) |[[Париж-оңтүстік университеті XI]] (1993) }} | Мамандығы = {{hlist|[[Математик]]|[[саясаткер]]}} | Ғылыми дәрежесі = [[Профессор]] | Атағы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Signature of Nicușor Dan.svg | Сайты = {{URL|https://nicusordan.ro/}} | Commons = Nicușor Dan | Марапаттары = }} '''Никушор Дан''' ({{lang-ro|Nicușor Dan}}; [[20 желтоқсан]] [[1969 жыл|1969]], [[Фэгэраш]], [[Брашов (жудец)|Брашов жудеці]]) — румыниялық саясаткер және математик, 2025 жылғы 26 мамырдан бергі [[Румыния президенті]]. Бұрын Дан [[Бухарест]] қаласының [[примар]]ы (мэрі) болған.<ref>{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2025-05-20/mlsdh-tokaev-nikushor/?utm_source=from_materials |title=Тоқаев Румынияның жаңа президентін сайлаудағы жеңісімен құттықтады |language=kk |work=kz.kursiv.media |last=Сейдахметов |first=Меліс |date=2025-05-20 |accessdate=2026-10-21}}</ref> == Ерте жылдары == Дан 1969 жылы [[Фэгэраш]] қаласында дүниеге келген.<ref name="kursiv-math" /> Дан жас кезінен математикамен айналысып, 1987 жылғы Халықаралық математика олимпиадасында 100% нәтиже алып, алтын медальға ие болады. 1988 жылы ол дәл сол нәтижені тағы көрсетеді.<ref name="kursiv-math" /> Кәмелет жасқа толғанда ол [[Бухарест]]ке көшіп, [[Бухарест университеті]]нде оқуын бастайды.<ref name="kursiv-math" /> == Саяси мансабы == 2025 жылғы 4 мамырда өткен [[Румыниядағы президент сайлауы (2025)|президент сайлауы]]нда [[Румынияны құтқару одағы]]нан қолдау алып, бірінші айналымда сәтті болады. Екінші айналымда ол дауыстың 54%-ін жинап, [[Джордже Симион]]ға қарсы жеңді.<ref name="kursiv-math">{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2025-05-20/nikushor-dan-aelemdegi-eng-aqyldy-prezident/ |title=Никушор Дан – әлемдегі ең ақылды президент |language=kk |work=kz.kursiv.media |last=Дүйсенбек |first=Талғат |date=2025-05-20 |accessdate=2026-10-21}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Дан, Никушор}} [[Санат:Румыния математиктері]] [[Санат:Румыния саясаткерлері]] [[Санат:Румыния президенттері]] [[Санат:Румыния профессорлары]] [[Санат:Румыния депутаттары]] [[Санат:Бухарест примарлары]] [[Санат:Румынияны сақтау одағы мүшелері]] hqxlyh3h5hwoe4bvy59a8jyqk6xdxfn 3684372 3684368 2026-10-21T10:43:00Z Nurken 111493 3684372 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = мемлекет басшысы<!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Никушор Дан | Шынайы есімі = {{lang|ro|Nicușor Dan}} | Суреті = Nicusor Dan in 2026.jpg | Сурет ені = | Атауы = Дан, 2026 жыл | Титулы = [[Румыния президенті]] | Ту = Flag of the President of Romania.svg | Ту2 = Flag of Romania.svg | Басқара бастады = 26 мамыр 2025 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = [[Кэтэлин Предою]] ({{м.а.}})<br>[[Илие Боложан]]<br>[[Лука Никулеску]] | Ізашары = [[Клаус Йоханнис]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Бухарест]] [[примар]]ы | Ту_2 = ROU Bucharest Flag.svg | Ту2_2 = Coat of arms of Bucharest.svg | Басқара бастады_2 = 29 қазан 2020 | Басқаруын аяқтады_2 = 26 мамыр 2025 | Президент_2 = | Ізашары_2 = [[Габриэла Фиря]] | Ізбасары_2 = Стелиан Буждувяну ({{м.а.}})<br>[[Чиприан Чуку]] | Титулы_3 = [[Румыния депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]ның депутаты | Ту_3 = Coat of arms of the Chamber of Deputies of Romania (2016-present).svg | Ту2_3 = Coat of arms of Romania.svg | Басқара бастады_3 = 21 желтоқсан 2016 | Басқаруын аяқтады_3 = 20 қазан 2020 | Президент_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | мәтін2_3 = [[Бухарест]] | тақырыпша2_3 = Сайлау округі | Титулы_4 = [[Румынияны құтқару одағы]]ның төрағасы | Ту_4 = Logo USR Uniunea Salvați România.svg | Ту2_4 = Flag of Romania.svg | Басқара бастады_4 = 28 шілде 2016 | Басқаруын аяқтады_4 = 1 шілде 2017 | Ізашары_4 = Лауазым құрылды | Ізбасары_4 = Элек Левенте ({{м.а.}}) | Туған күні = 20.12.1969 | Туған жері = {{туғанжері|Фэгэраш|Фэгэрашта}}, [[Брашов (жудец)|Брашов жудеці]], [[Румыния Социалистік Республикасы]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = {{iw|Мирабела Грэдинару||ro|Mirabela Grădinaru}} | Балалары = 2 | Партиясы = {{ublist |[[Партиясыз]] (2017–) |[[Румынияны құтқару одағы]] (2016–2017) |Бухарестті құтқару одағы (2015–2016) }} | Білімі = {{ublist |[[Бухарест университеті]] (1992) |[[Жоғарғы норма мектебі (Париж)|Жоғарғы норма мектебі]] (1995) |{{iw|Раду Негру ұлттық колледжі||ro|Colegiul Național „Radu Negru” din Făgăraș}} (1998) |[[Париж-солтүстік университеті XIII]] (1998) |[[Париж-оңтүстік университеті XI]] (1993) }} | Мамандығы = {{hlist|[[Математик]]|[[саясаткер]]}} | Ғылыми дәрежесі = [[Профессор]] | Атағы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Signature of Nicușor Dan.svg | Сайты = {{URL|https://nicusordan.ro/}} | Commons = Nicușor Dan | Марапаттары = }} '''Никушор Даниел Дан''' ({{lang-ro|Nicușor Daniel Dan}}; [[20 желтоқсан]] [[1969 жыл|1969]], [[Фэгэраш]], [[Брашов (жудец)|Брашов жудеці]]) — румыниялық саясаткер және математик, 2025 жылғы 26 мамырдан бергі [[Румыния президенті]]. Бұрын Дан [[Бухарест]] қаласының [[примар]]ы (мэрі) болған.<ref>{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2025-05-20/mlsdh-tokaev-nikushor/?utm_source=from_materials |title=Тоқаев Румынияның жаңа президентін сайлаудағы жеңісімен құттықтады |language=kk |work=kz.kursiv.media |last=Сейдахметов |first=Меліс |date=2025-05-20 |accessdate=2026-10-21}}</ref> == Ерте жылдары == Дан 1969 жылы [[Фэгэраш]] қаласында дүниеге келген.<ref name="kursiv-math" /> Дан жас кезінен математикамен айналысып, 1987 жылғы Халықаралық математика олимпиадасында 100% нәтиже алып, алтын медальға ие болады. 1988 жылы ол дәл сол нәтижені тағы көрсетеді.<ref name="kursiv-math" /> Кәмелет жасқа толғанда ол [[Бухарест]]ке көшіп, [[Бухарест университеті]]нде оқуын бастайды.<ref name="kursiv-math" /> == Саяси мансабы == 2025 жылғы 4 мамырда өткен [[Румыниядағы президент сайлауы (2025)|президент сайлауы]]нда [[Румынияны құтқару одағы]]нан қолдау алып, бірінші айналымда сәтті болады. Екінші айналымда ол дауыстың 54%-ін жинап, [[Джордже Симион]]ға қарсы жеңді.<ref name="kursiv-math">{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2025-05-20/nikushor-dan-aelemdegi-eng-aqyldy-prezident/ |title=Никушор Дан – әлемдегі ең ақылды президент |language=kk |work=kz.kursiv.media |last=Дүйсенбек |first=Талғат |date=2025-05-20 |accessdate=2026-10-21}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Дан, Никушор}} [[Санат:Румыния математиктері]] [[Санат:Румыния саясаткерлері]] [[Санат:Румыния президенттері]] [[Санат:Румыния профессорлары]] [[Санат:Румыния депутаттары]] [[Санат:Бухарест примарлары]] [[Санат:Румынияны сақтау одағы мүшелері]] 9e8i2gh3g9yvbveslmfsi6ijz3a73hr 3684379 3684372 2026-10-21T11:06:13Z Nurken 111493 3684379 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = мемлекет басшысы<!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Никушор Дан | Шынайы есімі = {{lang|ro|Nicușor Dan}} | Суреті = Nicusor Dan in 2026.jpg | Сурет ені = | Атауы = Дан, 2026 жыл | Титулы = [[Румыния президенті]] | Ту = Flag of the President of Romania.svg | Ту2 = Flag of Romania.svg | Басқара бастады = 26 мамыр 2025 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = [[Кэтэлин Предою]] ({{м.а.}})<br>[[Илие Боложан]]<br>[[Лука Никулеску]] | Ізашары = [[Клаус Йоханнис]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Бухарест]] [[примар]]ы | Ту_2 = ROU Bucharest Flag.svg | Ту2_2 = Coat of arms of Bucharest.svg | Басқара бастады_2 = 29 қазан 2020 | Басқаруын аяқтады_2 = 26 мамыр 2025 | Президент_2 = | Ізашары_2 = [[Габриэла Фиря]] | Ізбасары_2 = Стелиан Буждувяну ({{м.а.}})<br>[[Чиприан Чуку]] | Титулы_3 = [[Румыния депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]ның депутаты | Ту_3 = Coat of arms of the Chamber of Deputies of Romania (2016-present).svg | Ту2_3 = Coat of arms of Romania.svg | Басқара бастады_3 = 21 желтоқсан 2016 | Басқаруын аяқтады_3 = 20 қазан 2020 | Президент_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | мәтін2_3 = [[Бухарест]] | тақырыпша2_3 = Сайлау округі | Титулы_4 = [[Румынияны құтқару одағы]]ның төрағасы | Ту_4 = Logo USR Uniunea Salvați România.svg | Ту2_4 = Flag of Romania.svg | Басқара бастады_4 = 28 шілде 2016 | Басқаруын аяқтады_4 = 1 шілде 2017 | Ізашары_4 = Лауазым құрылды | Ізбасары_4 = Элек Левенте ({{м.а.}}) | Туған күні = 20.12.1969 | Туған жері = {{туғанжері|Фэгэраш|Фэгэрашта}}, [[Брашов (жудец)|Брашов жудеці]], [[Румыния Социалистік Республикасы]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = {{iw|Мирабела Грэдинару||ro|Mirabela Grădinaru}} | Балалары = 2 | Партиясы = {{ublist |[[Партиясыз]] (2017–) |[[Румынияны құтқару одағы]] (2016–2017) |Бухарестті құтқару одағы (2015–2016) }} | Білімі = {{ublist |[[Бухарест университеті]] (1992) |[[Жоғарғы норма мектебі (Париж)|Жоғарғы норма мектебі]] (1995) |{{iw|Раду Негру ұлттық колледжі||ro|Colegiul Național „Radu Negru” din Făgăraș}} (1998) |[[Париж-солтүстік университеті XIII]] (1998) |[[Париж-оңтүстік университеті XI]] (1993) }} | Мамандығы = {{hlist|[[Математик]]|[[саясаткер]]}} | Ғылыми дәрежесі = [[Профессор]] | Атағы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Signature of Nicușor Dan.svg | Сайты = {{URL|https://nicusordan.ro/}} | Commons = Nicușor Dan | Марапаттары = }} '''Никушор Даниел Дан''' ({{lang-ro|Nicușor Daniel Dan}}; [[20 желтоқсан]] [[1969 жыл|1969]], [[Фэгэраш]], [[Брашов (жудец)|Брашов жудеці]]) — румыниялық саясаткер және математик, 2025 жылғы 26 мамырдан бергі [[Румыния президенті]]. Бұрын Дан [[Бухарест]] қаласының [[примар]]ы (мэрі) болған.<ref>{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2025-05-20/mlsdh-tokaev-nikushor/?utm_source=from_materials |title=Тоқаев Румынияның жаңа президентін сайлаудағы жеңісімен құттықтады |language=kk |work=kz.kursiv.media |last=Сейдахметов |first=Меліс |date=2025-05-20 |accessdate=2026-10-21}}</ref> == Ерте жылдары == Дан 1969 жылы [[Фэгэраш]] қаласында дүниеге келген.<ref name="kursiv-math" /> Дан жас кезінен математикамен айналысып, 1987 жылғы Халықаралық математика олимпиадасында 100% нәтиже алып, алтын медальға ие болады. 1988 жылы ол дәл сол нәтижені тағы көрсетеді.<ref name="kursiv-math" /> Кәмелет жасқа толғанда ол [[Бухарест]]ке көшіп, [[Бухарест университеті]]нде оқуын бастайды.<ref name="kursiv-math" /> == Саяси мансабы == 2024 жылғы қарашада Румынияда [[Румыниядағы президент сайлауы (2024)|президент сайлауы]] өтті және алдын ала нәтиже жеңімпаз деп [[Кэлин Джорджеску]]ны айтты. Алайда Румыния жоғарғы соты сайлауға Ресей араласты деген пайымдауға келіп, келесі жылы Джорджескуның қатысуынсыз сайлау өткізді.<ref name="azattiq-won">{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/rumyniya-prezidentin-sailauda-batysshyl-kandidat-ozdy-/33417904.html |title=Румынияда президент сайлауында еуропашыл кандидат Никушор Дан озды |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2025-05-19 |accessdate=2026-10-21}}</ref> 2025 жылғы 4 мамырда өткен [[Румыниядағы президент сайлауы (2025)|президент сайлауы]]нда [[Румынияны құтқару одағы]]нан қолдау алып, бірінші айналымда сәтті болады. 18 мамырдағы<ref name="azattiq-won" /> екінші айналымда ол дауыстың 54%-ін жинап,<ref name="kursiv-math" /> [[Оңшылдар|оңшыл]] [[Еуроскептицизм|еуроскептик]] кандидат<ref name="azattiq-won" /> [[Джордже Симион]]ға қарсы жеңді.<ref name="kursiv-math">{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2025-05-20/nikushor-dan-aelemdegi-eng-aqyldy-prezident/ |title=Никушор Дан – әлемдегі ең ақылды президент |language=kk |work=kz.kursiv.media |last=Дүйсенбек |first=Талғат |date=2025-05-20 |accessdate=2026-10-21}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Дан, Никушор}} [[Санат:Румыния математиктері]] [[Санат:Румыния саясаткерлері]] [[Санат:Румыния президенттері]] [[Санат:Румыния профессорлары]] [[Санат:Румыния депутаттары]] [[Санат:Бухарест примарлары]] [[Санат:Румынияны сақтау одағы мүшелері]] 9neayo048yyv5pl1nh66khivqog6pex 0 788851 3684385 2026-10-21T11:28:48Z L.sarkytbekova 184246 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Сығанақ грамоталары''' – орта ғасырларда [[Сырдария]] бойындағы [[Сығанақ]] қаласы мен оның төңірегіндегі жер иелену, су пайдалану, салықтық міндеткерліктер және д... 3684385 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Сығанақ грамоталары''' – орта ғасырларда [[Сырдария]] бойындағы [[Сығанақ]] қаласы мен оның төңірегіндегі жер иелену, су пайдалану, салықтық міндеткерліктер және діни-құқықтық қатынастарға байланысты жасалған тарихи құжаттар. XIV-XVII ғасырларға жатқызылатын бұл грамоталар Оңтүстік Қазақстандағы жер қатынастары мен суармалы егіншілік тарихын зерттеуде пайдаланылатын жазба деректер қатарына жатады.<ref name="Қартова">Қартова З. Қ. [https://e-history.kz/kz/history-of-kazakhstan/show/8618 «Сығанақ грамоталары» — Оңтүстік Қазақстандағы егін шаруашылығы бұлағы] // Қазақстан тарихы порталы (e-history.kz).</ref> Ғылыми әдебиетте Сығанаққа қатысты төрт грамота қарастырылады. Олардың үшеуі түркі тілінде, біреуі парсы тілінде жазылған. Құжаттарда жер мен су көздерін пайдалану, салықтан босату, діни қызмет иелеріне белгілі бір құқықтар беру және шаруашылық қатынастарды реттеу мәселелері қамтылған.<ref name="Қартова"/> == Зерттелу тарихы == Сығанақ грамоталарының зерттелуі шығыстанушы, тарихшы [[Василий Бартольд]]тің есімімен байланысты. 1902 жылы Орта Азияға жасаған ғылыми сапары барысында ол Сығанаққа қатысты төрт грамотаның мәтінін анықтаған. 1904 жылы құжаттардың көшірмелері ғылыми басылымда жарияланған.<ref name="Қартова"/> Кейін грамоталардың мәтіндері мен аудармалары Қазақстан және Орта Азия тарихына арналған ғылыми еңбектерде пайдаланылды. Атап айтқанда, олар 1969 жылы жарық көрген «Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков» жинағына енгізілген. Құжаттарды зерттеуге А. Ю. Якубовский, П. П. Иванов, В. П. Юдин және басқа да тарихшылар назар аударған. Грамоталар ортағасырлық Қазақстан аумағындағы жер қатынастарын, салық жүйесін және шаруашылық өмірді зерттеуге арналған деректер ретінде қарастырылды.<ref name="Қартова"/> == Грамоталардың мазмұны == === Бірінші грамота === 1400-1401 жылдарға жатқызылатын алғашқы грамота [[Әмір Темір]]дің атымен байланыстырылады. Түркі тілінде жазылған бұл құжат тархандық жарлық сипатында берілген. Грамотада Сирадж ад-Дин шейхке Сығанақ өңірінде белгілі бір діни өкілеттіктер мен артықшылықтар берілгені баяндалады. Құжатта Ордакент пен Қызыл-Тал сияқты жер атаулары кездеседі. Сонымен қатар шейхті бірқатар салықтар мен міндеткерліктерден босату қарастырылған.<ref name="Қартова"/> Алайда В. В. Бартольд бұл грамотаның түпнұсқалығына күмән келтірген. Ол құжатта Әмір Темірге тарихи тұрғыдан сәйкес келмейтін хандық лауазымның қолданылғанына назар аударып, оның кейінгі кезеңде жасалған болуы мүмкін екенін көрсеткен. Осыған байланысты алғашқы грамота Әмір Темір дәуірінің түпнұсқа құжаты ретінде толық дәлелденген деп есептелмейді. Соған қарамастан, оның мәтіні ортағасырлық құқықтық терминология мен іс жүргізу дәстүрін зерттеуде пайдаланылған.<ref name="Қартова"/> === Екінші грамота === Екінші грамота XVI ғасырдың ортасына жатқызылады. Ол Әбілғазы Абд ар-Рахим Баһадүр сұлтанның атымен байланыстырылады және тархандық-қызметтік жарлық ретінде сипатталады. Құжатта Сират шейх нақибке белгілі бір құқықтық және діни міндеттер жүктелгені баяндалады. Олардың қатарында неке рәсімдерін жүргізу, қамқоршылық мәселелерін қарау, салық жинау тәртібін қадағалау және жергілікті дауларды шешу сияқты қызметтер аталады. Грамотада осы міндеттерді атқарған тұлғаның тиісті кірістен үлес алу құқығы да көрсетілген.<ref name="Қартова"/> Құжаттың мерзімделуіне қатысты ғылыми әдебиетте әртүрлі мәліметтер кездеседі. Сондықтан оны XVI ғасырдың ортасына жататын грамота ретінде қарастыру орынды. Бұл құжат сол кезеңдегі Сығанақ өңірінде діни қызмет пен құқықтық міндеттердің өзара байланысын зерттеуге мүмкіндік береді. === Үшінші грамота === Үшінші грамота 1597-1598 жылдарға жатқызылады. Парсы тілінде жазылған бұл құжат Сығанақ өңіріндегі жер және су қатынастарына арналған. Грамотада жергілікті тұрғындардың суару арналары мен су көздерін пайдалану құқықтары қарастырылады. Онда Тоқтамыш бұлағы, Хараш бұлағы, Қалта-Жалғайы және Қызыл-Тал сияқты жер-су атаулары кездеседі.<ref name="Қартова"/> Құжаттың мазмұны XVI ғасырдың соңында Сығанақ төңірегінде суармалы егіншіліктің маңызды орын алғанын көрсетеді. Егіншілікпен айналысқан тұрғындар үшін арықтар мен бұлақтарды пайдалану шаруашылықтың негізгі шарттарының бірі болған. Грамотаға қатысты тарихи мәліметтерде көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан қауымдар мен отырықшы егіншілер арасындағы жер және су пайдалану мәселелері де қарастырылады. Бұл құжат Сырдария бойындағы шаруашылық қатынастарды, суару жүйелерін және тарихи жер-су атауларын зерттеуде пайдаланылатын жазба деректердің бірі болып саналады.<ref name="Қартова"/> === Төртінші грамота === Төртінші грамота 1634-1635 жылдарға жатқызылады. Түркі тілінде жазылған бұл құжат вакуфтық жарлық ретінде сипатталады. [[Вакуф]] – діни немесе қайырымдылық мақсаттарға бөлінген мүлік. Мұндай мүлікке жер, ғимарат және табыс көздері жатуы мүмкін. Төртінші грамота Сырдария бойындағы қалаларға қатысты діни мүлік қатынастары туралы мәлімет береді. Құжат Әбілғазы Убайдаллах хан Баһадүр сұлтанның атымен байланыстырылады.<ref name="Қартова"/> Алайда жарлықты берген билеушінің тарихи тұлғасын анықтау мәселесінде бірқатар белгісіздік бар. В. В. Бартольд құжатта кездесетін есімнің тарихи сәйкестігіне назар аударған. Сондықтан төртінші грамота XVII ғасырдағы діни мүлік қатынастары мен құқықтық құжаттар жасау тәжірибесін зерттеуде пайдаланылғанымен, оның авторлығы толық анықталған деп көрсетілмейді.<ref name="Қартова"/> == Жер және су қатынастары == Сығанақ грамоталарының маңызды ерекшеліктерінің бірі – оларда жер иеліктері мен суару жүйелеріне қатысты мәліметтердің сақталуы. Орта ғасырларда Сырдария бойындағы қалалардың шаруашылық өмірінде суармалы егіншілік елеулі орын алды. Егістік жерлерді сумен қамтамасыз ету үшін арықтар, каналдар және табиғи су көздері пайдаланылды. Грамоталарда аталған жер-су атаулары Сығанақ төңірегіндегі тарихи суару жүйелерін зерттеуге мүмкіндік береді. Құжаттарда су көздерін пайдалану құқығының билеуші жарлықтары арқылы бекітілуі жергілікті шаруашылық қатынастардың құқықтық тұрғыдан реттелгенін көрсетеді.<ref name="Қартова"/> Сығанақтың географиялық орналасуы оның көшпелі мал шаруашылығы мен отырықшы егіншілік дамыған аймақтардың тоғысқан жерінде қалыптасуына ықпал етті. Қала сауда және шаруашылық орталығы ретінде маңызды рөл атқарды.<ref name="Oinet">[https://www.oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=36&id=27333 Ортағасырлық Сығанақ қаласы] // Oinet.kz. — 2020 жылғы 8 қыркүйек.</ref> == Тарихи маңызы == Сығанақ грамоталары ортағасырлық Оңтүстік Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық және құқықтық тарихын зерттеуге мүмкіндік беретін жазба деректер болып саналады. Олардың мазмұнынан жер мен суға иелік ету, салықтық міндеткерліктер, діни қызмет иелерінің құқықтары және билеушілердің жергілікті шаруашылық қатынастарды реттеудегі рөлі туралы мәліметтер алуға болады. Құжаттардың тағы бір маңызы – Сығанақ қаласы мен оның айналасындағы тарихи жер-су атауларының сақталуы. Бұл деректер өңірдің тарихи географиясын және суару жүйелерінің орналасуын зерттеуде қолданылады.<ref name="Қартова"/><ref name="Oinet"/> Сығанақ қаласының тарихына арналған зерттеулерде грамоталар XVII ғасырда қала төңірегіндегі шаруашылық өмірдің жалғасқанын көрсететін жазба мәліметтердің бірі ретінде қарастырылады. Мұндай деректер археологиялық зерттеу нәтижелерімен бірге қаланың кейінгі орта ғасырлардағы тарихын зерделеуге мүмкіндік береді.<ref name="Oinet"/> Сонымен қатар грамоталардың кейбірінің түпнұсқалығы, мерзімделуі және оларды берген билеушілердің тұлғасы жөнінде ғылыми мәселелер бар. Сондықтан құжаттардағы мәліметтерді зерттеу кезінде олардың жасалу жағдайы мен кейінгі көшірмелерінің ерекшеліктерін ескеру қажет.<ref name="Қартова"/> == Дереккөздер == <references/> == Тағы қараңыз == * [[Сығанақ]] * [[Сырдария]] * [[Әмір Темір]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Тарихи құжаттар]] 42gllfj37em8mzl83d3gqetyczcl0gw 3684390 3684385 2026-10-21T11:34:11Z L.sarkytbekova 184246 /* Зерттелу тарихы */ 3684390 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Сығанақ грамоталары''' – орта ғасырларда [[Сырдария]] бойындағы [[Сығанақ]] қаласы мен оның төңірегіндегі жер иелену, су пайдалану, салықтық міндеткерліктер және діни-құқықтық қатынастарға байланысты жасалған тарихи құжаттар. XIV-XVII ғасырларға жатқызылатын бұл грамоталар Оңтүстік Қазақстандағы жер қатынастары мен суармалы егіншілік тарихын зерттеуде пайдаланылатын жазба деректер қатарына жатады.<ref name="Қартова">Қартова З. Қ. [https://e-history.kz/kz/history-of-kazakhstan/show/8618 «Сығанақ грамоталары» — Оңтүстік Қазақстандағы егін шаруашылығы бұлағы] // Қазақстан тарихы порталы (e-history.kz).</ref> Ғылыми әдебиетте Сығанаққа қатысты төрт грамота қарастырылады. Олардың үшеуі түркі тілінде, біреуі парсы тілінде жазылған. Құжаттарда жер мен су көздерін пайдалану, салықтан босату, діни қызмет иелеріне белгілі бір құқықтар беру және шаруашылық қатынастарды реттеу мәселелері қамтылған.<ref name="Қартова"/> == Зерттелу тарихы == Сығанақ грамоталарының зерттелуі шығыстанушы, тарихшы [[Василий Владимирович Бартольд|Василий Бартольд]]тің есімімен байланысты. 1902 жылы Орта Азияға жасаған ғылыми сапары барысында ол Сығанаққа қатысты төрт грамотаның мәтінін анықтаған. 1904 жылы құжаттардың көшірмелері ғылыми басылымда жарияланған.<ref name="Қартова"/> Кейін грамоталардың мәтіндері мен аудармалары Қазақстан және Орта Азия тарихына арналған ғылыми еңбектерде пайдаланылды. Атап айтқанда, олар 1969 жылы жарық көрген «Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков» жинағына енгізілген. Құжаттарды зерттеуге А. Ю. Якубовский, П. П. Иванов, В. П. Юдин және басқа да тарихшылар назар аударған. Грамоталар ортағасырлық Қазақстан аумағындағы жер қатынастарын, салық жүйесін және шаруашылық өмірді зерттеуге арналған деректер ретінде қарастырылды.<ref name="Қартова"/> == Грамоталардың мазмұны == === Бірінші грамота === 1400-1401 жылдарға жатқызылатын алғашқы грамота [[Әмір Темір]]дің атымен байланыстырылады. Түркі тілінде жазылған бұл құжат тархандық жарлық сипатында берілген. Грамотада Сирадж ад-Дин шейхке Сығанақ өңірінде белгілі бір діни өкілеттіктер мен артықшылықтар берілгені баяндалады. Құжатта Ордакент пен Қызыл-Тал сияқты жер атаулары кездеседі. Сонымен қатар шейхті бірқатар салықтар мен міндеткерліктерден босату қарастырылған.<ref name="Қартова"/> Алайда В. В. Бартольд бұл грамотаның түпнұсқалығына күмән келтірген. Ол құжатта Әмір Темірге тарихи тұрғыдан сәйкес келмейтін хандық лауазымның қолданылғанына назар аударып, оның кейінгі кезеңде жасалған болуы мүмкін екенін көрсеткен. Осыған байланысты алғашқы грамота Әмір Темір дәуірінің түпнұсқа құжаты ретінде толық дәлелденген деп есептелмейді. Соған қарамастан, оның мәтіні ортағасырлық құқықтық терминология мен іс жүргізу дәстүрін зерттеуде пайдаланылған.<ref name="Қартова"/> === Екінші грамота === Екінші грамота XVI ғасырдың ортасына жатқызылады. Ол Әбілғазы Абд ар-Рахим Баһадүр сұлтанның атымен байланыстырылады және тархандық-қызметтік жарлық ретінде сипатталады. Құжатта Сират шейх нақибке белгілі бір құқықтық және діни міндеттер жүктелгені баяндалады. Олардың қатарында неке рәсімдерін жүргізу, қамқоршылық мәселелерін қарау, салық жинау тәртібін қадағалау және жергілікті дауларды шешу сияқты қызметтер аталады. Грамотада осы міндеттерді атқарған тұлғаның тиісті кірістен үлес алу құқығы да көрсетілген.<ref name="Қартова"/> Құжаттың мерзімделуіне қатысты ғылыми әдебиетте әртүрлі мәліметтер кездеседі. Сондықтан оны XVI ғасырдың ортасына жататын грамота ретінде қарастыру орынды. Бұл құжат сол кезеңдегі Сығанақ өңірінде діни қызмет пен құқықтық міндеттердің өзара байланысын зерттеуге мүмкіндік береді. === Үшінші грамота === Үшінші грамота 1597-1598 жылдарға жатқызылады. Парсы тілінде жазылған бұл құжат Сығанақ өңіріндегі жер және су қатынастарына арналған. Грамотада жергілікті тұрғындардың суару арналары мен су көздерін пайдалану құқықтары қарастырылады. Онда Тоқтамыш бұлағы, Хараш бұлағы, Қалта-Жалғайы және Қызыл-Тал сияқты жер-су атаулары кездеседі.<ref name="Қартова"/> Құжаттың мазмұны XVI ғасырдың соңында Сығанақ төңірегінде суармалы егіншіліктің маңызды орын алғанын көрсетеді. Егіншілікпен айналысқан тұрғындар үшін арықтар мен бұлақтарды пайдалану шаруашылықтың негізгі шарттарының бірі болған. Грамотаға қатысты тарихи мәліметтерде көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан қауымдар мен отырықшы егіншілер арасындағы жер және су пайдалану мәселелері де қарастырылады. Бұл құжат Сырдария бойындағы шаруашылық қатынастарды, суару жүйелерін және тарихи жер-су атауларын зерттеуде пайдаланылатын жазба деректердің бірі болып саналады.<ref name="Қартова"/> === Төртінші грамота === Төртінші грамота 1634-1635 жылдарға жатқызылады. Түркі тілінде жазылған бұл құжат вакуфтық жарлық ретінде сипатталады. [[Вакуф]] – діни немесе қайырымдылық мақсаттарға бөлінген мүлік. Мұндай мүлікке жер, ғимарат және табыс көздері жатуы мүмкін. Төртінші грамота Сырдария бойындағы қалаларға қатысты діни мүлік қатынастары туралы мәлімет береді. Құжат Әбілғазы Убайдаллах хан Баһадүр сұлтанның атымен байланыстырылады.<ref name="Қартова"/> Алайда жарлықты берген билеушінің тарихи тұлғасын анықтау мәселесінде бірқатар белгісіздік бар. В. В. Бартольд құжатта кездесетін есімнің тарихи сәйкестігіне назар аударған. Сондықтан төртінші грамота XVII ғасырдағы діни мүлік қатынастары мен құқықтық құжаттар жасау тәжірибесін зерттеуде пайдаланылғанымен, оның авторлығы толық анықталған деп көрсетілмейді.<ref name="Қартова"/> == Жер және су қатынастары == Сығанақ грамоталарының маңызды ерекшеліктерінің бірі – оларда жер иеліктері мен суару жүйелеріне қатысты мәліметтердің сақталуы. Орта ғасырларда Сырдария бойындағы қалалардың шаруашылық өмірінде суармалы егіншілік елеулі орын алды. Егістік жерлерді сумен қамтамасыз ету үшін арықтар, каналдар және табиғи су көздері пайдаланылды. Грамоталарда аталған жер-су атаулары Сығанақ төңірегіндегі тарихи суару жүйелерін зерттеуге мүмкіндік береді. Құжаттарда су көздерін пайдалану құқығының билеуші жарлықтары арқылы бекітілуі жергілікті шаруашылық қатынастардың құқықтық тұрғыдан реттелгенін көрсетеді.<ref name="Қартова"/> Сығанақтың географиялық орналасуы оның көшпелі мал шаруашылығы мен отырықшы егіншілік дамыған аймақтардың тоғысқан жерінде қалыптасуына ықпал етті. Қала сауда және шаруашылық орталығы ретінде маңызды рөл атқарды.<ref name="Oinet">[https://www.oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=36&id=27333 Ортағасырлық Сығанақ қаласы] // Oinet.kz. — 2020 жылғы 8 қыркүйек.</ref> == Тарихи маңызы == Сығанақ грамоталары ортағасырлық Оңтүстік Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық және құқықтық тарихын зерттеуге мүмкіндік беретін жазба деректер болып саналады. Олардың мазмұнынан жер мен суға иелік ету, салықтық міндеткерліктер, діни қызмет иелерінің құқықтары және билеушілердің жергілікті шаруашылық қатынастарды реттеудегі рөлі туралы мәліметтер алуға болады. Құжаттардың тағы бір маңызы – Сығанақ қаласы мен оның айналасындағы тарихи жер-су атауларының сақталуы. Бұл деректер өңірдің тарихи географиясын және суару жүйелерінің орналасуын зерттеуде қолданылады.<ref name="Қартова"/><ref name="Oinet"/> Сығанақ қаласының тарихына арналған зерттеулерде грамоталар XVII ғасырда қала төңірегіндегі шаруашылық өмірдің жалғасқанын көрсететін жазба мәліметтердің бірі ретінде қарастырылады. Мұндай деректер археологиялық зерттеу нәтижелерімен бірге қаланың кейінгі орта ғасырлардағы тарихын зерделеуге мүмкіндік береді.<ref name="Oinet"/> Сонымен қатар грамоталардың кейбірінің түпнұсқалығы, мерзімделуі және оларды берген билеушілердің тұлғасы жөнінде ғылыми мәселелер бар. Сондықтан құжаттардағы мәліметтерді зерттеу кезінде олардың жасалу жағдайы мен кейінгі көшірмелерінің ерекшеліктерін ескеру қажет.<ref name="Қартова"/> == Дереккөздер == <references/> == Тағы қараңыз == * [[Сығанақ]] * [[Сырдария]] * [[Әмір Темір]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Тарихи құжаттар]] qzi7juvup4ax65jn02qmy3vztizgxp1 3684396 3684390 2026-10-21T11:36:52Z L.sarkytbekova 184246 /* Төртінші грамота */ 3684396 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Сығанақ грамоталары''' – орта ғасырларда [[Сырдария]] бойындағы [[Сығанақ]] қаласы мен оның төңірегіндегі жер иелену, су пайдалану, салықтық міндеткерліктер және діни-құқықтық қатынастарға байланысты жасалған тарихи құжаттар. XIV-XVII ғасырларға жатқызылатын бұл грамоталар Оңтүстік Қазақстандағы жер қатынастары мен суармалы егіншілік тарихын зерттеуде пайдаланылатын жазба деректер қатарына жатады.<ref name="Қартова">Қартова З. Қ. [https://e-history.kz/kz/history-of-kazakhstan/show/8618 «Сығанақ грамоталары» — Оңтүстік Қазақстандағы егін шаруашылығы бұлағы] // Қазақстан тарихы порталы (e-history.kz).</ref> Ғылыми әдебиетте Сығанаққа қатысты төрт грамота қарастырылады. Олардың үшеуі түркі тілінде, біреуі парсы тілінде жазылған. Құжаттарда жер мен су көздерін пайдалану, салықтан босату, діни қызмет иелеріне белгілі бір құқықтар беру және шаруашылық қатынастарды реттеу мәселелері қамтылған.<ref name="Қартова"/> == Зерттелу тарихы == Сығанақ грамоталарының зерттелуі шығыстанушы, тарихшы [[Василий Владимирович Бартольд|Василий Бартольд]]тің есімімен байланысты. 1902 жылы Орта Азияға жасаған ғылыми сапары барысында ол Сығанаққа қатысты төрт грамотаның мәтінін анықтаған. 1904 жылы құжаттардың көшірмелері ғылыми басылымда жарияланған.<ref name="Қартова"/> Кейін грамоталардың мәтіндері мен аудармалары Қазақстан және Орта Азия тарихына арналған ғылыми еңбектерде пайдаланылды. Атап айтқанда, олар 1969 жылы жарық көрген «Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков» жинағына енгізілген. Құжаттарды зерттеуге А. Ю. Якубовский, П. П. Иванов, В. П. Юдин және басқа да тарихшылар назар аударған. Грамоталар ортағасырлық Қазақстан аумағындағы жер қатынастарын, салық жүйесін және шаруашылық өмірді зерттеуге арналған деректер ретінде қарастырылды.<ref name="Қартова"/> == Грамоталардың мазмұны == === Бірінші грамота === 1400-1401 жылдарға жатқызылатын алғашқы грамота [[Әмір Темір]]дің атымен байланыстырылады. Түркі тілінде жазылған бұл құжат тархандық жарлық сипатында берілген. Грамотада Сирадж ад-Дин шейхке Сығанақ өңірінде белгілі бір діни өкілеттіктер мен артықшылықтар берілгені баяндалады. Құжатта Ордакент пен Қызыл-Тал сияқты жер атаулары кездеседі. Сонымен қатар шейхті бірқатар салықтар мен міндеткерліктерден босату қарастырылған.<ref name="Қартова"/> Алайда В. В. Бартольд бұл грамотаның түпнұсқалығына күмән келтірген. Ол құжатта Әмір Темірге тарихи тұрғыдан сәйкес келмейтін хандық лауазымның қолданылғанына назар аударып, оның кейінгі кезеңде жасалған болуы мүмкін екенін көрсеткен. Осыған байланысты алғашқы грамота Әмір Темір дәуірінің түпнұсқа құжаты ретінде толық дәлелденген деп есептелмейді. Соған қарамастан, оның мәтіні ортағасырлық құқықтық терминология мен іс жүргізу дәстүрін зерттеуде пайдаланылған.<ref name="Қартова"/> === Екінші грамота === Екінші грамота XVI ғасырдың ортасына жатқызылады. Ол Әбілғазы Абд ар-Рахим Баһадүр сұлтанның атымен байланыстырылады және тархандық-қызметтік жарлық ретінде сипатталады. Құжатта Сират шейх нақибке белгілі бір құқықтық және діни міндеттер жүктелгені баяндалады. Олардың қатарында неке рәсімдерін жүргізу, қамқоршылық мәселелерін қарау, салық жинау тәртібін қадағалау және жергілікті дауларды шешу сияқты қызметтер аталады. Грамотада осы міндеттерді атқарған тұлғаның тиісті кірістен үлес алу құқығы да көрсетілген.<ref name="Қартова"/> Құжаттың мерзімделуіне қатысты ғылыми әдебиетте әртүрлі мәліметтер кездеседі. Сондықтан оны XVI ғасырдың ортасына жататын грамота ретінде қарастыру орынды. Бұл құжат сол кезеңдегі Сығанақ өңірінде діни қызмет пен құқықтық міндеттердің өзара байланысын зерттеуге мүмкіндік береді. === Үшінші грамота === Үшінші грамота 1597-1598 жылдарға жатқызылады. Парсы тілінде жазылған бұл құжат Сығанақ өңіріндегі жер және су қатынастарына арналған. Грамотада жергілікті тұрғындардың суару арналары мен су көздерін пайдалану құқықтары қарастырылады. Онда Тоқтамыш бұлағы, Хараш бұлағы, Қалта-Жалғайы және Қызыл-Тал сияқты жер-су атаулары кездеседі.<ref name="Қартова"/> Құжаттың мазмұны XVI ғасырдың соңында Сығанақ төңірегінде суармалы егіншіліктің маңызды орын алғанын көрсетеді. Егіншілікпен айналысқан тұрғындар үшін арықтар мен бұлақтарды пайдалану шаруашылықтың негізгі шарттарының бірі болған. Грамотаға қатысты тарихи мәліметтерде көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан қауымдар мен отырықшы егіншілер арасындағы жер және су пайдалану мәселелері де қарастырылады. Бұл құжат Сырдария бойындағы шаруашылық қатынастарды, суару жүйелерін және тарихи жер-су атауларын зерттеуде пайдаланылатын жазба деректердің бірі болып саналады.<ref name="Қартова"/> === Төртінші грамота === Төртінші грамота 1634-1635 жылдарға жатқызылады. Түркі тілінде жазылған бұл құжат вакуфтық жарлық ретінде сипатталады. Вакуф – діни немесе қайырымдылық мақсаттарға бөлінген мүлік. Мұндай мүлікке жер, ғимарат және табыс көздері жатуы мүмкін. Төртінші грамота Сырдария бойындағы қалаларға қатысты діни мүлік қатынастары туралы мәлімет береді. Құжат Әбілғазы Убайдаллах хан Баһадүр сұлтанның атымен байланыстырылады.<ref name="Қартова"/> Алайда жарлықты берген билеушінің тарихи тұлғасын анықтау мәселесінде бірқатар белгісіздік бар. В. В. Бартольд құжатта кездесетін есімнің тарихи сәйкестігіне назар аударған. Сондықтан төртінші грамота XVII ғасырдағы діни мүлік қатынастары мен құқықтық құжаттар жасау тәжірибесін зерттеуде пайдаланылғанымен, оның авторлығы толық анықталған деп көрсетілмейді.<ref name="Қартова"/> == Жер және су қатынастары == Сығанақ грамоталарының маңызды ерекшеліктерінің бірі – оларда жер иеліктері мен суару жүйелеріне қатысты мәліметтердің сақталуы. Орта ғасырларда Сырдария бойындағы қалалардың шаруашылық өмірінде суармалы егіншілік елеулі орын алды. Егістік жерлерді сумен қамтамасыз ету үшін арықтар, каналдар және табиғи су көздері пайдаланылды. Грамоталарда аталған жер-су атаулары Сығанақ төңірегіндегі тарихи суару жүйелерін зерттеуге мүмкіндік береді. Құжаттарда су көздерін пайдалану құқығының билеуші жарлықтары арқылы бекітілуі жергілікті шаруашылық қатынастардың құқықтық тұрғыдан реттелгенін көрсетеді.<ref name="Қартова"/> Сығанақтың географиялық орналасуы оның көшпелі мал шаруашылығы мен отырықшы егіншілік дамыған аймақтардың тоғысқан жерінде қалыптасуына ықпал етті. Қала сауда және шаруашылық орталығы ретінде маңызды рөл атқарды.<ref name="Oinet">[https://www.oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=36&id=27333 Ортағасырлық Сығанақ қаласы] // Oinet.kz. — 2020 жылғы 8 қыркүйек.</ref> == Тарихи маңызы == Сығанақ грамоталары ортағасырлық Оңтүстік Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық және құқықтық тарихын зерттеуге мүмкіндік беретін жазба деректер болып саналады. Олардың мазмұнынан жер мен суға иелік ету, салықтық міндеткерліктер, діни қызмет иелерінің құқықтары және билеушілердің жергілікті шаруашылық қатынастарды реттеудегі рөлі туралы мәліметтер алуға болады. Құжаттардың тағы бір маңызы – Сығанақ қаласы мен оның айналасындағы тарихи жер-су атауларының сақталуы. Бұл деректер өңірдің тарихи географиясын және суару жүйелерінің орналасуын зерттеуде қолданылады.<ref name="Қартова"/><ref name="Oinet"/> Сығанақ қаласының тарихына арналған зерттеулерде грамоталар XVII ғасырда қала төңірегіндегі шаруашылық өмірдің жалғасқанын көрсететін жазба мәліметтердің бірі ретінде қарастырылады. Мұндай деректер археологиялық зерттеу нәтижелерімен бірге қаланың кейінгі орта ғасырлардағы тарихын зерделеуге мүмкіндік береді.<ref name="Oinet"/> Сонымен қатар грамоталардың кейбірінің түпнұсқалығы, мерзімделуі және оларды берген билеушілердің тұлғасы жөнінде ғылыми мәселелер бар. Сондықтан құжаттардағы мәліметтерді зерттеу кезінде олардың жасалу жағдайы мен кейінгі көшірмелерінің ерекшеліктерін ескеру қажет.<ref name="Қартова"/> == Дереккөздер == <references/> == Тағы қараңыз == * [[Сығанақ]] * [[Сырдария]] * [[Әмір Темір]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Тарихи құжаттар]] l2plqo7n3b84okxy091po55ujxlud2r 0 788852 3684391 2026-10-21T11:34:24Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: [[File:D274.jpg|thumb|[[Пианино]] — көп тараған пернетақталы аспап]] [[File:Hammond b3 con leslie 122.jpg|thumb|[[Лесли динамигі]]нің бір бөлігі бар [[Хаммонд органы]]]] [[File:Bandoneonphoto3.jpg|thumb|[[Бандонеон]]]] '''Пернелі музыкалық аспаптар''' — [[музыкалық пернетақта]]ның көмегімен, яғни саусақпен басыл... 3684391 wikitext text/x-wiki [[File:D274.jpg|thumb|[[Пианино]] — көп тараған пернетақталы аспап]] [[File:Hammond b3 con leslie 122.jpg|thumb|[[Лесли динамигі]]нің бір бөлігі бар [[Хаммонд органы]]]] [[File:Bandoneonphoto3.jpg|thumb|[[Бандонеон]]]] '''Пернелі музыкалық аспаптар''' — [[музыкалық пернетақта]]ның көмегімен, яғни саусақпен басылатын иінтіректер қатары арқылы ойналатын [[музыкалық аспаптар]]. Бұлардың ең кең тараған түрлеріне [[пианино]], [[орган]] және [[синтезатор]] мен [[цифрлық пианино]] сияқты әртүрлі электрондық пернетақталар жатады. Басқа пернетақталы аспаптар қатарына пернетақта арқылы басқарылатын соққылы [[идиофон]] болып табылатын [[челеста]] және әдетте шіркеулердің немесе муниципалды ғимараттардың [[қоңыраулар мұнарасы|қоңыраулы мұнараларында]] орналасқан [[карильон]] кіреді.<ref name="kelzenberg">{{cite web |last=Kelzenberg |first=David |title=What are Historical Keyboard Instruments? |url=http://www.mhks.org/whatare.htm |access-date=2012-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130212121344/http://www.mhks.org/whatare.htm |archive-date=2013-02-12}}</ref> Бүгінгі таңда ''«пернетақта»'' (keyboard) термині көбінесе пернетақта стиліндегі [[синтезаторлар]] мен аранжировщиктерді, сондай-ақ жұмыс станцияларын білдіреді. Бұл пернетақталар әдетте клавиштерді басудың физикалық әрекетін дыбыс шығаратын электрлік сигналдарға түрлендіру арқылы жұмыс істейді. Сезімтал орындаушының саусақтары астында пернетақта аспаптың құрылымы мен ішкі мүмкіндіктеріне байланысты [[Динамика (музыка)|динамиканы]], [[Фраза (музыка)|фразаны]], бояу реңктерін, [[Артикуляция (музыка)|артикуляцияны]] және өрнектеудің басқа да элементтерін басқару үшін қолданылуы мүмкін.<ref name="kelzenberg" /> Заманауи пернетақталар, әсіресе цифрлық түрлері, озық дыбыс синтезі техникасы мен цифрлық іріктеу технологиясының арқасында дәстүрлі пианино үндерінен бөлек өте кең ауқымды дыбыстарды үйлестіре алады. «Пернетақта» сөзінің тағы бір маңызды қолданылуы — тарихи музыкатануда, мұнда ол нақты түрін дәл анықтау мүмкін емес аспапты білдіреді. Әсіресе XVIII ғасырда [[клавесин]], [[клавикорд]] және ертеректегі пианинолар өзара бәсекеге түсті, ал бір шығарма бірден артық аспапта орындалуы мүмкін еді. Сондықтан «Моцарт пернетақталы аспапта орындаушы ретінде ерекше көзге түсті» деген сияқты тіркестерде «пернетақта» сөзі барлық түрлерін қамтитын мағынада қолданылады. Пернетақта термині аспаптарды шығаратын дыбысына қарай емес, орындаушының оны қалай ойнайтынына қарап жіктейді. Пернетақталы аспаптардың санаттарына мына отбасылар кіреді (бұл тек толық емес тізім): *'''[[аэрофондар]]''' ([[орган]], [[фисгармония]], [[аккордеон]]); *'''[[идиофондар]]''' ([[челеста]], [[карильон]], [[стеклохорд]]); *'''[[Ішекті аспап|хордофондар]]''': **''[[шертпелі ішекті аспаптар]]'' ([[клавесин]], [[тангенциалды пианино]], [[лаутенверк]]); **''[[ысқылы ішекті аспаптар]]'' ([[харди-гарди]], [[ысқылы клавир]]); **''[[соққылы ішекті аспаптар]]'' ([[клавикорд]], [[пианино]]); *'''[[Электрондық музыкалық аспап|электрофондар]]''' ([[электр пианино|электр пианинолары]], [[Электр орган|электр]] және [[Электр орган#Электрондық органдар (1930 жылдар–)|электрондық органдар]], [[синтезаторлар]], [[меллотрон]]). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Пернелі музыкалық аспаптар]] oyl3xi0qxkl1gq0m2r9p10q6cpofj7r 0 788853 3684392 2026-10-21T11:34:55Z Талшын Ауел 185943 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Джин Хэкмен''' (ағылш. ''Gene Hackman'', толық аты — Юджин Аллен Хэкмен; 1930 жылғы 30 қаңтар — 2025 жылғы 26 ақпан) — америкалық кино актері және жазушы. Ол [[Голливуд]]тың танымал... 3684392 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Джин Хэкмен''' (ағылш. ''Gene Hackman'', толық аты — Юджин Аллен Хэкмен; 1930 жылғы 30 қаңтар — 2025 жылғы 26 ақпан) — америкалық кино актері және жазушы. Ол [[Голливуд]]тың танымал актерлерінің бірі болып, төрт онжылдықтан астам уақыт кино саласында еңбек етті. Хэкмен екі рет «Оскар» сыйлығын иеленіп, «Алтын глобус» және BAFTA марапаттарына да ие болды.<ref name="Britannica">[https://www.bfi.org.uk/features/gene-hackman-new-hollywood-leading-man-french-connection-royal-tenenbaums British Film Institute. Gene Hackman obituary]</ref><ref name="Oscar">[https://awardsdatabase.oscars.org/ Academy Awards Database — Gene Hackman]</ref> [[Сурет:Gene Hackman in the White House, 1987.jpg|нобай|Хэкмен 1987 жылы]] == Өмірбаяны == === Балалық шағы және білімі === Джин Хэкмен 1930 жылғы 30 қаңтарда [[АҚШ]]-тың [[Калифорния]] штатындағы Сан-Бернардино қаласында дүниеге келген. Жас кезінде актерлік өнерге қызығушылық танытқан. 16 жасында АҚШ [[Теңіз жаяу әскері]] қатарына қосылып, әскери қызмет атқарды. Кейін азаматтық өмірге оралып, актерлік білімін жетілдіру үшін [[Калифорния]]дағы Пасадена театр мектебінде оқыды.<ref name="Biography">[https://www.biography.com/actors/gene-hackman Gene Hackman — Biography.com]</ref> === Кино мансабы === Хэкменнің кино саласындағы алғашқы маңызды рөлдерінің бірі 1967 жылы шыққан ''Bonnie and Clyde'' фильміндегі Бак Барроудың бейнесі болды. Бұл рөлі үшін ол «Оскар» сыйлығына екінші пландағы үздік актер номинациясы бойынша ұсынылды. 1971 жылы режиссер [[Уильям Фридкин]]нің ''The French Connection'' фильмінде детектив Джимми «Попай» Дойлдың рөлін сомдап, «Үздік актер» номинациясында «Оскар» сыйлығын жеңіп алды. Бұл туынды актердің мансабындағы ең маңызды жұмыстардың біріне айналды. 1970–1980 жылдары ол ''The Conversation'' (1974), ''Superman'' (1978) және ''Mississippi Burning'' (1988) фильмдерінде ойнады. ''Superman'' фильмдер сериясында ол зұлым кейіпкер Лекс Лютордың бейнесін сомдады. 1992 жылы Клинт Иствудтың ''Unforgiven'' вестернінде шериф Литл Билл Даггетттің рөлін орындап, екінші «Оскар» сыйлығын алды. Кейін ''The Firm'' (1993), ''Crimson Tide'' (1995), ''Get Shorty'' (1995), ''Enemy of the State'' (1998) және ''The Royal Tenenbaums'' (2001) фильмдеріне қатысты.<ref name="Oscar"/><ref name="BFI">[https://www.bfi.org.uk/features/gene-hackman-new-hollywood-leading-man-french-connection-royal-tenenbaums British Film Institute — Gene Hackman]</ref> === Марапаттары === Джин Хэкмен кино өнеріндегі жетістіктері үшін көптеген марапатқа ие болды. Оның негізгі жетістіктері: * «Оскар» сыйлығы — 2 рет; * BAFTA сыйлығы — 2 рет; * «Алтын глобус» сыйлығы — бірнеше рет; * Берлин халықаралық кинофестивалінің «Күміс аю» жүлдесі. Ол «Оскар» сыйлығын ''The French Connection'' (1971) фильміндегі басты рөлі және ''Unforgiven'' (1992) фильміндегі екінші пландағы рөлі үшін жеңіп алды.<ref name="Oscar"/><ref name="Awards">[https://wссылка ww.imdb.com/name/nm0000432/awards/ Gene Hackman — IMDb Awards]</ref> === Өмірінің соңғы жылдары === Хэкмен 2000-жылдардың басында актерлік мансабын аяқтап, кейін әдеби шығармашылықпен айналысты. Ол бірнеше роман жазуға қатысты. Өмірінің соңғы жылдарын АҚШ-тың [[Нью-Мексико]] штатындағы Санта-Фе қаласында өткізді. Джин Хэкмен 2025 жылғы 26 ақпанда 95 жасында қайтыс болған күйде жұбайы Бетси Аракава екеуі үйінен табылды. Кейінгі тергеу қорытындылары оның өлімі жүрек-қантамыр ауруларымен және басқа да денсаулық мәселелерімен байланысты болғанын көрсетті.<ref name="Biography"/><ref name="Guardian">[https://www.theguardian.com/film/2025/feb/27/gene-hackman-obituary The Guardian. Gene Hackman obituary]</ref> == Фильмографиясы == Джин Хэкмен 1961 жылдан бастап киноға түсе бастаған. Оның актерлік мансабы 40 жылдан астам уақытқа созылды. Соңғы фильмі 2004 жылы жарық көрген ''Welcome to Mooseport'' комедиясы болды.<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Gene_Hackman_performances Gene Hackman фильмографиясы]</ref> * 1961 — ''Mad Dog Coll'' * 1964 — ''Lilith'' * 1966 — ''Hawaii'' * 1967 — ''Bonnie and Clyde'' * 1968 — ''The Split'' * 1969 — ''Downhill Racer'' * 1969 — ''Marooned'' * 1970 — ''I Never Sang for My Father'' * 1971 — ''The French Connection'' * 1971 — ''The Hunting Party'' * 1972 — ''The Poseidon Adventure'' * 1972 — ''Prime Cut'' * 1973 — ''Scarecrow'' * 1974 — ''The Conversation'' * 1974 — ''Young Frankenstein'' * 1975 — ''Night Moves'' * 1975 — ''French Connection II'' * 1977 — ''A Bridge Too Far'' * 1978 — ''Superman'' * 1980 — ''Superman II'' * 1981 — ''Reds'' * 1983 — ''Eureka'' * 1983 — ''Under Fire'' * 1983 — ''Uncommon Valor'' * 1985 — ''Twice in a Lifetime'' * 1986 — ''Hoosiers'' * 1986 — ''Power'' * 1987 — ''No Way Out'' * 1987 — ''Superman IV: The Quest for Peace'' * 1988 — ''Mississippi Burning'' * 1989 — ''The Package'' * 1990 — ''Narrow Margin'' * 1990 — ''Postcards from the Edge'' * 1991 — ''Class Action'' * 1992 — ''Unforgiven'' * 1993 — ''The Firm'' * 1994 — ''Wyatt Earp'' * 1995 — ''Crimson Tide'' * 1995 — ''Get Shorty'' * 1995 — ''The Quick and the Dead'' * 1996 — ''The Birdcage'' * 1997 — ''Absolute Power'' * 1998 — ''Enemy of the State'' * 1998 — ''Antz'' (дыбыстау) * 2000 — ''The Replacements'' * 2001 — ''The Mexican'' * 2001 — ''Behind Enemy Lines'' * 2001 — ''Heartbreakers'' * 2001 — ''The Royal Tenenbaums'' * 2003 — ''Runaway Jury'' * 2004 — ''Welcome to Mooseport'' Оның ең танымал фильмдерінің қатарында ''The French Connection'', ''The Conversation'', ''Superman'', ''Unforgiven'' және ''The Royal Tenenbaums'' бар. == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.bfi.org.uk/features/gene-hackman-new-hollywood-leading-man-french-connection-royal-tenenbaums Британдық кино институтындағы өмірбаяны] * [https://www.imdb.com/name/nm0000432/ IMDb сайтындағы парақшасы] * [https://awardsdatabase.oscars.org/ «Оскар» сыйлығының ресми дерекқоры] [[Санат:1930 жылы туғандар]] [[Санат:2025 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:АҚШ актерлері]] bzaz40xf5ontauu5kul7ifd2vw7mrya 0 788854 3684395 2026-10-21T11:35:43Z Marksscheider 183882 «[[Пернелі музыкалық аспаптар]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3684395 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Пернелі музыкалық аспаптар]] dn88u54y9px0vnypj4roubxif6klm5o